Skip to main content

Full text of "Werke. Kritische Gesamtausgabe. [Hrsg. von J.K.F. Knaake et al.]"

See other formats


(^. 


^d 


o 


V-iMi,  v\iio^  C  .  »■c-i  Cv^. 


BR 

33o 


ä^  0  r  tu  0  r  t. 


3e  5ltBeit  an  üorltcgenbem  S?anbe  ift  unter  bie  Untev3ei(^= 
neten  in  ber  äßeife  get^eilt  gelüeien,  bo^  ber  ßrftgenonnte 
bie  Schriften  „5lu§(cgung  beS  07.  ^pfolmeg",  „Rationis  I.a- 
tomianae  eoiifutatio",  „5ßon  bei"  ^eirfjt",  fobann  „Themata 
de  Votis"  unb  „(Söangelium  Don  ben  3e^n  5üiyfä|igen", 
enblic§  tnieber  „De  votis  monasticis  indicium"  unb  „Sreue 
3}erntQ^nung",  ber  3^eitgenanntc  aEe  üBrigcn,  „30. 5^^falm",  „5ffiiberfpruc^ 
£ut^er§",  „^parifer  Urt^eil",  „De  abroganda  missa",  „58om  93iiprQudj  ber 
^effe",  „Bulla  ooenae  domiui"  für  ben  S)ru(f  bearbeitet  ^at. 

-gür  ben  Bifiliograp^ifi^en  2;f)eil  biefer  unfrer  Arbeit  tüaren  )x>ix  3U= 
näc^ft  ou»gerüftet  mit  beut  reichen  5Jkterial  öon  Criginalau§ga6en,  tnetc^ey 
|)err  D.  .^naa!e  in  feiner  unfere  Sut^erauSgaBe  dorbereitenben  6ommlung 
bereinigt  ^at.  S)a3U  famcn  ober  für  uuy  al§  lüertfjUolIftc  5>orarbeit  bie 
bibliograptjifd^en  ^totijen,  lt)eld)c  ficfj  ber  eben  genannte  ^egrünber  unferer 
5lu§gabe  für  biefe  S(^riften  iüäfjrenb  öieljäfjrtger  Stubien  gefannnctt  fjatte. 
£)en  größten  X^eil  unferer  bibIiograpf)i)(^cn  -Eingaben  öerbanfen  tüir  fomit 
ber  33orarbeit  D.  ßnaafe».  äßir  felbft  l^oben  au^erbem  öorjüglidfj  mit  ben 
^Jiatcrialicn  ber  beiben  großen  ^Jlündjener  S^ibliotf)e!en,  ber  .Soamburger  Stobt= 
bibliottje!  unb  ber  ©räftic^  Stolbergifc^en  3u  Si^crnigerobc  gearbeitet,  ber  30^1= 
reichen  ^Mbüot^efen  3U  gcfdjmeigen,  bie  fonft  nodj  für  (^nn3clnc§  Hon  un^  be= 
nn|;t  loorben  finb.  3«  flfin^  befonberem  £)an!c  finb  lüir  bem  trefflid)en  £ut!^er= 
bibliograp()cn  |)errn  51.  ö.  2)ommcr  in  .Spamburg  öerpflidjtet ,  ber  un§  in 
frcunbfc^aftlidjfter  Sßeife  mit  feinem  9iat()e  gcbient  ()at.  l'eibcr  tonnten  toir 
hai  t)or3Üg(id;e  .S^ülfömittel ,  baS  er  bem  iöibliograp()cn  mit  feinen  „^utt)er= 
brücken  ouf  ber  .s^amburger  Stabtbibliotlje!  1510— 152:3"  Vfeip3ig  1888  bar= 


IV  a>ovn)üvt. 

geboten  ^nt,  bn  c§  tt)äf)renb  be§  S)nidfey  unfere§  S5onbe»  evfd^ien,  cv[t  Hon 
©,337  nn  bcmil'.eii;  tnir  tragen  bnl^cr  nnt  6(f;htffe  bie  3}erlDeifnngcn  anf 
biefe§  ^ud)  für  bie  früheren  ^^I6|d;n{tte  nnfereö  ^anbeS  naä).  (Sbenfo  fonnte 
ber  britte  5?anb  be?  Hon  Cv^nber§  Bearbeiteten  „^Briefttiedjfel  ßnt^erg"  nnb  bcr 
ijlDeite  .53anb  ber  .Uotbefcljen  ^nttjerbiograpljie  mir  nocf;  für  bcn  Heineren 
5n)ei(  unferer  ?tr6eit  öertnenbet  tnerben.  ^nd;  3Bcbeh)er§  5)tonograpI){e  über 
^0^.  2)ietenBerger  erfdjien  erft,  ol»  ©.  318  nnfereS  ^anbeS  bereits  gebrndt 
Uiar.  C^nbtid)  bemerfen  tnir,  bajj  erft  luäfjrenb  beS  S)rnde§  bie  I)iefige  ,^lijnig= 
(id)e  Unit)erfitätybibliott)e!  ein  foUftänbigey  (s'^-emplar  bcv  'OJlignefd^en  Putro- 
loj^iao  eursiis  comjildus  erluarb.  Scitbeni  i)c\bm  \v\x  cv  nny  ^nni  ©efelj  ge= 
maä)t,  bie  Gitatc  any  gried)ifd;en  nnb  (ateinifdjen  AHrdjenöötern  im  i^ntereffe 
ber  @Ieid)nui^igfeit  nnr  nodj  nad)  ^JJtigne  ,]n  geben. 

ßier,  oni  t)eil.  ^^.^fingftfeft  1889. 

^Jiicotau?'  mmcT, 

Lie.  tlipol.,  Dr.  pliil.,  ''Ivviimtboceiit  bev  Ifji'ütogie. 


3  u  (j  a  1 1. 


Seite 

5ßoi-toort ' III 

S)eutfc^e  2(u5tegimg  be§  G7.  (68.)  ^:pfa(me§.    1521 1 

Rationis  Latomianae  confutatio.     1521 36 

i^OTi  bcr  53eic^t,  ob  bie  bcr  ^apft  93ta^t  l^aBe  311  gebieten. 

S)ev  §unbertunbad)t3c^ntc  'lß]aim.    1521 129 

S)er  36.  (37.)  ^:pfa(m  S)at)ib§.    1521 205 

6iu  Söibei-fprurf)  S).  !^ut^erö   feiue§  Srrt'^iime,   er^tinuigen  burc^   ben   aller= 
§0(i)gete^rteften  ^priefter  @otte§,  ^errn  ^^icront)muä  ßmfer,  ^^icarien  311 

mdltn.    1521 241 

@in  llrt^eil  ber  ll^eologen  511  ^^ariö  über  bie  Sefjre  Soctor  Sutt)er§.     ©in 
@egen  =  Urt^eil  Soctor  t'ut^erS.     Sdju^vebe '^Vfjilipp  ^Jlelnncfjt^one  Unber 

baffelbe  ^:pariiifc^e  Uvtr^cil  für  3).  Snt^ev.    1521 255 

Themata  de  Votis.    1521 313 

(föangelinm  öon  ben  ^e'^n  5(u5fä^igen.    1521 336 

De  abroganda  niissa  privata  Martini  Lutheri  sententia.    1521      ....  398 

93om  93iiPvau^  ber  ^Jteffe.    1521 477 

De  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudiciiim.   1521 564 

6inc  treue  33ernia'^nung  ^u  alten  Gfiriften,   fid)  ^u   fjüten  tjor  ^lufruTjr  nub 

©mpörung.    1522 670 

Bulla  coenae  domini,  ha^  ift,  bie  35ulla  öom  IHbenbfreffen  be§  atterl^eitigften 

^errn,  be§  ^^apftes,  öerbentfdjt  bnrd^  g^krtin  Sutfjer.    1522      ...  688 


jr.  .-s, 
^{ad^träge  unb  $cri(f)tigintgcn. 


©.  2  3.  3  ö.  0.  liel  „Äöftlin  I"  ftatt  ,mhVm  II". 

©.  2  3lusgal)e  A  =  t).  S^ommer  *Jh.  235. 

©.  41  3(uägabe  A  (ober  B?)  =  D.  Sommer  9tr.  24-5. 

S.  lol  le^te  ^eik  lieB  ,itideni''  ftatt  ^tidenr. 

©  133  ift  5ur  Ginteitimg  noc^  ber  ^inloeie  auf  bcn  im  Sommer  1521  {von  bcr  (iberuLnirg?) 
auegegangenen  2ialog  „^felo  ^arft^anc'"  nachzutragen,  in  beffen  „30  artifet,  fo  junfcr 
^clfericf),  reitcr  öcinj  unb  .Rarft^an-S  mit  fampt  irem  anl)ang  Ijart  unb  öeft  3U  "polten  gc: 
fd^lDorcn  ^aben"  ber  29.  folgenbermaßen  lautet:  „ber  ^eimlidjcn  beic^t  falber  boctor 
Öutf)ern  unb  anbere  ber  fad)  öerftcnbigen  unb  unparteifc^cn  an  ]ü  fudjen  unb  iree  rat* 
barin  3U  pflegen,  unangefeljen  föie  c-:-  bie  geijigen  pfaffen  bi-?  f)är  ge'^alten."  C  ed}abe, 
Satiren  unb  ^^aequitle  3?b.  II  £.  44. 

©.  133  Slui-gabe  A  =  0.  3:Dmmer  5lr.  246.  B  =  5h.  247,  tto  bei  un-5  3.  2  ö.  u.  e^  „loortt" 
ftott  „toort"  Reißen  muH. 

©.  135  L  =  5lr.  258,  to03U  0.  2:ommer  bemerft:  „2:cr  ungenannte  iJrucfer  ift  3ii5^}fli"i  '^»rüf§ 
in  Strasburg;  .^loar  finbet  fic^  ba^  öor  bcm  %^]alm  ftcf;enbc  5Bilbui§  Sutljer's  .  .  fdjon 
früher  bei  ^0^.  Sd^ott  uor,  aber  bie  I^pen  toeifcn  nidjt  auf  biefen,  fonberu  beutlidj  auf 
!Prüf5  l)in." 

©.200  A  =  D.  Sommer  5ir.  248,  C  — 248a.  Tod)  bietet  ü.  Xommcr  „tröften"  unb  „boßcnn", 
tDO  unfere  &i-emplare  „troftcn"  unb  „bofeenn"  Ijaben. 

'S).  209  3-  13  fcfee  naä)  „bar"  ein:  „Obsopoeus,  M.  Lutheri  Epistolarum  Fanago  etc. 
Haganoae  IVIDXXV.  m.  Piü  sqq." 

©.  243  A  =  t).  Tommer  5ir.  242. 

©.  262  A  (über  B?)  =  n.  3^ommer  5ir.  243.  C  =  5h.  244  (too  0.  Tommer  in  litet^eite  2 
„3u"  lieft). 

e.  318.  3]gl.  $>.  Söebetoer,  ajo"^.  ^ietenberger.  Ofreiburg  i.  «r.  1888  ®.  \)\).  111.  239  ff. 
296  ff.  462.  464  f. 

S.  319  A  =  ö.  Sommer  5h.  250,  B  =  5h.  251. 

vg.  339  3um  Sc^lu§  ber  Ginleitung  ift  tiin^ujufügen:  ^n  lateinifc^er  Überfe^ung  erfdjieu  bie 
^Prebigt  oon  ben  10  'JUi-z-iä^igen  in  bcr  bei  Panzer,  Ann.  T.  VI  p.  110  nr.  734  Oer3cid)= 
neten  Sammlung:  ^Sennones  aliquot  fane  pii.  a  MARTINO  LVTHERO  lingua  ver- 
nacula  perl'cripti,  nuper  autem  latinitate  donati:  Quorum  Elenchon  pvoxinia  pagella 
indicabit.  De  divite  epulone  &  Lazaro  mendic-o.  De  excidio  Hierofolyniitano  Are. 
Argentorati  apud  loanneni  Heruagiuni;  Menfe  Martio  MD XXVI.  8.''  "Jlnc-  bicfer 
Sdjrift  gelangte  bie  lateinifd)c  Übertragung  in  bie  2ä3ittenberger  Slusgabe  bcr  lateinifdjen 
Sßerte  Öut^ere  Tom.  VII  (1.557)  »1.291^  —  310». 

©.408  3-37  hinter  „^attc"  merfe  nod)  an:  -Jim  16.  ^ebruar  1522  fannte  man  iu  ^'iQo'ftfl^^ 
bereite  bcn  2Bittenberger  Criginalbrurf  tion  -de  abroganda  missa  privata^  etc.,  Inic 
auä  einem  oon  bort  an  (iarbinal  'Jlntonio  Giocclji  geridjteten  »riefe  erhellt:  ^allatus  est 
hodie  mihi  über  ex  Norimbergh,  a  Luthero  editus  et  Vitenbergie  imprcssus,  de 
„„abroganda  privata  missa"*  etc." 


VIII  9iaC^tTägc  inib  iPcridjtiguuöcn. 

©.410  3-2  je^e  "hinter  „S.  26ff."  bcr  üürftcl)cnbeji  ^cmcrtuiifl  eitljpicdienb  „oUf." 
©.418  3.9  lies  „Spridjio.  30,5."  ftatt  „©pric^iD.  30,  5  f." 
©.  418  3.  28  tie?  „8uc.  21,  11."  ftatt  „Suc.  24,  11." 
©.  425  3.  3  tie?'  „1.  6or.  11,  5  f."  ftatt  „1.  Gor.  11,  »j." 
©.  431  3.  31  tilge  „$Röm." 

©.432  3.  12  lies  „maxc.  14,  22  ff."  ftatt  ,M(itc.  14,  22  f." 
©.  440  3-  30  fcj^e  hinter  ,retlderet"  ein  ilomma. 
©.  453  3-  27  fe^e  hinter  ^electi"  ein  Äommo. 
©.  472  3.  40  Iie§  3er.  7,  31  f."  ftott  „3er.  7,  31." 
©.  474  3.  2  besglcidjen. 

©.  566.    3«  ^c"  'Jlngalien  über  bcn  3fitpunft  bcr  äJoKcnbung  bcr  ©d)rift  „De  votia''  Pcrgt. 
and)  ©.  689  3lnm.  1. 

3u  5Bb.  IV  ©.  527  mu^  idj  fotgcnbe  93eri(^tignng  geben.  2'ie  Eingabe ,  baf?  bic  'Jdteit: 
burger  -f)anbid)rift  ber  Sorlefungen  Önt(}er?  itlier  bie  f (einen  ^l^ropfjeten  bei  o^pt)-  ^<  4  auf 
„Annotationes  Lutheri  in  libro  lutlicum"  licrloeiie,  trotte  id)  einer  briefüc^cn  11Utt()eiluug, 
bie  Qu§  ?lltenburg  ftammte,  entnommen.  ^ns^if^Kn  Tjabc  id)  felber  (?infid)t  in  bie  A"ianbfd;rift 
genommen  unb  gefetjen,  ba§  bort  „Regum"  ober  nid^t  „ludicum"  ftcljt.  Somit  finb  a.a.O. 
bie  (Eingangsworte  ber  Ginteitung  ^u  S^utljers  „Praelectio  in  libruni  ludicuni"  I)infäIIig. 

&.  ßaloerau. 


2)cut)cljc  3(u§(c9uuß  bec^  67.  (68.)  ^^^jatmc^^. 

1521. 


^n  bei-  Stacht  üom  4.  511m  5.  9Jiai  1521  tvax  bcr  öon  aSorms  §eim!e^renbe 
Oteforniator  öon  furfürfttidjen  ^Heitern  auf  bie  SöartSurfl  gefrfjafft  irorbcti.  2er 
@eäcf;tcte  ijatk  fein  '^uitmoö  gefunben.  3unäcf)ft  gabs  f^iev  eine  unfreitriUige  'DJhi§e= 
jeit,  et)c  bcm  Oerborgen  ©e^attenen  burcf)  öevtraute  oreunbe  bie  nöt^igcn  '^ücfiev 
für  Itieiterc  5Irbeit  ^erbeigcfc^afft  traren.  Ego  otiosus  hie  et  crapulosus  sedeo 
tota  die,  fo  flagt  er  in  bicfen  erften  lagen;  unb  hoä)  fanb  ]id)  für  biefc  'DJluBe 
eine  i^m  gar  liebe  53ef(^äftigung:  Bibliam  Heliraeam  et  Graecam  lego.  fo  fäfjvt 
er  unmittelbar  nacf)  jenen  flagenben  SBorten  fort.  %m  9.  9Jiai  feierte  er  mit  ber 
^urggemeinbe  ba?>  6immelfal)rt§feft.  3tn  biefem  fang  man  in  ber  ^effe  al§  Yer- 
siculus  nac^  ber  C^piftel  bie  äöorte  ans  bem  18.  unb  19.  iserfe  be§  67.  (68.)  '^^^fatms: 
Dominus  in  Siua  in  sancto ,  ascendens  in  altum.  captivam  duxit  captivitatem. 
AUeluia.  3^^^  -^age  banacf;,  am  i|3fingftfefte,  maren  es  n?ieber  äÖortc  biefee  '^>falme5, 
hk  öon  ber  ^Jte^liturgie  bargeboten  würben.  S;er '^fingft=SntrDitu5  lautet:  Exurgat 
deus,  et  dissipentur  inimici  eins,  et  fiigiant  qui  oderunt  eum  a  facie  eins.  S)a5 
finb  bie  ß^ingangenjorte  beffelben  '^^falmes.  Sie  Itnirben  i^m  Einlaß,  aUbalb  eine 
beutfc^e  3(uelcgung  biefe§  '4-^0^"^^^  nieberjufcfjreiben ,  bie  er  in  nicnigen  lagen  be^ 
cnbet  '^atte.  5Im  26.  ^iki  fc^iiite  er  bereite  fein  ^Jknuffript  an  'JJielanc^tl^on  nad) 
Söittenberg;  tticnn  eine  ^4>i-'effc  jefet  bafür  .^u  '^aben  fei,  möge  ber  ^reunb  biefc 
9lrbeit  in  Srucf  geben,  er  fönne  bicfclbe  aucf)  nad)  feinem  ij^elieben  mit  einer 
Söibmung  öei-fe'^en.  2tnbernfaII§  möge  er  bie  ^^^fatmenauc-legung  ntcnigfteno  ben 
^reunben  ^anbfc^riftlic^  ^u  lefen  geben.  '2a  neben  biefen  m"eunben  nod)  befonber-ö 
^Jieifter  C^riftian  S^öring,  ber  (^olbfd}mieb  unb  'i^erleger,  öon  t'ntljer  genannt  loirb, 
fo  ift  n?a^rf(^einli(^,  baß  aud)  biefe  3(rbeit  bc§  Oteformatore  i()m  ^ur  Srucftegung 
,ptgebac^t  n^ar.  (fine  2Bibmung  Ijat  lUcland^tljou  nun  ^loar  nidjt  l)injugcfügt,  moljl 
aber  für  bie  ikröffentlic^ung  bee  i^m  jugeftellten  iitanuffriptä'  geforgt.  9tm  6.  5(uguft 
^atte  jebenfalls  unfer  ^4^falm  bie  ^^U'effe  bereite  öerlaffen,  uieun  uns  aud)  crft  öom 
11.  91oöember  b.  3.  (in  einem  33riefe  ^ol).  53Dtj^eim5  an  '-ölarer;  eine  erfte  er= 
2utVT§  Sßetfc.    Vlir.  1 


2  S!eutfd)e  ^luSlegung  be§  G7.  (G8.)  5ßjalme§.    1521. 

tüäf^nung  unfrer  Scf^rift  a(§  einer  im  ^^nbtititm  tierbveiteten  iinb  gciejcnen  bcfannt 

t^eiporben  ift. 
1  Sctgl.  fiöftUn  T\  ^  ©.  470.  477.     '•JJcnj;  Scnj  im  ^Jcavburgct  ^4]rogvnmm  ^iti-"  ^utl}cv^ 

Jw^> :  Seiet  1883  ©.  28.    2c  2ü.  TT  ©.  C.  8  flg.  40  flg.  90.    2Ba(c^ncv,  3o().  uon  iBo^f)cim,  ©(^aff^ 

3^,..      (jnnjen  1836  ©.  124. 

li.  5hi§gaBcn. 

A.  „S)eutf(^  ^luyleflüg  be«  fiebeu  |j  öü  fec{)tjigfte  ^4>ffltmt.  Viö  b?m  |1  Cftertag. 
\  v.>       §l)inelfai-t  |1  önb  '4>fin9ften.    5D.  ||  93cQrtinu§  S.  |i  %*  ||"     Sannitcr  ein 

J^ol3f(^nitt.     18  5i3Iättcr  in  Cnavt.  (^--  v,>cv?^.x.  235-', 

.^D(3id)nitt:  Sauib  mit  bcr  ^arfc;  @ott=3]ntcr  in  bcn  Sfi^olfen.  U>on  bicjov 
?(uegabc  gicbt  e§  ^Ibjügc  mit  meisteren  flcincn  ä>in-id)iebcn()citcn.  53(.  33  2  »  jcigt 
aU  lcljtc§  Sl^ort  3nnnd)ft  „f)ccrf(i)ra";  bann  ift  bn§  jlrnnte  „c"  liibirt  unb  ba^ 
ä^ort  lautet  „t)ccvirf)va" ;  bann  ift  con'igivt,  aber  nnr  311V  .^älftc:  „t)ccrfd)nr". 
331.  6''  beginnt  bic  (cljte  ^cile  „[id}ei)n]tcn" ;  in  fpnteven  9tb,yigen  ift  ba§  „t" 
abgefprnngen:  „[fri;ctjn]  cn".  2)o§  le^tc  i^iatt  trägt  .ymärfjft  bie  ©igmitnv  „Cf  2", 
bann  ift  bic  „2"  nbgcfpntngcn  bi§  nnf  einen  f leinen  9{eft,  fobnfi  nl^  ©ignntur 
„@  ."  crffljcint;  bnnn  ift  enblid)  ber  ©d)nben  nerbeffevt,  bnbci  nber  nnd)  bic  2 
bid}t  nn  ö  ^crnngcfdjobcn :  „62".  2iefe  äH-rjdjiebenljeiten  treten  in  bcn  Dor= 
l)anbcncn  (SjL"cmplarcn  in  bcn  licrfdjicbcnften  Cvombinationcn  auf.  —  S'rnrf  üon 
3ol}ann  (sirüncnbcrg  in  2Bittcnbcrg. 

B.  „Seutfcf)  ?{ui,]legung  bc§  fieben  ||  ön  fcclit^igfte  ^Pfalme.  t)i3  fem  |1  Cftertag. 

^Ijmmelfart  1|  öimb  ^>fingftcu.  S).  |1  ^JJUirtinuS  2.  ||  %*  ;".  darunter 
ein,,^Dl3frf)nitt.     18  23tättcr  in  Ditart. 

.rioljfdjnitt:  2)abib  mit  bcr  .^nrfe,  im  .^intergrnnbc  .^änfer;  biefer  tlciiie 
^oljfdjnitt  ift  in  eine  'Wanbleiftc  ()incingeftent  nnb  ift  niVllig  ücrfdneben  uon  bem 
in  A.  ©onft  ift  biefe  ^(iiSgabc  bcm  Original  A  fei)r  äljnlid),  ift  mit  müglid)ft 
älinliri)cn  Settern,  fogar  faft  bnrdjtncg  mit  gleidjen  3fil''nabtl}eilnngen  gebrudt, 
barf  alfo  al-?  ein  'Jiad)briid  betrad;tet  merben,  ber  gern  für  ben  ÜOittcnbcrger 
Originalbriid  gcl}altcn  fein  tnitl. 

C.  „S)eütfcf)c  nufjleg  |1  iing  be§  fibenunbfecfjliig  ||  ften  ^'falmcn :   t)on  bem  || 

Cftertag:  .Oimetfart  ||  önb  ^|sfiugftcn  S).  |p)3iartini  2.  \\"  18  ^3lätter 
in  Ciiart. 

?UtgSbiirg,  ©iltian  Cttmnr? 

D.  „S)eutfcf)  Wufjlegüg  ||  be§  fieben  tnb  fec^t=  I|  c,^igften   ^falme.  \\  toö  bem 

Cfter  II  tag.  C^t)metfart  tonb  |I  ^:|.^fi^gfteu.  1|  i^lart.  !i?ut^er  1|  Söittemberg.  || 
m.^.  \\iXni  li"     -IG  Smtter  in'Cctaö. 

2Ba^rfd)eintid)  Hon  ^o^onn  (Mrüncnbcrg  in  SiMttcnberg. 

E.  „Stellt jct)  II  5(ii§Ieginig  be&  fie=  ||  ben  Unb  fecf),ygften  jj  '^pfatmcn,  bon  bem  || 

Cftertag,  .£-)l)mel=  ||  fart  ünb  ^^fingften.  ||  '•Fiartiniiö  !^iitfjer.  ||  2öittem= 
berg  m.  \\  S).XXIII1.  Ij"  "Fiit  liteleinfaffung.  26  mVätkx  in  £iiart. 
Se^teg  a^Iatt  teer.  3(m  ß-nbe:  „©ebrurft  ju  SÖittemberg  93Ierrf)ior 
Sotter  II  ber  junger.     9)1.2).  XaCiiii." 

^^anjer  fü(}rt  in  bcn  beutfc{)en  ^^(unatcn  II  9lr.  1271  nod;  eine  3higgaBe  öon 
1522  an;  aber  eine  foId)c  eriftirt  nid^t,  bie  3^at)re§3a()l  ift  feine  eigene  ^i't^ot.  C^r 
üerunnft  niimlicT)  für  biefe  9(uSgabc  auf  feinen  „ßutnnirf  einer  t)oUftänbigen  (^efcf}irf)tc 
ber  bentfrf)en  U^tbelüberfe^ung".  2. '^(n^g.  ^lürnberg  1791  ©.  37.  .^ier  njieberum 
citirt  er  aU  feinen  ©en^äfjrsmann  ^.  6).  ^^alm,   „4")iftorie  bcr  bentfdC)CU  ^ibe(=Über= 


^mt\ä}e  ?lullegung  bc§  67.  (68.)  ^falmc?.    1.521.  3 

fe^ung  S).  93^  gütigen"  .f)allc  1772  ©.51.  2(ber  aud;  bicfer  I)at  bie  fragüd)c 
5{u6ga6e  nic^t  felbev  gefe^en,  fonbern  fü'^rt  fie  nur  auf  unter  Berufung  auf 
(H.  V.  d.  H;irdt)  Autographa  Lutlieri,  Bmnsvigae  1690  I  132.  ■'gm  fiuben  wir 
aber  unfere  9(u§ga6c  A  (oT)ne  Srucfjal^r),  nur  baß  ö.  b.  .öarbt  bicfefbe  irrtf)ümlid) 
unter  bie  (Schriften  be§  ^ai)xe^  1522  gefteüt  tjat. 

3in:  ö"f)ara!terifti!  tion  C :  für  altee  i  ift  confeauent  ei  (et)),  für  a(te§  ei  (mit 
einjiger  ^tusna^^me  be«  deminutio  =  Suffire»  lin)  ai,  für  alte§  iu  cü  gefegt,  ie  ift 
immer  ber  alte  ©ip^t^ong,  ii  ha^  alte  uo  (ftreng  gefc^ieben  Don  u).  Ser  Umlaut 
ift  mit  ttienigen  5hi§na^men  burd^gefülirt ;  bca(^tcn§tt?crtl)  aud^  l)6r,  l}6rfd]ar,  mor 
(mare),  !§ort  (l)art).  ^n  bcn  O^nbfilben  finbet  fid)  ftatt  bee  mittelbeutfdjeu  i  (=ir, 
=i5)  burd§au§  e;  =nu§  ftatt  mb.  =niB.  3"  ben  '^räfiren  burc^npeg  3er=,  t)cr=  ftatt 
be§  mb.  3ur=,  tior=.  5l6nieic^ungcn  bes  Söortfc^a^eÄ :  „crbibmen"  ftatt  „erbeben" 
(auc^  ftatt  „erbbeben"),  „jirerc^"  ftatt  „quel^r",  „empfinben"  ftatt  „fulen",  „laiten" 
ftatt  „lenfen",  „feritainmal"  ftatt  „ftintemal".  —  D  ift  in  mc^rfad)er  ^ejie'^ung 
merftt?ürbig;  .^unäc^ft  finb  ^ier  is^ut^ere  iltanbgloffen  tfjeils  in  ben  Icrt  eingefügt, 
f^eilS  fortgclaffen.  Sobann  ift  Js^ut^ere  Sluebrud  mel^rfad)  geänbert,  ^rembtttorte 
finb  mit  beutid)en  öertaufc^t,  ■'oärten  ober  Unbcntlid)feiten  beö  5tu5brud^S  finb 
öerbeffert,  ja  an  einer  Stelle  ift  eine  gan5  anberc  Überfe^ung  bee  ':pfaline§  ge= 
geben  unb  bem  entfpredjenb  ein  X'^eil  öon  Sut^ers  5lu5tegung  geftric^en,  bafür 
ein  anberes  <BtM  eingef ehaltet.  ^  9Jkn  tonnte  au§  biefen  änberungen  bei  einer 
Söittenberger  5(u§gabe  ben  Sd^lu^  machen,  ha^  Sut^er§  eigne  ßanb  ^icr  nad)= 
gebeffert  ^abe,  ,^umal  bie  öeränbcrtc  Überfe^ung  burc^  'Cutl)ers  „^pfalter  bentfc^" 
üon  1524  5ßeftätigung  erl^ält;  aber  bann  n^ürbe  )^)oi)l  auf  bem  litel  ein  ■^inirei? 
auf  Suf^erS  ^J^itn^irfung  nic^t  gefeljlt  l^aBen,  unb  nameutlid^  Uiürbe  bann  bie  ein 
^a1)X  fpäter  erfc^ienenc,  gleichfalls  SSittenberger  ^In^gabe  E  un,3nieifet'^aft  ?utl)er5 
(Forrecturen  aufgenommen  l^aben;  aber  E  ge^t  mieber  auf  A  jurüd,  ftimmt  mit  D 
nur  in  einigen  fprad^lic^en  äuberungen  (fo  in  häufigerem  @ebrauc§  bes  Umlaute, 
ber  a>ertaufc^ung  be«  „fet)n"  refp.  „fe^nb"  ai^  3.  pl.  mit  „finb"  unb  be5  „Por" 
in  „öer"  in  gönnen  tt?ie  „üorbamnen")  überein,  in  allen  anberen  ^^ejie^ungen 
fc^lie^t  fic^  E  eng  an  A  an  unb  be§aüouirt  bamit  bie  überarbeitete  5lu§gabe  öon  1523. 

äßenn  ^alm  a.a.C  fc^reibt:  „^ä)  ^be  bret)  unterfc^iebene  Editiones  in  4.  in 
Öänben,  babel)  fo  Ujenig  ber  Crt  bc§  S)rude&  al§  bk  ^ai)x;\ai)l  als  ber  Sirurfer  ge- 

melbet  mirb Qq  ift  aber  unter  biefen  brep  Editiones  fein  Unterfd)ieb,  auffer 

ha}i  auf  3tt?et)en  ein  -öol^fdinitt  tion  unterfc^iebcner  (Gattung,  auf  ber  3.  ber  bloffe  Xitel 
3U  finben  ift",  fo  meint  er  iebenfallS  unfre  ^lusgaben  A  unb  B,  tt?a^rfc§einlic^  oud^  G, 
obgleich  biefe  Sluegabe,  mie  bemerft,  fprai^lid)  cr'^eblic^  öon  A  unb  B  abnjeid^t. 
Cber  follte  e»  5lb,3Üge  öon  A  ober  B  geben,  meldje  ben  Xitel  o^ne  .ßol3fd)nitt  geigen '? 

3n  ben  Sammlungen  finbet  fic^  unfre  Sd)rift  äöittenberg  (1566)  III  ll''flg.^ 
Sfena  (1564)  I  463  flg.    ^Ittenburg  I  741  flg.    Seip^ig  VI  256  flg.   Sßalc^  V  968flg. 

')  (gicf)e  ®.  7.  2)  2:teic  ?(u2gabc  ftetit  md)   iijxn  SBcifc  Sut^er?  „(giimmorium" 

über  bcn  68.  ^^falm  öon  1531  ols  (Einleitung  noran  unb  Ht  ijtxnad)  überall  ^'ut()cr§  fpätere 
^-t^fafmenübcrfe^ung  (feit  1524)  ein;  fo  beginnt  bei  it)r  nniev  ^l>fa(m:  „G^o"  ^M'ati"'ifb  S^aitib?, 
y^or  jn  fingen.  G^?  fte^c  OJott  nnff,  bn?  feine  Jyeinbe  yiftrcloet  lüerben,  '-^nb  bie  jn  f^nffen  filv 
jm  f(ief)en".  Tabci  ftimmcn  bann  natürlid)  'ilii-Hegnng  nnb  Überfe^nng  me()rfacf)  übel  ju  = 
fammcn;  fo  in  2).  4,  Ido  überieljt  ift:  „'•JJJadjet  ban  bem  ber  ha  fanfft  l;er  feret"  iinb  bann 
bod)  ?{rabotf)  at?  „ttiiiftniä"  erftärt  tnirb. 


4  ^niiiäjt  3tul(egimg  be§  67.  (68.)  «pfatme«.   1521. 

erlangen  o9,  178  flg. ^  äöir  legen  bem  5(bbvncf  bie  5üi§gaBc  A  p  GJrunbe,^  tjev= 
gleichen  D  unb  E  als  Söittenbergev  S)rnrfe  (ttiotei  n^iv  jeboc^  für  E  ein  für  oIIe= 
mal  im  öoranö  bemerfen,  ba^  l)ier  ftet^  „nit"  in  „nicf)t"  nmgefe^t  ift);  B  nnb  C 
jief^en  n?ir  nur  gelegentlicf;  Ijeran. 

^ür  bie  ^^hietegung  bes  '^pfatmee  fetbft  fei  auf  bie  in  Sb.  III  -^84  flg.  nnb 
390  flg.  abgebrucften  älteren  Interpretationen  beffelBen  in  ber  Glossa  nnb  in  ben 
Scholae,  fowie  auf  ^4?b.  IV  oOl  flg.  ju  let)rreicl)em  i^ergleirfje  fjingeUnefen. 


1.  (Sott^^  ber  fte^c  ouff,  ba§  fid)  |urftretrcn  feljnc  fet)nb 
imnb  fel)ne  Raffer  fli^cn  für  fcl)nem  artgcfic^t.'' 

£a  ($l)riftu§  ftarb,  tl)ct  gott  als  f(^(ieff  er,  unb  fef)e  nit  bie  Iniitenbcn 
gilben,  ließ  bie  felbeit  fid)  ftcrtfen  unb  famlen,  unb  bie  armen  ^n^iger  flogen 
unnb  ^urftreftitten  fid).  Sa  mi  bie  3'ubcn  ntet)neten,  fie  fetten  geh3unnen, 
0't)riftuy  leg  nu  bar  nl^ber,  ha  tüac^t  gott  auff  unb  mdi  (51)riftuni  auff  öon 
tobten,  ba  tüenbet  fid^»  fpiet  gar  umB,  ba  famlenn  ftc^  bie  iSiinfic^''  ^^  |ur= 
trennen  fic^  bie  ^uben,  ettlic^  l)n  gnaben,  bie  fid^  3um  glauben  gaben,  etlid^ 

=*  Si^er  got  ift  6§riftn«  felbs,  ber  ficf)  felb  anffcrmerft  üonn  tobten,  el)n  gott 
mit  bem  toatter.  '^  (Tottis  angefid)t  lieiffet,  bas  fic^  gott  offenbart  unb  fid)  fnnb=^ 
lid)  fegennierttig  mad)t,  mildjö  gefc^ii^t  burd^  l'eQnn  wort  unb  ttierrf,  nnb  bae  ift 
ben  bofen  fd)rerflid),  ben  frummen  troftlidf). 


3  5ßfinfta9  BE  ^fingftag  3).  M.  S.  C  4  jinftralucn  R  0  hiiitcnben  CD  toiitcnbe  E 
7  junget  E  10  Swnsei^  K  l'>  ben  bo§en  \)  bem  bofen  C 

')  2BnS  bajclbft  in  ben  fritifcf^cn  ^Inmcrfiingcn  nl>5  „Cric3tnn(=9(u§gabc"  citivt  luivb,  ift  bie 
unter  E  üerjcictjnctc  3lit^gabc  Don  1524;  im  Übrigen  bejietjen  iirf)  bie  bort  tocrjeirfjneten  2e^- 
nrten  nur  ouf  bie  ^r^blcr,  rcfp.  lertänberungen  ber  Jenaer,  SUtenburgev  itnb  2Ba{d)jcf;en  2lii§= 
gäbe.  <So  ift  3.  23.  ©.  182  bie  i'eönrt  „ilife"  ein  gebier  ber  SUtenbnrger  'Jinögobe,  ben  2Ba(d) 
njiebcrbolt ;  bo-j  auf  S.  187  angemerfte  [ycljlen  eines  ganjcn  ©a^e»  ift  ein  $üerfef)en  ber  ?llten= 
burger  ^JluSgabe,  bai  gleid)faU5  bei  aiklcl)  iDicbcrfebrt.  ^n  ben  Criginnlnuägnbeu  finbet  mon 
uou  ben  meiften  ber  t)m  Uerjcidjuetcu  l^ntinnten  feine  ©pur.  (fe  ^nt  aber  feinen  tviti)d;en 
ÜÜcttl),  bie   '^(i)kx  unb  2Üi(Ifürlid)teiten  ber  föcfnmmtau^gnben  ju  regiftriren.  ^)  @o  fei 

bemerft,  baß  bie  "äbfürsung  pe.  ftet-^  mit  p\a.,  bie  (gdjrcibung   „bj"   mit  „ba?",   „tcj"  mit 
„toal"  tüiebergegeben  ift;  „.i."  baben  h)ir  aufgelöft  mit  „ha%  ifl". 


■Teilt jdje  ^lu^Ieguus  beö  67.  ((38.)  5Piatme§.    1521.  5 

l)n  ungnaben  burd^  bte  9iomcr  öorftorct.  i^sti  fuld)  gerieft  unb  tucfecii  fal) 
bcr  proptjct,  unb  für  gvoffcm  unmüt  uBii  bcr  ^^^ubcn  tnumpt)irn  l)iiii  6[)ri|tu'r' 
tobt  unb  bcr  junger  fludjt,  tjebt  er  an  unb  fpridjt,  ^i)  cy  fci)  gnug  bcr  gotti» 
fcinb  glorijcrnn,  ©5  ftcl)c  gott  auff,  unnb  fcrc  hai  Uai  umb,  tucrfc  6t)riftum 
5  Qutt  öon  tobtenn. 

2.  2[Bic  bcr  raud)  fid)  üoriucbt,  §ü  öorlucB  fidjö,  tüte  baö 
tuadj'S  für  bcni  feiner  üorfdjmit^t,  cii^o  muffen  Qud)  liorget)enn 
bic  ungcrcdjtcnn  für  gotti^  angcfidjt. 

ß^töo  ^u6fd)  glcidjuiö,  üom  rauc^   unb  )x>ad)5.    3)cr  rauci^  t)om  tüinb, 

1"  boö  lüod^»  öom  fetur  üorgcfjct,  bart)nn  bcr  ^eljlig  get)ft  angetjcigt,  tüildjcr  ift 

ein  h)inb  unnb  feior  2ucc  3.  benn  fpirituy   f)cift  ein  luinb,  ba  mit  got  unfe  yuc.  s,  ih. 
anbiefit  unb  mad;t  geiftüd)  mcnfc^enn  auB  uuy,   bi^er  luinb  unnb  ha^j  fetur 
ift  nad)  (Sf)riftuy  aufferftonb  tjun  bie  tuelt  öonn  l)imel  !ummcn,  unnb  bur(^§ 
6'uangelium  bie  HicUt  bcferct. 

i>  ^Jiu  ift§  l)^c  fd)mcl)üc^,   hai  fo((^  große  fcl)nb  tuerben  bem  raudj  unb 

luadjB  t)orglcl)d)ct ,  bie  boc^  mcljucn,  ftc  tüoUen  l)t)mcl  unb  erben  Beftrcljttcn. 
Ser  rnud)  ge()t  ubir  fic^,  madjt  fic^  cl)genh)illig  l)nn  bcr  (ufft,  tt)ut  at§  lüolt 
er  bic  fonnen  öorbicnbcn  unb  bcn  l)i)mcl  fturmcn.  ^a^  ifty  oBcr^  Äumpt 
clju  f(eQni§  toinblin,    %o   tjortucbt  fic^    unnb    öorfdjlüinb  bcr  breljtprcdjtigc 

2'>  raud),  ha^  nicmont  tuctj^  too  er  bte^bt.  3llfo  aße  fct)nb  bcr  luarljcljt  ()a6cny 
groß  l}m  fl)nn,  ttjun  grelntid),  tiu  Ic^t  fel)n  fie  tuic  bcr  roud)  tnibbcr  bcn  tninb 
unb  l)ljnicl,  bcr  auc§  ijun  ^t)m  fclb  on  iüinb  öorfc^minbct. 

5llfeo  bQ§  tüa(^»  ift  f(^h)^cr  unb  ^art,  g(et)(^  eljm  ftct)n  ober  ^ol^,  ober 
für  beut  feinr  feurfteuffet  eS  h)ie  ha^^^  tüaffer,    ia  öor|cI)ret  fid}   unnb  üor= 

25  fdjtüinbet.  Stlfo  alle  fctjnb  bcr  tüorfjeljt  tücnn  fie  anfaljcn  unb  l)nn  fd)U)and 
fummen,  fe^n  fie  tuid^tiger,  fdjtücrer  unb  fcfter  Qulufeljcn  benn  bcr  fel§  6()riftu» 
fclB§,  !umpt  über  bar|u  baS  fclur  gottidjS  tüortc^  unb  gci)fty,  feo  iftö  qu§  mit 
t)()nen,  gncbiglid)  %o  ftc  luoUcn,  ungnebigtid)  %o  fie  nitt  lüoUen. 

o.  Unb  bic  gerechten  fid)  fretücn  unb  I)upffen  für  gotti^  an^ 
3u  gefielt,  unb  tjiin  freuben  alle  luonnc  l)abenn. 

2)q§  fe^n  bie  lieben  ;3u"9cr  unb  alte  liebl)aber  bcr  luarl)el)t,  luildjcn  Ci3 
cl)n  frcub,  lüonne  unb  luft  ift,   ha^  G^riftu»  aufferftel)t  unb  bie  ti)arl)cl)t  bc= 


1  toerftoret  CE     )olc§  CDE     foc^  CD  2  ^ui'en  tjiangcu  D  4  fcijub  rühmen  1) 

5  öon  bcn   tobten  E  6  Dcttuefit  DE      bethjcü  DE  7  fcWr  E      ücciti^mit^t  DE      toei-= 

gelten  DE         8  bie  gottlosen  D         9  "^utic^  E  10  ucrge^ct  DE      an^etigt  D  1.3  Dom 

^Qmel  E     tomcn  E  14  ^at  bic  luelt  Ibeferet  D         Iß  Dcrgtet)cf)ct  DE  IS  Oerblcnbcn  DE 

fturmcn  E     Äompt  E  19  ücrloebt  DE     ücrjcfjlüinb  DE         21  finb  fie  E        22  an  loinb  E 

ücrjc^roinbct  DE  24  berget)«!  DE      öeric^tüinbct  DE  20  fommcu  D    tomcn  E      finb 

fie  DE  27  tompt  E      gotlic^cä  D  29  froföen  C  31  S;aö  finb  DE    junger  E     ticl)= 

t)abcr  D 


6  leutidje  ^tuöleguug  bcä  07.  (68.)  5pfalmcö.    1521. 

ftcf)t,  bic  ,5Uüoi-  alle  BctrubuiB  Ijattcmi,  ba  6§riftuö  fcl)nb  oBlogcn  unb  iubi= 
Urteil.  :S>riim6  ift  i)i)x  frcub  icljii  uiib  gottlirf;,  benii  fic  für  Qottiä  nugcfirf)! 
unb  tjiin  gct)ftlidjeu  bingeti  l)u  ber  luarljcljt  frolid)  fcljn,  bic  feljub  akr  Jnarcii 
froü(^  ijnn  t)()rer  6oB()et)t. 


4.  Singet  ©otte,  pialtcrfpielt  fel)ncm  namcu,  pflaftcrt  t)I)m    & 
ben  tüeg,  ber  bo  fel)rt  t}n  Slrobotf),  §crr  ift  fcljn  nanic,  fctjt  gutä 
mutö  für  fct)nem  angcficfjt. 

3)aS  ift,  lobt  unb  prctjffct  (5;()riftum  al%  cl)ucn  lüoreu  got  mit  bcm 
^of).  7, 3a.  batter,  bcnii  baffeib  ift  oUcr  evft  gcfdjcljcu  uod)  ber  aufferftcl)iing,  tüic  .^üljanncy 

fagt:  '2)er  l)et)lig  gei)ft  toar  nod)  nit  geben,  ba  (S()riftuy  na^  nit  toax  t)or=  lo 
^öm.  \.i.tlatV,  ber  ()e^lig  gct)ft  aber  t)att  l)l)n  borüeret,  bay  er  gottiy  fun  fet)  9Io.  1. 
Sold)  ^utunfftig  fingen  unnb  üortlerung  ber  gotttjctjt  6l)rifti  nieljnet  Ijie  ber 
pxopi)ä. 

5hl  aber  hJljr  6f)riftuni  nit  lel)plid)  bei)  nnö  l)aben,  fonbcrnn  l)m  gloluben 
tüanbelnn,  brunib  funben  luljr  fel)n  pcrfon  nit  anfingen  nod)  anljeljgen,  fjo  is 
fingen  tül)r  feljncm  namen,  ben  prel)ffen  ii)l)r,  hm  tjeigcn  toljr,  ben  :prebigen 
unb  be!ennen  tül)r,  bai?  l)eljft  l)ie  fetjnem  namen  pfalter  fpielet.  ^^falter  l)el)ft 
cljn  lobbud),  pfalm  t)el)ft  etjn  lob  lieb  obbcr  el)n  gctid;te  |um  lobe,  tuic  hk 
poeten  öcrfe  machen,  bic  man  tjorljcljttcn  tjnß  fcljttenfpicl  fang,  bamit  fel)n 
e^ttcl  prcbigct  beö  fuffen  (Suangclij  anljcljgt,  barljn  gottiö  gnab,  cljrc  unnb  20 
lob  prcbigt  inirt,  ha§  pfaEirn  bic  finger  ,3um  gefang  bcö  munby  tl)ut,  ba^  ift 
prcbigen  neben  ber  tt)att  unb  Iminberljcidjen. 

2öeg  pflaftcrn  an  bifecm  ort  l)el)ffct  haä,  iuen  man  e^nn  bofeen  fnmpf= 
fidjten  boblo^en  locg  mit  fdjutt,  rl)^  unb  ftelju  tjuric^t,  ha^j  ha  gut  faren  fei), 
ha  l)orl)l)n  niemant  niod)t  rel)ffen,  hau  fel)n  bic  l)erljen  ber  mcnfdjcn,  bie  Dürl)in  25 
burd^  büfee  faiülc  grunbloßc  pfuljcn  aEerlel)  bo§er  begirben  fet)u  gar  untud)tig 
getücBcn  Iju  gotti^  luege,  l)a  l)f)c  mel)r  man  brl)n  gefaren  ift  mit  ben  laft 
luagen  bcy  gefeljy  unnb  ber  gepott,  l)l)e  erger  es  tuarbt,  beim  gcpott  mad)ett 
niemant  beffer  unb  t)berman  erger. 

5lbcr  bay  (Suangelium   unb  prebiget  gottiy   namen  l)nn  (5:i)rifto  ba)üet  30 
bißen  tueg  feft,  bcnn  ber  glaub  mad)t  guttcnn  grunb  unb  bortrel)bt  alle  bofee 
pfu^en  be§  bofcn  flcifc^cy.    ^^l^o   feret  bcnn  (£l)riftu§  l)n  l)l)ncn,  bay  ift,  er 
hJirtft  ^n  ^l)nen  fel)ne  toaä,  bie  fe^n  lieb,  frcub,  frib,  gnttidel)t,  fanfftmutig= 

1   unb  iaucf;jctcu  D  2  3)ai:uinB  D  :j  frolid)  E     froUd^   finb  D         5  @ot  CD 

^ialter  ]pidt  DE  Viattciipilet  C  G   fcf)iet  ijii  bct  fcnffte  D  8  loDct  E  9  mä)  CE 

3o^anni§  E  10  noc^  nic^t  E      beiftcrct  CJDE  II  bcrfteret  DE   evitcrct  C      foii  DE 

12  üerHcrung  ('1>E  15  loanbeleu  E     anljckj^cit  D  17  fcijucu  D     fpielen  D  18  gc^ 

tic^t  D  gcbid^tc  E  ju  lobe  E  19  ücrjct)ttcii  E  bamit  |inb  DE  2u  gnabc  E  21  totrt 
baä  ^jfüütrn,  bic  ACE  23  ^c^ft  E  fcofeu  E  24  tei^  C  te^fe  D  vcl)§  E  25  ba§  finb  DE 
26  faule  D     I66f]ei;  D      finb  gar  DE  27  bvct)n  E  28   gebot  CE  30  V«i>i9C«  C 

t)on  8otti§  D  31  t)ertrct)'6t  DE  fcofec  D  bofc  E  32  fleif(i§cn  AB  boBen  fle^fa^en§  D  bofcn 
fleifd^§  E  33  bic  finb  DE 


Xeutjdje  Slu^Ieguug  bc§  67.  (68.)  ^ßfalmcs.    1521.  7 

!ctjt,  !cufd)ct)t,  ©al.  5.  unnb  f)cl)|fit  ncmlic^  fafjvcn,  uit  [tili  ftct)cu,  bcn  biß  ®^u.  5,22. 
IcBcn  tjm  glatoben  i[t  cl}n  ^u  ucfjmeu  unnb  cljn  gang  obbcr  furb  gen  f)l)mcl, 
Ijun  l)I)cniB  leöcn. 

6r  fe^rt  t)nn  ^Irobotl),  ha  tuirt  bc»  glaubend  natur  unnb  ort  angc^cljgt. 
ö  %xab  l^etjft  tüuftniß,  ^^IraBotf)  öicl  iünftniß,  unb  bcr  propljct  iiirct  alf}ic  bic 
figur  (Sj:o.  18.  ba  gcfdjneöen  ftct:  '©ott  bor  tjcn-  ging  für  bcu  finbernn  ^i)iacI,2-5Ji^vV3,2i 
bcn  h)cg  ]n  Voeijffen,  beg  tag»  l)n  eijucr  tuoldten  fculc,  be§  uad)t§  in  einer  fclur 
feulcn,  has  er  l)n  Beljbeu  ^el}tten  ber  geleljljman  lucre,  bic  tüold'cn  fculc  t)or= 
gicng  bcö  tag!5  nimmer,  nad)  bic  fclur  feule  bec^   nadjty  für  allem  t)old\    S)a 

i'j  tüor  !ein  tncg  tjnn  ber  groffcnn  tüilbenn  touften,  ouc^  !eincr  in  ber  lufft,  ba 
bie  hjolde  unb  ha^j  feJnr  gicng  ba  für,  unb  füret  gott  inn  ^2lra6otf),  ba«  ift, 
inn  ungcpannetten  löilbcn,  luuften  iucgcn. 

511^0*  ift  fclju  art,  er  fefjrct  gern  iüuftc  unb  tüilbe  tuegc,  baä  fetjn  oUi^ 
tocgc  bc§  gtatoBenä,  iuitt^er  fcrct,    nit  h)ie  bic  ft)n  ober  öcrnunfft  tücljffct, 

1'^  feonberun  ftel)t  gctaffcn,  left  fic^  gott  füren,  luil  unb  tan  and)  nit  tuiffen  \vo 
I)l)n,  lüo  ferr,  lua  burd)  ober  luitc^c  Ijcljt,  ba»  f)et)ft  nu  über  um  fdjlücbenn 
unnb  faren  l}nn  Slrabotf),  lucn  er  t)nn  un§  regiert  buri^  ben  glah)ben,  unb 
h)i)r  gclaffen  fotgig  feijn,  ijf)n  al§o  fc^lücben  unb  fafjren  laffcn,  hai^  ift  aKiB 
burd)»  ßuangelium  gefdjcljcn. 

20  §err  ift  fet)n  namc,  ob  er  luol  el^n  menfd^  ift,  §0  ift  er  bod)  ubir  oEe 

bing  cl)n  Ijcrr  gcfe|t,  barumb  tnir  folgen  unb  t)f}n  fal]ren  laffcn  foltcn  ubir 
un§  l)n  5lrabotf),  \vk  tooll  hai  Ijcbreifd)  laut  ';3n  bomino  nomen  dm\  ,^n 
gott  ift  fet)n  name,  ba»  ift,  fetjn  name  ift  ^n  ber  got^c^t,  baö  er  aud)  et)n 
gott  fei)  alB  tnol  alß  ber  Datier,  bcn  er  ift  nit  auBgctei)lt  Oon  got,  feonbern 

25  ift  t)n  gott  unb  blel)bt  ^nn  gott. 

6el)tt  gut»  mut»  für  t)l)m,  ha^j  ift,  et)n  gut  gctüiffen  unb  |uborfid)t  l)nn 
fcljne  gnaben  folt  tj^jx.  l)aben,  tüil(^§  mac^t  ber  glatob,  ber  ^l)n  fd)h}cbcn  left 

''  311^0  fcl)ret  bifer  l^err  nit  ci)uTjei-  mit  ftdjtlid)cr  pradjt   auff  vüffcn  uimb 
tüageu,  Jonbernn  ^u  ^Irabof^  '§el)mUdj  im  gdjft. 


1  ^cij^d  DE  2  fürt  DE  4  feieret  D      aiifecljgt  D  5  SttaB  ^e^ft  janfft 

obbcr  fuß,  a,itt)äf  iuie  Sotomon  $roücv.  4.  fagt:  'j^eiii  fc^Iaff  luirb  ^Iratia  fct)ii','  ha^  ift,  »üic  äpn^iu.3.24. 
mau  auff  bcutfd)  fagt,  bu  luitft  faufft  obbcr  fufj  fdjfaffcu.  2ßo  uu  rcc^t  glalulic  ift,  ba  ift  ein 
fold)  fidjcr,  ftil,  faufft  uub  fuß  geluiffcu ,  bai  fid)  für  uirfjtem  furcfjt,  uub  bal)cr  lebt,  tuic  ctju 
mcnfc^,  bag  du  alle  forgc  fet)n  ftil,  Ruß  uub  faufft  fc^lcfft.  2ai  ift  bcuu  cljgcutUdj  bic  redete 
luouuug  Kf)rifti,  ha  ift  er  gerne,  l)nn  ber  feuffte  left  er  firf)  gcrue  tragen,  ba  fcrct  er  tjnn  Slratot^. 
ß§  ift  faft  fct)n  gerebt  bo3,  tjon  ber  ort  el)nS  guten  geluiffcn»  unb  rcditcu  glahJbcnä  D  Safür 
fällt  in  D  ber  gan.jc  'ilbfc^nitt  3-  ^  „"Utah  I)e^ft"  —  3-  I'J  „buvd)a  Guaugclium  gefd^cljen"  fort, 
cinfi^licßticfj  ber  9iaubgloffc  „?llfeo  fe()vct  u.  f.  tu."  8  gelei)f3tman  A  gclaitäman  C  glel)^man  E 
öcrgieng  E         ü  ui)mcr  mel)r  E     noi^  E  11  bar  für  E  13  bai  finb  alleä  E         IG  loic 

fern  E     luo  burc^  E        IStaffenC        24  außgetctjlet  DE        25  blcljtiet  E        26  ^uöerfid^t  D 
jutjerfid^t  E  28.29  fe^lt  in  D 

1)   ^ri^ü  nsnr 


8  ^enl\ci)i  giuilegung  bc§  67.  (6S.)  ^Pfalmcs.    1521. 

tjn  StraBotl),  bcii  lucr  bo  c^lclubt,  bei  I)Qtt  frib  unb  fvcub  für  ßott  unb  ift 
gutter  biugc. 

5.  (Sr  ift  ctjii  öottct  bcr  tucljfecii  unb  cl)u  ridjtcr  bcr  luitlDcti, 
(5i-  ift  cl)n  gott,  l)un  fcljncr  f)cl)tigcii  lüQiiuiigc. 
S3iUid)  foU  i)[)r  guttcr  bing  fcl)n,  nit  allein  hau  n  gut  gctuifjcu  madji    ^ 
tju  glatüben,  ^onbcrn  bie  h3cl)t  l)t)f  auff  erben  umbs  glalubeu!^  tüiEeu  muffet 
farcn  Inffen  öattcr,  fixunb,  Ictjb,  giitt  unb  eljrc,  bnS  l)i)x  arm  eleub  lrel)feeu 
unb  mijttlucn  fel)n  muffet,  bon  Ijberman  geiualt  unb  uurcdjt  lel)ben,  feo  ()Q6t 
^I)r  i}k  eljun  troft,  ha^  ber  I)err  aller  creaturcn  ift  elju  Datter  foldjer  lt)el)§enn 
unb  cljn  rcd)er  foldjer  luitttncn,  ha   Iju  ift  er  nit  ferne,   ßonbcrnu  na^  bei)  i» 
cud),  borffift  ljf}u  nit  fud)cn  Iju  .*pierufalem  ober  ^Jiom.    ^cn  tuo  fel)n  (if)riften 
fcl)n,  bo  ift  felju  luonung,  ba  ift  er  geloiftid),  unub  ift  nit  aVictjn  ha,  Bonbcru 
tüitt  olba  ct)n  gott  feijnn,  |u  bcm  alle  ()er^enn  jufludjt  l)abcn  foUeu,  bcr  alle 
bing  gibt,  tl)ut  unub  öermag,  turt^lidj,  an  beut  lyijr  alliö  l)aben  folt,  \x)ai  man 
an  eljuen  gott  Ijaben  fotl.  i.-. 

^ilber  ^ie  ift  glotübcn  nott,  bcnu  ber  Oattcr,  ber  rid)ter,  ber  gott,  ift 
öor^jorgenlid)  ha  legentoertig,  felju  mouung  ift  l)ciyiig,  hau  ift  abgefonbert,  tan 
uljcmant  Ijljnelju  fel)en  ben  ber  glalub,  glclnbftu  bay  er  Oatter,  ridjtcr,  bclju 
gott  fei),  feo  ift  cr§. 

0.  (^r  ift  ber  gott,  bcr  bo  madjt  ct)numütige  hjoncr  ijm  t)au§,  jo 
(^r  furct  aufe  bie  gefangucun  Iju  red)ter  ^et)tt,  S)o(3§  bic  c^gcn- 
ftjnnigcn  bletjben  ^nn  ber  burre, 

^tle  lere  unb  leben  au^er  bem  glatüben,  bic  tet)lcn  unb  uncljuigcn  bic 
mcnfdjcn,  unub  muffen  fecten  ha  fcljn,  auä)  oh  ifyx  nur  ^luccn  ijn  eljuem  Ijaufe 
lücrcn,  hk  tüct)ll  l)l)r  binct  auff  cuBfcrlidjcn  tüerc!en  unb  lücljfecn  ftcl)t,  bic  js 
manidjfcltig  fcl)n  muffen,  ba  bettet  ber  feo  Diel,  bcr  bi^,  bcr  ha^,  bcr  ift  el)n 
6l)art()cufcr,  ber  eljii  barfuf^cr,  bcr  loallct,  bcr  ftifftet,  ber  faftet.  äl>o  nn  bic 
l)crticn  l)ljran  anljangen,  ha  folgen  audj  gcmi^lid^  unct)nidel)t ,  l)a^,  tjoffart 
unub  aller  iammcr,  barumb  ift  !cl)u  got,  !el)u  lere,  !cl)n  leben,  fet)n  Jocg,  ber 
cljnmutigc  nmdje,  bcnu  bi§er  gott  mit  feinem  locg  beö  glalDbcn§,  bcr  felB  3ü 
glatüb  |eudjt  unfe  alte  fampt  l)tjncl)n'^nn  ben^gel)ft,  ha  felju  alle  bing  glcl)d), 
unub  fallen  ab  alle  cuBcrlidjc  nnterfd;el)b,  nit  ha^i  hi)n  uuterfd)cl)b  btel/bc 
euBerlidj,  Bo^i^crnn  haii  ktjw  l)cr|  brau  l)angt  unub  brob  fidj  teiltet  gegen 
ijcmanbt,  ob  glctjd;  alle  tuelt  ijn  eignem  Ijau^  Inonet. 

9hl  ift  nobt,   hau  ^uöor  bcr  mcnf(^  burd;»  gefelj  gefangen  h)crb  unb  35 
lamme  l)n  bie  banbt  bcr  funb,  ha^j  ift,  l)n  augft  fcl)ui§  gelt)iBcn§,  ben  tucr 

4  ivouunöc  1)  G  \)m  DIO         7  öut  E         9  ttoft  E     crcotuven  D  10  ficf)tci:  1) 

fern  E  11  :3cvuialem  E  12  fiiib  DE  ba  E  iuonug  A  17  uctOorgenlid^  ]:>E  »doiiuö  D 
18  er  bct)n  üatcr  D  20  ba  E  cljumutigc  E  21  fuvet  unfe  bic  D  2G  mandjfcltig  D 
28  ^kjraii  fangen  1)        29  brumti  D        ol  fiut  D  finb  E        GG  tomc  E     funbc  E     fc^ue§  D 


^tntW  SIuÄfegung  beä  67.  {()B.)  ^Pfalme^.   1521.  9 

nit  funb  fulctt,  ber  fudjt  !el)n  gimb,  ac§t  anä)  tuibbcr  ba»  GuaugcÜum  norfj 
glctt)6cn,  barum6  t[t  ba§  gefc^  bcy  gcluiffcu§  itoc!mcl)ftcv ,  fetten,  ft^-'td  unb 
fcitfcv.  Xeii  biiy  gefelj  ^cljgt  uiib  mad)t  betäubt  bie  funb,  unb  ba  mit  fef)ct 
ey  hai:  gclüiffcii  9io.  4.  et  7.    5hi  furct  got  nit  auß  biffen  banbeu,   iueuB  uni?  iKo"i-.-i.  20. 

-.  bcudjt  nobt  fe^n,  fonbcrn  Icft  un-^  brinnen  gcbemutigt  nnb  gemartert  h^erben, 
BiB  lüir  gar  gnabburftig  n:)erben,  ^ü  fumpt  er  ben  unnb  gibt  fel)n  tnort,  baron 
loir  l)angen  unnb  alfo  auBfuren  laBen,  ba^  mx  öon  bem  erfc^recften  Blob 
getüiffcn  fummen  tjnn  etjnn  gut  fieser  getniffcn.  S^aö  fe^n  bk  ^tüe^  hjcrtf 
unnb  ]Xvo  ubungen  6t)ri[ti  l}nu  unß,  ha§  er  uuß  tobtet  unb  aufftuerft,  nl)bert 

IM  unb  erljebt,  eiju  igticf)^  5U  feijner  iul}t,  luie  hai  auBtueijffen  hk  ^tuo  feulcu 
l)n  bcr  tüuften,  hk  tüold  feule  unnb  fetücr  feule. 

3lbcr  hk  eljgen  finnigen,  bie  ber  beljbe^  fcl)nB  I)oren,  taffen  \){)n  nit 
jagen,  blel)ben  auff  ljt)ren  fccten  unnb  euBerlic^em  (eben,  bie  muffen  aurf) 
Ujonen  t)n  bcr  burre,  ba^  ift,  Ut^n  fruc^t  bringen  fic,  benn  )ie  gtelubcn  nit, 

ib  §0  I)a6en  fie  nit,  toie  luol  euBerlicf)  für  ijtjren  äugen  acf)ten  fie  fid}  bie  nu^= 
lic^ften,  beffer  t)el)Iigften  unb  flugiften  l)m  t)t)mel  unb  erben,  burffen  urteijlcn, 
ha^j  i)t)cne  bie  gtelnbigen  l)n  ber  burre  tüonen,  unb  fic  alletjn  l}m  gruncnb 
parabiß,  bieße  nennet  ber  propI)et  Sorerim,  bie  fan  id;  nit  öerbcutfdjen,  benn 
'bie  eijgenfinnigen',  bie  nijmmer  i)m  reiften  Jucg  gef)en  luollen,  mann  !an  fic 

:u  and)  nit  lenrfcn  noc^  rcgircu,  luie  man  i)()n  fagt  unnb  lueijBet,  ^0  gel)n  fic 
quct)rauB,  tüie  bie  muttüillige  unge^empte  roB- 

7.  D  ©Ott,  ha  hü  auBgiengift  für  bem  angefi(^t  bct)niB  üolct», 

S)a  bu  Uiianbelift  ijun  bcr  tuuftcn,  5ela. 

S3iBf)er  l)aben  tnir  bie  oorreb  gcl)orett,  mo  t)on  ber  propf)ett  Ijun  bi)fBem 

L'.-.  pfalm  gebencE  Iju  fingen,   ^iemlidj  bon  6l)rifto  unb  feijnem  (Juangelio.    lUu 

grcljfft  crfe  an,  unnb  l)c6t  mit  ber  alten  figur  an,   ba  öon  gefagt  ift,   ha^ 

gott  hk  finber  Don  C^frael  auBfurt  auB  5(cgt)l)ten  burd)  bie  tuuftcn,   unb  ift 

bißc  mel)nung: 

£  (Sl)rifte,  ^u  ber  ^cQtt,  ba  bu  für  bem  3fi-*ii)ciifd)eun  üolcf  auBgiengift 
31J  öon  2legl)pten,  tvüdyi  nur  ei)n  figur  n^ar  beincr  aufferfte{)ung,  burd)  tt)i(d) 
bu  alter  erft  red)t  auB  -^legipten  biffer  tnett  beljuem  öotd  furgangen  bift 
5um  öatter,  unb  fureft  fie  alßo  burd)  betjn  erempel  unnb  tnort  burdj  bie 
lüuftenn  be»  glatnbeuö  nac^  bir  aud)  t.uni  öatter,  ^0  bon  |u  ber  3ct}t,  ha  bie 
figur  giengenn  bel)ner  aufferfte()ung,  bie  erbe  erbebet,  bie  filjmel  troffen  für 
35  bl)r,  mie  öiet  metjr  foUen  fie  i^t  erbeben  unnb  trijeffenn  l)nn  bem  rcdjten  auB= 

gang,  benn  mir  leBcn  ßjo.  19.  tük  ber  bertf  Sinoi  blii'ct,  borniert  unb  finfter2i'''oii'.M6'- 

1  (SuongeUon  U  2  gtoiobeii  DE  4  4.  unb  7.  D  ö  gebemuttgct  K  'i  tompt  K 
7  alßo  una  aufefurcn  1)  erid^rccEcu  10  8  tonten  K  fiub  DK  t)  utung  K  1 1  wüften  E 
12  f)oren  UE  1<3  „ticffer  ^cljügl'ten"  fc^U  in  D  20  gc^en  DE  2:J  h)anbclteft  (.'D  24  üot= 
tebe  E  gebort  l)  2J  gcbendt  DE  27  Ggiptcn  CE  30  u.  31  (gg^liten  CE  U)il^§  E 
■i-i  uod)  E      benn  DE  :J4  truffeu  C  :3G  Ui^tt  C 


10  2icuttilje  Stuölcgung  bcä  67.  (08.)  ^pfatmc«.   1.521. 

tüait  mit  cijiicni  fiioffcu  uiiftctüittcr  umbgcbcii,  ba^  bic  erb  baüoii  6eBet  unnb 
t()ct,  toic  cl)ii  gvof3  uiigctuitter  pflegt  tju  tl)uu,  unnb  alba  Umrb  bay  (^cfelp 
''JJlofi  geBett,  \mid)5  bind)  fold)  ungeluittcr  unnb  regen  Bcbeuttct  lüart,  hiVj 
meijuet  ber  propl)ct  mit  folgenbem  öcr§. 

8.  2)a  erbebet  bie  erben,  bie  l)i)met  trüffen,  für  bem  angefidjt    & 
bi^c^  gottiö  öon  Sinai,  unb  für  bem  angefid;t  gotti^  öon  .^fracl. 

6r^  nennet  l)f)n  eljnn  got  be»  berda  Sinai  nnnb  ^frael,  binbet  l}f)n  an 
eljn  ftat  unb  perfon,  cuBerlid;,  bcn  ^u  ber  ^el)t  ber  figurn,  bie  pn  cn^erlid^en 
tuepBen  unnb  tnerden  gieugeu,  muft  gottiy  bienft  ann  epn  ftat  unb  perfon 
euBcrlid)  gepnuben  fcpn.  5lber  pm  nehjen  teftament,  ba  bie  figurn  aufe  fcpn,  i" 
unnb  aEe  gtepd)  epn  mutig  fcpn  pm  glaiüben,  ha  ift  lepn  ftat,  !epn  perfon 
meljr,  ha  gottiy  bienft  ober  er  fclb  angcpnnben  unb  baüon  mod^t  genennet 
tüerben,  ^onber,  lücr  unb  tx)o  unb  tuen  pcmanb  glaubt,  ber  ift  gottis  bicncr, 
er  fep  Iju  Sinai  ober  Iju  ä^obplon,  er  fep  epn  pepb  obber  ^«»ubc. 

2)ay  erbbeben  unb  regen  |u  ber  lieptt   bebeuttet  hk  prebigct  bcy  ppnu  i' 
lifdjen  Suangeli  unb  belerung  ber  menfdjen  auff  erben,  lüilc^ö  ift  gefd;cl)en 
nad)  ber  redeten  au§fart  (ii]xx]ii  au§  bifer  luellt,  babon  fpridjt  er  nu. 

9.  %ä)  gott,  epnen  frepcn  regen  tuirftu  orternn, 

S)ay  erb  ift  pl)e  bepn,  eS  ift  mube,  bu  P3irft§  ju  ridjten. 

."pic  nennet  er  ben  regenn,  brobcn  nennet  cr^  tropffcn  bey  ppmel§,  pie  :'m 
epn  frepen  regen,  ber  nit  ann  epnen  ortt  feilet,  ^onbcrnn  allentpalb,  \vo  er 
tniE,  broben  bie  tropffcn  nur  auff  bem  berge  Sinai,  l)ie  gibt  gott  ben  regen 
felby,  broben  trieffen  hk  ppmcE,  bartju  braud)t  er  l)ic  cpnn  feonberlid)  h)ort= 
linn  auff  l)ebreifd),  2:panipl),  bay  Ijab  id)  beutfdjt  'bu  luirft  ortern'  unb  bay 
barumb,  ben  baffelb  tüortlin  bebeut  epgcntlic^  'etP)a§  ^pn  unb  I)er  tücgcn  pn  25 
bie  bier  ortt  ber  tocllt',  glcid)  inic  bie  pricftcr  pm  alten  teftament  etlid)  opffcr, 
für  gott,  fdyiedjt  empor  unb  npber  puben,  etlid;  aber  in  bie  quepr,  gegen 
mittag  unb  mitternadjt,  gegen  morgen  unb  abenb.  3ll^o  fagt  5Dabib,  bay 
(Spriftuö  ben  frepcn  regen  luirtt  orttern  pn  alle  h)cEt,  unb  nit  allcpn  pn 
.^ierufalem  obber  Sinai.  3o 

r^ii  nu  bic  mepnung,  ha]  bic  prebigct  bcy  netüen  teftomentö  nad)  bem 
redeten  außgang  (il)rifti  oon  bifeer  n)clt  luirt  gar  bicll  Ijerlic^er  fcpn,  bcn  bic 

s.OTo).  6,3.  ^  Exo.  6.  *ln  noiiiiiie   ineo  rrni  iiou  cognilus   sinn  eis.'     Unde  et  nomen 

istud  ineffabile  est  et  nullius  ctymologiac,  (|uia  lunc  erat  deus  Abraham,  dcus 
Isaac,  deus  Israel,  alligatus,  nunc  autcm  quibuslibet  et  omnibus  nirri.  35 

1  erbe  E        5  erbe  E        8  ftguvcn  CD         10  flckmbcii  CD  gc^unben  ']\}n  A     finb  DK 

11  cijnmutttg  D  einmütig  E  finb  DE  gteluljcn  1)  12  angcbuubcn  CD  13  jonbcrn  E 
Wenn  CE  glctutt  D  IT)  prcbigt  E  18  ȟurftu  D  19  cvfie  D  21  QUent:^all6en  D 
2:3  boju  E  24  bcrbeutj^t  D  25  luctcii  E  :Jü  ^crufalcm  E  :J4  nunc  E  erat  deus 
Israel  alligatus  D 


^cut\d)t  Sluötcgung  bc%  G7.  (G8.)  ^Pfolmcö.    1521.  H 

picbigt  bc5  alten  gcfc^^v  bcn  tuo  es  bort  fparlic^  tioffcn  f]at,  faE  e»  f)ie  regnen 
u6erflu)[ig,  tno  c5  bort  nur  an  eignem  ort  Sinai  troffen  f)at,  foiX  cc^  f)ie  i)nn 
alte  oicr  ort  ber  tüclt  regnen,  tno  c^  bort  nur  et)nem  oolct  ^froel  ift  getroffen, 
foK  l}ie  el)n  frei)  regen  goffen  n^erben,  ijberman  tjetjben  unb  iuhm  hac^  6uan- 

•>   getium  gar  nicfjt  an  cQnen  ort  ober  oolc!  gcpunben  merben,  tuie  t)f]ene  prebigt 
beä  gefep.     3Iuc^  l}t)enc  tropffenn  gaben  bie  I)i}me(,  ba5  ift  hk  (5ngel  burd) 
'JJbfen  an  gottiy  ftat,  loic  5.  ^au.  (Üol.  4,  leret.     '^6er  biffcn  regen  foltu  gotö'^i-  3,19. 
felöer  auBorttern.    2^er  frei)   regen  moc§t  aucf)  iüot  oerftanbcn  toerben,  ha^ 
bie  lere  hca  ßuangclii  frei)  fei]  unb  nmc^e  frei)  f)er^en,  hk  an  fein  n^ercf  nocf) 

1"  lueljB  euBerlicfj  gcpunbcn,  allein  ijm  freijen  glauben  (eben,  baij  ift  hk  Gfirift^ 

lic^e  fret)I)eit,  baoon  pfa.  Iu9.  fagt  '2)ein  Pole!  tuerben  frei)  fci)nn'.^     ';)(ber^^'- ii^-s- 
ber  regen  ^u  3inai,   ha-^  gefe|  -Jltofi,  macf)t  gefangne  unfreie  i)erl3en,   mit 
manic^erle^  tt)ei)Ben  unb  tnercfen  eußerlicf).    '^uc^  %o  macf)t5  fel)n  frei)  froticf) 
getöiffen,  fonbern  6t6b  unrugig  unb  untoillige  gelüiffen.    %ba  hai  Guangetium 

1^  mad)t  frolicf)e  loiLlige  frei)  getöiffen,  han  ba  ift-3  atteä  fre^. 

3lu  loie  ,3u  5inai  bie  erb  bebet  für  beut  gcPiiitter,  alBo  ift  aurf)  ba  gegen 
etloü»  i)m  nelren  teftament,  nem(id)  ha^,  feo  ben  glauben  unb  Guangeli  t)aben, 
Pitt  (el)ben  muffen  pn  bpffcm  ganzen  leben,  uunb  bem  Icpb,  bau  ift,  bie  erbe, 
fepn  rüge  lüirt  gelaffen,  muß  leben  unb  on  unterlag  l)n  ubung  fepn  biß  pn 

i'M  tobt,  hau  bcB  flepfdjy  lafter  getobtet  toerben  uunb  ber  alte  ^Ibam  ^u  nid)te 
pjcrbe.  jErumb  fprid)t  er  ^ic:  '£)o^  erb  ift  bepn',  unb  'ei?  ift  mube'  für  Bo  öicl 
beben  unb  lepben,  barff  luotl  troft  unh  entljalltunge ,  pjepl  e^  bcn  hc\}n  ift, 
uunb  bu  aEepn  erbt)err  bruber  bift,  fepnn  lllofe^^,  tepn  fncd)t  l)ic  rcgiern 
tan,  iüie  ba»  Polet  oon  '^ixad  Pon  5Jiofe  regirt  wart,  ben  e»  muB  ber  regicrnn, 

2:-<  ber  pm  gepft  pjonen,  leptten  uunb  füren  tan,  hai:  bift  aber  bu  allepn,  barumb 
ftett  ey  bpr  Iju,  unb  pjirftä  looE  ^u  richten.  Xenn  burc^  Icpbcn  ad)t  bie  luelt, 
alB  foE  e»  oEö  ^u  poben  ge^n,  aber  bu  burc^  lepbcn  bcreptift  unub  ^u  ridjtift 
bepn  erbe  auffy  aEer  beft,  uunb  eben  bamit  gal)t  eö  auff,  bamit  e-j  fd)epnet 
untergal)nn,  ba^j  oormod)t  -Fioic-j  pnn  fepncm  üolcf  nit,  bcn  ca  \vax  nit  fepn 

3»  erb.  Gy  Pormugen  aud)  noc^  lein  euBerlid)c  l)cpligcn,  ben  I00  pl)r  euBerlid) 
lücpB  uiib  toerd  npber  Ipgcn,  ba  ligty  gar  barnpber,  pm  gepft  ift  nic^ty,  toibber 
glatüb  uod)  Guangclium,  ber  fold)  npbcrlag  erlepben  unb  ubirluinben  lunb. 


2  uDetfluftg  A   uBirfXufig  D    uktfluffig  BE  5  tjat  A    ja  C      nit  CU      prebigct  D 

10  tüc^fe  E         1-4  Guangelion  D         17  ba§,  fo  bem  glauben  unb  (Suangclij  E         20  flcifiäö  E 
22  troft  E       cutl)aUtuug  D       eä  bcljn  ift  D  2.3  regieren  D  24  regieren  Ü  2»)  er 

bljr^u  AU  er  bijr  p  E  eä  bijr  ju  D  27  foUea  AD     aüe§  D     ge^en  E     „unnb  iju  ridjtift" 

fet)tt  in  D  2y   ge^t  DE  2U   untcrgc^n  D    untergeben  E       üermoc^t  DE       ujarr  A 

30  öormu'^cn  A  uetmügen  C  öcrmugen  D  üermugen  E  :J2  euangclion  D      ubiriuunben  A 

')  "^laä)  bet  Übcrfc^ung:  'Populi  tui  spontunei  eiunt',  Ucrgt.  Sb.  IV  2'd-i. 


12  5Deut|c^e  Slu&lcguiig  bes  67.  (68.)  Spjalmeö.  1521. 

10.  2)et)u  bifjc  lul)rtt  brljnucn  lüoncii,  2)u  tuiift  bcrcljttcn  bcm 
gcbcmutigtcn,  C  got,  l)n  bcljncr  9uttl)c£ct)t. 

Xuic§  bic  prcbigt  ober  regen  be§  Guangclij  tüerben  l)u  bic  6f)rifteii[)el)t 
öorfanUet  frum  eijnfcltige  Icut,  bic  fcl;n  (i()riftuö  ftl)c,  boy  ift  feine  fd^af, 
ocfj^cn  unb  e§el,  tuie  er  fic  auä)  felb  nennet,  bie  idjaff  feljn  tüljr  alle,  bic  ^ 
orfjßen  fet)n  bie  5(püftelln  nnb  prebiger,  bic  (5^e(,  bic  bo  cr6el)ttcn  nnb  bnö 
creu^  trogen  mit  monid^erlel)  Icljbcn,  bi^c  fein  alle  iuitlig  unb  gerne  unter 
(St)rifto,  brumb  fprid;t  er  'belju  fif)e\  ai%  fott  er  fagcn:  '»JJlofe»  fi^e,  nnb  bk 
mit  gefel^  unb  hjcrdten  on  glolüben  umbgcljn,  feljnb  nit  bet)n  fi()c,  ben  fic 
finb  nit  tüiltig,  fa()cn  ben  freljcn  regen  nit,  t()un  alii%  t)f)r  bing  qu^  forest  i« 
ber  bci)n  obber  gefudj  beS  nuljiy,  brumb  iüonen  unnb  bleiben  fic  and)  nit  tjnn 
bc^nem  erbe. 

9iu  han  ti'id  lcl)ben  ift  ijun  (Sf)riftui?  üit)e,  umby  glotubcnS  tüiticn,  ba§> 
fic  fcf)cr  gebemutiget  unb  unbcrbrudt  tücrbeu,  üon  ijbcrman  Uorad)t,  fo  bcrcljt 
got  t)t)n  ba  gegen  feljne  cljgcn  guttüeit,  ha^j  huxd)  öiet  bemutigung  fic  nur  i.^ 
mct)r  unb  meljr  fc^medcn  unb  crfaren,  tuie  gut,  ^u^  unb  lieblid)  gott  fei), 
uiib  Bo  leren  bie  öiet  bemutigung  unb  lel)bcn  ber  cQufeltigen  glciubigen  mcn= 
fd;cn,  ha§  fic  got  ^f)c  melier  crfennen,  met)r  tralnen  unb  glaluben  unnb  alfo 
reljc^,  ftard  unb  gelüi^  merben  Xjn  ber  luioorfidjt  gotlidjer  gntticteit,  bnö 
met)nct  er,  ba  er  fpridjt:  'bii  tDirft  bereljtten  beut  gcbemutigcten  \)n  bcljncr  gutte',  üc 
bay  ift,  bu  bcrcljtift  l)()m  burd)  fet)ne  bemutigung  unb  Iel)ben  beljue  guttc,  unb 
er  fcl)n  gut  farcn  leffit  unb  fd^aben  brau  ntjmpt,  auff  ha^2  er  nur  biet  berel}t= 
fdjafft  unb  fc^att  l)n  beljncr  gute  famle,  bay  ift  nit  onbcrg,  benn  3unel)mung 
sRüm.  s.  3  f.  be§  glalübenö  ^o.  5.    5Da()tjn  tummpt  ^JJtofcy  t)if)e,   tuirtf  [)et)ligcn  unb  gefet; 

folger  nljmmer  met)r,   ben  gtatüb  nnb  ber  frei)  regen  mu^  ba^  tl)un.    ^illfo  25 
mcnfd)  bereit  t)f)n  allcy  bofcö,  gott  bereit  i()n  aUli  guttiy. 

11.  föott  tüirt  geben  baii  aufercben,  baä  ber  ©uangcliftcn  iuirt 
fciju  ci)n  grofe  t)cerfc^ar. 

i;uc.  21, 15.  ^2t(fo  fagt  audj  (Sl)riftu§  Suce.  21. '^d;  tüil  eud;  geben  cljucn  niuub  (bQ§ 

ift,  clju  aufereben  nnb  fpredjcn)  unb  h)eife()el)t,  beut  nit  mugen  foUcn  luiber  .so 

5)iQtt^.io,2u.  fprcdjcn  all  ch3r  feijnb',  unnb  ^JJtatt.  10.  'l)l)r  feljt  nit  bie  bo  reben,  ^onbern 
ber  gel)ft  clüriß  üatery  rebet  l)n  cudy\  ben  Wo  got  nit  gibt  au^^ureben,  ift 
!ein  prcbig  nu|,  bic  "^Ipoftell  prebigetcn  and;  nit  anbcr§,  ben  tnie  ijtju  ber 


2  gebetttuttgcn  1)  bcmutigtcn  BE  4  ucriamlct  DJ',  finb  DE  bif)c  CE  T)  finb  DE 
ü  finb  DE  ba  CE  attietjttcn  DE  7  ^rcu^  L)  niandjcrlc^  D  finb  DE  ü  au  alanibcn  E 
umOgcricn  E      finb  DE  10  qüc  l)^r  1)  l:)  bcnn  DE  14  fel)r  D      untcrbrucft  DE 

üera(J)t  DE  l'>  bemutigung  E  17   bic  cijnfcltigcn  D      glaiobigcn  D  is  mc^t  E 

19  juüerfid^t  DE  gutticfcl;t  E  20  bc  gebcnmtigeten  A,  öon  D  richtig  in  „bcm"  aufgclöft; 
Grl.  'iluSg.  „ben"  21  bemutigung  E  22  fct)n  gutt  E  lief  fit  D  24  lompt  E  fotxä  DE 
unb  gefc^  folget  n^mcr  nte^t  bem  glautcn  E        25.26  Sitfo  ljeret)t  ^^n  in  menfiä^  aüeä  fiofeä  D 

20  büfcö  E  28  Qu  Ijccvfcfjai;  üevgl.  otcn  S.  2  :J1  ba  E 


S:cutfc^e  3(uätcgimg  bfl  67.  (68.)  $fotmc§.    1521.  13 

fieÜig  gel)ft  gab  au^jurebcn,  tüte  5.  lhica«5  ?Ict.  4,  fc^reibt.     Xami  ino  gott -MMirfi. 4,  s. 
nit  gibt,   ha  ift  feilt  prebigt,   ober  ift  ct)tte(  unb  fd^eblic^c  prcbigt,  intb  iticn 
er  gibt,  %o  gibt  er  ci)ttcl  gnobcrt  inort,  haz-  ift  biiv  ©uaitgcliimt,  briintb  toolt 
er  bov  gefe^  ^^lofi  nit  biirc^  fid)  jclb  geben,  Bonbern  gab  cö  hiixd)  bic  enget, 

■-  inn  9Jiofe§  unb  5tavon  ampt. 

5tber   t)ie  fpric^t  er,   bo]  er  el)tte(  (fuangetiften  lt)irt  geben,  loic  ouc^ 
8.  ^^au.  2.  Gor.  4.  fpric^t ,   n^ir  fel)nn  prebiger  be^  geift§  nnb  nit  buct)itaben,->.  nor.  s,  g. 
hat^  i[t,  prebiger  ber  gnaben  nnb  nit  be'3  gefeljc,  hai  ift  gefc^cf)en  burc^  bic 
-ilpoftell  unb  t)bre  fotger,  ^nn  alter  lüelt,  ben  er  f)at  t)^r  oiel  geben,  i)nn  alle 

i>'  (anb  gefc^ictt,  tnic  fic^a  ben  ^intpt  l)nn  ber  ^el)t  ber  gnaben. 

Xac-  er  aber  ein  friegifc^  inort  nt)mpt  unb  fpric^t  'mit  groffen  t)eer= 
fc^aren",  bac^  nit  et)n  fc^lec^tcr  f)aufi,  fonbern  ^cerfc^aren  fet)nn  |um  ftret)t 
geruft  unb  Perorbnet,  ha  l'.eigt  er  an,  U^ic  hai  Inort  gotti?  nit  frib,  fonbern 
unfrib  ntacf)  auff  erben,   loie  and)  6f)riftuc^  fagt:  '^dj  btjn  nit  funtmen  frib «ii;attf).io,34. 

i-'  5U  bringen  auff  erben,  fonbern  hah  fc^tnerb'.    ^iluc^  ha^  be§  netnen  tcftantent 
repftger  ^eug  unb  ftrcpt  folt  nit  ineltlid),  §onber  gcpft(ic^  fepn,  nit  mit  cpBC" 
unb  t)arnB,   ro^  unb  man,  fonbern  allepn  mit  bcm  Uiortt  gotti»  ftrepttenn, 
tüie  8.  ^^au.  2.  Gor.  fagt:   'ber  ^arnifc^  unßer  ritterfc^afft  ift  nit   lepplid^, 2.  eov.  lo, 4. 
Bonbern  ftarcf  unb  tettig,  ha  gott  mit  mircff.     Xrumb  ob  er  mol  bie  fagt, 

20  es  f ollen  oiel  groffe  ^eerfc^arcn  fcijn,  ^0  fpric^t  er  boc^,  ey  fotten  (Juangeliften 
unb  hk  mit  bem  n^ort  unnb  auß  reben  ftreptten,  alß  tnir  ben  fe^en,  ha-:-  bie 
ujeltt  nur  mit  bem  Guangelio  ift  be.jtüungen  ,^um  glatnben. 

12,  2)ie  funige  ber  (jeerfc^aren  töcrben  freunblic^  fepn  untere 
nanber,  unb  bie  ^auBc^ibrb  mirt  teilen  bie  aufbeut. 

i'.-.  Gt)riftum  nennet  hk  fc^rifft  'bominum  erercituum',  epn  f)ern  ber  ^eer= 

fc^aren,  barumb  baS  fepn  6l)riften  oold  burd)  ha-j  Guangelium  on  unterlaß 
ftrept  unb  tüiber  ben  teuffei,  meltt  unb  flepfc^  pmer  ^u  felb  (igt,  hk  funige 
bifer  fieerfc^aren  fepn  bie  '^Ipoftell,  für  ber  tnellt  angefeben  für  arm  f neckte, 
aber  für  got  groffe  funige,   ben  fic  feins,  bie  alle  toelt  beferet  l)abcn,  epnn 

30  pglic^cr  an  fepnem  ort  fepn  ^eer  3U  G^rifto  bracht,  bie  felbigen  funige  fein 
epnmiitig  geme^en,  ()aben  fid)  lieb  gef)abt,  epnerlep  geprebigt,  nemlid)  ben 
glauben,  tt^ie  haii  Guangelium  gibt,  brumb  i)ahcn  fie  PicU  frndjt  gefd}afft. 
^itber  r\a^  ben  3lpoftetn  fein  bie  bifc^off  balb  unepuß  loorben,  manic^erleQ 
geprebigt,  has  ju  le^t  nit  me^r  ber  glolub  noc^  Guangelium,  fonbern  menfd^en 


1  benn  DE  2  fc^cbüd^  l)  -i  Guangetion  D  7  finb  DE      bes  6ud^|taBen  D 

11    fricc^ifdj   K,    roorau»   in   6rl.  SluSg.    „griec^iic^"    gcroorben  ift:    Dergt.    fotgenbc  Seite  3-  IS 

„brautet  aber  mal  ftrctjtijcO  roortttc"           12  finb  DE          14  mac^t  D      tomcn  E  lö  tcfta« 
ment§  E          17  ^arnafd^  C  ^amif^  D          IS  ij.  6or.  j  E          20  ßunngeüftcn   fein   unb  D 

2:i  fonige  E    ftunbücf}  D        26  guangetion  D    on  untetta§  E        27  fonigc  E  2S  finb  DE 

29  fonige  E     finb?  E        30  felbige  DE     fonige  E     finb  DE  :]2  eunngeüon  D  .•i:J  montier- 
(cl)  E          :J4  311  (erft  ('       Cuangelion  D 


14  35eittf^c  9(it§Ie(?imn  be§  67.  (68.)  ?pffllmes.    1521. 

(exe  unb  tücrcf,  ba  biiic^  unticllid^  fcctcn,  ime^nidcit  cilnac^fen,  getrieben  iel)n, 
ha^  fie  biKic^  nit  funige  ber  (jeerfc^oren ,  fonbern  tt)et)c{}lin9  unb  furlten  ber 
faftnacfjt  (nrDen  fe^n,  ge()en  im  fc^etju  bnf)er,  unb  i[t  !et)n  ctnft  ha,  ha?^  biffer 
Der^  fic^  gar  nit  (eft  öorftcfjen  bcn  aEeljn  Don  ben  ^^(pofteln,  bie  fein  allein 
runbumb  el)nmutig  gelüe^en  im  glauben,  leren,  regieru  unb  (eben,  \vk  trol  r. 
et(i(i)  ^ifc^off  t)^n  f)crnac^  gefo(get,  aber  noc^  nie  ade  fampt  fo  einmütig  a(^ 
bie  ^^poftoln  geUiefen,  t)ie(  tücnigcr  fetjn  bie  prop()eten  t)m  a(ten  teftamcnt 
ct)nmutig  gemeft,  ha^^  nit  umb  fünft  biefer  öerfe  bie  ''2(pofto(n  für  ein  luunber 
auBfc^rel)et ,  bamit  ^aben  fie  auc^  fo  Diel  frud^t  brad^t  unb  bie  tneKt  be!eret, 
hai-  nad)  tjijn  nicmanb  §o  bie(  f^an  f)att.  i^' 

3^ie  ^ebreifc^  fprac^  ()at  ein  art,  hav  fie  el)n  ()au^mutter  ober  et)li(f) 
met)b  nennet  ein  ^aufe^i^r,  han  tüo  tretj'b  unb  finb  feitet,  itjere  öideic^t  hjiber 
l)au^,  borff  not^  ftete  auff  erben,  unb  e^n  ()au^  on  iüel)b  unb  ünb  ift  al^ 
mere  e§  nit  e^n  ()au§.  Xa»  befumpt  nu  funberlic^  ber  ()el)(igen  mutter  ber 
firc^en,  hk  ift  ein  rec^t  ()au^mutter  unb  hk  braut  6()rifti,  gierb  aud^  mit  i-» 
t)ie(en  tinbern  6^()rifto  fetjn  i}an%  uBir  bie  maffe  lt)o(  burcf;  ha^  (5uonge(ium, 
babon  fprirfjt  nu  ()ic  ber  propf)et,  bay  hk  f)au^mutter,  bie  teitet  au§  ben 
raub  obber  bie  aufbeut,  braucht  aber  ma(  ftret)tif(^  Inorttte,  benn  l)m  friege 
trer  obfigt,  ber  n^mpt  ben  taub  unnb  außbeutt. 

3hl  ^aben  bie  ßunige  ber  (jeerfc^aren  reblicf)  burd^g  (5uange(ium  geftritten,  an 
unb  bie  toelt  bcm  teuffet  abgeiüunnen  unnb  ^()n  fetjniy  ret)(^§  beraubt,   ha 
tct)l(et  nu  bie  mutter  ber  ürd^enn  foEd^en  raub,  unb  orbenet  bie  felben  ju 
manic^erle^  bienft  gottiS,  barnacf}  ein  t)g(ic^cr  gefi^idft  ift,  (?t(icf}  ,^u  Propheten, 
et(icf)  ju  (erern,  et(ic^  ^u  regierern,  ctlic^  Iju  gemeljuem  ber  armen  bienft,  \vk 

i.ifor. i>, 7 f. ba»  aKi§  6ouc.  ^autug  1.  6or.  12.  Bef^reibt.     ä^on  biffem  raub  fagt  aud^  sr. 

i.'iic.ii,-ii.v2.6f)viftu§  ^uce  11.  ha?^  ben  ftardfen  epn  ftercfer  ubirtuinbt,  nljmpt  l)()m  fet)nen 
^arnifcf)  unb  tet)(et  aufe  ben  raub. 

1;^>.  60  t)()r  trerbet  fd)(affen  |tt)if(^en  ben  grcn^,en,  ^0  tnerbcn 
bie  fittic^  ber  talnben  mit  fitber  ubirljogen  fe^n,  unb  ^()re  rug= 
f(uge(  tuerben  fet)n  goKtfarb.  m 

2ßa§  it)i(  ^Q  h3erben?    äßa§  fel)n  ha^  t)or  finfter  inort?    ^um  crften 

ift  ba§  ,^u  ttiiffen,   ba§  bie  fittirf)  ber  öogct  bebeutten  prcbiger  ober  prcbigt, 

mie  ha^  au^met)ffen  bie  (^^erubiu  an  ber  arca,   ben  ba§  tnort  got§,  tnie  ber 

*i.  147,  r..  147.  pfa(m  fagt,  (eufft  f(^ne(,  t)a  f(eugt  unb  fd^lüebt  ubir  un§,  bie  talübe  ift 


1  ftnb  DE  2  lonigc  1-:  n  finb  E  4  ocrftcficn  DE  finb  DE  G  cljnmiitig  D 
7  II.  8  3Hjoftetn  CDE  8  ctnmiittg  E  uml)yonft  DE  9  aiiBjc^teijt  D  fnia^t  DE  1 1  eBretfd^  D 
c^ctid^  DE  12  t^ctt  A  t^ct  CDE;    QxL  ?(u§9.    „nic^t   tf)nt";    „feilet"    ift  iinfctc  (s'onicfhtr 

1:!  fteb  E     nn  toetjb  E         14  fcefompt  E  iß  iibcr  D     (fuanc(c(ion  1)         18  ftveljttifc^e  E 

19   oh']\d)i  E  20  foniflc   E      (fiiangetion   D  21   ntigchjonncn  E  23  mand^crlet)  D 

24   gemetjnc  A  9cmct}ncm  D   gcmetjncn  E        2G  etjnen  AD  cijn  E    uberrainbt  E        29  fettii^  C 
uBcr^ogen  D     riiäfhiget  E  31   finb  DE  33  ®otti§  E 


S:cittf(^c  5lu2tw}img  be§  67.  (GS.)  ^^fatmcs.   1521.  15 

Quc^  bic  firc^c,  bte  fleugt,  tuen  fte  pvcbigt,  bic  fcl)n  ben  ubirfilbcrt,  tDcn  fic 
bie  rct}ne  fc^rifft  unb  tnort  gottt^  prebiget,  tüilc^s  tüirt  pfa.  11.  unb  ^fa-  l-Ici.'iS'i. 
fitbci-  genennt.  5tBer  h^en  menfc^en  lere  t)rre  ftigen,  ba>^  fet)n  flebbcrmeu^ 
finget,  n)ie  fte  ^)hi.  2.  nennet,  mit  fc^lam  unb  ftantf  u6irt;ogcn,  obbcr  fetjn 3ci.  2, 20. 
fd§tt)ar^  raBen  fittief).  Xie  fijlbern  fitticfj  aber  bebeutten  bie  lere  be§  glatüben§. 
5l6er  bk  rudlflugel  goltfarb,  fetjn  bie  lere  ber  liebe,  ben  ha?^  gan|  Gnongelinm 
lerct  nit  met)r  bau  glatüben  t)n  got  unb  lieben  ben  neliften,  brumb  nennet  er 
bie  fitti^,  hk  iid)  öon  bem  let)b  a\i%  breptten,  ubirfilbert,  unnb  bie  flugel,  bie 
Quff  ben  ruc!en  fid)  enben  jutn  le^be  tt)erb§,  goltferbig,  ben  hk  lieb  tregt  alle 
bing  unb  nef)ct  fi^  ^um  let)be,  had  ift  ]u  unterm  nebften,  aber  ber  glatub 
ftrecft  un§  t)on  fid)  3U  got.  dln  ift  an  niclen  ortten  ber  fct)rifft  hk  liebe 
Ourc^«  goüt  bebeut,  rt»il(^e  nu  gletDbcn  unb  lieben,  and)  alfo  leren,  bo§  fet)n 
biffer  tatnbcn  fittief)  unb  flugel.  Unb  on  imctjffcl  f]cit  ber  propbet  bi^e 
glet)c^nic;  uon  natürlichen  taU^ben  gcnummen,  ber  man  moll  finbet  mit  tnepB 
glel)fienben  fittic^en  tüie  bo3  ftjlber,  imb  auff  bem  ruc!en,  ba  hk  flugel  3U 
fammen  galin,  bubfc^  giiin  golt  färb.  ^2luc^  %o  ift  hk  tatob  ct)n  öogel  on 
galle,  unb  Diel  gepftlic^er  el)genfcfjafft  bebeuttet,  bie  Xjm  6.l)riften  oolcf  fcl)n 
fotlen.  ^ill^o  t,etigt  biffer  öer^,  tno  Oon  ba?  (^uangclium  lere  unb  tt)a§  bov 
tt)ort  fet),  ha?-  bie  funige  ber  l)ecrfc^aren  tret)bcn. 

2^a§  fc^laffen  ^rcifc^en  ben  grenzen  obbcr  enben  ift  Dom  gciiftlic^cn  fc^laff 
gejagt,  alß  bie  feele  fc^lefft,  men  fie  ber  ^et)tlief)cn  gutter  nit  met)r  acfjt  ben 
aU  tratDm  hiihc  unb  nennet  fic  grenzen,  ben  biffe  |el)tli(^  bing  fein  nit  ein 
tüonung,  fein  auc^  nit  ein  tnege,  fonbern  grcntie,  ben  tnir  alte  ftunb  bc§  tob? 
unb  cnb§  |ei}tlic^y  lebenc^  unb  gut^;  martten  muffen.  SiMld)  nu  fid)  lialtcn 
alß  5.^0.  leret,  hav  fte  biffer  tnelt  brausen  al§  brauchten  fie  if)x  nit,  biei.>iov. 7, .i 
fc^taffen  t)n  biffen  grenzen  iinb  fcl)cn  mit  niadjenb  äugen  bc§  glaifbcn-ö  blin 
ubir  l)n  ilienic^  leben,  baB  fet]n  rec^t  gelaffnc  gotlerige  menfc^en,  bie  funben 
barnac^  rec^t  leren  ben  gfanüben  unb  bie  lieb,  al§  boS  Guangelium  leret,  ha^ 
l)el)ft  mit  (>f)rifto  begraben  fct)n  unnb  ben  iabbat  fct)ren.  ^llßo  leret  bifj 
ftuct  ber  Derffen,  ba§  bie  gel)^igcn  unb  el)rgcl)tugen  miigcn  nit  prebiger  fel}n 
be§  (fuangelij,  fonbern  e>5  muffen  bic  t^un,  bic  fct)n'5  gutt§,  e^r,  luft  nod; 
leben  achten,  ben  ber  geljtj  tuirt  t)n  allen  fi^rifftcn  ben  get)ftli(^en  unb  lerern 
l)art  Dorpotten,  brumb  foHen  fie  anbcr  falber  ttnnb  golt  füren  an  ibren 
fittidjcn  unb  fc^laffen  ubir  ha?-  3ei)tlic^c  ft)ll)cr  unnb  goÜt,  ben  fie  muffen  l)ie 


1  bie  finb  DE  bic  '^in^d  finb  Qtxi.  5(u§g.        :J  finb  DE    flebbcnnuB  A        4  „fie"  fef)it  in  D 
nennet  A      finb  DE  0  finb  DE      eciiangction  D  7  benn  DE     an  got  D      nc^iftcn  E 

10  „fit^"  fef)tt  in  D     neliften  f]         11   orttcrn  D         12  gtauien  D     finb  DE         14  genomen  E 
IG  ge^n  D  ge^cn  E      grün  D  is  enongelion  D  19  fonigc  E  21   tjetitütjen  A 

gutter  E  22  finb  DE  23   finb  DE      toeg  D  2G   rtnc^cnbcn  D  27   finb  DE 

„rec^t"  fef)U  in  E     gctaffcnc  E    fiinnen  D         2S  (ieöc  D    ßiiangciion  1>        30  be§  öcrffcn  D 
ef)ergfl)t5igcn  E  32  (c6cn§  D         33  baruniD  D         34  ii6et  D      Ijeljtlic^  D     f)ic  tja  leben  D 


16  ^^eutic^c  ?tu§(cgimg  bc§  <)7.  (68.)  ^pfolmcs.   1521. 

raol  leben  auff  erben,  foUcn  [ic  prebiflen,  tobten  tunben  nit  prebigen,  brinnb 
foüen  fie  fc^taffen  unnb  ben  tobten  flleid)  fein  t)m  leben,  angefefien,  ba§  bitj 
leben  nnr  grenze  fein  nnb  fnv^  Dorgentflid)  ade  bing,  tr)ild)§  fie  foUen  am 
tieffijtcn  bebenden. 

14.   SBen  bei*  ntnierfjtig  bic  !nnige  ubir  fic  an^btet)ttet,   ^o    r. 
tucvbenn  fie  fc^nec  tret)^  tnerbenn  t}m  3ot^on. 

-Öie  ^ei^gt  er  an,  hav  man  folc^  lerer,  bie  nit  ge^t5ig  fe^n  unb  re^n 
prcbigcn  ba§  Guongelium,  aEein  öon  got  mn^  erlangen,  tnie  and)  ß^riftu» 

Wiittii.  0, 38.  fagt  ^J3lat.  9.  '33ittet  ben  l)anfe  tiatter,  bas  er  inerdlent  t)n  fel)ne  cr)rn  fc^ide\ 

^Jllfo  leret  §ie  t)n  biffem  pfalm  bcr  propl)et  nit  adein  tüa^  bic  prcbigt  fet),  lo 
tüo  öon  fie  fet),  tner  bic  prebiger  fein,  n.nc  fie  fe^n  follcn,  fonbern  and^  tro 
()er  man  fie  l)aben  fol,  nnb  ift  aUi'^  ^n  tl)nn  nmb  ba§  prebigen  nnb  tnort 
gottiö  \)m  netnen  teftament,  nnb  fpridjt :  5tit  toen  bic  menfd^en  njclcn,  fonbern 
iücn  got  au^  brctjttct  nbir  hk  ürc^c  !nnige,  bifc^off  nnb  prebiger,  fo  ga^t  e§ 
Oon  ftattcn,  fo  merben  fie  fdjncc  tüel)B,  reljn  Pon  fnnben,  ben  ftintemal  ade^n  !•• 

«ivairt). ir,,o. bcr  glatub  re^n  mac^t  öon  funben,  tüic  S.  5pc.  act.  15.  fagt,  nnb  bcr  glatnb 
adel)n  an  gottiS  njortten  l)angct,  tan  ond)  nicmant  gotti»  iDort  prebigen,  er 

mm.  lu, is.tDerb  bon  Pon  got  gefanb,  toic  ©.  5pan.  9io.  10.  leret,  fo  ifts  !lar,  ba^  oEe 
menfd^en  lere  mir  fc^cbtid)  fcpn,  nnrepn  nnb  lolfc^tnarl  matten. 

■^bcr  fi^e  lüildj  Uiort  brandjt  ber  propl)et.  6r  nennet  got  anff  l)cbreifd)  ^n 
Saboi.  5lu  l^at  got  l)n  l}ebreifd)cr  ^nngcn  üiel  namen,  ctlid)  fein  gch)olt,  etlid) 
fcpn  l)oI)e,  etli(^  anbcrlel)  fepncr  mcrct  nnb  el)genfd)afft  anliepgen,  glcpd)  trie  Inir 
i)m  bentfdjen,  nennen  l)l)nn  gott,  Ijerr,  Patter,  benn  nbirften,  bcnn  almed;tigenn, 
Sd^epffer  ic.  ?llfeo  l)epft  er  anff  l)ebreif(j^  ©abai  ba^er  PiHepc^t,  ha^-  er  ade 
binng  liebelid)  erncret,  loie  el)nn  muttcr  epn  tinp  fenget,^  aly  folt  er  fagenn:  2:. 
lücn  ber,  ber  aU^  bing  erneret,  löirt  bifdjoff  anfjbrcpttenn  ubir  bie  fird;en,  ^0 
h)irb  hu  rec^t  narnng  geben  tücrbcn,  ha^i  Uiort  gotti§,  nnb  bay  ift  bes  ^epligcn 
ge^ft»  epgen  mcrd  nnb   nnmcn,    ber  bo  l)cift  bcr  Icbcnbmac^cr  nnb  crnerer 

';äj.i04,'j7r.o.  pfa.  103. 

^u^  brel)tten  l)ct)ffet  l)ic  offenbarn,  nit  adel^n  bas  fie  für  bk  leut  burffcn  :!o 
frei)  erfur  tretten  unb  für  bic  fc^aff  ßtjrifti  fic^  borgeben  pnn  ade  fal)r,  nit 
3U  n)indel  fricc^en   iDie  bic  mcc^tcr  unb  gepti  fidjtigcn  obbcr  mibling  tl]un, 
fonbern  baii  fie  auc^  tlar  auBgcbrcljt  fcpn  l)n  t)l)rer  lere,  unb  bic  finftcr  fprin^ 

1  borumb  D        :J  grcnljc  finb  DE    uctgcndni^  DE  4  ticffcftcn  D        ö  olmcc^ttgc  D 

lonigc  E    uticr  D     au§6rettet  E          7  finb  DE          8  ßuangctii  ACD  9  e'^tn  AE  eren  C 

ernbtc  D          10  h)a§  DE          11  finb  DE         14  fonigc  E  gcl)t  D  gc^et  E          18  benn  DE 

19  mit  ACE  nur  D       finb  DE           20  ebveifd^  D           21  ßbvcifc^er  D       ctfirf)   finb  getralt, 

iiüä)  finb  f)o!)C  E  ettti^  feljne  gclnalb,  ettic^  fel)ne  ^ot)C  D  24  öbvcift^  D         2ö  licblic^  DE 

28  ber  ha  E  (cl6enbigmac^cx-  ('  lebenmo^cv  D  (eben  mad^er  E  ;!0  ^ctjft  E  offinbarn  E 
y2  gelj^fud^tigcn  D 

»)  m]o  •'T4;  abgeleitet  Don  Ti-,  n-iTä 


3)eutf^e  5lu§te9Uitg  be§  Gl.  (68.)  ^Pfatmc?.   1521.  17 

ber  fd^rifft  l)ett  unb  offnen  machen,  baöon  ß^xiftu»  ^of)-  1*^-  ff^Qt,  ba§  bei* soo.  lo, 3. 
|)fortncr,  ber  I)el)Itg  get)ft,  lüerb  auff  tf)un  benenn,  bic  bnr(^  bie  tl)!*!!*  ein  c^a^en, 
bon  fo  nit  got  bie  fi^rifft  öffnet  nnb  auPrcittet,  mag  fte  ntemanb  norftefien, 
6let)6t  t)ngetx»icftet,  finfter  unnb  Oerfc^toffen. 

5  9^u  ^ei^ft  3ötiT^o"  et)n  buxä ,  boöon  ^uhk.  0.  ftet  gef c^riBen ,  ber  tnar  aiirfit.  o,  4«. 

mit  groffem  biden  f)ol|  Betnoc^fen,  bnS  er  mo(i^t  auff  bentfrf)  genennet  tnerben 
et)n  fc^niarl^  mattt,  et)n  finfter  n^alt,  ober  fc^iuar^  Berg,  obber  finfter  Berg,^ 
ben  !^ai  ^e^ft  eljn  finfter  fd^abtnen,  unb  ^almon  finfterni»  tüte  öon  fc^abn)en 
fompt.    S^iffer  finfter  Inalt  ift  bie  fc^rifft  be§  alten  teftament?,  ha?^  ift  finfter 

1"  unb  fcfjtoar^  an  ^l)m  felBc^,  unnb  toilc^Ä  on  glahjBen  brl)n  geteBt,  bic  feljn 
alle  finfter  unb  fc^tnar^  BlieBen  i)t)n  t)i)xm  e^gen  toerdfen,  ()aBen  !et)nn  rechten 
oerftanb  nod)  Brauch  ge^aBt.    ^a  Inie  ^IBimelec^  ^^wi^ic.  9.   ^olti  öonn  bem  9{irf)t.  9, 48. 
felBenn  ^atmon  ^ietnB  unb  Oorprennett  bie  Sic^imiten  bamit,  al^o  OerterBen 
hk  lerer  alle  feien,  %o  fie  nur  gefe^  unb  tnercf  (eren,  unb  ber  öetter  tocxd 

i.>  unb  tnort  nit  auff  ben  glatoBen,  fonbern  auff  bic  euBern  tnertf  ^u  el)nent 
ejempell  ne()nten. 

^Ber  ^m  neinen  tcftament  füret  unb  Brouc^t  man,  huxä)  gotti»  gnaben 
unb  ouprel)tten,  beS  alten  tcftament»  an  aEen  ortten  3U  flarem  liedjten  t)er= 
ftanb  bcy  glatüBcnS,  toic  finfter  eS  ben  ungleuBigen  Ble^Bt,  lx)l)r  nel)men  a\i^ 

20  bem  unb  l)n  bcm  fc^loarc^en  finftern  toallt,  ha^  tot^r  frfjuee  lue^B  i5i"innen 
tnerben,  ben  tüir  felien,  ba»  alte  3Ipoftelt  ft(^  Beruffen  auffy  alte  teftament, 
unb  au^  bem  felBcn  Ijelte  !lare  fprin^  füren,  hen  glalnBen  |u  leren,  mild)  bod) 
öor^iu  ben  ^uben  tcglii^  im  hxauä)  gelDcfcn,  bcnnoc^  finfter  unb  fcf)ltiar|  für 
Vitjn  BlieBen  unb  noc^  Blc^Bcn,  ben  ber  Sabai,  ber  aupret)ttcr  unb  crnerer, 

2.^  ber  ba  au^Brel^ttet  ber  tatoBcn  unnb  (vIjeruBin  finget,  tnar  nod)  nit  geBen, 
(it)riftui5  muft  t)orl)in  fterBcn  unb  l)^n  crlnerBen.  ^ft  nu  nit  tüunber,  hav 
t)m  fcljtoar|enn  Inel)^,  l)m  finfter  lic^t  tüirt  ?    (Sotti§  tuerd  feljn  ha^. 

15.  2)er  5Berg  gotti»  ift  e^n  fetter  Bergl 

@t)n  ge^^uglet  Berg,  ct)n  fetter  Berg. 

:!o  SSipcr  fct)n  Befc^ricBen  ha§  ßuangelium  unb  bie  Guangeliften ,  toie  bic 

fet)n  unb  toic  fie  t^un.    diu  fagt  er,  h3a§  fie  au^ric^ten,  \vM)t  frud^t  unnb 

folge   brau^   !umme.     5temlid§  hav  burc^  gotti»  tnort  mirt   üorfamlet  hai: 

(5§riftenn  öold,  unnb  mirt  fett,  ret)(^,  frui^tpar  l)n  aüenn  guttern,  ha^  e§ 

rcc^t  l)et)ft  ct)n  gottiy  Berg,  et)n  fetter  Berg,  el)n  ge^uglctt  Berg!,  %o  malet  er 

3.-,  bie  !ird;en  ^ie  alB  e^n  groffen  Berg!,  ber  oiel  l)ugel  l)aBc,  unnb  eigner  ncBcn 


1  offen  C      So^.  20  D  2  ^et)li9c  D      c^n  gefjcn  I)  eljnac^n  K  3  bcrftelien  Dl'] 

8  f^abttjcn  AD  fcfjabten  C  fi^abcn  E  10  hiilc^cr  on  glauben  bvtjn  ^aBen  gctcBt  D  an  gtautien  E 
finb  DE  11  finfter  fd^tuat^  D  13  l^ieB  DE  öcrprennct  D  ocvfircnnct  E  17  "öraudöt 
man  bc§  atten  tcftantents  burd^  c[.  g.  u.  a.  D  27  finb  ha^  DE  30  finb  6ef errieten  DE 

Guangelion  D     bie  finb  DE  32  fomc  E     ocrfamtct  DE         :)3  fruchtbar  DE     guttern  E 

')  SJergl.  3?b.  IV  570. 
2ut:^et§  SBerfe.  VIII.  2 


18  3)cutfc^£  5(u§Iegung  be§  67.  (68.)  5ßfatme§.    1521. 

unb  ubir  ben  onbcrn,  tnic  bic  itoturlid^  gcBtrge  au(^  fet)n,  ober  ol^o,  ba^  nit 
toiHt,  burt,  imfriK^tpav  Berflc  fc^n,  feonbctn  ^o  fuEer  frud^te,  ba»  ßot  and) 
felbü  tnod^t  (tiiic  man  fac^t)  brljnncn  Ivonen,  ha^j  ift,  bie  6f)nftenf)et)t  mit 
bicienn  rel}if;enn  guabcn  imb  gaben  gottiy  burc^  hau  (Suangelium  unb  glauben 
erf)oben,  ret)(^  öon  oEerle^  tugenbenn,  trieljfjl)ct)t,  !unft,  ftertf,  gutter  tonä  ic.  ^ 
i.cor.  12, n. 5(ber  fet)n  nit  alle  gtet)»^,  c^ner  f)at  mel)r  ben  ber  anber,  tüte  6.  ^au.  l.Gor.  12. 
h)et)fjet,  'barnai^  got  onfetct}(et',  batumb  fpricfjt  ev,  cö  fei)  et)n  gel)uglet  berg 
obber  et)n  berg  mit  öielen  fugten,  ba§  ift,  et)n  berg  unb  gebirge.  6t)n  berg, 
umb  be§  glet)cf)en  ct)nigen  glalnbcn§  miHen  t)nn  ollen,  aber  l)uglen  nnb  ge^ 
birge,  aimb  moni(^er(cl)  gaben  unb  au^tel)Uing  be^s  ge^ftii?,  bartjn  jie  unglet)d)  i^> 
fet)n,  ol§o  ha^  bie  ungte^d^e  ber  gaben  l)un  ber  glel)(^e  be§  glatubeuy  bletjbe, 
unb  bie  fettidte^t  ober  frn(^tpard'et)t  (tüildj  nur  t)n  ber  c^nitfet)t  ftel)t)  befte^e. 

16.  2Ba§  '^u;)fft  ^l)r  ge'^ugleten  berge?    S)i§  ift  ber  berg, 
2)orauff  gott  tnoll  gefellet  ^u  Inonen. 
^a  er  luirt  brau  ff  bleiben  ^i^  an^  enbe.  »^ 

§ie  ift  bie  et)ni(fet)t  an^,  nennet  Dit  berge,  bie  bod^  anä)  gel]ug(ct  fel)n, 
ha^  ift  bie  Sljnagoga  unb  l)l)r  glet)(^en,  bie  on  glambeuy  glel)(^et)t  unb  e^nitfcit 
tjn  Diel  fecten  unb  unglet)d)c  mercf  ber  eu^erlic^en  ubungen  getetjllet  fet)nbt 
unnb  t)n  fet)nem  bing  ct)n§  finb,  ben  t)n  ber  üorfolgnng  be§  et^nigen  gottiy 
berrf.  9lu  finb  fie  aucf;  gcl)üglet,  unnb  ^att  cljucr  me^r  öerftannbS,  fünft,  20 
tuercf,  ben  ber  anber,  ha  burd^  fie  nte^r  fd^e^nen  für  ber  tüeEt,  it)en  ber  redete 
gotti§  berdf.  ^a  fie  adf)ten,  ba§  fie  altel)n  gotti§  tüonung  fet)n,  gefaUcn  t)l)n 
fetbS  mol,  urtel)Een,  ridjten  unb  öorfolgen  att  anber,  umb  gottiy  tnillen  (tnie 
fie  rumen)  unb  ber  Inar^etjt  lüiüen,  brumb  ftrafft  fie  l)ie  ber  ^ropljet  unnb 
fprid^t:  t)f)r  gctet)ttc,  Hit  berge,  ungletubigc  ti)ertft)et)ligen,  \va^  l)Hpfft  ifir'?  25 
tna»  rumct  t)()r  euc^  gottiy  unb  emr  luar^etjt?  \vai  ()oIt  \)i)x  felb§  öiel  bon 
eud^?  l)^r  feljb  e§  bod^  nit,  ben  i^ie  ift  ber  berg,  ha  gott  ouff  tüonet,  ben  t)l)r 
urtetjlt  nnb  Oerbampt,  alB  fei)  er  beS  teufelS  berg.  ^a  er  lt)irt  aud)  brauff 
üjfottf,.28, 20.  bleiben  jn  enb  ber  mett,  mie  er  Wia.  ult.  fagt:  'Sil^et,  iä)  bin  mit  curfj  bi^ 

^um  enb  ber  tüelt",  ob  t)i)x  tüol  öormet^net,  l)l)n  ßuOortilgen,  aber  er  lüirt  -'-^ 
btet)ben  unnb  t)f]r  toerbet  t)orgel)eu.     ^211 J30  fel)en  tüir,  ha^  er  biffc  berge  nit 
nennet  fett,  fjonbcrn  tnie  brobcn  gefagt  ift,^  bie  etjgenft^nnigen  blet)bcnn  ^in 


1  gctiurg  C      aud^  finb  DE          2  büvr  unb  C     16etge  finb  DE      toUn  DE  fobifcv  C 

friic^tc  E          0  (5;^riftcn^ct)t  ift  mit  D         4  ßiiangction  D         6  5t6cv  finb  DE         7  bvumtj  E 

10  ungteijc^  finb  DE           12  fntc^tbarfeljt  DE           lö  rtifb  E           IG  genügtet  E  finb  DE 

18  finb  i^E        19  üctfolgung  DE        20  genügtet  E        21  xiä)tD        22  finb  DE  23  öer= 
folgen  DE         24  rumen  E      „^ie"  fc^tt  in  D         25  üeit  D    ungtonjbige  D        2G  rumet  DE 

27  fet)t  DE         28  totrb  E         29  ©el^et  CE         30  oerme^net  DE      aubettilgcn  DE  tcitb  E 
81  tocvbe  D          öerge'^en  DE          32  otjcn  C 

')  Cbcn  S.  8. 


Seutfc^c  ^itslcgitng  bc§  67.  (68.)  ^falmes.    1521.  19 

ber  burre,  brumS  ift  ouc^  !etn  redete  frudjt  ha,  ec^  finb  oEes  ft^off»  f(et)bev 
u6ir  ben  tüolffen. 

17.  S)er  tuagen  gottts  ift  jiue^mat  j^e^en  taufcnt  taufent, 
©Ott  ift  t)nn  tj^ncn  mit  Sinai  l)nn  bcr  t)ei)Iitfel)t. 

5  3^ct)  bing  mac^cnn  bic  6f)riftenficit  unanfcf)elic^  für  beim  ^u^c"-   .3"^ 

crften,   hac"  bic  Gfiriftcn   inenig  iinb  gering  tnaren.    3it^  anbern,   hah  bic 
^uben  gotti§  gepott  empfangen  f)atten  anff  bcm  Berg  Sinoi.    2i>ie  fic  3of)an.  O.^oo.e,  28.29 
fpracfjcn:  'Sßtjr  fet)n  5Jbfe>5  3"ngcr.    Set)  bu  fet)n  i^iii^Q^^'.  ^^i-'  ttiiffen,  ba»? 
got  mit  5Jiofc  gereb  f)att,  tno  a6er  bi^er  fierfnmme,  tniffen  tüir  nit'  k.    2^a]u 

10  anttüurt  !^ie  ber  propfjet  unb  fagt,  hai^  nit  Incnig  6[)riften  fein,  -^onbern  met)V 
ben  ^emant  |elen  tan,  ben  bifee  6eftt)mpte  ^aü  "jtnetjmar  ober  'me'^r  ben  etjn 
mal  ]d]cn  tanfent  taufent'  nac^  ber  fc^rifft  art  bebeut  ein  meninge,  hk  gott 
unb  nit  el)n  mcnfc^  tielen  mag,  bic  luet)(  er  bic  cuBcrftc  tjaÜ,  nemlicfj  taufcnt, 
buppett    unnb  manic^felbigct ,    06   nu   tnol  für   ben   ;\ubcn  tnenig  6f)riftcn 

i''  fc^ct)nten,  mar  Xj^x  bo(^  tiicl  für  gotti§  augcn,  ba  nt)cmant  fon  Inifte. 

Unb  bov  fic  nit  rumeten,  got  n>crc  mit  l)f)n  unb  nit  mit  biffen  6f)riften, 
fprid^t  er:  @ot  ift  t)n  unb  mit  t)^nen,  eben  ber  feI6  got,  ben  t)^x  auff  bcm 
berge  Sinai  f)a6t  gef)6rt.  ^ö  c^'  ift  nüt  Sinai  unb  attem  tnas  ba  gcfc^efien 
ift  t)n  t)f)nen,  bcnn  auff  bem  6crg  Sinai  ift  ha]  gefetj  ge6en,  brumb  bel)cit  bcr 

20  felb  Sinai  in  ber  fc^rifft  ben  namen  unb  figur  be§  gefe^§,  toie  S.  ^a.  föal.  5.  eviu.s^.ss. 
6eft)el)ffct.^   5ht  fiaben  bie^u^cn  hav  gefe^  empfangenn  ]n  Sinai  unnb  l)a(tt]cn§ 
nit,  brumb  %o  ift  gott  Oonn  Sinai  nit   6et)  i)f)ncnn,  fte  tnoUtcn  t)l)n  au^ 
nit  ()oren  tu  Sinai.    (?ro.  20.    Tm  bo§  gefet.  toirt  nit  mit  trercfen,  §onbern2.woi.2n,i9. 
mit  glalnBen  erfuttet.    Unb  nit  tuer  bo  toircft,  feonbern  tncr  bo  gicmbt,  ift 

■j:.  gercdjt  unb  tüirt  fclig.    dio.  1.  unb  ^Jlarci  ult.     äi>itt  nu  ber  propf}ct  fagcn:;£'',c'5i,V. 
X)i)x  meinet,   got  Oon  Sinai  fet)  mit  euc^.     5I6cr  icf;  fag  ncQn.    (fr  ift  l)n 
bicBcm  fernem  toagen,  ha  ift  Sinai,  ha  ift  ba§  gefe^  erfüllt,  ba  ift  ber  got 
Sinai,  ben  t)f)r  nit  T]orcn  mottet  nod)  fclm  gcfct^  f)alten,  brumB  %o  ift  er  nit 
fd§tecf;ter  h)el)B  ^n  t)f)nen  mit  Biuai,  fionbern  l)n  f)ct)lictel)t ,   ha^:^  ift,   ha^-  fic 

3u  got§  gcfe^  burc^  ben  glauben  t)nlt)enbig  t)m  fierl^cn  flauten  unb  rec^t  t)ei}Iig 
ba  burcfj  fein,  l)fn"  aber  f)abt  ben  got  Sinai  unb  fctin  gefct.  nur  l)n  eufiern 
tncrcfcn,  nit  \)m  glatnbcn,  brumb  ift  got  Oon  Sinai  unb  fcl)n  gefct;  in  md) 
mit  un^et)licEct)t,  ou^tnenbig  |iert  ^^r  cucfj,  t)nlt)enbig  beflerft  t)r  ben  got  Sinai 
mit  fetjnem  gepot.    Summa  fummarum,  (fr  U^il  got  Oon  Sinai  nit  (äffen 

2  uficr  E        5  mat^ten  l)         7  Berge  E  S  93i)v  finb  DE     Scijbu  .V  Seljt  ir  feine 

junger  C        9  getcbt  E    ^ertomc  E    nid^t  etc.  E  lo  anthjurt^ic  A  ontnjort  ^ic  DE    finb  DE 

^onbernmc^r  A            14  biit)clt  E      monc^fetbiget  D             15  jc^eljncn  D      ijt^r  A      toufte  E 

IG  rutnctcn  E     •      IS  6crg  E           19  fcergc  E  22  barumt  D          23  ^oren  DE      2:ann  (" 

24  ba  E     ba  E     g(au6t  D        27  erfuüet  E  2^  f)oren  DE        :!0  @otti§  E        :31  finb  DE 
in  unfern  toerden  C          32  borutnfi  D 

')  ^-yergl.  ä^b.  II  ööö. 


20  Sleutfc^e  3lu§(egimg  be§  67.  (68.)  5ßfQlme§.   1521. 

fe^n,  ben  in  ben  glotübigcn,  unb  ntt  ^n  h^n  toerd^etjHgen,  ben  bQ§  gefe^  tnirt 
oKetjn  t)Tn  glatüben  erfüllet,  ba  Iril  au(^  Sinai  fe^n,  t)n  rechter  l^e^litfe^t. 

3Barum6  nennet  er  ober  bie  (S^ri[tenf)eit  et)n  hjagen  nnb  ntt  fo  nie()r 
e^n  t}tn\ä)ax  tük  broben?^  3(nttüort.  (Sr  reb  l}ic  öon  ber  ß^riftenfjeit,  tDie 
fte  für  got  ift,  ben  für  ben  teutten,  ba  fte  mit  ber  inelt  unb  tenffel  fid^t,  5 
tjnt  glah)ben  unb  Guangelio,  bog  ift  ftretjt  unb  unfrib,  ha  ift  ^eer  t>old,  ha 
fet)n  perge  nnb  §ngtc,  ha  fc^einet  tüel)^^el)t  unnb  tugent.  ^2lber  für  got  ift 
ftill,  fanffte  rüge,  ^n  gutem  froüdjem  gelniffen,  ^ntoenbig,  ha  monet  got, 
^M.  7fi,  3.  tüitc^er  nur  Qm  frt)b  Inonet,  lüie  pfa.  75.  fagt.  Srumb  fc^tüebt  unb  fel)rt 
gott  ha  fetb^i  ^nn  t)i)nen  qI^  t)un  etjnem  fanfftenn  bet)angenn  tnagen,  unb  10 
fahren  miteljnanber  au%  bießem  leben  t)n§  einige  leben,  ben  ber  tüage  ftet  nit 
ftit,  hai  ift,  bie  6f)riftcn  nehmen  tegtic^  3U  unnb  farenn  fort,  boc^  t)nn  gutem 
ftitlenn  frib  be^  geiniffen». 

18.  S)u  bift  l)n  bie  ^o'^e  geftigcn,  ()aft  ben  raub  gcroubet,  ^aft 
gaben  empfangen  t)nn  hie:  mcnfc^en.     äBie  tüoll  noci)  etjgenfinnig  i^ 
bo^u  fe^n,  ha^  gott  ber  ^err  ^ir  hjone. 

£)a§  ift  ber  l)etr)bt  öer^  bi§ey  ganl^eu  pfalmen ,  bilc^en  auc^  6.  $Pau. 
lipt«.  4, 8.  (Spl^e.  4.  ansengt,    öie  trifft  er  haz-  fcft  ber  §l)melfart  unb  pfingiften,   nnb 
ift  bie  meljuung :  ^2llle  bie  tounber,  bie  l)ie  öor  gefagt  feljn  Dom  ßuangelio  unb 
ber  6l)riften§et)t,  !ummcn  ha  §er,  ba§  bu  bift  gen  t)t}md  gefaren,  ben  ha  ^aftu  20 
alten  geU)alt  empfongen  unb  ben  !^et)ligcn  get)ft  erab  gcfanb  mit  fernen  gaben, 
burcl)  lüilc^en  ha^  önangclium  gcprebigt,  bie  tnellt  bcferet,  unb  bie  öorgefagtcn 
bing  gefd^et^en  finbt,  ha§  er  aber  t)nn  bie  ^ol)e  gefaren  ift,  an^etjgt  on  gtöeljffcl, 
ep().  4,9.  ba»  er  juöor  nt)bergefarn  ift  ijn  bie  ^ell,  tuie  S.^a.  ha'5  auflegt  6pl)e.  4. 
5of).  IC, 7. 3)rumb  fproc^  er  3ol)an.  18.  'äßen  ic^  nit  t)X)n  gel)c,  fo  tumpt  ber  ^e^lig  2:. 
get)ft  nit\    6r  muft  öor  aufferfte^cn  unb  gen  ^^mel  farn,   e^e  ber   ^et)lig 
get)ft  !eme. 

3)0»  er  aber  fagt:  "^n  l)aft  gcratübt  ben  raub',  ift  bie  met)nung,  ber 
bo^e  get)ft  l)atte  bie  menfd^en  geralnbt  öon  got  unb  tueg  gefuret  l)n  fe^n  re^d) 
i.a)?oi.i4,i4f.  ber  funb  unb  be§  tob§,  ha  ift  ß^riftuS  fummen,  gle^d^  Ixiie  5lbra^am  @ene.  14.  30 
Öat  ben  tenffel  ubiret)let  unb  ben  ratnb  all  Iniber  bracj^t,  ben  rauber  lüiber 
beratubt,  atfo  ba^  Ujer  t)n  l)f)n  glclnbt,  fotl  Don  funb  unb  tobt  unb  Don  teuffei 
eiüig  lo§  fel^n,  ha^  ift  bebeut,  ha^j  ^^bral^am  mit  tüenig  Dold  t)n  ber  nacljt 
bie  fel)nb  ubir  fiel  unb  fic  Dortrcl)b  bi§  gen  .^oba  |ur  linden  S)omafci,  bo 
Don  Diel  ju  fagen  iüere.  35 

4  ^ivc^ä^ax  D    oben  C       *;  ^oröotcE  C       7  finb  DE    tjetgc  E       8  ftttte  DE    t)n9iitem  A 
frotia^em  E  9  2;aruml6  CD      fcf)T:ct   D  IG  finb  DE      f)\t  CDE  18  onjaigt  C 

^ßfingften  CDE        19  finb  DE       20  fomcn  E        22  guangelion  D    gc^Jtebtgt  ift  D       2:}  ^o^c  E 
24  nl)bergefaven  D  25  forn^st  E  2G  farcn  D  29  tiofec  D  fcofe  E  :30  fomcn  E 

:J1  aüixi  C    toibbct  E        :32  gtaufct  CD    öont  tcuffel  E        :34  öetttctjii  D  öettricB  E 

')  mtxQi.  s.  12.  1:3. 


Seutfc^e  Slustegung  be§  67.  (68.)  ^ßfaline?.   1521.  21 

5(ud§  fprid^t  er  ntt  *bu  f)aft  goBe  ben  menfc^en  gcBen',  fonbern  'i)nn  bcn 
mcnfc^en  empfangen',  iüi(c^»  mag  al%o  öorftanben  irerben,  ha^j  er,  h3ie  8. 5pe.  ^ipa»*- 2,33. 
acta.  2.  fagt,  öom  öattcr  f)ab  empfangen  folcfje  ga6c  3U  geben  t)n  bie  menfcfjen, 
bcnn  er  i)ai  fie  nit  empfangen  für  ficf)  unb  l)n  fic^  aUeljn,   ßonbern  l)n  bie 

5  menfd;en  auß  .^u  gieffen,  Irie  bcn  gefc^ef)en  ift  om  pftngiftag  unb  ^ernad^  öiel 
mal.  dTcoäji  aud)  tuol  barumb  oIbo  gefagt  fel}n,  hai^  eBen  er  6f)riftn5 ,  bcr 
hk  gaBen  tjm  i}t)md  empfeljet  unnb  crafa  gibt,  auc^  f)ic  nijben  auff  erben 
empfa^e  ^n  ben  menfc^en,  ben  toa§  tüir  t^un  Ijm  glatoben,  boö  ^at  6f)riftu§ 
tf)an,   unb  lüac'  un^  triberferet,  ift  if}m  n^tberfaren,  boc^  hk  crft  meinung 

1"  gefeit  mir  BaB- 

£B  nu  h3ol  folc^  offentlid)  ^et^c^en  unnb  gaBen  gefe^enn  tüorben  Ijn  ben 
:3ungern  6l)rifti,  nocfj  Sollten  bie  et)gen  ftjnnigen  ^uben  nit  glctüBen,  bas 
G^riftuS  öerr  unb  got  luere  unb  l)n  fetjnen  ;\ungern  hjonet,  feonber  fie 
tüotlten  alleljn  gottiä  hjonung  fet)n.    3i^ilcf}5  barumB  ^ie  iuirt  gefagt,  ha-j  tinr 

V'  nit  munbern,  oB  nit  ^berman  unß  ober  bem  Guangelio  glemBt.  fe  Blel}Ben 
etigenfinnige  l)arte  fopff,  oB  fie  fc^on  gretjffen  bie  tnar^e^t  unb  lüunber  gotti», 
U)ie  ^ie  gefc^e^en  ift  an  benn  'ilpofteün. 

19.  ÖeBenebeijet  fet)  gott  alle  tage,  ber  fii^  mit  un^  Belabet, 
XiB  ift  et)n  gott  un^er  fclicfeQt,  5cla. 

20  5^u  ^eBt  er  an  ]u  loBen  unb  pre^ffen  folc^e  gnobe  unb  gutter  unb  fpric^t : 

£a5  ift  t)i)i  ei)n  lieplic^cr  got,  ber  Bitlicl)  ]u  loben  unnb  gcbenebcijen  ift,  ha§ 
er  fic^  mit  unß  Belobet,  I)at  auff  fic^  genummen  alB  fei)n  el)gen  ungluct  all 
unBcr  funb  unb  tobt,  mit  allem  ijamer,  unb  ^n  l)^m  felB^  uBirlüunben,  ba§ 
ift  ei)n  gott,  ber  feiig  niad^t  unb  recf^t  ()ilfft.    G^  ift^  nic^tö  mit  mi  gelegen 

20  unb  hjcrrfen,  hk  funb  unb  ber  tobt  tüerbcn  ha  mit  [nit]  Dortilgct,   Biß  ha§ 
ber  fomen  ift,  ber  got  ift,  unb  funb  mit  bem  tobt  auff  fid)  genummen  unb 
t)\\  t)i)m  Verfehlungen  §at,  inie  5pa.  fagt  1.  6or.  15.    S)en  tüer  mo(^t  un^  fetigi.Gov.  15, 55. 
machen,   bcr  nit  hk  funb  unb  tobt  Oon  unB  neunte?    S^a§  l)at  tl)an  bi^cr 
got  alleljnn,  ber  fid)  mit  unf3  belaben,  uuBcr  purbe  getragen  unnb  oortilget, 

3'j  ba  mit  e^n  gott  uuBcr  felidetjt  toorben,  hav  ift,  ber  un»  feiig  mac^t. 

i^v  modtji  aud)  baä  Belaben  alfo  ferftanben  merben,   ha^  er   uuB  t>on 
gefc|  unb  funben  erloBet,   un^  Ijijn  fürt  Bclabct  mit  fei}nncr  Ictjdjtcn  purbcn 
unnb  fanfftenn  ioc^,  tüie  er  5Jlatt.  11.  fagt:  'WtX)n  purbe  ift  le^^t  unb  meljnäiiaui).u,3o. 
ioc^  ift  fueffc",  hah  ift,  funb  unb  getüiffen  (milc^*?  untreglic^  purbcn  fein)  leg 

35  ic^  übe,  unb  lege  nur  lucnig  jeljtlid)  Icljben  auff.  '2lBer  bie  crft  mcl)nung 
gefeit  mir  BaB. 


1  Qoibtn  C        2  öerftanben  DE        3  „fagt"  fel)lt  in  E        5  $ftngftag  (DE        G  eüen 
ber  6^nftu§  D  9  t^on  C  12  Sungcrn  E      glauben  D         1.3  jungem  E     feonbern  Dp] 

IG  fo^jff  E  20  folc^  D  guter  E  21  licbüc^er  DE  22  genomcn  E  25  ABC  u.  E 
lafien  »nit"  au§,  D  fe^t  „nid^t"  ein  ocrtifget  DE  26  gcnomen  E  28  t^on  C  29  fcurbc  DE 
üettilget  DE  31  öom  gcjeg  E  33  fenfften  E      burbe  D 


22  2>eutjdje  Slu^tegung  bc§  67.  (68.)  5ßfalme?.    1521. 

20.  '^i%tx  got  ift  uu§  ci)n  got  feltg  511  madjcn  unb  ift  un§ 
3U  c^nem  §errn  got  tnorbcii  au%  ju  gef)cn  öon  bem  tobte. 

(l5§  toerc  borgeöenS  geloc^cn,  fo  er  ficfj  mit  imfj  nl^o  Beloben  tjctte,  boy 
er  l)f)m  aUcl)ii  ben  tobt  l)et  uBirtuunben.  2l6cr  nu  ()at  er  foMjcn  fieg  un§ 
geben,  unb  uny  ]ü  gut  funb  uunb  tob  ubirtounben ,  auff  baö  lol^r,  bie  unter  >' 
bem  bo^en  gel)[t  gefangen  l}n  funb  unb  tob,  on  l^err  unb  got  toaren,  l)t)nfurt 
eignen  el)gen  I)errn,  el^n  eigen  gott  ()ettcn,  bcr  un§  nl§o  regieret,  ^a^  \mx 
burdj  Ijfju  feiig  lourben  unb  bem  tobt  entgiengen.  ^Maö  begeren  aUi  menfd;en 
^t)|tgei;,  ben  ha§  fie  beS  tob§  lb%  toeren?  5'iu  ift  bi§er  got  un§  3U  e^nem 
folcfjen  l)crrn  unb  got  morben,  an\]  bem  tob  5U  gel)n  unb  feiig  5U  tnerben,  10 
loie  alle  mcnfdjen  begeren,  unb  fcl)n  rcgiment  nid)ty  anberS  ift  (tüie  bi^cr 
Oerfj  fagt)  ben  feiig  ju  mndjen,  unb  elju  "^err  gott  Iju  fcl)n,  üom  tob  aufe 
^u  gel)en. 

^ilber  I)ie  feiet  e»  unf3  am  glaloben,  bay  loir  fetju  regiment  nit  t)orftel)en, 
ben  e§  fd)et}net,  ai%  tobte  unb  Oorbamnc  er  alle,  bie  l)n  il)n  glatoben,  leffit  i^ 
fie  gretülid)  nuirtern  unb  ju  fd^anben  loerben,  ba^j  er  an|ufef}cn  ift  al^  et)n 
l)err  be§  Oorterbeuö  unb  eljugaug  beS  tob§.  S)a§  gefdjid^t,  auff  ha§>  folc§ 
feligung  unb  tob«  au^gang  gefdjeljc  im  glatoben,  bai  Ijm  tob  haii  leben,  Ijm 
borterben  bie  feligung  OoEubrac^t  loerbe,  barumb  ■^at  er  nit  c^n  fd;lefferig 
n3ortl)lin  l)ie  gefcljt  unb  fpridjt,  6r  fetj  un§  iüorben  |u  c^ncm  l)errn  got,  ber  -.m 
auf3gengc  bey  toby,  ober  an%  ju  gel)en  bom  tob.  Spridjt  nit,  bay  Inir  nit 
fterben  foUen,  ^onbern  au^  bem  tobt  ge()en  foEen.  ©oEen  toir  aber  au^ 
bem  tob  gcl)en,  muffen  mir  3uoor  f)l)nnet)n  lummen,  ba^  mir  erau^  gel)cn 
mugen,  alfo  ftoffet  er  bie  fetjuen  alle  Iju  ben  tobt  auffä  aller  fd)med)lid)ft, 
unb  alba  toirt  er  i)l)n  ju  eignem  gott  unb  l)crrn  au^  bem  tob  3U  gcl)en,  baö  25 
l)eift  el)n  gott  ber  feligung  mib  ein  l)err  bcr  au^  genge  Oom  tobt ,  bay  tooEen 
bk  unglembigen  nit,  brumb  muffen  fie  in  ben  tobt  gcljen  unb  briuuen  bleiybcn, 
ben  fie  I)aben  nit  bm  got  ber  feligung  nod)  ben  Ijcrren  ber  aujjgenge  btö  toby. 
äJon  benen  fagt  er  nu  fort: 

21.  ^^ber  gott   tuirt   ba^  l)elobt  feljner  feljub  Ijur  tnljrffen,  3u 
bcnn  fdjebbel  mit  ben   l)aren,  bereu  bie  bo  manbllenn  \)n  l)t)ren 
funben. 

©y  ift  offentlidj  gnug,  ba^^  bie  ^uben  (^l)riftuö  grofte  feinb  finb  aEljeit 
gemefeen,  ob  fie  tnoE  gottiy  groftenn  freuub  feinn  tooEen.  'ilber  bay  tan  auä) 
niemont  leugnen,  bay   i{)n  gefdjel)en  felj  toie  bi^er  bcr^  fagt,  ba^  il)r  l^ehjbt  3:, 

2  tobt  L)  3  ücrgcijcita  DE  (5  an  I)err  E  7  ticgcrct  E  9  loö  E  10  gelten  E 
U  falet  C  üerftcf)cn  DE  15  ücvbamuc  DE  uerbantnic  C  an  tji)n  D  17  Ucrtetknä  DE 
19  tocttcrbcn  DE  23  fomcn  E  24  ftojfct  E  frfjmec^Iift  ABI)  itfjmcdOlii^ft  CE  26  au§-- 
flingc  E  28  tjcrrtt  E  30  t^atv^t  E  3iivtnt)rje()cit  E  3cvtitiic{jcii  C  31  ba  E  loanbelit  E 
33  gioftc  E       allc^c^t  D  oUe  3Ct;t  E  34  gioftc  E 


2;eutic^e  Stuslegung  be§  G7.  (68.)  ^Pfolmc?'.    1521.  23 

^uiftoict  ift,  !cinn  fimtgmi^,  !etn  fjirfc^Qff t ,  tciii  pric|tcrtf)untB  mcf}i;  l)a6cn 
unnb  ijmcr  on  i)ctübi  fiiib,  tutlrfjy  Balb  nacf;  (S^riftuS  auffart  t]cfcfjcl)en ,  lein 
anbcr  miifetf)at  nit  an|el)gt,  bcn  bac^  fic  6i)r{|tuy  fciub  finb  imb  t)f)u  uit  Inffcn 
gott  fcljn.    6r  nennet  l)f)r  ubirtfcljt  'ein  Ijelubt  nnb  fc^cbbcl  ber  t)aren\   bay 

5  ift,  ben  fc^onen  hauB^opff.    2)en  ba»  ^ubifcf;  pite|tertl)um  toav  cl)nn  ^erM) 
bing,  tüarcnn  ret)cf)  nnb  gccf)ret,  unb  yel)n  bebeut  hnxd)  ^Ibfalom  fcfjoni»  f)ar.  2.3am.i4,26. 
£o5  fjetübt  ift  ber  ubirft  ftanb  t}m  iglicfjen  bolcf,  bie  ijax  am  Ijelnbt  finb  bic 
groffen  Ijanffen  \)n  bem  felben  ubirften  ftanbt,  hk  Ijieren  hih:i  t)ctoU,  mit  t)f)rem 
gelualt,  i-el)c^tumb,  ef)re  jc.    ?lber  nn  ift  ber  ^uben  nbir!ei}t  jurftoret,  ber 

i'j  fopff  fael  gefc^oren,   lüie  hihj  an^  3ffl- 3.  fignrirt  ift,  ha  got  fagt,  Gr  tnot  od.  3,  n. 
i!^n  geben  für  bay  !rauB  ^ar  et)n  falen  fopff. 

2)a^^  gefc^ic^t  aEiB  barumb,  bay  fie  nit  tüoEen  gletuben  an  benen,  ber 
funb  unnb  tob  f)i)n  nljmpt,  Bonbern  tuanbeltn  unnb  bleljben  t)l)n  l)f)ren  funbcn, 
al§  er  ^ie  fagt,  tüie  Jt)olI  fie  mel}nenn,  e§  fe^  nit  funb,  ha  tjunen  fie  tuaubtten. 

15  %nä)  mugen  fie  felb  nit  an^et)gen  hie  fc^ulb,  barumb  fic  Bo  gcir  ^urftoret  fetjn, 
bcnn  ob  fie  Inol  bor^eljtten  biet  mal  gefangen  getüeßen,  ift  l)f)n  bocf;  ol^eljt 
blieben  bay  tjctüM  unnb  ubircteit,  obber  t)f]e  et)n  propfjet  unb  priefter,  fc^n 
no(^  nie  ^0  !all  befcfjoren,  o(B  noä)  6t)riftuy  auffart. 

22.  ©Ott  f)at  gefagt:  auB  33afan  "will  i^  betercn, 

20  ^ä)  tuil  beferen  au§  ber  tieffe  befe  mer)ri§. 

2)a  bic  ^ubenn  6()riftum  nit  tnoHtcn  auffncf)men  burrf)  ber  ^IpofteE 
prebigen,  ha  felju  fie  tjn  hie  l)ci)bcnfd}afft  gangen,  unb  alba  Ijat  got  beferet 
bie  ]^e^ben  on  ber  ^u^en  ftat,  unnb  ha§  i^ati  gott  al^ie  ^ubor  öortunbigt, 
ha^  er  folrf)  belerung  tljun  iüurb  nac§  ber  ^uben  jurftorung,  tüie  auc§  6.  ^au. 

i'ö  Mo.  11.  bay  Icrct.  Kcm.  n,  u. 

©r  nennet  bic  l)el)benfc^afft  'S^afan'  unnb  'tieffe  bcy  mcl)riö\     5ßafan 

raar  et)n  lanb  tjljene  fl)b  bes  ^^orbanc\  ha  funig  Cg  ijuncn  regirb,  ein  großer 

riefe,  unb  tüar  mec^tig.    ^2luc^   l)cl}ft  iöafan   auff   beutfd)  fett  unb  hid,'  bay 

cl)n  fett,  medjtig  rcljcl;  tnare  für  anbere.    diu.  ift  nad)  G^riftuy  auffart  bay 

3u  felb  S^afan  nit  gch^efscn,  brumb  nennet  er  bic  l)cibcnfcf}oft  alfo,  lüildjc  fett, 
mecl)tig,  bil  groffer  funig,  ,5uoor  bay  ^Jtomifd)  rct)dj,  ()attc,  unb  liat  alfo  ßl)riftuö 
fid)  mit  ben  armen  -^boftoUn  gelcget  an  bic  groffen,  fetten,  bieten,  mcc^tigen 
l)anBen,  unb  ßl)riften  aufe  il)U  unb  unter  if)n  gemacht.  S^effelben  glel)d§en, 
bie  tieff  be§  me^rife  ift  bie  felb  Ijcibenfdjaff t ,  bie  l)at  er  ba  angriffen,  ba  fie 

1   jurftotct  E       tungrcitfj  A   fuiiigtcljd)   D    t6ni9ret)cf)  E       ))rteftcrt'^um  E  2   an 

fjmU  E  5   fi^oncn  Dl-^  0   finb  J)E       Sibfoton  E       fdjon»  E  7  l)nu  iglidjcm  E 

8  ■^artfit  D  9  mjd^tum  1)  10  hjoüc  1)  12  glauben  D  14  lüaiibelln  DE 

lö  juftütct  E   "finb  DE  10  ücr^cijtcn  DE  17  finb  D  18  nac^  DE         20  mccriS  E 

21  9(pofte(n  E         22  finb  DE         2:5  ücvtunbiat  DE  24  .jurftovung  D         27  t)l)enfl)b  DE 

i)cn^al1}  C      tonig  E  29  anbctn  D  31  öicl,  gtoffev  D      fonig  E  .32  ^jlpoftctn  BE 

D  läßt  „biäcn*  fort  U  tieffe  E 


24  2)cutfd)e  Sluglegung  bc>5  67.  (08.)  5ßialme§.    1521. 

am  medjtigiiteu  trar,  uemlid)  ju  Ütom  unb  ^tn  Ütomtfc^en  xtt)ä),  bcn  ba  ift 
ha^  me^x  am  I)ol){|tcu  unb  gchjaltigftcn ,  ha  e§  am  tieffften  ift.  ^Dtag  aud) 
bic  fette  unb  tieffc  luol  feljn  bie  groBe  6linbf)el)t  unb  tieffe  btde  funbe  bcr 
^eljben,  büiljunen  fic  erlogen  unb  geUJonet  loaren.  9bd)  Ijat  got  Beteret  bie 
fernen  mitten  aufe  bcr  tieffc  unb  l)o§e  bc»  mct)rife,  ba§  ift,  au^  ben  mc(^tigiftcn  & 
ber  tücEt.    5l6er  cö  l)at  niel  blutiS  tofttet,  lüie  folgctt. 

23.  S)arumT6  toirftu  bcljncn  fu^  beferfien  iju  Iblutt. 

2)arau§  !um|)t  bie  ^unge  bcljner  f)unb  aufe  ben  fcl)nben. 
scicni.  2,24.  SäJer  ift  bcr  fu§  (i;()rifti?   .Soicremia^  2.  nennet  bay  :prebtgcn  ei)n  laufft, 

öd(.  2,2.||o  fpricfjt  audj  6. 5pa.  @oI.  2:  6r  t)o6  gclouffcn,  baS  ift,  gcprebiget.    Unb  lu 
Sei- 52, 7.  ;3fa.  52.  fprid^t  öom  ^uangelio:  'o  iöie  lieBlid)  fcljn  bie  fu^  be§  prebiger§ 
auff  bem  Berge  3c.' 

6umma,  ber  fu§  6!()rifti  ift  bo«  prebigcr  ompt,  baniit  unnb  fonft  mit 
te^nen  tuapen  {)at  er  bie  tucUt  angriffen,  l)at  uBir  fie  gelauffen  unb  tiijx  ge= 
prebigt.  ""^Iber  ba§  ompt  ift  l)m  Blut  BeferBet,  ben  e§  fetju  tjtjx  gar  üiel  broB  15 
gemarttert,  Ijuöor  ijm  ^Jiomifc^en  rel)d§  unnb  Iju  9iom,  boc^  al§o,  haii  nit 
Ijm  Blut  crftidt  ift,  noc^  unter  gangen.  6§  ift  bennoc^  BlieBen,  tüic  biet  l)r)r 
broB  gemartert  finb.  (Sy  ift  nur  e^n  BefcrBen  für  got  angefcl)cn,  oBy  iüol 
für  bcn  leutten  onbcrä  lüart  angefe()en. 

^a  tDcl)tter.    ©le^c^  Inie  ^ÄBcl  nad;  fcljuem  tob   burdj  fciju  Blut  aller  20 
erft  mcl)r  rebtc  unb  ftrafft  feljucn  ^Jtorber  6ain,  alfo  and;  l)tc,  ha  bic  ^IpoftoEu 
finb  gemarttert  unb  bcr  fufj  (£§rifti  t)m  Blut  BeferBet  iüort,  ertnedt  aEer  erft 
6f)riftuy  anber  prcbiger,  bic  bo  ftrafften  bic  morber  unnb  IjuBcn  an  red;t  laut 
^u  BcEcn,  bay  (Suangclium  lj()c  ^ol)cr  unb  l)o()cr  IjcBcn.    5llfeo  tam  öon  bem 
Blut  bcr  prcbigcr  bic  Ijungc  ber  l)unb  6t)rifti.    Unb  bie  felB  ift  bennod)  nit  2.s 
au^  bcn  freunbcn,  ^onber  au^  bcn  fcl:)nben  tummcn,  ben  (Sljriftuy  l)at  bie 
Beteret,   bic  guöor  l)art  iDibbcr  bay  ßuangclium  gclücfeen,   barnad)  bic  für 
ncl)miften  prebiger  tüorben,  Inic  ^Jluguftinuy  unnb  niel  anber  gctnc^cn  finb. 
Unnb  funberlidj  Ijcugt  er  bic  Ijungcn  bcr  l)unb  an,  bcn  bic  fclB  ift  l}et}U 
^^uc.  10, 2i.fam,^  tok  tjVfi  (Suangelio  ftcet,  bay  fie  hzm  armenn  ^ajaro  fetjn  lüunben  30 
ledtcnn,  ha§  fetju  bic  prcbigcr,  bic  bo  mit  Ijctjlfamcr  lere  bic  tüunbcn  ber  gc- 
lüiffen  rcl)nigen  unnb  Ijei)lcn,  ncl)mcn  ann  fid;,  au§  Brubciiidjcr  lieB,  bcö 
iMüm.u,irnc^ften  gepred^cn,  baöon  S.  $Pau.  9to.  14.  biet  lerct,  tüic  man  auffncljmeu  foll 


1  tRomifi^cn  E  2  I}&t)iftcn  E  ö  Ijo^e  !•:  G  Blutä  E  7  Uut  E  8  tom^t  E 
9  3crcmia§  E  10  D  löfet  „©."  fort,  E  „®at."  QC^JtcbiQt  DE  11  finb  DE  fue§  E 
12  etc.  E  14  fei)ncm  E    hjaffcn  D  15  Hut  E    finb  DE  17  Hut  E    ci;  ftidt  AD 

20.^aME    Hut  E        21  morbci;  E    5tpoftctn  DE        22  Hut  E       23  g^riftl  AD  g^riftu§  CE 
ba  E     niorbcr  E  24  ^u  D      Guaugclion  D      lf)&^cr  unb  ^oi)n  DE      j"  '^'^'^cn  D      tan  B 

25  Hut  E        26  frunbcn  ADD    ^onbcvn  DE    tonten  E        27  Guangelion  D        29  fonberlii^  CE 
^eugt  AD     aaigt  C  je^gt  E  31  finb  DE     ba  E  32  Üviibevliiäöei;  E  33  nefjiften  E 

>)  ajcvfli.  m.  IV  540. 


2^cutf(f)e  Stuölegung  be§  67.  (68.)  ^pfalrne^.    1521.  25 

bic  fdjlradjglcubigen  unnb  gepitc^Itdicn,  fie  nit  öortocrffcn.  £o((^  lerer  !ummcn 
auB  bem  hiut  ber  ^JJlortcrcr,  bie  nit  allein  bellen  tutjber  bk  fe^nb,  Boubcr 
and;  ^el)Ifam  [ct)n  ben  fc^lüücfjcn  frcunben.  '216er  itjt  rct}ffcn,  beljffen  unb 
treffen  hk  ^ifc^off  bic  fdjtuac^en  frennb,  lecfen  nnb  ^eijten  bie  ftartfen  fet)nbe, 
5  boä  fe^n  be§  teuffei»  l^unb. 

24.  ©te   l^aben    gefe()enn,    D  gott,    be^ne   gengc,    bie   genge 
me^nt^  gotti»,  mei)nB  !unig§  l)nn  ber  IjetjlicEeljt. 

©ottiy  gang  ift  feljnn  toertf,  Initcf;  feljnb  ei)ttcl  gnab  unnb  lt)ar()el)t, 
toie  pfa.  24.  fagt:  '^lUe  toegc  gottiy  finb  gnab  unnb  n3ürl)eljt'.     XlVj  ift  aber  iM- 25,  lo. 

10  bie  groffe  fünft,  ba^  mann  gottis  tüerdE  erlennc,  la^  l)l)n  l)nn  un-^  toirrfen, 
ba^  alle  nußer  tnerc!  gottiS  unb  nit  un^cr  fei^u,  ba»  l)cl)ft  ben  rcd)ten  Rabatt) 
feljren,  rügen  üon  unfern  tocrcten  unb  öoU  felju  gotlii^er  tüerct,  bai^  tuirt 
attig  erfennet  unb  gefc^ic^t  buri^  ben  glaiüben,  ber  leret,  tük  to^r  nichts  fet)nb, 
unnb  uuBcr  mxd  and)  nic^t^  fct)nb,  ba?^  l)el)ft  er  lue,  ba»  fie  gcfe[)cn  unb 

lö  erfennet  l)aben  bie  genge  gotticv  Unb  fpric^t  nemlic^  'melju^  gotti^j,  me^ni§ 
Äunigö',  boy  ift  6l)rifti,  ber  naä)  ber  menfc^etjt  un^er  funig  ift,  unnb  öonn 
6lDi(fet)t  el)n  gott. 

5ll§  aber  ntjemant  mag  fagen  ""JJieljuu  got,  mclju  funig',  er  glelub  ben 
t)n  l^^^nen  unnb  l)alte  t)l)u,  nit  allein  für  ctjuen  gott  unnb  funig,   feonbern 

2u  für  fetjnen  gott  unnb  fernen  funig,  bau  er  t)i)m  unb  ^u  ferner  fclidfetjt  eljn 
got  unb  funig  fet}:  -illBo  mag  aud)  on  ben  felbcn  glahjben  ntjemant  fei)uc 
genge  unb  luercf  erfenncn,  ber  glamb  mai^t  \)i)n  |u  meinem  got  unnb  funig, 
unb  ba^  olle  me^ne  lüercf  nit  me^n,  Boubern  felju  fetjen,  barumb  t^üt  er  bay 
toortle  bar|u  'tjn  ber  ^c^licteit',  ben  öiet  nennen  i()n  'mct)n  gott,  mel)n  funig', 

25  unnb  gel)t  nit  oon  Ijer^cn,  brumb  ift  gleljffcrel),  triegerel)  unb  falfcfjeit  ba, 
bie  fie  borun^e^ligen  für  got.  -ilber  bie  in  l)el)li(fel)t  fagen  'mepn  got,  mctju 
funig',  bie  fageuy  in  tuarljeit  unb  grunb  l)l)rey  f)erljen,  ba]  finb  bie  redjt 
gletübigen. 

25.  2)ie  furften-'  finb   bic   fobberftcn  mit   ben  fpicUcuttcu, 
3u  mitten  unter  ben  ^ungfrehjlin,  bic  bo  paucfen. 

%l)^tx  öerB  muB  gct)ftlicfj  fcljn,  tuaö  follt  fonft  für  ein  tan|  aufe  ben 
crnften,  groffen,  üorgefagtcn  fachen  tuerben?    ^2l6cr  ber  prop()et  luolt  an^eljgen, 

*  (5§  moc^t  aud)  l^ebreifi^  l^e^ffen:  S)ie  fengcr  finb  bic  fobbirften  k. 

1  lere  I)      fomen  E            2  blut  E      mcrtcver  E      feonbcin  DE  3  u.  5   finb  DE 

7  mc^n§  gottiä  E     funigä  D  fonigS  E     ~      8  gau  D  jcine  C     finb  DE            10  unb  Ia§  D 

11  finb  DE      Sabot^  A            12   göttlicher  E            13  finb  DE            14  unßeret  A    unfcrc  E 

finb  DE           1  j  nietjnß  funig»  D    nicijn»  fonigä  E  IG  tunig  D  tonig  E           IS  tonig  E 

qlaub  D  gtawO  "e         10  tonig  E        20  tonig  E         21  an  ben  E        22  tonig  E        23  t^ut  E 

24  wortle  D       tonig  E            25  ge^ct  E      barumb  D  26  Dcvun^eljligen  E      f)cl)tigle^t  E 

27  fonig  E        28  glaubigen  D        30  Sunsfvetolcin  E  ba  E        33  i)cbxciifc^  A    fobberftcn  E 
lic  gan^c  ©toffc  fct)tt  in  D 


26  2eutjd)e  Sluslcguiig  bc§  67.  (68.)  ^ßfalme?.   1521. 

ha^j  U\)n  fieub,  fcl)n  fel)tten  fpicl,  fcljnn  frctülin,  feo  biel  luft  gebe,  qI§  fold^ 
cifentnis  Gljrifti,  [eigner  gnabcn  unb  tüertf,  gibt  bcm  getüiffen.  ^rumb  t|t 
I)ie  gcl)[t(ic^  fcl)ttcn  fpict,  gel)[tlicf)  frctuIin,  gcl)ft(icf)  tnn|cn.  2)ic  furftcn  fiiib 
bic  ^ilpüfteH,  lüie  fülgcn  tüirbt,  bic  fpiel  leut  feiju,  bie  gott  (oben  mit  fingen, 
le§en  unb  :prcbigen  unb  gottiö  lob  ^Ijn  unb  t)er  treiben  burd)ö  ßuangclium, 
ia  bic  nuc^  i{)re  leib  ca[tet)en.  2)ie  iungtrcinlin  finb  bie  6l}riftcnicclen  nelu 
i)m  glan)ben  einjac^fecn,  fonberlidj  bie  martcrer,  l)t)r  paurfcn  finb  \)i}x  eljgen 
Icljbc,  bie  fie  cQ[tel)cn  unb  Ijluingcn  unter  ben  gel)|'t,  unb  bamit  ct)n  grofj 
gebonc  unb  gefcljrel)  gutti§  leben§  unb  erempel  geben  ben  nnbern,  bamit  got 
alli§  gelobt  unb  gcprcbigt  toirt.  -^Jlber  ijun  folc^em  allen  foUen  bie  furften 
bie  fobbeviten  fel)nn,  iuic  bie  ^^Ipoftcll  tüarenn,  ba'5  bie  anbern  frolidj  folgen 
mit  tj^ren  fet)tten  fpicl.  6§  tDere  fonft  (Suangelium,  glatüb  unb  atliy  umb= 
fonft,  lt)en  nit  folgcnn  folt  be§  alten  5lbam§  bempffcn  unb  creuljigen.  Sold^y 
feljttcn  fpijel  unb  paucten  l)oret  got  unb  enget  gerne,  unb  ift  lieblid;  Ijun  hm 
gel)ftlicl;en  orenn. 

2G.  ^nn  ben  borfamlungen  gebenebeljet  gott 
S)en  Ijerrn  für  ben  brunnen  ^f^'ocl. 

2)aä  ift:  iüen  l)^r  |u  fammen  fummet,  aU  ha  gefc^idjt  ijun  ber  5)lcffc, 
%o  tummet  barin  ^u  fammen,  bo§  ^^r  gott  gebenebet}et,  ber  cud)  ben  Icbenbigen 
brunnen  ber  gnaben  geöffnet  l)at,  ha^  ift  (iljiiftnm  unb  fct)n  l)ci)ligö  6uan= 
3oi).  4,  H.gelium,  auß  U)ildjem  trinden  ha6  elüigc  lebcnn  (loie  er  felb  fagt  ^oljnn.  4.) 
alle,  bie  bo  burftig  finb  nod^  gnaben  unb  felidc^t.  %i^o  §at  er  auä)  gepotten, 
am  abcnb  effen,  bas  tüir  ^u  feljnem  gcbcd)tniy  unb  lob  folten  meß  l)alten, 
alba  prebigen  unb  bebenden  feljn  iüoltl)at  unb  gnabe  un»  ertjeljgt.  (?r  nennet 
i.Wüj.  12, 3.iyi)n  etju  brun  ^frael,  benn  er  ift  ^vfrael  borfprodjen,  ba  er  öorfpradj  (Scne.  12. 
'^sn  bel)ncm  famen  f ollen  gebenebel)ct  luerbcn  alle  gcfdjlei^t  ber  erben',  llnnb 
folget  bi^cr  üer^  lool  bem  nel)iften,  benn  föo  oiel  caftcljen  beö  ^ilbaniB  ift,  ba 
ift  nobt,  ha^  man  oiel  mall  gottiö  iüort  l)ore  unb  fid)  l^mmer  mel)r  antmnb 
unb  fterde,  boö  tüir  nit  mube  toerben  l)n  ber  erbeljt,  benn  hjo  gotti»  iüort 
nljmmer  fterdt,  ba  ift  baS  flcljfd)  balb  ,^u  ftard  unb  tnir  3U  mat  tDcrben, 
brumb  mu^  ey  geübt  feljn.  ^Jllfo  fel)cn  toir,  bay  mel)r  gelegen  ift  an  prebigen 
benn  an  ber  meffc,  bic  tne^l  ber  propl)et  l)ie  leret  tjn  ber  öorfamlung  gotti» 
lob  5u  prebigen  unb  fdjlüctjgt  ber  meffc,  on  ha^i  er  fie  ruret  i)n  bem  tüortlin 

2  Sarumt)  1)  :J  tteluleiu  K  4  finb  DK  5  (Suangeliou  D  <;  t)t)crc  1) 

7  mcrtcrcr  K  12  i){)icni  D      euangcüon  1)  14  ^oxd  DK  IG  üciiamlungen  DK 

17  ()errcn  D      iiml)  hcn  D  üor  bcii  C  18  lomct  K  19  jufamcn  K  2u  ;^e^Uge§  D 

GuangcUoii  D  21    »uilc^e  A   h)il(J^cn  D   toel^em  V   »uild^cni  E       fclB§   D  22  ba  E 

burftig   K       nai^  E  25  tocrfpvod^cn  DE      berfpvad^   D    (nicOt  E)  2G   ouff  erben  D 

2b  ^orc  DE  29  niubc  DE      aricljt  E  30  feu  D  :32  öcrfamlung  DE  .33  an 

ba§  E       hjovtlcin  E 


3:eutf(^e  STuMegung  be§  67.  (68.)  ^falme^.   1521.  27 

'üorfanUungc',   benii  alle  mcffcn  auff  cijnen  l)auffcn  ftnb  fci)n  nu^  ou  bo» 
tuort  gotti§,  tuic  tüol  bay  aUi^  i^t  ift  t)emmerü(^  umbcteiet. 

27.  Xa  fclbft  ift  ^öciüamin  bcr  Jüngling  im  gcift  ciit^urft, 
2;ie  fui-ftenii  ^uba  finb  l)f)r  ftcijnigung. 

5  2)te  furften  3<i6ulon,  bie  furftcn  5tcp^tt)ati. 

Öie  auB  hxndt  er  bie  5Ipo]teE,  bie  er  juöor  funige  unb  furften  genennet 
r)Qt,  unb  fpricf;t:  ^2tlba,  ha^  ift,  ijn  ben  üorfamlungen,  ha  man  prebigct  unb 
bcn  let)6  caftei)et,  ift  ^um  erften  3?eniamin,  bac-  ift  S.  5pau.  ber  non  bem 
gefcf;(ecf;t  ^eniamin  hau  Beftc  ftucf  ift,  unnb  biliicfj  für  alle  ber  crft  angezogen 

10  lütrt,  toie  h3oI  er  el^n  ^ungüng,  bas  ift,  ber  iungift  unter  ben  '^poftelXn  ift, 
benn  er  fjat  metir  gcprebiget,  gefcfjrieben ,  gett)an,  aud)  {)of)cr  erlcudjt  gcioeft, 
benn  ber  anbern  feijner,  brumb  fpridjt  er  f)ie,  er  feij  im  geift  cntljucft,  baOon 
er  fe(6  2.  6or.  12.  oiel  fc^rei)6t.    £ie  anbern  Slpoftetn  feinb  et)n3  teQl»  bom2-tior.uMf. 
gefcfjlec^t  ^^uba,   at::'  5.  :^aco6  ber  fleljnn,  Simon  unb  .^uba»,  mit  unterm 

i->  I)ern  (5()rifto  gefc^njifterfinb.    (ftlicf)  Pon  ^^bulon  unb  5tepf)ta(i,   ai^  3. 5pe. 

unb  '^nbre.,  U^ilc^e  (£f)riftu5  lllat().4.  öeriefft  im  lannb  ^abuton  unb  5Icpfitali,i3)iattM,  is. 
ift  aber  ttjunber,  bui?  ber  propf)ct  S.  5pe.  3U  Ie|;t  fe^t,  oilleic^t  für  5u!ummen 
bcn  ^ufunfftigcn  ?^^apiften  ^u  trctjren,  lüie  trol  eö  nic^ti:  gct)oIffen.    5it)e  ha^ 
fci}n  hu  furften,   hk  hk  fobberften  getrieft  fei}n  qm  gecreu^igtcn  leben  unb 

iMj  gei)ft(icf}cn  fel)tten  fpielen,  lüo  fegn  fie  i|t? 

äBa5  ift  aber,  has  er  fagt:  'bie  furften  ^^uba  pf]r  ftet)nigennV  Gtlid^ 
tcjt  I)a6en:  'bie  furfteun  ^uba  finb  ijr  f)er^ogen  obber  furgcnger',-  aber  ha^ 
I)ebreif(^  gibt»  nic^t,  haii  ^et)ft  'rigmat^am',  tüilc§5  toortö  ^l^oljfeS  in  ScPitico 
offt  geprauc^t,  n)cn  er  Poun  ftel)uigcn  fagt.    3.  .•pieronp.  fpricfjt:  'Xie  furften 

i'5  ^uba  in  ifjren  purpurn  ober  feijben  geftictten  fleljbern'.^     :^cfj  h^olt  fc^ier  ge- 

benrfenn,  cy  ^et  bie  metjnung,  ha5  fepntemal  hk  ^etjtige  fc^rifft  f)epft  ©olaab,  ii^ioi.3i,47. 
cpn  f)auffen  ftepn  ber  gc^eugniffe,*  ha^3  barpnnen  Piel  fprücf}  norfamtct  fepn, 
ba  mit  man  bie  toarfjcpt  hc^j  g(an)beny  bezeugt,  haä   ber  ^^IpoftcU  unb  pf)rcr 
fotger  tücrtf  fep,  bie  6()riftcn  gepftüc^  ftcpnigen,  bo3  ift,   mit  fprucf;cnn  bcr 

.30  fc^rifft  u6irfcf;utten  unb  gautj  ben  ungtalnben  tobten  pn  pf)ncn,  bcn  alle  ftroff 
pm  alten  teftament  bebeuttcn  gnebige  toanblung  pn  bcm  gcpft  im  neincn  tcfta= 
mcnt,  ba3  ^at  Xaoib  mot  Pcrftanben  unnb  alf)ie  ber  cpnB  an  gcftocfjcn,  benn 
5.  ^^au.  2it.  1.  tüil,  ha5  cpn  bifc^off  foE  repcf)  fcpn  inn  ber  l)cpligcn  frfjrifft,  ^tt.  i.a. 
ha^  er  ubirfc^utten  muge  unb  ha^j  maul  ftopffen  ben  toiber  parttcn. 

1  öetfomtunge  DE  e^ucm  E  nü^  E  an  ba3  E  :j  iöen^cunin  E,  fo  aud)  nac^^er 
6  tontgc  E    gcncnt  E         7  ücriamlungen  DE  11  geptcbigt  E    i)oi)cx  DE  12  anbcr  D 

barumt)  E  13  finb  DE  17  für  ju  fomcn  E  IS  ge^olffcn  l^at  D  19  finb  DE 

•Ju  finb  DE  21  ^ui^a  Hub  ij^r  E       ftetjnigung  D  23    lüott  E      ÜJlofcä  E  24  it= 

trauert  D        'J<J  fe^tainmal  V  ft)ntemal  DE         27  ücrfamlet  DE    finb  DE         29  fprüd^en  E 
:34  muge  E 

»)  Scrgt.  »b.  III  389.  -)  Vulg.  „Principes  luda  duces  eorum".  ')  Psalt. 

iuxta  Hebr.  „Principes  luda  in  purpiua  aua".  *)  SSergl.  SBb.  III  337.  3^38;  IV  216. 


28  2:eut|d^e  Sluelegung  be§  67.  (08.)  5ßja(me5.    1521. 

28.  D  Qoii  gc|)cutt  bcljner  trafft,  o  gott  be!i*efftigc  ha^  bn 
Ijnn  un§  getoirtft  f)a|t. 

£;er  ^ebreifd)  tej:t  fte^t  al^o:  'öepiete^  obbcr  'gesotten  f)att  bcin  got 
bct)ner  h-offt,   iinb  Betreff tigc  fte  o  gott,   tinlrf;c  bu  !)oft  getöircft  l)n  uu^'/ 
unb  bQ§  fet)n  tüoit  beS  prop()eten  Im  6f)riftü  gefagt,  unb  nennet  l)()n  et)n  got,    5 
unb  boäf  ben  öottcr  feljnen  gott,  ouff  bic  mct)nung:  o  ß^l^i-iftc,   Jnarer  gott, 
bein  gott  önnb  bcljnn  Imtcr  ge|)iete  bet)ner  trafft,  unb  bu,  ber  bu  anä)  got 
bift,  betreff tige  fte.    '*illf){e  tnirt  tterlicf;  (if)ri[tuy  etjn  got  genennet,  unb  eben 
gletjd^  etjncrtet)  toertf  unb  trafft  beleben  ju  geetjgent.     Spricht  nit  'bein  got 
gcpiete  ferner  trafft',   bnö  boc^  anä)  tnar  toere,  ^onbernn  'betjn  got  gcpicte  lo 
bet)ner  trofft  o  gott  2C."    (S^riftu^,  un^er  gott,  tnirctt  bie  trafft  tun  un§,  unnb 
*i.  45, 7. 8.  ljf)r  foE  bo(^  gepieten  fel)nn  got.    5luff  bic  tret)§e  rebet  ouc§  pfo.  44.  '2)e^nn 
tunig  ftüU,  o  gott,  ift  etüig,  unb  bein  got  f^at  bi^  gefalbet  für  alten  beinen 
mitgnoffen'.    .'pie  nennet  er  auc§  (5t)riftum  ein  got  unb  fprict)t  bod),  felju  got 
f)ab  l)^n  gefalbet,  ^o  bocfj  nur  el)n  menfd)  nui^  gefalbet  Inerben  bon  got.   S)a»  15 
fe^  gnug  baOon  bi^  mal. 

2)te  meljnung  ift.  iöi^tjer  ift  befdjrieben  alB  toa§  G^riftuä  gctf)an  l)at 
burd)  ftc^  unb  felju  ^^Ipoftetln.  9hi  l}infurt  bit  er,  ha^  al^o  bcftcl)en  niug 
unb  erhalten  irerbc,  tük  e§  onfongenn  ift,  baOor  auc^  alle  StpofteK,  ^onberlii^ 
^ouluy,  forgfeltig  gclne^en  finb.  Unb  bie  trafft  ift  bie  gnabe  obber  ber  "-o 
glainben  in  un§,  bie  tjcljffet  gottiö  trafft,  barunib  hai:  fie  nit  au^  un»  nod) 
öon  un§,  ^onbern  Don  got  un§  geben  ift,  ha  burd§  ioir  trefftig  fe^n  ju  aEem 
guttem,  toibber  oüiy  bo^e,  brumb  fpridjt  er  'luitdje  bu  l)n  uni3  ioirdiff,  ba§ 
ift,  burd)  lüild)e  trafft  bu  ijnu  unb  burd;  um  Inirdift,  bie  felbe  ift  ßljriftuä 
trafft  unb  bo(^  boni  Datier  gepottcn  h)irt.  25 

3)a»  gepieten  ift  aI§o  oiel  gefagt:  befiel,  oorfd)aff  unnb  berorbenc  k. 

*i.  148,5. ben  got  tl)ut  alle  bing  mit  bem  hjort,  tuie  pfa.  148.  fagt:  'Gr  l)at  gefagt, 

'  ■    unb  Cö  ift  gefdjel)en.    Gr  l)at  gepotten,  unb  e§  ift  gef(^afft\    5llfo  tril  er  t)ic 

au(^,  ha^  got  nur  fal  gepietenn,  ha^j  G^riftuy  trafft  ijn  un§  betrefftiget  unnb 

beftenbig  bletjb,  hk  er  angefangen  l)at,  baä  ift  and)  tüol  nobt  um  ber  falfdjen  30 

lerer  loiEen,  bie  un§  au§  bem  glatoben  in  bie  loerd,   au^  gottiy  trafft  in 

un^er  trafft,  au^  ber  gnabe  in  ben  frel)en  lüillcn  füren,  on  unterlag,  ha^ 

2.1S01. 11,3.  nit  gnug  mag  Inarnung  unb  marneljmen  gefdjetjen,   tr»ie  S.  ^au.  2.  6or.  11. 

fagt:  '^c^  furdjt,  etocr  gletubiger  üorftanb  luerb   Oorrudt  hjerben  üon  bem 


4  an  ©Ott  E  .j  finb  DE  bic  luort  E  G  c^ncn  Giott  E  11  etc.  E  10  tonigftuel  E 
14   mitgnoffcn;    fo  ABCDE  17  aÜc§  D  is  ^Ju  D      mag  D  tnug  E  20  gnob  E 

21  glaube  D     ^e^[t  E  22  finb  DE  2(i  üerfd^affc  D  ücvja^aff  E     etc.  E  29  fol  E 

32  furcn  D        34  tocrftanb  Di:    bcvtucEt  DE 

')  hieben  Vulg.  „Manda  Deus  virtuti  tuac:  confirma  hoc,  Dens,  quod  operatus 
es  in  nobis"  (a§  ßutljer  im  Psalt.  iuxta  Hebr.  bie  Überlegung :  „Praecepit  Deus  tuus  de 
fortitudine  tua  etc." 


Seutfc^e  5lu3le9ung  be§  67.  (68.)  ^pfaltncs.   1521.  29 

e^nfeltigcn  öovftanb  G'^rifti,  glet(^  tote  Goa  oon  ber  fc^tangen  fovnicft  \vaxV, 
unb  ber  gleichen  öicl  me^r  fpfu(^. 

29.  Um6  bet)nt§  tetnpelB  tntüen  ^ii  .spierufolem  treiben  hx)x 
bie  futtige  gefc^eitcf  ^ufurcn. 

■>  -Söie  (aiit  ber  propfiet,  alB  tebc  er  Don  (et)pltc^ettt  tetttpel  tmb  gefdjetTcfen, 

unb  ntog  h)o(  i)t)n  gefin  tjn  epnfelttgein  Dev|tanb,  ba>3  funige  unb  fuiften  tiaben 
ber  ürc^en  ötel  gutter  geöen  unb  fte  erneret ,   tote  auc^  ^shia^  49.  fogt :  'bie  Sei.  49, 23. 
funige  tnerben  bepne  crnercr  fct)nn,  unnb  funiglinnc  bepnc  antinenn",  tmb  c.  GO. 
'bu  Inirft  ber  t)et)bcn  tni(d)  fangen  unb  mit  ber  ftinigc  faruften  gcfeugt  liierben\  Sei.  «o,  ig. 

10  S)a§  ift  t)or^et)tten  Bet)  ben  ^etjügen  6ifc§offenn  gcfc^etien,  ha  nod^  !et)n  iniB^ 
prauc^  trar,  aber  e§  f]ot  nit  lang  getnefiret.  3^a§  ift  aüiB  gef(^e^en  tintb  be§ 
tempcl?  tüitlen  ^u  öterufatem,  ha^-'  ift  untb  ber  tird;en  Itnllen,  bie  ]u  öierufatetn 
^at  angefangen  unb  pn  alle  tüettt  geprepttet  ift.  S)enn  ber  tempel  3U  öiertt= 
fa(em  trar  fcpon  3n  ftoret,  ha  hai^  gefd)e{)enn  ift,  tüiiä)-:-  bocf)  nit  Dor,  Bonbern 

1^  nac^  beut  auffftigen  (if)rifti  pn  bie  l)of)c  gefd^e^en  ntuft,  tnie  f)ie  ber  pfaint 
orbenlic^  gibt. 

£a§  ift  aber  nit  barumb  gefcfjrieben,  ba>5  hu  fircfje  foüt  xzt)ä)  fepn,  benn 
e§  folten  narung  fepn,  all  hk  toort  -Jfaie  lauttcn,  fonbern  antu3epgen  hk 
f rafft  bev  glatoben-?,   %o  got  fie  befrefftig,  haz-  and)  funige,   funigpnn  unb 

20  furften  ^um  glopjben  beferet  unb  p^ren  glatoben  mit  folc^en  gefc^cncfen  bc= 
^eugen  tnurben,  bie  armen  pn  ber  firc^en  ^ur  neeren,  tnie  aber  ber  glotnb  ift 
DorrucEt  burc^  boße  lerer,  üIbo  fepn  auc^  folc^e  gutter  fummenn  pn  ben  fcf)enb= 
lic^ften  miBprauc^,  ha^  feptt  arm  menfc^  p^r  genpeffen  fan,  hav'  ()at  ber 
prop^et  auc^  erfe^en  unnb  fpric^t: 

2r.  30.  8traff  bo»  t^ier  im  ro^r,   bie  famlung  ber  o(^Bcn  unter 

ben  felbern  ber  öolcfer,  irild^y  ha  regiert  in  ben  liebbabern  bec^ 
filberB,  unb  ]urftreto  hai-  Dolcf,  ha^  bo  fuc^t  am  ne()ften  3U  fein. 

£!ie  rtiepl  ber  firc^en  folten  fion  funigen  geben  toerben  gutter  umb  G^riftul 
tüitlen,  bie  armen  tiur  f)alten,  ift  ha  burc^  bem  gept;  urfac^  geben  3U  alletu 

>»  übel,  unb  ift  boc^  nit  3U  utnbge^en  gclücBen,  brumb  bit  er  bie,  got  luol  ftraffen 
bie  gep^igen  unb  ebrgep^igen,  bie  fold)  gutter  3U  ppn  repffen  unb  nur  umb 
gut  unnb  el)r  toillen  in  bie  ^obe  ftepgen,  tüie  i|t  ber  ^apft,  6arbinat,  S^ifc^off, 

1  öerftanb  DE  oerruät  DE  2  iptuc^  DE  3  ^«uiatem  E  4  fonigc  E  ^ufurcn  D 
5  t)om  tetjplid^en  E      geic^cnd  D  6  ge^cn  E      fonigc  E  7  gutter  DE  8  fonige  E 

foniginnc  E  9  fonigc  E       'Bruften  E      gefeugct  D  10  bet^eijten  D      niiBtiraud^  DE 

12  3etuia(cm  E     „bie"  fe^tt  in  E    ^erufafem  E         13  geBtet)ttct  DE     Serufatcm  E         14  3U 
ftoret   DE  l.j  aufffteigcn  DE      :^o^c  E  IG  otbenlid^   ABCDE  IS  narimge  D 

19  beftefftigt  CD       fonige,    fonigi)nn   E  22  oertucft  DE      tofe  E      finb  DE       glittet  E 

fommen  D  fomen  E       20  mißbraut^  DE       2G  Dotdtet  E       27  ha  E       28  fonigcn  E    gutter  E 
30  barumb  E     rooüc  D  31  gcl)^en  E    giitcr  D  gutter  E  32  l)o^e  E    S^ific^ofi  A 


30  Seutjcfic  tMuötcgung  bc§  67.  (68.)  «Pfalmc§.    1521. 

pjoffen,  munid;,  unb  bic  fel6  xobte  gonj  toutenb  ift.  £a§  I)oi-en  ober,  iüie 
er  fie  bef(i)i-ei6t.  ^um  erften  nennet  er  fie  eljn  t^ier  ijm  to^t,  btumb  ba»  e» 
t)if)cltc^  mcnfc^en  finb  on  oEcn  Qet)[t  unb  licjen  t)m  xofjx,  bog  ift,  t)n  l)I)i*en 
cljcjcn  nicnfc^cn  gefelen,  füHd)  finb  \vk  ha^  rot)r,  ba§  bo  fcf}ct)nct  cl)nem  [tabe 
c^(cl)d)  unb  ift  inUjenbig  ^6^1  unb  le^r,  otfo  gleljffen  ntenf^en  gefc|  aU  etinaS  & 
unb  ift  niäji^j  bax^inber,  on  ha^  fi(^  ba§  tr)ier  brunber  n)et)bet,  benn  e§  gibt 

wntth.  11,7.  unb  titgt  bcm  bauc^  gnug  ju,  bruinb  fpxic^t  6§xiftuy  ^JJtat.  11.  :3ot)Q"-  ^^P- 
tuere  nit  cljn  xoljx,  ha^  ha  i)t}n  unb  ^er  toandet  Dom  lx)inb.    5^u  tüic  bie  lere 
ift,  fo  h)irt  aurf)  ba§  öotd,  Initt  auä)  ein  unbeftcnbig,   (cf)r  Oolc!  braufi,  on 
glatnben,  l)in  unb  (jcx  niantfcnb,  lüic  fold)  lerer  nur  n)olIen,  niic  Inir  fe^en,  i" 
hai^  ber  ^ap^i  mit  fernen  gefe^en  hie  tt)elt  Incbt  unb  tretjbt,  tno  er  t)ljnn  tnil. 

CMob4(i,  ißf.  ä)on  biffent  t()ier  ijm  ro()r  fagt  nud)  "^ob  41.  unb  nennet  el)nen  folc^en  l)auffen 
3?e()entot(),  fpric^t,  er  lige  gern  int  ro()r,  in  feuchten  ftettcn,  ba^  ift,  t)nn 
mcnfd)en  leren,  bie  hüv  cren^  nit  leren. 

S)arnQ(^  legt  er  fic^  fcl6'5  qu^,  tt)Q§  bo»  tl)ier  t)nt  rol)r  fei).    ^(^  mel)n  i^ 
(fprid)t  er)  bie  famlung  ber  oc^§en  unter  ben  fellBernn  ber  öolrfer,  ba§  ift  bie 
bifdjoff  unb  prebiger  l)n  ber  ürc^en,  ein  iglid)er  in  feinem  biftumb  ober  pforr, 
benn  ein  oc^B  ^n  ^^^  f<^^"iftt   f}eift  ein  prebiger  ober  Ibif i^off ,  tnie  S.  5|>au. 

i.(£or.  9, 9. 1.  6or.  9.  beimengt,  unb  bie  !nt)e  ober  fclbcr  fein  ]oiä)c-  prebigcrö  t)old,  brmnb 

fprid)t  er  'unter  ben   felbern  ber  Icut',   al'S  fott  er  fagcn:  id)  rebe  im  üor^  20 
porgen  öorftanb  öon  telbern,  bie  bo  leut  finb.    6r  gibt  ober  3ut)orftel)en,  bQ§ 
fold)c  rol)r  t^ier  unb  od)f3cn  niel  fcl)n  Incrben  unnb  bie  ganljc  firdje  l)nnen 
t)abcn,  Qnn  bem  boS  er  nit  fagt  'bie  od)Ben',  ^onbern  'bie  famlung  ber  od)f5cn' 
unb  nit  'bic  Celber  el)ni»  öolrf»',  fonbern  'bieler  öoltfer". 

9tu  ift  hav  nit  bie  !(ag,  ha?-  ifyx  tiiet  fet)nb,  ^onbernn  baö  fie,  ber  ^0  2:. 
öiel  fet)n,  alle  rlior  tl)ier  unb  gclnaltige  odj^en  finb  l)m  öold,  bie  tnelt  mit 
menfd)en  lere  erfüllen,  hat^  ßuangelium  öortilgen,  mit  gelnolt  l)irfd)en,  unb 
ha^  alliv  umb  be»  fc^enblidjen  i;cl)tlid)cn  gutS  mitten,  benn  baö  mortlin  "^^Ibirim' 
l)cl)ft  nit  atlet)n  oc^^en,  ^o^i^c^'""  fl"<^  ftarde,  mec^tigc,  grofje  leut,  benn  aud) 
gott  ''ilbir  l)cl)ft  t)nn  ber  fdjrifft  umb  fel)ncr  mad;t  millen.  ^Jiu  bi^  bing  fet)en  ;w 
mir  alliö  für  äugen  ubirfc^loendlid). 

äi>ct)ttcr  fpridjt  er:  ba§  rf)or  tl)ier   unb  ber  odjfjcn  l)auffc  gal)t  ct)nl)er 
l)nn  fcl)ncm   rcgimcnt,   alfjo  ba§  alle  bie  fcijncn  finb  gellt  fccle  unb  fitber= 
fud)tige  ge^fte.    ^\t  ha§  nit  auä)  für  äugen?    äßer  ift  t)nn  be^  ^apft  fecten 
obbcr  übet  fid)  t)nn  mcnfdjcn  gcfclien,  benn  umb  gelt  unb  be^o  baud)y  tuiEen?  ar. 
3ft  bo(^  ber  gel)ftlidj  ftannb  nu  lanng  getne^enn  ge^ljigcr  benn  ber  gc^^  felb&, 


1  MuiK^  E     tDutenb  DE      ^orcn  DE  2  barutnfi  E  4  ba  E  5  inrtcnbig  A 

f)O^I  D  ^oi  E  11  h)or  er  AD  10  uofdfcr  E  17  btft^um  E  19  fu^e  D  tui  E 

jinb  DE       20  tierporgen  öerftanb  DE       21  ba  E    juticxftcfien  DE       22  ganfe  D       24  boWcr  E 
25  finb  DE  2G  finb  DE    ro^r,  t^icr  D  27  euangeüon  D    »evtitgcn  DE        28  tooxt-- 

Icin  E  29  grofe  D  :il  itberid^lDcndftid)  D  '',2  ge()t  D  geT)ct  E 


S^eutfc^c  HuSlcgung  be^  Gl.  (68.)  ^falmca.   1521.  31 

ha^  ein  offentlicf)  fpricfjtnort  baöon  i[t  auf[fummcn.  Dicnnc  ml^t  e^nen  ßarbinol, 
et)ncn  S^ifc^off,  etjucn  pfaffcn,  cl)nen  ^}lontc^,  bcr  umb  gottC'  rtiiKen  l)n  fet)nem 
ampt  gef)c,  unnb  tüic  lang  cv  brt)nncn  b(ci)Bcn  tt)urb,  tücnn  nQmmer  fnttcr, 
genicB  obber  gelt  bo  h)ere,  brumb  fpricfjt  er  lt)ol,  ba»  t^ier  regtre  ^nn  ben 

5  geltfuc^tigen  nnb  üeb^abcrnn  be5  fttbers,  hac^  fie  nit  ntügen  DoE  luevben. 

S)Q'-'  öicrbe.  '^wf^^'^'^^^c  ^^^  tiolcfer,  hk  bo  fucfjcn  bte  nef)iften  ^u  fetjn", 
bQ§  fet)n  btc  oben  an  fi^en  tuollcn,  ^apft,  Gatbinal,  3?ifc^off,  gctjftüc^  tncrbcn 
umb  e§re  toiHen.  5i^e  lüie  feljn  l)at  ber  propf)et  alle  bi^  iDc^en  furfct)en. 
6r  fe^t  l)ie  el)n  tüortlctn  '.^rabot()\   hav  i[t,  bte  nef)nng,  be»  gepranc^t  offt 

10  ^J^lofe»,  tuen  er  Dom  priefter  ampt  nnb  opffer  rcbet,  barnmb  ba^  bie  prieftcr, 
§0  fie  opffcrn  foltcn,  mnften  fict)  |n  gotte  naf)en,  brnmb  rebet  er  et)gentlid) 
^ie  öon  benen,  bie  fid)  bringen  ]\i  bem  get)|'t{ic^cn  ftonb  nnb  5n  gottö  bienjt 
naf)en.  Unb  Inen  er  t)ette  [olt  grob  bentfcf)  reben  t)nn  biBcm  ner^,  Bo  ^ctt  er 
getoi^Ii(^  auff  hk  Ine^B  getebt:  £)  gott,  ftraff  aEe  bie  ^o  bo  fidj  bringen 

1.='  ^apjt,  S3ifd}off,  C^arbinal,  Pfaffen,  ninnicl},  ge^ftlic^  ^.n  Inerben,  nnb  t)arren 
nit,  ha5  fie  ba^n  ge^tnnngen  ober  bernfft  Inerben,  benn  fie  fnrfjen  gctniBÜdj 
mir  e^rc  unb  gutt,  freffcn,  fauffen  unb  gutte  tage,  unb  tucrben  od^^en,  tt)rannen 
l)m  öol(f,  unb  ertid}ten  nur  menfdjen  gefc|„  bet)n  Gnangeünm  ]u  bempffen,  tut 
tüilc^em  altem  toerben  fie  Porurfad;t,  boy  fie  fet)en  gutter  bep  ber  Ürc^en  Don 

20  funigen  ju  erfjaltcn  ber  armen  geben,  ftraff  ftraff,  toere  tuerc,  lieber  ^er  got 
tnerc,  hk  6l)riftcnl)eit  gel)t  barob  |u  pobcnn.  G»  fepn  b6§e  ro()r  findfen.  5il)e, 
nn  fi()iftn,  Wah  ber  propfjet  Pom  ^apftnmb  nnb  ^^apiftenn  i}cVit. 

31.  Sie  bottfdjofften  anf^  9legppten  tüerbcn  fnmmen, 
!)Jlorenlanb  Inirt  louffen  |u  gott  mit  fepnen  l)anben. 

'^■'  Xcn  üorigen  öerB  ^flt  ber  prop^et  für  biBem  ubirftredt  nad)  ber  regell 

per  anticipationem,  barnmb  ha^  bo  er  öon  ber  üri^en  gutter  gefagt,  nit  modjt 
Dort.tljen  bcr  felben  miBprauc^,  tüic  tnol  fie  naä)  biBCy  ücrfcn  t)nn()Qlt  gcfd)el)cn 
ift,  benn  biBe  ^ilegt)ptifcl)e  bottfdjafft  fci)n  gelniBlic^  bie  tjepligen  Dcttcr  l)nn 
ber  mnften,  S.  ?lntonin§,  9Jtac§ariUtf  unb  ber  öiel  me^r,  balju  3llej:anbria, 

■■'•»  ha  gelneBen  ift  epn  groffe  f(^ule  ber  Cfjriften^ept  für  alten  orternn  ber  Inelt. 
■äiid)  ^Jiorcnlanb  ftoft  an  baö  felb  '•Jlegppten  nnb  üiel  ber  felben  öetter  pnn 
'OJcorenlanb  gelneBen,  ha^j  fepn  bie  botfdjaff ten ,  hk  bo  gotti§  tuort  leren  unb 
prcbigen  pnn  '3legppten,  2i}il(^  auB  ''Jlegpptcn  crtnelet  fepn  bofelben  ^u  prebigen, 
fie  fe^n  aber  fummcn  tno  l)pnn?  tut  gott,  Wk  er  öon  benn  'OJtorcn  fagt. 


1  offcntnc^§  !•:  aufffomtnen  D  aufffomcn  1'.  2  tnimii^  E  3  lange  E  ö  mugcn  D 
0  t)6(c£er  E  ba  E  9  luottCirt  1)  gebraucht  D  11  batutnb  D  14  fo  ba  E  lü  miinc^  E 
17  gutt  tage  E  IS  Guangclion  I)  19  »cruriad^t  DE  giittcr  E  20  fonigen  E  „bcr 
ormen"  fe^lt  in  D  21  ge^t  E      bofc  E     vo^er  AP.         22  Sapftum  i:  2:3  ßgljptcn  E 

fomcn  E  20  u6crftredt  I)  2G  ha  E  guttev  E  27  öcT^ifjcn  1)  Deqi^cn  E  ntisövauc^  E 
28  ggljptii^c  E  finb  DE  31  ftoft  E  32  finb  DE  ba  E  33  Ggljptcn  E  SBilc^c  D 
(Jgtjptcn  E     finb  I^E     ba  fetScft  D  34  finb  DE     fomen  E 


32  2)eutfc^e  5iu§(fgun9  bc§  67.  (68.)  5ßfatme§.    1521. 

9)loren  lanb  ttiirt  mit  fernen  l^onbenn  laiiffenn  |ii  gott,  bny  ift:  ©ie 
Irerben  nit  ubirfeEt  (ouffenn,  bcnn  (5^nftu§  ift  an  alten  ortten,  fonbevnn 
blcl)6en  t)nn  t)i)Xim  lanb  nnnb  boc^  ^^n  gott  lanffcn  mit  ber  t()at  nnnb  (eben, 
baS  ict)nb  l)§re  f)enbe,  @lel)(^  iüic  bic  bottfrfjafften  an^  ^egt)pten  nit  nbir  feit 
(anffen,  ^onbetnn  au^  5(egl)pten  erleben  unb  brtjnnen  gotti»  bottcn  fetjn,  benn  •'> 
3»nttr).24,23.tDer  bo  leret  'f)ie  obber  bo  ift  6()nftu§\  ber  ift  ein  öorfnver.  ^3Jiatt.  24.  2)a§ 
üjhitth,  s,  11.  alBo  ba»  himmen  unb  tanffen  gel)ft(i(^  fei),  it>ie  (£f)riftu§  5Jlatt.  8.  fagt:  '58iel 
nierben  fummen  öom  auffgang  unb  n^bergang  3U  fi^en  ^m  Tet)(^  gotti»  mit 
'^(6rat)am,  ^faac  unb  ^acoh  ic."  5)cnn  ,]n  gott  fnmpt  man  mit  bem  gel)ft 
unb  burc^  bie  l)enb,  ha^i  ift,  nit  mit  ber  Ijungen  unb  loortten,  Bonbevnn  mit  i" 
ber  t^att  unb  triarl)et)t.  '')ln  tjabtn  an  !et)nem  ort  ber  tnelt  ^0  frifd)  ba^u 
tf)an,  ju  got  jufummen,  ai^  bie  lieben  öetter  in  ben  tpuften  ^itegl)pti  unb 
^JJlorenlanb,  loic  hav  tnol  be!anb  ift. 

32.   5)^1  re^c^  ber  erben  fingett  @ott, 

^falter  fpielet  bem  ^ernn.    ©eta.  1^ 

S)a§  ift,  ba3  alle  tnelt  6f)rifto  foü  untert^an  tücrben,  l)f)n  ertennen  nnnb 
*i5i.  2,8.  loBen,  tüie  l)m  pfa.  2.  öorfprod)en  ift:  '^ä)  IniU  bt)r  hk  f)el)beuf(^afft  geben 
3U  et)nem  erbe,  nnnb  bel)n  befi^ung  foH  fe^n  alle  enbe  bc§  erbbobcn§\  6r  ift 
nl)mmer  an  epn  ortt  gcpunben  |u  öicrnfalcm,  %o  l)n  aUm  rct)(^cn  ber  erben 
fel)n  (ob,  bienft  unb  öo(c!  fel)n  foE,  bcnn  bo  er  5U  .^ierufotcm  a((ct)n  Inar,  w 
bo  burfften  bie  3>uben  ^^m  au^er  §ierufa(em  nit  bienen  nod)  fingen,  it)ie  ber 
?5i.  137,4.  pfa.  137.  ^et)gt:  '2ßie  mugcn  h)t)r  fingen  gotti§  (ob  l)nn  frembbcn  (anbcn?" 
nnnb  t)ie(  me^r  ortten  ber  propf)etcnn  Inirt  bcrurt,  ha^i  allein  ^u  §ierufa(em 
gotti§  bienft  tüar.  Tai  aber  t)^x  ^etübt  ^urftorct  nnnb  6f)riftuy  gen  ^t)mel 
gefarn,  ift  an  a((en  ortten,  aden  ljel)tten,  aßen  pcrfonen  gottiS  bienft,  ift  auff=  25 
gehaben  aüer  unterfd)et)b  ber  ftet,  t;el)tt,  pcrfonen,  !(ei)bcr,  fpel)§,  lücrtf,  unnb 
a\ii^  tüav  eufecr(i(^  ift,  on  ba^  ber  SSapft  |n  9tom  tüiber  angeritzt  ()at  untter= 
fcf)et)b  ber  fe(ben,  bamit  bic  6()riften()et)t  ju  pobcn  öorftorct,  brumb  mac^t  bi§er 
öcr§  gottiy  bienft  freV  unb  (o^ct  l)I)n  bon  .^ierufatem,  unb  tel)(ct  l)()n  l)nn 
alte  tue(t,  ba»  hoä)  bie  !^iuhm  nit  trcKcn  glcirBen.  30 

33.  3)cm  ber  bo  fe()rct  im  f)t)mc(  a((er  ()l)mel  öonn  anbegt)n, 
^Jtempt  mar,  er  mirt  geben  fcpncr  ftl)m  ct)n  ft^m  ber  trofft. 

^u  ber  l3ct)t  ber  ^uben  nennetten  fie  gott  *ber  bo  fc()mebet  nbir  ß^crubim" 
ober  'ubir  ^ierufolem',  bie  ^^m  gott  crlrictct  ^otte  |u  fel)ner  tnonung,  bo()^nn 


4  finb  dp:    egtjptcn  E        o  ßgtjpten  !•:    finb  !•:        ß  ha  E    üerfurer  DE        7  fomcn  E 
Wati.  fagt.  toiij.  E         8  fomen  E         9  fompt  !■;  12  311  filmen  D  311  !omcn  E    (fgljptt  E 

17  p\a.  1.  D  öcrf})Toaöcn  DE  19.20.21  Scrufalem  E  20  bo  E  21  ba  E  22  tnugen  E 
23  Otiten  D  Beriitt  D  Serufatcm  E  24  3urftüiet  E  2.j  ortten  D  2s  öerftoret  DE 
29  Scrufnlcm  E  :31  bo  E  :!4  Scrufatcm  E 


3:eutfc§e  Slualcgung  be?  67.  {6S.)  ^Pialme?.    1521.  33 

mufte  aEe  anbackt  unb  auftfel)eTt  atter  ^et^ligen  gepunben  fet)n,  ba§  au(^  ^^aniel^nn.  g,  lo. 
3U  8a6l)ton{en,  h3eun  er  Bettet,  gegen  öierufalem  |t(^  feret.    %bcx  nii  tmc^ 
ß'finltu-?  auffart  ift  ba-3  alIi-5  auB,  tft  fel}n  fcl}pl{cf)  [tat  metir,  tetin  (>f)erubim, 
Bonbermi  U)l)r  bienen  bem  unb  l)angen  an  bem,  ber  bo  fd^luebt  unb  feret  ubir 

5  atte  ^tjntel,  bo»  ijnn  aller  iüelt  ^^m  mag  gebleut  tüerben,  tüo  fi(^  ber  ()l)me( 
ubir  un^  erftrecft,  hai-  oßi-?  fi'ci)  fci)  gott  ^u  bienen,  al-^  frct)  alB  ber  f)limel 
ift,  ber  tt)ronn  be^,  bem  tuir  himm,  ^ti  ^^'^  t)t)me{  alter  ()l)me(,  ba?^  aucf)  bic 
engelt  bem  fetben  bienen  unnb  glet)d)e  bienft  mit  un^  tj^m  erljetjgen,  benn  ber 
enget  bienft  ift  nit  gepunben  an  eu^erlic^e  bing,   alBo   nud)  nit  ber  6t)riften 

10  bienft,  6et)be  gel)ft(id)  bienen. 

^o(^  ift§  nit  et)n  onber  nert  gott,  benn  bie  ^ii^cnn  fiaben  ubir  Dtircm 
(Jt)eruBint  gef)a6t,  er  ift  öon  anbegpn  gefc^luebt  im  i\):)md  aüer  t)l)me(,  ben 
bie  enget  tiabeu  t)f)m  alt!et)t  fo  gebienet,  '^luc^  bie  erften  öetter,  '^Ibam,  5loBe, 
'^(brü()am  6iB  auff  lliofen,  loitc^er  teljuer  gott  aly  ubir  bem  (^tjerubim  obber 

15  3u  .öierufatem  bienctte.  S.^o  Yoo  fie  t)et)m  famen,  bo  Uiar  e-S  t)f)n  gtet)c^.  £enn 
gott  f)at  bac^  hm  ^snben  et)nn  tsetitlang  ^u  gutte  tbau,  ba-3  er  ti^i  .^icruiatem 
unnb  ubir  Gfierubim  fid)  oorfprad)  tiu  fdimeben,  bi^  ba-5  C^tiriftuv  ferne,  umb 
etfunbigung  n^iüen  be§  gefep  unnb  ^iä  anber  urfac^,  baöon  i|t  nit  nott 
3U  fagen. 

20  511^0  fe^en  ii^^i''  "^öB  hi^^  tj^nen  öerB  ftrenge  Balten  toiber  ber  menfd)en 

(ere  unb  gefe^,  bie  bo  folgen,  tuen  bic  ft)lberfu(^tigen  unb  eBrget)|igen  t)n^ 
regiment  fummen,  unb  Binben  gottie  bienft  an  O'apeÜen,  tloftern ,  fird}en, 
altar,  glocfen,  ftel)ber,  gefefe,  taffetln,  platten,  effen,  trinden,  fd)laffen  unb 
ber  gtel)d)en  euBertid^e  bing,  luie  be§  rt)or  tBierS,  ber  ^^apiftifi^en  fecten,  n.ieBen 

25.  itit  gaBt,  ha  mibber  8.  ^au.  ubir  biffen  propt)eten  UU'?  fo  ticl  mal  nor 
tüarnet  Batt. 

äßen  nu  gottic^  bienft  at^o  fret)  ift,  G'^eruBim  unnb  menfc^  gefeBe  abc- 
t^an,  benn  giBt  er  fet)ner  fttjmmen  (bem  BcBtigenn  ©uangelio),  hai^  e-5  fet)  el}n 
ftBm  ber  frafft,  ha^^  ift,  ba§  e§  benn  geBt  tiBm  fdilnancf  untiorhBnbert ,   tBut 

3u  bau  n^a^  fet)n  artt  unb  trafft  ift  unb  brndt  au^  bie  ftljut,  benn  ha<:  Chian= 
getium  tril  nit  oEeBn  gefc^rieBen,  ^onbern  öiel  me^r  mit  leBplic^er  ftBm  ge= 
prebiget  feBn,  ßo  fumpt?-  t)n  pB"  fd)lDand  unb  geBt  unnb  lebet  Bm  öolrf,  benn 
biße  frafft  ber  ftBm  ift  nit  hk,  ha  mit  mann  fei)nb  fdjledjt  obber  fid)  fd^ulU, 
lonbern  ha^   natürlich  öormugen  eBn§  iglid^en  bing§,  tuie  man  fpric^t:  'ber 

35  tüeBn  ^at  frafft,  fro(id)  Bu  mac^enn'.    ^{(bp  ^<^^  ^a§  ßuongctium  fclin  frafft 


1  mufte  D  2  ^crufatem  E  4  ba  E  ü  maä)  E       gebienet  E  7  tl^ton, 

bc§  bem  ABCDE  13  9ioe  E         1.5  ^erufolem  E      bicnetc.    2öo  fie  D     t)t)n  tarnen  D  ftaim 

tarnen  C       ba  E  16  ^ci^ufofeni  E  17  iierfprac^  DE  21  ba  E       cfier  9et)(3igen  E 

22  fomen  E         20  gefit  D   ge^et  E      DE  änbern  t)ier  nid^t  in  »tocmornet",  faffen  ev  a(fo  alv: 
.juöor   getDcrnet"  29   ge^ct   E      unöerfjtjnbett    DE  .30   benn  DE       euangcUon   D 

32  tom^Jt^  DE      ge^et  E  33  fd^u^t  D  34  natürlich  D      oermügcn  DE  35  frotid^  D 

G^uangelion  D 

ßut^etä  Sßette.  VUI.  3 


34  S^eutfc^e  3luölegung  be§  67.  (68.)  <pjaltne§.    1521. 

unnb  tüircft  nocfj  fct)ner  ortt,  imb  ntad)t  aUi§  fre^,  iücn  menf^en  lere  fie 
nit  i.iorf)l)nbert  tnit  t)()ren  angenutnmen,  erleben  ircrifcn  imb  eu^crlit^cn 
h3et)Ben. 

34.  6eBt  bte  frafft  gottc  uBtt  Sfvact, 

Seljn  gTo^tetticfct)t  unb  frafft  ift  l)ini  bcn  hjoirfcn.  ^ 

§{e  nennet  er  ^^n  tüibber  ct)nn  got  uBir  SÜ'^i-'r,  hci^  lant,  aly  bnnb 
er  t)^n  tDibber  an  ^jerfon  unb  ftet.  Slber  bte  üortgen  üerf]  jtotngenn,  ha^ 
®Qi.  6, 16.  ^]xad  ntu^  l^ie  get^ftli^  fel)n ,  Inte  S.  ^^oulug  &üi.  G.  nennet  ';^sfrael  bei', 
gotti§  3Ü"aet,  ntt  bnö  Iet}plid)  3i^"ael.  5turf)  ^o  nennet  t)I)n  bie  fd)rifft  an 
anbern  orttenn  '(St)n  gott  ^fraeF,  fjie  fpric^t  er  'bem  got  u6ir  ^f^'oel',  nnb  lo 
laut  aufi  bie  nteinung  (ntet)nB  bundeuy):  ^t)r  ^uben  inolt  aßel)n  hen  got 
l^aBen,  unb  t)^r  fcl)t  boc^  nit  unter  t)f)tn,  er  !an  nit  u6ir  cucf;  funtnten,  iuolt 
^§r  t)a  3H'öct  fclju,  boö  er  cljun  got  ubir  eudj  fe^,  ^o  tf)ut  atBo:  gebt  t)t)nt 
hk  frafft,  befennet,  ba^  nit  etner  tütxä,  ^onbern  fetjue  gnabe  mä)  trefftig, 
geredet  unb  feüg  ntad)c,  bor.jlne^ffelt  ann  eud),  erttjcgt  unb  ergebt  eud)  t)f)nt,  ir- 
fe^et  üi5  han  loirt  er  ein  got  ubir  l^ixad  fe^n,  ^onft  fel)bt  iyi)r  nit  ^frael, 
ben  e^n  fold^  Sf^'ael  h)i(  er  i^t  I)aben,  bo§  nit  auff  fid^  felb,  ^onbern  auff 
t)f)n  nnb  felju  gnabe  batne.  3)ruinb  ift  be§  bcr^  bie  ntctjnung :  gebt  bie  !rafft 
beut  gott  ubir  ^fracl,  ha^  ift,  madjt,  boS  er  Iju  e^nein  gott  ubir  ^f^'^cl  fei), 
ba§  t^ut  ^^r,  ^0  t)^r  ^^tn  bie  trofft  unb  aEi»  bormugen  |u  fd^reibt.  20 

Unb  fet)n  frafft  ift  t)nn  bcn  Inotcfen,  hav  ift,  er  regiert  mit  fet)ner  lel)p= 
üd^en  gen^attt,  al§  l)f)r  Inarttet,  aßi^  Iriaö  er  t^utt,  ha^j  t()ut  er  burd)  bie 
Guangeüften  unb  fet)n  lt)ort,  Inildje  finb  fe^ne  ioolcfen,  burdj  tnild^e  er  regnet 
gutte  lere,  bliret  mit  n)itnber|el)c^en,  bonnert  mit  bratncn,  ba  fet)ct  |u,  ha?^ 
t)f)r  eudj  an  bcn  fclbigen  geringen  pcrfonen  nit  crgcrt,  burfft  fe^ne  frafft  '.'5 
anbcrß  Ino  nit  fuc^cn  no(^  gctnarttcn.  (^y  ftet  aKiy  l)tn  glatnben  unb  fctjncm 
tüort,  ba  iüirt  nit  anber^  au§.  5Iu  bie  Inotcfenn  finb  and)  frei),  fel)n  frafft 
unb  tf)at  ift  nimmer  ju  öicrufalcm  unter  beut  bad)  bcy  tcmpel^  niic  t)or= 
I)in,  an  allen  orttcn  ber  Jöctt  finb  hk  tnotdenu,  ha  finb  l)i)x  fctjue  frafft  unb 
t()at,  bamit  er  I)ifft  unb  feiig  mad)t.  30 

35.  6d§recflidj  ift  got  an  feljucn  l)et)(igcn, 

Gr  ift  ber  got  3ifi-'aet/  e^*  ift  bcr  bo  gibt  frafft  unb  fterrfe 

beut  boldf, 
0)cbencbct)et  fci)  gott.  ?tmen. 

S^a  bcfc^Icuft  er  ben  :pfa(m,  nnb  ntcl)nct ,  ob  Inol  bie  tnoldfen  unb  fe^nc  s-. 
(S^riften  Ooradjtlidj  an|ufel)en  finb  für  ber  Inclt,  f]o  ift5  bod;  ^0  etjn  gro§ 

2  öet^tjnbcrt   DK       angcnomen  DE      euBctIicfjcm  D  C,  fcünb  D            10  otttcrn  D 

orttetn  E           12  fommen  D  fomcu  E           14  gnabcn  E  lü  t)et^ttiet)ffett  DE  IG  qI§ 

benn  DE  20  termugcn  DE  24  Hi^it  D  b(i^et  C  25  ben  fctben  E  burfft  D 
28  Scrufatcm  E          32  ba  E          3G  »etac^ttic^  DE 


S)cutfc§e  5tu§Icgung  be3  67.  (68.)  ^pfatmeg.    1521.  35 

bind,  ha^j  got  t)n  t)^n  ift,  iDtrcft  iinb  regiert,  ba^  6ttttc^  umB  beffelOen  hjittcn 
tjberman  ft(^  für  t)t)n  entfe^en  unnb  mit  groffcn  ef)ren  furchten  fott,  al^  bie 
bo  fel)n  gottiS  ^ct)Iige  ftett  unb  inoming,  benn  bQ§  Ixiortfilin  'f)et)ligcn'  aü)ie 
Bebeuttet  'f)et)Iige  ftett  obber  lüonung',   Initcf^e  bod)  t)m  neigen  teftament  fiub 

5  hu  ^e^ligenn  6f)riftcnn,  hk  tDetjH  gott  nit  tne^r  hjonett  t)n  ftetten  unb  ^eu^ern, 
Jt)ie  t)m  nlten  teftament,  nnb  fie  fetjn  gel)ct}(iget,  t)it  !oftIi(^er  benn  Salomonis 
tempct,  nemlid^  mit  bem  t)ei)(igen  get)ft  fetOer  nnb  (e6enbiger  fa(6en  gotiidjer 
gnaben,  nnnb  tütx  fie  anruret,  ber  ruret  gotti§  augeno^ffet  on,  hivj  tuirt  gefagt 
nn§  5n  troft,   ba§  mir  un§  nit  furchten  fnr  borfolgnng,    benn  fie  tl)nnn  eö 

10  gott,  ber  erfc^recElic^  ift,  tüav  fie  nni;  tf)un,  hk  mt)r  fnr  t)I)n  liorad)tlid)  finb. 

@r  ift  ber  gott  3frael,  boS  ift,  tt)ir  t)QBen  nit  eljncn  anbernn  got,  ben 

ber  ^si^atl  gott  ift,  Cvijriftn^  ift§,  ben  Sfrael  fjatte,  öon  bem  fctben  fagcn  nn)r 

i|t  Quc^:  ber  ifty  ber  biffe  bing  t^utt,  ber  nu  nit  aßet)n  3frael§,  ^onbernn 

aller  melt  gott  ift.    Diiemant  öormag  ettDa»  öon  t)f)m  felb^,  niemant  ift  ftnrtf 

15  ju  beftetjen  mibcr  hav  Bo^c  bon  l)t)m  fel6§,  ^onbernn  er  ifty  oEetjn,  ber  frafft 
unb  ftertf  gi6t  altem  hoid,  ha^j  ift  aEen  bcnen,   hie  frefftig  nnb  ftarcf  fel)n, 
ouff  ba§  er  atlet)n  fe^,  ber  geBcnebet)ett  merbc  nnb  got  fei),   ^ai"  t)ct)ft  er  '23ene= 
bictuö  beu§',  hav  tote  6. 5pau.  fagt  2.  6or.  10.  'äßer  bo  rnmet,  ber  rnm  fic^aeoiMo, 
Quff  gott'.    ^mcn. 

20  ^n  le^t  l)a6en  mir  ha^^  mortlin  Sela  brel)  mol  gel)a'6t,  \miäp  man  nit 

|)flegt  |u  le^en  Ijm  pfaltcr.  ^Jletjnen  etlitf),  e»  fet)  u6rig  t)n  hen  pfalmen,  miffen 
onc^  nod)  nit,  maS  e§  Bebent.  o<^  ^^^)^  ^'^f'cr,  c§  fet)  ct)n  ^et)i^en  bev  gel)fti*::, 
hai^  mo  e^i  l)m  pfaltcr  ftef)t,  ba-:;  ha  Bebent  merb  et)n  ftill  l)atten  nnb  tieff 
auffmercEen,  al^  ba  ber  get)ft  ^cmanb  fonberlirf)  Bctnege  obber  ent3ucfe  ettlDOy 

25  h)ol  ^u  Betrachten,  boc^  laß  ic^  cl)nem  iglic^en  l)ie  fel)n  guttbnntfen. 

^inig. 


3  ha  E     finb  DE    hjortlein  E        4  ftette  E        6  finb  DE     toftlic^ev  DE         S  anruvct  D 
tuvet  D     auga^jffel  D         9  berfolgung  DE         10  ©otte  E    öcvac^ttic^  DE  14  ocrmag  DE 

15  fiofe  E  16  finb  DE         18  turne  fid^  E  tum  fic^  gottiä  D        2u  »üorttein  E     nic^t  DE 

21  uberig  E  22  get)ft-3  E  24  auffmerden  A 


)  ^^Hj^^^^S^^^u^J  ^/W  ^/l'a)  ^/vjg)  ^/W  ^/^  ^/v^ 


Ratioiiis  Latomiaiiae  confutatio. 

1521. 

r^m  Wcix^  1520  Tratte  ßiittjcv  feine  3(nÜüovt  an  bie  iTolner  nnb  Sötüenev 
S^eologen  au§ge'^en  laffen  (öercjt.  58b.  VI  ©.  170  flg.).  3^n  ßbiücn  lüav  man  ent= 
f(fy(o[fcn,  ben  ©treit  n}iber  il)n  tpetter  fortj^ufüT}ren.  .r^anbelte  e§  |i(^  bod^  bei  ben 
2()eoIogen  biefer  ^^")oc()fct)u(e  jngteid)  nnb  nicf)t  ^nm  n^enigftcn  barum,  im  It'ampfe 
gegen  ßut^er  and^  ben  i|nen  fo  empfinblic^cn  ©influ^  be§  @ra§niuö  ^n  brechen  ober 
--  nod^  lieber  —  ben  i<pumaniftcn  anö  feiner  biplomatifc^en  .^iirütffjaltnng  !^eran§ 
3U  offener  ^^^arteinaljme  gegen  ben  füf^nen  SBittcnbcrger  ju  brängen.  dloä)  laftete 
ja  ouf  Cfra§mn§  ber  bringenbe  y.^erbod)t,  ein  ^eimlidjer  S3nnbe§genoffe  Snt§er§  ^n 
fein.  ''Man  bc.yditigte  iljn  in  Sölücn  gerabe^jn  einer  ^3JUtarbeiterfctjaft  an  Sntt)er§ 
lateinifdjen  Strcitfdjriftcn;  ein  Xfjeil  biefer  Schriften  —  fo  rannte  man  fidj  ^n  — 
l;abe  in  fiömen,  tvo  6ra§nnt§  bamats  ircilte,  ba§  Sic^t  ber  Sßelt  erblidt;  Wo 
Snt^er§  Satein  fic^  einmal  über  hai  üblid)e  ^irdjcntatein  ^n  ftaffifi^ercm  ©d^lünnge 
er'^ob,  ba  tnollte  man  bie  fjülfreid^e  t^eber  be§  berüt^mten  .g)nmaniften  Tjeran§= 
ertennen.  ^iemanbem  tuaren  bicfc  ^HU-bäd}tignngen  fataler  als  bem  (vraömnö  felbft. 
S)ie  51>er5ffentlid)nng  feiner  <2d)reibcn  an  Snttjer  nnb  an  ßrjbifd^of  l'nbrecl)t  Ijatte 
bem  S5erbad)te  gegen  i'^n  neue  9ia^rnng  gegeben.  S)ie  ßömener  brängten  il}n  ^n 
einem  offenen  nnb  öffentlid)en  ©d)ritte  gegen  ßuf^er;  „Age",  fo  fprad^en  fie  ju 
iijltt,  ,scripsisti  pro  Liitlicro,  nunc  .scrihe  ad  versus  illum!"  Ober  tücnn  er  ba§ 
nid)t  hjolte,  fo  möge  er  nienigftenä  ben  fiöttiener  ^'^eologen  öffentlidj  ba§  ^^iigniB 
geben,  ba^  fie  mit  i^rer  Gondemnatio  Sutt)er  fiegreid)  überlonnben  l)ätten.  ^^Iber 
ineber  jn  bem  (f  inen  noc^  ^n  bem  5lnbern  gab  er  fid;  Ijer.  ©tatt  beffcn  bcobadjtete 
er  bae  ^iemtid)  ^lueibcntige  'i>erfal)ren,  ba^  er  bie  l'öloener  Xljeologen  felbft  gn  einer 
miffenfd)aft(id;en  2Biber(egnng  £ntt)er§  anfftadjeltc  nnb  fie  jnr  iyerüffcnt  = 
lid)ung  beffen  brängte,  mo^  fie  n^iber  biefen  pfammcngcfd^rieben  l^atten.  S^i  ber 
.^eit  als  bie  fiömener  eben  iljre  Gondonmalio  tjatten  an§gel;en  laffen,  l)atte  bereite 
einer  nnter  il;nen,  Safob  fcatomnö,  ben  ^V(an  gefafjt,  Sntl;er§  im  ©eptember  1519 
ausgegangene  Resolutiones  super  propositionihus  suis  Lipsiae  disputatis  (üergl. 
S3b.  II  ©.  388  flg.)  3U  beanttuorten.  ?llS  Söill).  ^Zefen  feine  „Epistola  de  mao-isü-is 
nostris  Lovaniensibus"  öer5ffentlid)te,  bie  jebenfalls  nad)  bem  7. -Jloö.  1519  nnb 
öor  bem  ?früljjal)r  1520  öerfa^t  ift,  )ou§te  er  bereits  üon  ber '»Ubfidjt  beS  SatomuS 
p  metben,  n?eld}er  ]u  ben  ^toei  53ücl)ern  „Dialoge",  bie  er  ]\i  53eginn  be§  SaljreS 


Bationis  Latomianae  confutatio.    1521.  37 

1519  gegen  ^JJiofeHan  unb  ©ra§mu§  l^erau§gcgeBen  l^atte,  nun  nod)  ein  britte§ 
gegen  l'ut^er  gertc^tetc§  öerfproc^cn  l^abe,  um  in  benifelben  bie  öon  '^ntijcx  ange= 
foc^tencn  S)Dgmen  ber  ©rfiolafttfer  ju  öert^eibigcn.  Slber  —  |o  fügt  liefen  t)in,5u  — 
ubi  videt,  priinos  duos  tanto  risu  doctoruiii  oranium  exceptos,  consultius  putat 
esse  premere,  quam  tanto  scholasticorum  doctorum  dedecore  iterum  prodire  in 
proscenium.  (Sinftlpeilen  begnüge  er  fid)  baniit,  gteic^  anberen  feiner  ßoHegen, 
clamare  in  Lutherium  haereticum,  in  indoctuin,  in  ineptuni;  baT)er  benn  ''Jtcfen 
ben  3>Drn?urf  anfrf)lie^t:  et  tarnen  nemo  illum  commonet,  nemo  docet,  nemo 
redarguit,  cum  iile  doceii  postulet,  cum  audiri  cupiat  et  audire,  Cffenbar  ber= 
folgte  aud^  biefer  ;örief  bie  öon  @ra§mu§  begonnene  laftif,  bie  fd)o(aftifd}en  I^eD= 
logen  auf  ben  iTantpfpfa^j  gegen  Js^utfjcr  l^evauejidoden.  (Jin  anbrer  i'öiüener 
Il)eoIoge,  ^o^ann  3)rteboen§  aus  lurnljont  (Turenlioltius)  trat  mit  einer  '){ci^e 
Don  ^Siöputationcn  gegen  JCnttjerfdje  8ä^c  auf  unb  arbeitete  auf  ©rnnb  biefer 
S)i5putatiDnen  eine  Schrift  toiber  i^ut^er  ou5,  unb  audj  biefem  gegenüber  fpicltc 
@ra§muö  ben  ^veunb,  ber  5ur  Ü^eröffentlid^ung  unauögefe^t  antrieb.  SÖenn  ^raömuö 
am  18.  Cctober  1520  au§  Sönjen  üon  if)m  bctannten  i'cuten  fd^reibt,  bie  t'ut^er 
^ü  lüiberlegcn  unternommen,  quorum  libelli  non  prodierunt,  fo  luirb  (hm  an  bie 
Slrbeiten  bon  S)rieboen§  unb  £atomuö  ^u  benfen  fein.  £)abei  Ujar  man  fdjon  in 
Weiteren  .^reifen  über  ben  ^"'tiitptpunft  uuterrid)tet,  auf  njeldjen  ii'e^terer  in  feiner 
Strcitfc^rift  ben  Eingriff  ridjtcn  loollte.  Senn  ber  im  Cctober  1520  erfdjienene 
S)iaIog  „Hochstratus  ovans"  f(^i(bert  in  einer  bie  tjernadj  erfi^icnene  <Sd)rift 
treffenb  d^aratterifirenben  3Beife  \?atomuS  alö  ben  X^eologcn,  „qui  tum  altum 
hauriebal  sonniium  contra  Lutherum,  asserentem  quemlibet  hominem  ex  prae- 
iudiciis  Pauli  apostoli  peccatorem  esse".  Unb  Unebcr  luei^  ^rasninö  am  18.  Se- 
cember  1520  ^u  melben,  Jurenl^olt  unb  Satomuö  l^ättcn  iljre  Streitfdjriften  fertig 
baliegen.  „Hie  duo  scripserunt  adversus  Lutherum,  Latomus  et  loan.  Turenliout, 
sed  neuter  videtur  librum  editurus:  diffidunt  opinor  sibi:  et  longo  facilius  est 
sie  Bullis  et  funio  vincere  quam  argumentis"  —  fo  fc^rcibt  abernmtö  berfetbc 
in  einem  unbatirten,  aber  offenbar  berfelben  ^cit  ange^örigeu  33rieffragment.  ^  2)od) 
nun  '^atte  cnblic^  ^atomuö  ben  ':)JUitr)  .^ur  3.>cröffenttid)nng  gcloonnen.  •'r>attc  bie 
päpftlidjc  ^Hille  luiber  !L'utI)er  ba.ju  gc'^Dlfen,  ober  baö  (i-rfdjeinen  beö  .CTieronl^muö 
3l(eanber,  ber  fur^  ,^uöor  ben  Ji'ölDenern  bie  [^reube  gcmadjt  tjattc,  !L'utI)erfd;e  8c^riften 
ben  {Stammen  ^u  überanttüortcn?-  !L'atomuä  fügte  feiner  '»Hrbeit  eine  bom  31.  2;e= 
cember  1520  batirte  ^orrebe  an  hcn  ijicentiaten  ber  Ideologie  unb  iiJicepaftor  in 
(^ouba  iKuboIf  de  Monckedamis  l^iuju,  unb  am  S.  ^J3tai  1521  berlie^  bie  fo  lange 
fc^on  erloartete  Sd}rift  bie  i^rcffe: 

,ARTIGV*.  11  LORVM  DOGTRINAE  JRA  ||  tris  Martini  Lutheri  per  theo- 
logos  II  Louanienfes  daninatoR.  Ratio  ||  ex  facris  literis,  «fc  veteribus  || 
tractatoribus,  per  lacobum  H  Latomü  facr§  tiieologi^  ||  profefTorem.  '" 
^Jtit  liteleinfaffung,  in  Cnart,^  le^teö  33(att  leer.  3(m  t^nbc:  Jm- 
preffum  Antuerpise  per  Michaclem  Hilleniü  ||  Sub  interfignio  Rapi. 
Anno  M.D.XXI.  1|  viij.  die  Maij.  H" 

')  Scrgl.  aud)  Tiutheri  opp.  var.  arg.  (Fnincof.  \xß")  TV  313.  -)  5ßctfl(.  unten 

S.  43.  ')  Üic  3ii¥  ^ct  !:yiättet  faiin  nic^t   fid^ct  angccjebcn  h)crbcu,   ba  iit   bcm  ücx- 

glidicncn  (Sjcmplar  in  bei  Signatur  ein  3^ud)ftabe  fetjlte;  eö  enttjiett  102  S^tiittev. 


38  Rationis  Latoiuianae  confutatio.    1521. 

3(ufö  ^Jieue  iruibe  tiefe  ©(^rift  gebrucft  in 

„lACOBI   LATOMI  ||  SACR^   THEOLOGIE  APVD  LO-  1|  VANIENSES 
PROFESSORIS  CELEBEKRI-  ||  MI  OPERA,   Q\M  PR^GIPVE  AD- 
VER- II  fus   horuiii    temporum    h^refes    eruditifüme ,    ac   lin-  ||  gulari 
iudicio  confcripfit,  ab  innumeris  ||  vitiis,  quibus  fcatebant,  dili-  ||  genter 
repurgata.  ||  —  —  —  ||  LOVANII,  ||  Excudebat  Bartholomfeiis  Grauius 
luis  iiiipenns,  Petri  ||  Phalefij,  ac  Martini  Rotarij.  ||  ANNO,  j|  M.D.  L. 
lulij  XXIX.  II  Ysenundantur   etiam  Antuerpise  apud  Arnoldum  Birek- 
mans.  ||  Gum  Gratia  &  Priuilegio  Gsefareo.  jj"     6  imbe3ifferte ,  barauf 
214  Bezifferte  33lätter   in  S^olio.      331.  2U^:    „FINIS.  ||  AN.  1550. 
MEN.  IVL.  1"     (S)iefe  l'htsgabe    ift   für   bie   nadjfolgcnben  ßitate  Be= 
nu^t.)     .^ier  füllt  bie  genannte  Sd^rift  be§  Satouniö  iöt.  1 -''  —  53^. 
2)er  nene  ©egncr,   ber  fid)   t)icr  ^uf^er  ^nm  Kampfe  ftclltc,   ^atob  Wa\'\on 
(ober  gräcifirt  l'atomnö),  gebürtig  an«  (Fambron  '  im  .f)cnnegan,  '^ottc  fic^  bcrcit^ä 
im  ^a^re  1519   Uterarifd)    befannt  gemadjt.     ©egen   bie  Siebe    „de  variarum  lin- 
guarum  cognitione  paranda" ,    mit    n^eld^er  ber  .^umanift  '^cter  ^33lDfeI(anu§   fein 
'^Imt  atö  ^e^rer  bc§  (^riec^ifc^en  an  ber  i'eip^iger  llntöerfität  angetreten  tjatte,  eine 
begcifterte  Sc^u^rebe  für  bie  Sprac^ftnbien  (gebrncft  in  ^cip^ig  mit  iI^orn.iort  öom 
1.  9tngnft  15 18),   l^atte  SatomuS   mit  einem  „de  trium  linguarum  et  studii  theo- 
logici  ratione  dialogiis"    1510  gcantmortct  (in  ben  Opp.  Latouii  33t.  157''  — 168^). 
3iJanbte  fid)  biefe  Schrift  bem  Sßorttautc  nad)  ,5niar  nnr  gegen  bcn  Scip,^iger  .^^nma= 
niften,  fo  bod)  in  SBa^r^eit  unmi^öerftänbtid)  gegen  Graömu§  nnb  gegen  ba^  unter 
feiner  j^ürforge   in  l'önien  erridjtcte  „collegiuni  trilingue".     (fra<;mnä  Tratte  bal^er, 
öon  !L^atomn§  fetbft  ba,5U  aufgcforbert,  in  einer,  angeblid^  in  ^Inei  lagen  rafd)  bon 
i^m   niebergefd)riebenen    „Apologia    refellens   suspicione.s   quornndam    dictitantiurn 
dialogum  D.  lacobi  Latomi  ..  conscriptum  fiiisse  adversus  ipsum"  (batirt  28.  ^JJJär^ 
1519)   geantwortet  (Opp.  Erasmi,   ed.  Lugd.  Bat.  1706.   IX  79-106).     S)iefe§ 
Sdjarmü^cl  fjatte  ben  ^Jamen  be^  ^atomus  fd)nell  in  bem  n?eiten  ,$?reife  berer,  bie 
in  C^raemnö   bcn  C^rneuerer  ber  ilBiffenfdjaften  bere^rten,   bcfannt   gemad;t  —  be= 
greiftid^er  äßcife   nid)t  ^n  feinem  isortt^cil.     %uä)  l^utl)er  l^atte  bon  biefer  gelobe 
••ilotiz  genommen;  1t»ir  fe^en  au§  feiner  lUntn^ort  an  !i?atomu§,  baf^  er  biefen  dialogus 
gcnan   fennt   nnb    gclegentlid;   gegen   feinen   3.H'rfaffer   ^u  bcrannlljcn  )ivd^.     33atb 
nad)  jener  Sel^be,  am  14.  Sluguft  1519,^  !^atte  £'atomuä  bie  äBürbc  einesi  3)octor 
ber  3:^eD(ogie  erlangt.  —  Übrigens  ^t  ©raemnö  fetbft  über  bie  iöilbung  nnb  bie 
öaben   feineö  (Megner§   anfangö   nid^t  gan^  unbort()eiU)aft  geurt^eilt:    „tum  nee  a 
gratiis    nee    a    musis    videbalur    alienus";     „vir    pridein    nee    adnioduni    iniquus 
nielioribus  lileris  et   amicus    satis   candidus".      @raömu§    erfennt    hei    ii)m    eine 
„eruditio   non   prorsus  aspernanda"    unb    „qualecunque  commercium  cum  musis 
amoenioribus"  an;  fpÜter  freitid)  erfdjeint  er  if)m  „scurrae  quam  Tbeologo  simijior". 
ü^iJUig  berüdjtlid)  tautet  bagegen  'Jiefcnö  llrtl)ei(  über  ifjn:   „qui  ex  iniima  fece  et 
collegiaticis  pediculis  ubi  ernersit  ad  notitiam   reverendissimi  Gardinalis  de  Groy, 
cuius    optimam    indolem    suo   morbo,    li.  e.  suis    naeniis    sopliisticis ,    in    quibus 
bonam  parlem  vitae  perdidit,  inficere  conatur,  factus  est  intolerabilis  arrogantia". 

')  3l\d)l,  toie  ©tci^  annimmt,  qu§  ßambioi;   er  ()ei§t  Camberonensis,  ntdjt  Caniera- 
censis.  *)  9iicf)t  1514,  loie  in  ber  .^cr3og=^^littfcf;en  3tcalcncljd.  ^  VIII  477  augegeben  ift. 


Rationis  Latomianae  confutatio.    1521.  39 

S)ie  Streitfd^rift  be§  SatomuS,  bie  [ic^  öor^üglic^  mit  Sut!§ev§  Resolutiones 
öDtt  1519  QUO  einanbcr  511  fe^cn  fu<i)t,  wax  btcfein  bereit-j  öor  i^vem  (Jrfc^eincn 
burd)  fyreunbe  angcfünbigt  luorbeii.  Sd^on  am  6.  'DJldr^  1521,  alfo  nod)  Dor  bcr 
äöormfcr  Oictfe,  h?ar  il^m  betannt  gettiorbcu,  baß  i^m  öou  Ülirt?eu  l^ev  folt^  neue 
öegnevfcftaft  bro^e.^  5lm  26.  ^Jki  ^atte  er  bereite  ein  Ch'cmptar  ber  Streitfdirift 
in  .dänben,  l^atte  auc^  bereits  fo  öiel  baöon  gelefen,  baB  fic^  i^m  bie  unlieb jame 
5iot^menbigfeit,  baranf  antiuorten  ,5U  muffen,  ergab,  i^tjn  üerbroß  ^ngleid)  bie 
rt>eitläufige  unb  fd)lecf)tc  Sc^reibmeife  beö  ©egncrS.  Unb  bereits  am  8.  ;3iini  finben 
lüir  ii)n  hd  ber^lrbcit;  ba  '^at  er  fc^on  ben  olS  (Jiuteitung  bienenben  3jßibmnng§= 
brief  niebergcfd}rieben.  illit  gntcm  ^ebad)t  rid)tet  er  biefen  an  ^nftue  ^ona§, 
bamit  beut  öefäl^rten  auf  ber  Steife  nad;  äÖorms  feinen  Sauf  abftattenb  unb  bcm 
eben  nad^  Söittenberg  übergcfiebelten  ^4>i^Dpft  unb  ^profeffor  ^um  neuen  9(mte  ©tuet 
U'>ünfd)enb,  aber  gelriß  and)  5ug(eic§  barauf  ^Bcjug  nc^menb,  ha]i  ja  ^onag  im 
Sommer  1519  bei  Ch-aemue  in  ben  Otieberlanben  geaiefen  —  it)m  fdjeint  biefer  ba= 
malö  büQ  freunbfc^aftUc^e  Schreiben  an  Sutr)er  mitgegeben  ^u  Ijaben  — ,  unb  ba^  e^cxi 
ein  S3rief  bes  ßraemus  an  ^onaS  (11.  5toö.  1520)  bie  ^unbe  üon  ber  Verbrennung 
ber  33üd}er  Öut'^erö  in  !^Dtr>en  nact)  (Erfurt  unb  öon  ba  Ujol^l  and)  in  lueitere  ,i?reife 
getragen  l^atte.  Senn  auf  biefen  Vorgang  fpiett  Xlutl^er  fc^on  im  Xitel  feiner 
©d)rift  an,  inbcm  er  üon  ben  Incendiariis  Loveiniensis  Scholae  Sophistis  rebet.^ 
Siterarifc^er  2(pparat  fel^lte  Sut^cr  \)ti  ber  9(rbeit;  nur  feine  Vibcl,  unb  bie  bom 
©egner  fetbft  ine  ^elb  geführten  .fiird^enbäterftellen  —  baju  fein  gutes  (^ebäd)tni§ 
ftanbcn  itjui  jur  äBiberlegung  bcr  gcgnerifdjeu  Sdjrift  ^u  ©ebote.  Um  fo  energifc^er 
fudjt  er  nun  l^ier  in  baö  Sdjrift^eugni^  bon  Sünbe  unb  önabe  einzubringen.  2)er 
'Jiad^ireiS,  baß  bie  T^eit.  Sd^rift  eine  auä)  naä)  ber  Xaufe  nodj  im  Ölänbigen  ber= 
bleibenbc  Sit  übe,  nidjt  nur  eine  poeiia  peccati  ober  iiilirmitas  ober  imperfectio, 
behaupte,  unb  baß  ba^er  jeber  d\iif)m  üerbienftlid)er,  ber  üergebenbeu  6nabe  nic^t 
mel^r  bebürftiger  guter  äÖerfe  ba^infaUe,  bilbet  ben  .Ciauptiul^alt.  Sauebeu  ragt 
biefe  (2d}rift  J^ut^erö  baburd)  l^eröor,  ha%  fie  fid^  einge^eubft  mit  ^^rincipienfrageu 
'^ermeueutifd^er  3lrt  abgicbt,  unb  ift  baljer  überaus  te^rreic^  für  fein  Vemüfjcn,  bie 
Sd)riftau5(egung  auö  ber  allegorifirenbeu  äÖiUfü^r  ^u  eregetifd;er  -J.Het^obe  ljinüber= 
^ufü^ren.  Übrigen^  reifte  i^n  ber  Äampf  gegen  einen  ber  „Magistri  nostri"  un= 
üerfennbar,  gelegentüd)  jenen  Jon  überlegener  Ironie  au^ufdjtagen,  ber  In^j  auf 
einzelne  äßortbilbungcn  unb  äücnbungen  unä  eine  ^Jtadjnnrfung  ber  in  ben  Epistolae 
virorum  ohscurorum  eingeführten  Äampfestueife  fpürcu  lii^t  (öergL  Ijie^u  jebod) 
auc^  »b.  VI  @.  387). 

gd)nell  ging  ßut^er  bie  Schrift  öon  ber  ^anb ;  am  20.  i^uni  fd)rieb  er  bereite 
bae  ©djln^irort.  ^^(nfang  ^uti  T)atten  bie  äöittenbcrger  ^yreunbe  bae  IHanufcript  in 
ben  .^'^änben,^  um  e»  jum  5£)ruc£  ^u  beförbern.     ^JJtit  biefem  ging  ee  jebod)  juerft  nur 

•)  'Qai^d)  ift  bie  3tngo6e  in  §0x3090  &nci)ct.  a.  a.  D.  @.  478:  „2utl)cr  etljielt  biefe 
Ratio  Latomiana  1521  furj  üor  ber  9icife  nad)  SÖormS,  beantwortete  fie  aOer  erft  im  3uni 
1521  u.  f.  to."  -)  «Se'^r  jatjnt  ^at  fpäter  Satoinu»  hierauf  fid)  berantloortct:   „Quia  ex 

.sunmii  Pontificis  et  Caesaris  mandatis  passi  sumus  tuos  libros  cremari  Lovanii, 
tibi  'inccncliarii'  sumus."  Lat.  Opp.  St.  54.  dagegen  ^ntte  er  in  ber  Ratio  lion  1521 
(331.  2a)  fe'^r  3Utoerfid)t(ic^  qu§  f&ibd  unb  Äirrfjengefcfjidjte  Oclüicfcn,  nialos  libros  ignibua 
trademlos  esse.  ^)  3Jic(and)tt)on  Derluertljete  c»  fofort  für  feine  eben  im  Xrucf  befinbtic^en 

Loci  theologici;  bergt.  Corp.  Ref.  XXI  1Ü7. 


40  Rationis  Latomianae  conf'utatio.    1521. 

langjam  öorlüärte.  5)titte  3(uguft  lagen  SutTjer  bic  erften  brei  Sogen  bor,  an 
bercn  jorgianier  .f^erftellnng  hnxd)  £'ottIjet  er  feine  befonbevc  O^venbe  be.^engen  fonnte. 
3n  ber  ^hjeitcn  ^^älftc  bes  ©epteniber  fonnten   fertige  t^i-cniptare  öerfenbet  irerbcn. 

©ein  fonft  fo  treue§  ©ebäc^tni^  1)atk  il^n  in  biefer  (Schrift  bocfi  an  einigen 
Stellen  (fo  ,3.  3?.  and)  in  einer  iBenierfnng  über  S)iont)ftu§  3lreopagita  am  ©rfjinffc 
berfelben)  im  Stiege  gelaffen.  Saljer  I)at  ein  auö  ber  (Erinnerung  niebergefct)riebene6 
.g)ieronl)mnö=6itot,  in  ftield^em  er  biefem  Äird)enöater  irrig  eine  3(bneignng  gegen 
bae  bfiooiaio^  bes  fird)licf)en  iBefenntniffcö  beilegt,  i^m  nad)ntal5  tticl  '^lnfc^ut= 
bignngen  fat(;o[ifd)cr  '^^otemifer  .^nge.pgcn.  ^^{nd;  fonnte  eine  in  bemfetben  ;^ufammen= 
t)ang  ^ingeiüorfene  ^^iu^erung  ben  Oiefornmtor  felbft  bei  böennlligen  l'efern  in  ben 
!i>erbadjt  einer  iöegiinftigung  beö  5lrianieniuö  bringen.  2ßer  fici)  für  folctjc  ^JJii^= 
beutungen  unb  beren  2ßiberlegnng  intereffirt,  ber  fei  auf  bie  öon  äßald^  in  feiner 
Einleitung  ,]u  unferer  Sdjrift  ange.^ogene  Sitteratnr  öcrtDiefen. 

l'atomuö  fdjn»ieg  .^nnädjft.  (i^rft  im  Safere  1525  erfc^ien  er  nncber  auf  bem 
Äampfpla^.  I^om  25.  Wäx^  biefes  ^aljreö  ift  eine  ©djrift  batirt,  bie  er  „de  pri- 
jiiatu  pontificis  adversus  Lutlieruin"  betitelte  (Opp.  iöl.  56-^— 86=*).  äücnige 
äBod)en  banad)  (6.  ^JJcai  1525)  rid)tete  er  gegen  Cefolampabiue  unb  SeatuS  5Hl)enanuö 
eine  Streitfdjrift  „de  confessione  secreta"  (ißl.  OS''  — 118*).  (Segen  biefe  ant= 
niortete  Cefolampabiu^  alsbalb  mit  feinem  „EUeboron  pro  lacobo  Latoino",  5Bafet 
18.  5(ugnft  1525.  %>iex  erinnerte  it)n  ber  Sd)tt?ei,3er  Ideologe  mit  fcfiarf  einfd)nei= 
benber  iHebe  an  bie  31bfertigung,  bie  er  einft  Don  l'utfjer  erl)alten  i)aU:  „Quae 
illa  religionis  syncerilas  adversus  ipsani  lidei  et  graliac  doctrinain  saiictissiinam, 
quando  (quod  verum  est  loquor)  Pauluin  in  Luthero  inseetatus  es,  te  ad  bellum 
progredi  iussil?  Nemo  ignoral,  quid  passus  sis,  et  adhuc  te  non  abscondis? 
Res  manifesta  est,  et  l'iontem  perfricas?  Pueri  te  traducunt,  et  non  erubescis? 
Imo  non  pueri,  sed  viri  gravissimi.  Eraendatus,  non  es  factus  eniendatior. 
Frostratus  foedissinie,  de  victoria  gloriaris."  2)iefe  ^^^roöocation  reifte  ben  i.'ü)tt>ener 
Itjeologen  nun  bDd)nod),3n  einer  fpäten„Hesponsio  adLiitli(:Tum''(Opp.iJ31.54— 58''). 
„Paucis  —  fdjreibt  er  I)ier  —  tibi  Martine  respoiidebo,  quia  Oecolampadius  vult 
videri,  te  sufticienler  respondisse  nostro  libro  rationum  contra  articulos  ex  tua 
doctrina  damnatos".  @r  fann  in  feiner  5(nttt}ort  insbefonbere  ben  ^ßorinurf  gegen 
Vuttier  rid)ten,  bafi  biefer  in  feiner  Onifntatio  ja  nur  einen  fleincn  ll)eil  feiner 
Sd)rift  berüdfid)tigt,  gro^e  yibfd)nitte  berfelben  bagegen  teineö  SBorte«  geiüürbigt 
l)ätte.  ©ad)tid)  t)ebt  er  gegen  Ii'ut^er  befonberö  ^af.  1,  14.  15  ^erbor;  l)ier  werbe 
offenbar  bic  (kmcnpiS.^en.^  Don  ber  Sünbc  felbft  unterfd)ieben,  inbem  le^tere  erft 
unter  gcmiffen  y3ebingungen  ouö  jener  l)erborget)e.  l'lbcr  and)  ben  ^4>aiiluö  meint  er 
gegen  ii'nt^er  auf  feiner  Seite  .^u  ^aben.  'Und)  '^at  U'ol)!  iiatomue  I}ier  ben  ^meifeü 
l^aften  üiu^m  fid)  eriuorben,  alö  erftcr  bie  '^Hnflage  auf  ^hianiemuö  gegen  Jilut^er 
erhoben  ^u  t)aben.  „Arrianos  contra  Ecclesiam  propter  vocabulum  Homousion 
defendis!"  Cefolampabö  Sdjrift  reifte  !^atomuö  jugteic^,  je^t  aucf)  nod)  eine 
ebenfo  öerfpätete  „Apologia  pro  Dialogo  de  tiibus  Unguis "  an  be§  (Jrüömuö 
31breffe  p  rid)ten  (Opi).  Sl.  169»  — 171*).  3)iefe  intereffirt  nn§  t)ier  nur  nod) 
tin'gen  bcö  in  iljr  gegen  ^ntf)er  erI)obenen  abfnrbcn  'iH'rbad)te«,  ba^  biefer  am  C^nbe 
gar  nid)t  ber  ikrfaffer  jener  Coul'ulalio  boii  1521  geuiefcn  fei  („Lulherus  vel  is 
qui  Lutheri  nomine  respondit")!  üut()er  l)at  biefe  fo  lange  t)inau^gefd)obene 
SSeauttnortung   feiner  Scl)rift  gar  nid)t   na'l)r   einer  ii3ead)tung  genjürbigt;   ebenfü= 


Bationis  Latomianae  confutatio.    1521.  41 

ireiiig  eine  Strettfc^rift  beffelben  ,de  quaestionum  generibus,  quibus  ecclesia  certat 
inlus  et  foris",  hk  ftc^  gegen  ,paradoxa''  in  Sut^ere  I^e'^re  trenbete.  5tuc^  fpäter 
flnbet  fic^  faum  noc^  eine  &rn?äf)nung  bes  ^JlamenS  biefe§  für  Snt^er  bcrfd^oUenen 
unb  ein  für  allemal  abgefertigten  öegner§  in  ben  ©d^riften  be§  Stefomiatorö. 

58etg[.  Opus  Epistolarum  Des.  Erasmi.  Basileae  :Nr.D.XXIX.  pg.  19tj.  209.  249. 
254.  260.  408.  421.  4:35.  455.  471.  499.  520.  524.  582.  583.  701.  unb  Opp.  Erasmi  Lugd. 
Bat.  (1703)  Tom.  III  165  [oon  1519,  nic^t  1515].  405.  425.  427.  604.  ^55.  673.  674.  705. 
868.  875.  908.  1889.  Zuinglii  Opp.  ed.  Schuler  et  Schulthefs.  Tom.  VII.  pg.  36  flg.  unb 
ba^u  &.  (5.  ©tei^,  3[b§anblungen  ^u  gianffurti  ftirc^en  -  unb  Ütefornxationi  =  ©efc^ic^te.  5icue 
gfolge.  g^tantfutt  a.  2)1  1877  ©.  79  flg.  63  flg.  E.  Böcking,  Ylrichi  Hutteni  Operum 
Supplem.  I  (Lips.  1864),  pg.  468.  Franc.  Sweertius,  Athenae  Belgicae  Antwerp.  1628 
pg.  365.  lo.  Franc.  Foppen.s,  Bibliotheca  Belgica,  Bruxellis  1739  I  520.  .521.  II  6.30. 
C.  @.  ec^mibt,  5pettU5  ^JJofeHanuS.  l'eipaig  1867  ©.  30  flg.  5;e  Söette  I  568.  II  8.  16.  30.  42. 
Luth.  Opp.  varii  argum.  IV  308  sq.  Gnbetö,  2utf)et^  iörteflDec^fel  II  532  flg.  351.  Corp. 
Ref.  I  445.  451  [3um  2:atum  öcrgl.  Senj,  ÜJtarb.  ^Programm  1883  S.  47].  2i}alc^jd)c  Slu^gobc 
«b.  XVIII  O^Qlle  1746)  eintcitung  S.  78  flg.  JACOBI  LATOMI  THE0L0L4IAE  PRO- 
FESSORIS  DE  CONFESSIOXE  SECRETA.  lOANNIS  OECOLAMPADII  ELLEßORON, 
PRO  EODEM  lACOBO  LATOMO^  Basileae,  Andr.  Cratander.  (1525)  S8l.  F^^.  lijc^^ 
xeben  (Oförfteniann=lBinbieil.)  III  281.    Äöftlin  ÜJi.  Sut^ct '- 1  432.  480  flg.  802. 

5lu§gaBen. 

A,  „RATIONIS   LAT0MIA=  ||  nee   pro   Incendiariis  Louanien=  I|  fis   Scholae 
\-\'  v.i      Sophiflis  red=  jj  dits,  Lutheriana  j|  Confutatio.  jj  Vuittembergft'.   "    5Jtit 

üteleinfaffung.  litelrücffeite  Bebrucft.  76  Blätter  in  Cuart,  le^te 
Buk  leer. 

2)rucf  Don  SJtelc^ior  Sott^cr  in  Söittenberg. 

B.  ^n   litel,    Umfang    unb   Signaturen   mit  A   übereinftimmcnb,    aber  im 

Innern  ücrfd;icbcn.  2BäI)renb  B  in  ber  ^J31cljr,5al)(  bcr  53c>gen  and)  im 
<Ba^  ööllig  mit  A  übereinftimmt,  finb  auf  ben  i^ogcn  P,  Q  unb  R 
jal^lreidje  ikrfc^ieben!^eiten  bemerfbar:  Pij^  S-  1"  ö.  u.  !)at  B  nad) 
arbor  ein  ^omma,  hje((^e§  in  A  fet)lt;  Piij*  3-  3  ü.  o.  A  ,mors  et", 
B  „mors  &"  ;  3-  ^  Ö.  0.  A  „oes  intel]i=  !",  B  „oiiies  intelli=  " ; 
3.  7  ö.  0.  A  ,pec  1",  B  „pec=  1" ;  3-  1-^  ö.  0.  A  ,exem  ',  B  „exem=;"; 
3.  9  ö.  u.  A  „vii",  B  ,%'!={";  (e|te  3cite-  A  „significare,  ",  B  ,sjgni- 
ficarel";  Q»  ba§  le^te  Söort  lautet  in  A  „etiä",  in  B  „etiam"  ; 
Q  ij  *  Ie|tc  3fite  A  „rerü",  B  „rerum",  A  „  nofcere=  J " ,  B  „nofcere!"; 
Qiij  3.  11  b.  D.  A  „de  {%  B  „de=  j«;  3.  7  ü.  u.  A  „Magiftra  |-, 
B  ,Magisara=|'';  Qiij"  3.  12  b.  u.  A  „nö]",  B  „non!«;  R  iij  3.3  b.c. 
A  „abo=  j  leri",  B  „abole=  |  ri" ;  Riiij"  3-  H  ö.  0.  A  ,ope=  1", 
B  „opel";  lefete  3citc  A  ,gloms%  B  „gloffis".  Xiefe  3?Dgen  finb 
alfo,  tt>enigften5  t!^eiln?eife,  neu  gefegt  ttjorben.  2)od)  In^t  ber  Pl)araftcr 
biefer  5.^erfc^icbenf)eiten  fc^n?er  erfennen,  mcldjer  bon  beiben  'Jtuegaben 
bie  ^Priorität  ^ufte^t;  nur  möd^tcn  n?ir  A  für  älter  galten,  Weit  331.  Kiiij'' 
3.  6  b.  0.  in  B  ber  inefü^renbe  '.^Junft  bor  ,1."  in  J\oTs  .1.  Cbristi" 
getilgt  ift. 

Xrucf  t)on  Dieldjior  Sottljct  in  SÜittembcrg. 


42  Rationis  Latomianae  confutatio.    1521. 

C.  ^"^  RATIO  II  NIS  LATOMIANAE  ||  PRO  INCENDIA-  ||  rijs  Louanienfis 
fcho  II  1k  Sophiftis  reddi  ||  tse,  Lutheriaua  ||  Confutatio.  ||  WlTTEM- 
BERGAE.  II  M.D.XXII.  H*  ^Ftit  litctctutaffuug.  litelrücffcite  bebrucft. 
64 ^^lätter  in  Cuart,  le^tcö  33(att  leer.  51m  ^nbc :  , ANNO  M. D.XXIi.  jj« 
C  lt»eid)t  burcf)  eine  eüiui^  gteicl^mnfjigerc  Crtfjogvap^ie  nnb  bcfonberS 
burd^  eine  crtjeblicf)  ridjtigerc  ;;^nterpnnftion  ah.  5(uc^  finb  am  iHanbe 
^nl^altäangabcn  beigegeben.  Slni  ©djluffc  ^I.  Qiij''  ift  foIgcnbeS  @e= 
bid^t  angefügt: 

PRO  APOLOGIA  LVTHERI 
in   rabieni   Latliomi   sophistae. 

Malitiam  tetii  quicunque  gravaris  Averni, 

Proque  pia  Christi  relligione  fremis, 
Hie  tibi  contra  hostes  liber  iinpcnetrabilis  Aegis 

Venit  opera  coelo  '  suppetiasque  ferens. 
Esto  igitur  fidens  animis  et  fortiter  aude, 

Instruet  iste  tuas  ad  pia  bella  manus. 
Fulminea  Herculeae  ridebis  robora  clavae, 

Ridebis  phrameam  Martis  et  arma  trucis, 
Sevi  Lethiferos  ridebis  Apollinis  arcus, 

nie  quibus  Grais  funera  mille  tulit. 
Contemnes  Harpen,  riotus  angueisque  Medusae 

Despicies  tutus  tergcniinumque  caneni, 
Hoc  pure  lecto  ter  versatoque  libello: 

Tantum  animi,  tantuni  praesidiique  dabit. 
Hie  saeer  est  gladius,  secuit  quo  strcnnua  Judith 

Incircumcisi  colla  superba  Ducis. 
Hie  findens  petras  horrendo  nialleus  ittu, 

Hie  Sysarae  victi  tenipora  clavus  arans. 
Haee  est  consuniens  turiosos  flaiuma  sophistas, 

Quis  peius  nulluni  spirat  in  erbe  maluni. 
Inter  quos  Latomus,  quamvis  Basiliscus  ut  ingens, 

Aut  Stygio  quidam  Cerberus  ore  tumens, 
Linguarum  studium  curaniquc  nioniordeiüt,  esto: 

Hydra  tarnen  coeli  fulniine  tacta  cadit. 

3n  ben  ®efammtan§gabcn  finbct  fic^  unferc  ed)iift  Witleb.  (1540)  II  223  sq.; 
len.  (1566)  II  400  sq.;  Erl.-Francof.  Opp.  var.  arg.  V  395  sq.;  beutfct)  Bei  3BaId) 
XVIll  1301  flg.  %n\  ?lnfang  unicrer  ©d}vift  (bie  2."Öibmnng  an  Sonae)  fielje  and) 
Bei  Strobd,  D.  M.  Lulhei-i  Epislolac  (cd.  G.  Clir.  Puuiner)  Norinil).  1814  pg.  65  sq., 
"btw  2Bibmung5Brief  fammt  bcm  ©d^Iu^h^orte  Bei  be  SBcttc  II  17  flg.  äöiv  legen 
bie  yinsgaBe  A  ,^n  f^ninbe  nnb  öcr^eid^nen  bie  ilUivianten  Don  G,  bcven  ©pnrcn 
\v\i  Bei  bev  SJegclnng  ber  ^iderpunftion  Ijänfig  folgen  fönncn. 


')  3'"  2'rud  ftetjt  ctBto,  toeli^ey  too'^t  bei  bcr  foiift  guten  £atiuität    -  beit  Quaiititötij= 
fc'^ler  im  crfteit  äöortc  abgercdjnct  —  iiic^t  im  einnc  bou  coetui  gefaxt  inetbeu  barf. 


Rationis  Latomianae  confutatio.    1521.  43 


IHESYS. 

INTEGERRIMO  VIRO  D.  IVSTO  lONAE, 

Collegii  Ecclesiastici  Vuittembergeusis  Praeposito, 

siio  in  Domino  maiori, 

Martinu.s  Luth.  in  Domino 

Salutem. 

T  EGO  magistratui  tuo  recens  inito/  suavissime  lona,  gratu- 

lari  cupiens,  cum  ipse  ade.sse  non  possem,  statui  hunc  Latomum 

meum    ad   te   mittere,    non   iam    eimi    qui   liugiiarum   peritiam 

calumnietur.-     Conoidit   enim    iste  lESBIBENOBYS    virtute2  Sam.21,16. 

Abisai  nostri/   ne   quid   metuas.     Sed  nee  eum,   qui   malignis 

modestiae  fucis  et  inauspicatis  vocum  versucüs  Lovaniensium  incendiariorum* 

crimen   senis    patronus   iustificet,    quem   te   credo   vidisse,    hominem   .scilicet 

gloriautem   in  DOMINO  PAPA  ET  BVLLA  EIVS.     Eum  autera  mitto, 

15  qui  Lutherano  febnio  lustratus  mitius  habere  videtur  a  lamiis  et  lemuribus, 

(juibus  hactenus  agitatus  agitareque  solitus  est  pia  corda.     Si  haue  rationem 

in  tempore  reddidissent  et  ante  factum,  ut  decebat  sapientes  istos  viros,  con- 

suluissent,   libellos   meos    neque   damnassent  neque   exussissent  neque   nunc 

stultorum  more  post  factum  demum  consulerent,  tantum  me  spero  effectiu*imi 

20  fuisse.     Satis   me   docet   hoc  libro  Latomus,    quam  facile  fuerit  illis  absente 

Luthero  in  suis  angulis  garrire :  'hoc  est  haereticum,  hoc  est  erroneum',  quod 

in  publico    nuUis  freti   viribus    ausi  fuissent  attingere.     Denique   persuadeo 

mihi,   non   fuisse    uuquam    prodituram    hanc  egregiam  Kationem,   nisi   bulla 

iiduciam   eins    inflasset,    qua   gloriatur  Latomus   suum  factum  comprobatimi, 

25  somnians  adhuc  bullanmi  antiquos  antiquatosque  terrores,  atque  hiuc  orbem 

suo  Hbello  pavefactum  confidit,  ut  audeat  iam  sine  timore  in  Lutherimi  tre- 

mendis  dei  scripturis  hidere.     At  ego  nollem  non  probatum  tale  factum  tali 

bulla.     Rursum,  nollem   me  non   daimiatum    tali   bulla.     Omnia  belle  cou- 

gruuut,  bulla,  causa,  iudex,  patronus,  a  quorum  consortio  et  contagio  servet 

30  me  dominus  Ihesus  et  omnes  pias  animas.     Amen. 

17  reddissent  C 

»j  Wid)t,  toie  SBalc^  XVIIT  1301  beutet,  baä  Otectornt,  ionbcrit  bie  bcm  ^ona;-  noc^ 
bem  lobe  .^icnntug  ßöbeä  übertragene  'ipropftei  unb  ^^rofejjur  bti  fanoniidjen  9ied)ti'  an  bct 
SÖittcnbcrget  Uniöerfität.  -)  ,Ue  trium  linguaruni  . . .  ratione  l]ialogus^  mit  ber  5üer= 

t^cibigung  bei  So^e^  „linguas  Theologo  non  esse  necessarias  ad  divinaruni  reruni  cogni- 
tionem  assequendam'' ;  bergl.  oben  3.  38.  ')  Staemu*;  bergt.  <B.  S8.  *)  jTiefc  5öe= 

jeic^uung  ber  l'ötuener  (üergl.  litelblatt)  entlehnte  Hnti)n  tooI)[  ber  eben  bamal>3  U)m  3U  J^iänbeii 
gctommenen  Sdjrift  Cefotampabä  ^Quod  non  sit  onerosa  Christianis  confessio'',  ber  mit  3ln= 
Ipietung  auf  iiötoen  (üergt.SBt.  C'')  bou  ber  ^supercilioäa  incendiarioinam  iudicum  sententia' 
m.  Aij  rebet. 


44  Rationis  Latomianae  confutatio.    1521. 

Non  facile  vero  credas,  (juani  invitus  a  literis  pacificis  Christi,  qiiibus 
lue  in  hac  Pathmo  dederara  avulsus,  vepricosi  et  senticosi  Sophistae  nugis 
legendis  tenipus  impendi,  videns  hominem  a  planta  pedis  ad  verticem  iisque 
sophisticum,  tum  Bullae  vesica  turgenteni  ea  confidentia  scripsisse,  ut  iam 
iiec  diligentia  nee  iuditio  .sii)i  opus  iuis.se  ])utarit,  conlentus  eiFutire,  qulcipiid  j 
vel  legerit  vel  in  buceam  venerit.  Qnibus  molestissimum  est  respondere, 
ut  in  (piibus  nee  ingenium  exercere  nee  eruditionem  alere  possis,  et  tarnen 
optimas  lioras  perdere  eogaris.  Suspieor  lioniiuein  c^redidisse  Lutherum  aut 
e  medio  sublatum  aut  perpetuo  sileutiu  damnatum  esse,  quo  rursiun  libere 
publicum  oceuparent  tyranuide  sophistiea,  cuius  inuninutae  ruinam  non  levem  lo 
meam  eulpani  faeiunt:  atque  utinam  plena  esset  ruina,  ut  plena  hac  culpa 
septies  irremissibili  (si  sanctissimis  bullarum  pontificibus  credimus)  peccare 
liceret  in  mortem  usque. 

Vereor  autem,   ne  dum  de  gratia  et  operibus  bonis  fortiter  pugnamus, 
interim  et  gratia  et  operibus  nos  ipsos  privenms.     Ego  quidem  intutus  hör-   is 
renda   ista   irae   tempora,    aliud  non  peto,    quam   ut  dentur  fontes  a(|uarum 
capiti  meo,   ut  flere  possim  vastationem  istam  novissimam  animarum,  quam 
operatur   regnum   istud    peccati   et   perditiouis.      Sedet  portentum   Romae   in 

2.xhrfj.  2.4.medio  Ecclesiae  et  venditat  se  pro  deo,  adulantur  poutifices,  obsequuntur 
Sei.  5,  H.  Sophistae,  et  nihil  non  pro  eo  faeiunt  hypocritae,  interim  infern us  dilatat  20 
animam  suam  et  aperit  os  suum  absque  termino,  et  ludit  8atanas  in  per- 
ditione  animarum.  Nee  in  nobis  est,  (pii  serio  et  cum  lacluymis  stet  in 
die  furoris  huius  et  opponat  se  murum  pro  Israel.  Ilinc  plenus  indignatione 
in  istos  sacrilegos  Latomos,  qni  in  his  seriis  sophisticantur  et  nos  meliora 
intermittere  et  suis  insanis  insaniis  occupari  cogunt,  impreeor  in  durissinuis  20 
^f.  6,  Ji.  eorum  frontes  illud  'Erubescant  et  conturbentur  omnes  inimici  mei,  conver- 
tautur  et  erubescant  subito'. 

Sed  ue  longiore  epistola  te  raorer,   ad  Latomianae   praefationis   capita 
alio    principio   respondebo.     Tu   interim    hoc   mei    in   te   animi    testimonium 

2.2;()cfi.  3, 2.  agnosce  et  roga  dominum  pr<j  me,  ut  et  ipse  liberer  a  malis  (sie  enim  nunc  30 
audeo  cum  Apostolo)  et  infidelibus  hominibus,  (pii  sunt  in  ista  Babylone, 
ipl'.  \'.  l.  ^t  ostium  mihi  aperiatur  in  laudem  gloriae  gratiae  Euangelii  filii  sui.  Sed 
et  ego  dominum  oro,  ut  impartiat  tibi  spiritum  suum,  quo  decretales  Anti- 
christi  pestilentissimas,  (piibus  docendis  mandatus  es,  non  alio  studio  yn-o- 
fitearis,  quam  quo  tibi  di.xi,  nempe  ut  sis  Aaron  et  vestibus  sanctis  indutus,  35 
lioc  est  divinis  scripturis  munitus,  apprehenso  oratiouis  thuribulo  ])rocedas 
in  oceursum  vastatoris  huius,  in  medium  iueendium  istud  Komanum,  <|Uo 
flagrat  orbis,  prope  dieni  alio  ineendio  de  coelo  per  adventum  salvatoris 
nostri,  (piem  expectanuis,  extinguendum.  Ita,  mi  frater,  facito,  ut  doceas 
dediscenda  esse,   quae  doees,  et  sciant  fugienda  sieut  mortifera,  quaecunque   4o 


9  sublarum  C  32  Euangelii,  filii  sui  ABC 


Rationi.s  Latoniinae  confutatio.    1521. 


45 


Papa  et  Papistae  statuunt  ac  seutiimt.  Cum  euini  vi  noii  possimus  hoc 
publicum  orbis  malum  abolere  cogamurque  has  sacrilegas  Babvlonis  pro- 
vincias  admiuistrare,  hoc  reliquura  est,  ut  sie  adniinistremus,  ut  eas  louge 
alias  et  patriae  Hierosolymitanae  adversarias,   vastatrices   et  insatiabilis  cru- 

5  -delitatis  hostes  intelligamus,  ne  cum  iis  qui  pereunt,  in  quibus  opertum  est  2.  Gor.  4, 3. 
Euangelium  gloriae  dei,    captivitatem   nosti'am   etiam  rideamus  et  paJpemus. 
Nee  leve  puta  ministerium   tuum,    si   iuxta  Papae   excremeuta    veneuosa   et 
iusanissimas   iusauias   salutare  et  vivificum  Euangelium  Christi  composueris, 
ut  iuveutus  habeat  autidotum  adversus  hoc  virus,  cuius    odor  etiam  occidit 

10  hominem,  donec  discat  per  sese  reprobare  malum  et  eligere  bonum.  Is  tibi 
esto  commendatus  Emanuel.  Coufortare  igitur  et  esto  robustus,  et  Baal  phogor 
istum  ne  metuas,  cum  vLx  sit  Baal  zebub,  hoc  est  vir  muscae,  si  credimus 
tameu,  quoniam  lesus  Christus  est  dominus  beuedictus  in  secula,  Amen: 
qui  te  et  ecclesiolam  suam    apud  vos  jierficiat    consolidetque.      lu   quo  vale. 

15   In  loco  peregrinatiouis  meae.     Octava  lunii,  M.D.XXI. 


AD  PRAEFACIONE]Vr  LATOMI. 


RrMTS^jSI  criminatur  Latomus,  me  verbotenus  mea 
submisisse  Papae  ab  initio:^  hoc  quidem  pro  sophi- 
stica  fiducia  fingit.  Ego  vero  doleo  me  tani  serio 
submisisse.  Ex  animo  enim  nihil  aliud  tum  sensi 
de  Papa,  Conciliis,  Universitatibus,  quam  quod  vulgo 
audiunt:  (juanquam  enim  multa  mihi  eorum  absurda 
viderentur  et  a  Christo  alienissima,  infrenavi  tameu 
cogitationes  meas  ultra  decennium  illo  Salomonis 
'Ne  innitaris  prudentiae  tuae"",  semper  arl)itratus  iuspndjiu.s.s. 
Academiis  latere  theologos,  qui  si  impia  haec  essent,  non  silerent:  tmn  vix 
alibi  minus  putabam  esse  tarn  crassos  stipites  et  asinos,  nunc  autem  et  malos, 
quam  Lovanii.  Crevit  autem  intra  caussam  ut  rerum  cognitio,  ita  et  ani- 
mus,  cum  illi  suam  inscitiam  et  nequitiam,  in  hoc  siguum  contradictionis 
30  offendentes,  egregie  proderent.  Quas  nisi  tarn  immani  cojiia  revelassent  et 
simularc   ultra  potuissent,   certe   me   stultum    in    fuiem    us(jUo   demeutassent. 


5  Söotdö  toiü  imnöt^ig  ftott  ^liostes"  liostis  praesides  ober  tiitatrices  (seil,  provincias) 
(cfcn  17  I'riinuin  in  C  burd^  großen  ^nitiol  ^ctborgc^oticn 

')  Unter  Praflatio  Ucrftet)t  Cut{)er  bcn  l)on  l'atomu?  feiner  (Schrift  tiornnc^efteltten  3GBib= 
mungsbrief  an  Kiuloli)hu.s  de  Monclvcdamis,  ()pp.  iöl.  1-  v>''.  SJercjl.  unjere  (.'»■inteitnng  2.  :!7. 
-)  Opp.  Latonii  581.  1  , Licet  enim  .sedi  Apo.stolicae  .sua  scripta  initio  verbotenu.s  sub- 
raitteret,  tarnen  oculato  lectori  satia  apparebat,  eum  obfinnato  animo  scribere  etc." 


4ß  Rationis  Latomianae  confutatio.    1521. 

Gratias  autem  ago  doraino  meo  lesu  Christo,  qui  pro  hac  tentatione  me 
centuplo  temporali  huius  scientiae  honoravit,  ut  iam  persuasissimns  sini 
Papam  esse  portentnm  illud  ultimum,  omnibus  scripturis  praedictum  Anti- 
christum,  Universitates  vero  Synagogas  Synagogarum  Satanae,  in  quibus 
Sophistotheologi,  Epicurei  illi  porci,^  suum  reguum  regnant. 

Longe  me  abesse  a  modestia  Euangelica  dicit,  quam  doceo,  praesertim 
in  eo  libro,  quo  illis  ipsis  Lovaniensibus  Sophistis  respondi,  cum  mea  doctri- 
naliter  damnassent.^  At  nunquam  exegi,  ut  rae  quis  modestum  aut  sanctum 
haberet,  sed  ut  Euangelium  omnes  agnoscerent,  data  licentia  in  meam  vitam 
grassandi  cuiusvis  libidini.  Hoc  tarnen  gloriatiu*  conscientia  mea,  nullius  lo 
vitam  aut  famam  esse  a  me  laesam,  solura  dograata,  studia  et  ingenia  in 
verbum  dei  irapia  et  sacrilega  acerbius  insectatus  sum.  In  quo,  ut  non 
£uc.  3, 7.  deprecor  culpam,  ita  non  sum  sine  exemplo.    lohannes  Baptista,  et  post  eum 

aRatt^.23,33.  Clu'istus,  vocat  phariseos  'genimina  viperarum"*,  immodestissimo  et  atrocissimo 

maledicto  in  tarn  doctos,  sanctos,  potentes  et  honoratos  viros,  ut  eum  rursus  is 
3of).  7, 20  daemonium  habere  dixerint  ipsi.     Si  hie  Latomus  iudex  fuisset,  obsecro  quae 

aRatti).7,'ii.sententia   illos   mansisset?     Alibi  Christus  'caecos,   meudaees,   pravos,   filios 

3o^.8,44.'55.  diaboli'  vocat.     Paulus  vero  (deus  bone)   quam  est  ab  Euangelica  modestia 
Wi  3'  2.  i'^motus,  dum  anathema  faoit  magistros  Galatarum,  magnos,  ut  arbitror,  viros, 

fl,/^^- l,' j^- alios  'canes,  vaniloquos,  deceptores",  tum  Elymam  magum  'filiiun  diaboli,  20 
plenum  omni  dolo  et  fallacia'  criminatur  in  faciem.  Nee  puto  fas  esse 
Sophistis,  ut  animum  meum  iudicent,  cum  opus|  meum  ab  Apostolis,  Christo 
et  prophetis  dissentire  non  videant:  sed  'modestia  Euangelica"  nostro  seculo 
praeceptoribus  Latomis  ea  est,  quando  impiis  et  sacrilegis  tum  pontificibus, 
tum  sophistis,  genu  flexo  dicimus :  'Gratiose  domine,  gratia  vestra  bene  facit.  25 
Magister  noster  eximie,  vestra  excellentia  bene  dicit\  At  si  eos  dixeris  id 
quod  sunt,  indoctos,  stupidos,  impios,  sacrilegos  in  verbum  dei,  cum  inaesti- 
mabili  pietatis  et  animarum  iactura,  tum  Universum  Euangelium  laeseris. 

Caeterum,  si  his  palpatis  omnes  mortales  vel  occideris  et  orbem  sub- 
verteris,  non  fueris  immodestus.  Quando  enim  Latomus  Papam  criminaretur  so 
immodestiae,  tot  bellis  et  malis  artibus  insanientem?  scilicet  adeo  pendet 
Euangelica  modestia  et  immodestia  in  solis  pontificibus  idolis  et  so])histis 
idiotis  venerandis!  Denique  bullam  istam  sanguinariam  et  cuius  crudelitatem 
nemo  pius  non  execratur,  etiam  si  recte  damnaret,  modestus  ille  et  modestiae 
tum  exactor,  tum  laudator  Ijatomus  non  solum  non  criminatur,  sed  laudat,  35 
iactat,  confidit,  gloriatur  in  ea.  Isti  sunt  viri  illi  sanguinum  et  dolosi,  qui 
modestiam  verbis   et  vultu  simulant,  Interim  non  nisi  cedes,   rainas  et  sau- 


25  domine.  Gratia  AB       benefacit  ABC 

*)   Horat.  Epist.   I,  4,  16.  *)  Opp.  581.  1.    „Eius    quoque   scripta  qualis  ipse 

sit,  satis  ostendunt,  et  quam  procul  distet  ab  ea,  quam  praedicat,  euangelica  modestia, 
inter  quae  est  responsio  ad  condemnationem  nostram". 


Rationis  Latomianae  confatatio.    1521.  47 

guinem  spirant.  Nemo  mihi  cum  virum  integrum  et  modestum  persuadebit, 
cui  ista  bulla  placere  potest.  Malo  ego  apertus  esse  et  neminem  blandicia 
fallere.  Hoc  possum  testari:  Cortex  mens  esse  potest  durior,  sed  nucleus 
mens  mollis  et  dulcis  est.     Nemini  enim  male  volo,  sed  omnibus  opto  mecum 

5   quam  optime  cousultum.     Porro  duricia  mea  ut  nemini  nocet,   ita   neminem 
fallit:  qui  me  vitat,  nihil  a  me  pacietur,  qui  me  fert,  Incro  angetur.     Salomon 
dicit  Proverb,  xxviii. 'Qui  corripit  hominem,  postea  gratus  erit  prae  illo,  qui  5pn*iB.28, 
blandus  est  lingua\ 

Deinde    in   meum    crimen    augendum   inducit   senem    quendam    de  Ro. 

10  Episcopo  reprehendendo  disputantem,  qui  sibi  visus  sit  sapiens.^  Nam  sen- 
tentia  propria  est,  neque  tacendum  neque  loquendum  peuitus,^  modum  vero 
huius  supra  suuni  captum  esse.  Nee  miruni,  referenda  fuit  gratia  tantae 
bullae,  pro  qua  etiam  ea  ignoranda  sunt,  quac  pueri  sciunt,  rursum  scienda, 
quae  vel  angeli  Ignorant.     Nam  Latomus,   Magister  Theologiae,   divina  hoc 

15  titiüo  scire  sese  professus,  quae  et  hoc  libro  defendit  ut  callentissimus  eorum, 
adhuc  ignorat  humana  ista  quotidiano  usu  praesentia  miser,  nee  quid  pericli- 
tantibus  animabus  consulendum  sit  novit,  Interim  tameu  certus,  quid  agant 
auimae  in  purgatorio,  tum  remotae  a  sensu,  tum  nihil  de  earum  statu  testan- 
tibus  scripturis,  cum  velint  omnia  Papae  et  sua  in  scripturis  contineri  abunde. 

20  Sed  sinamus  quaeso  sophistas  mores  suos  implere,  neque  enim  eos,  praeter 
hypocrisin  et  adulationem  et  mendacium,  quicquam  recte  decet.  Videamus 
sapientem  visum  sibi  senem,  qui  tres  modos  praescribit:  Primus,  ut  prin- 
cipes  et  commmiitates  desinant  postulare  iniusta,  et  quae  nitro  oblata  forent, 
refiitanda,  tum  ipsi  primum  incipiamus  carere,  quae  in  Papa  reprehendimus, 

25  cum  insolens  sit  vitium  in  principe  nou  ferre,  quo  ipse  laboras.  Alter  modus 
est  oratio.     Tercius  tolerantia.     Haec  ille  sapiens. 

Primus  ergo  est  modus  optativus,  scilicet  cogitatio  quaedam,  ut  cogite- 
mus  exempli  gratia:  *Si  asinus  volaret,  asinus  haberet  pennas",  ita  cogitemns 
'Si  nemo  postularet  indigna,  Paj^a   fieret  melior'.     Cm'  autem  non  etiam  sie 

30   cogitamus:  'Si  Papa  seipsum  emendaret,  tum  nemo  postulare  änderet  indigna'? 
Sed  quid  fiet  in  his,   ubi  Papa  (quod  plurimum  facit)    non   postulatus,  sed 
})roprio  furore  insanit?  tum,  quod   omnium   maximum  est,   Euangelium  non 
curat  et  nulluni  Pontificis  officium  facit  i.  Timoth.  iii,  descriptum:  an  sufficit  i.^i""-3, 2f. 
hie  cogitare  'si  nemo  indigna  postularet'?     lam  nonne  per  totum  orbem  ita 

35  cogitamus,  non  modo  quod  sapiens  dictat,  sed  id  quo(|ue  quod  ego  adieci? 
Quis  enim  non  ea  optat?     At  quid  potest  am})lius?     (^uis  enim  excepta  dei 

11  SBald^  möäjic  neque  bot  tacendum  tilgen,  aber  tocrgt  ha§  ßitat  au§  ßatomu§ 

')  Satomu?  fü{)rt  3Jl.  2'*  feinen  ©elüä^rSmann  nur  ein  al-J  „quidam,  qui  mihi  sapiens 
videbatur".  jTcr  „Senex"  bei  8ntt)cr  ift  iltctniniscen^  on  bcn  ,Senex  praoceptor"  im  Dia- 
logus  de  trium  linguanuu  .  . .  ratione,  ber  bort  eine  gon3  a^nlidjc  3{oüe  fpielen  mu§ 
Sil.  161  f(g.  '^)  SB[.  2'':   ,An  erit  contra  ista  niutire  nefas?    Neque  omnino  tacen- 

dum, neque  omnino  loquendum,  sed  cum  modo  tacendum  et  loquendum". 


48  Rationis  Latoniianae  confutatio.    1521. 

virtute  (quam  in  secundo  modo  per  orationem  (juaeri  docet)  principes  et  com- 
munitates  teneat?  nee  hoc  consulit,  ut  quis  tentet,  scilicet  'principum  et 
populorum  culpa  est,  Papam  esse  malum\  Quin  cogitemus:  'si  diabolus  cum 
desinat  equitare,  fieret  bonus',  et  in  diabolum  torqueamus,  quod  Papa  malus 
est!  Hoc  consilio  posses  uti  et  pro  te  et  cogitare:  'utinam  hie  et  futuro  h 
beatus  sim^,  iste  enim  esset  optimus  modus  perveniendi  in  coelum.  Igitur 
primum  consilium  huius  sapientis  mundus  excedit  ctiam.  lam  pro  quo  magis 
oratur  ubique  quam  pro  Papa?  Item  cuins  tyrannis  toleratur  aequabilius 
quam  Papae?  Ubi  est  ergo  consilium  istius  tam  sapientis  ?  Quam  pulchrum 
idolum  noliis  e  Papa  facit  tam  sapiens  vir,  ut  oves  primo  ineipiant  sese  lo 
pascere  et  po]>ulus  viam  ipse  dirigere  et  pastori  pascua  et  duci  vestigia 
parare!  Sed  vide  quid  ei  cum  Latomo  quoque  suo  poetae  conveniat.  Latomo 
non  oninino  tacendum  videtur,  sapienti  suo  omnino  tacendum  videtur.  Velim 
hie  scire,  uter  menciatnr,  poeta  vel  poema?  Ant  enim  Latoraus  mentitur 
eum  sibi  sapientem  videri,  ant  mentitur  sibi  non  omnino  tacendum  videri.  ir> 
Sed  nee  ipse  sapiens  sibi  constat,  qui  tacendum  suadeat,  et  tarnen  e 
Papa  prostibulum  facit,  dicens  eum  largiri  iniusta  et  refutanda,  quae  nitro 
oiFeruntur. 

Quam  Seite  dixit  Hilarius,  difficile  fore  causam  veritatis  tueri  adver- 
sus  impios,  si  tantum  cousuleret  prudentia,  quantum  audet  impietas.^  Sed  20 
perge,  raysteria  sanctae  huius  adulationis  videamus.  Ferendum  (inquit)  prin- 
cipis  Vitium,  quo  tu  laboras.  Ut  ergo  omnes  taceant  (nara  generale  est 
silendi  mandatum  huius  I^atomiensis  sapientis),  omnes  eodem  vitio  laborabunt 
vel  inviti.  Ant  certe  illis  permittetur  correptio,  qui  non  laborant  eodem  vitio, 
quos  cur  tacere  igitur  iubet?  Ego  ex  animo  faveo  tam  aptam  et  consultam  25 
gratitudinem  Bullae  isti  comprobatrici.  Sed  cum  in  Lutherum  proprie 
ista  scena,  nimirum  ingeniosa,  instructa  sit,  velim  doceri,  quod  illud  vitium 
eins  sit  cum  Papa  principe  commune?  An  imiversa  lerna  Romanornm  sce- 
lerum  me  reum  aget?  Sed  quaero,  cum  praedicare  Euangelium  oporteat 
Ware.  16, 15. eum  qui  vocatus  sit,  onmi  creaturae,  an  Papa  sit  creatura?  Cur  ergo  non  30 
licet  ei  veritatem  palam  et  libere  dicere?  Sed  satis  haec.  Dignam  habet 
ista  adulatio  mercedem  tam  stultae  stultitiae.  Quare  sapienti  isto  septies 
stulto  et  sacrilego  dimisso,  nos  erudiamur  sicut  oportet  liberi  Euangelii  liberos 
confessores  erudiri,  et  hoc  sapiamus  ac  faciamus. 

Quo  maior  est  princeps,  praesertim  Ecclesiasticu.s,  hoc  minus  ferantur,   a.s 

sed  omnium  acerrime  arguantur  eins  \ncia,  non  enim  decet  verbnm  dei  esse 

alligatum    propter    hominem,    nee   novit   personarimi    respectum.      Sic  psal. 

^i.  119, 46.  c.  xviii.  'Et  loquebar  de  te.stimoniis   tuis   in   couspectu  regum,    et   non   con- 

'l?f  2, 10.  fundebar'.     Et  psal.  ii.  quos  arguit  dicens:  'Et  nunc  reges  mtelligite,  erudi- 

mini  qui  iudi(!atis  tcrram'?     Exempla   sunt  oinnes   prophetae,   qui  de  vulgo   40 

1  „modo"  fe^tt  in  C         19  difficilem  ABO         26  comprobratici  ABC         32  sapiente  C 
')  Hilar.  de  trinit.  VI  15. 


Rationis  Latomianae  confutatio.    1521.  49 

assumpti  reges,  sacerdotes,  prophetas  potissimuDi  argiiebaut.  Christus  in 
Euangelio  quos  carpit?  Num  \'nlgum?  nonne  maguatos  solos?  Quae  est 
ergo  pestilens  adulatio  Latomi,  quae  haec  exerapla  nol)is  obscurare  nititur 
et  ea  se  ignorare  mentitur,  quae  pueri  sciunt?  "^At  Christus  erat  dous', 
5  verum,  sed  exinanitus  est,  forma  sersn  accepta,  nou  arguebat  ut  deus,  omnibus  ^'Oit.  2, 7. 
praedicatoribus  exemphim  factus,  ut  vulgo  parcerent,  prinoipibus  non  par- 
cereut,  quod  viügi  calaniitas  e  principum  peudeat  culpa.  An  ideo  sileudum, 
quod  ira  dei  mali  praesint,  ut  Latomus  adulatur?  qui  Christo  adversarius,  par- 
oendum  principi,  vulgo  uon  parceudum  censct,  videlicet  optimus  rerum  aesti- 

10  mator,  qui  vitia  uon  meritis  sed  persouis  metitur,  et  vicia  principum  vulgi 
culpam  facit.     Non  enira  vitia,  quia  vitia,  sed  quia  in  magnis  personis  vel 
parvis  sunt,  arguenda  vel  tacenda  docet.    Quid  isti  hostes  crucis  volunt  nisi 
ut  ociosum  sit  scandalimi  crucis?  scieutes  vulgimi  sine  periculo  argui,  prin- ®nt.  5, 11. 
cipes   vero  non   sine   praeseute  malo   tangi.     At  ii  sunt  merceuuarii,  canes 

15  muti,  nescieutes  latrare,  qui  \-ident  lupum  veuientem  et  fugiunt,  aut  lupo  sese 

sociant  potius.     Non  ita  Christus,  cuius  cornua  haerent  in  vepribus,  descensus ^^f^lu^'^^.^' 
eins  tangit  raontes  et  fumigaut,  gurgustium  eins  caput  Behemoth  comprehendit,  C">ip6  4o,  2g. 
qui  intrat  in  gynmi  dentium  eius  formidabilem,  qui  perforat  armilla  maxillam-^;'iobw,  21. 
eins  et   cmii  Sansone   occidit  leoues.     Breviter,   imiversa  scriptura  testatur,  sjjf^ag/s.' *^' 

20  quod  vox  domiui  coufringat  cedros,  montes  Israhel,  quercus  Basau,   turres  |nd,^;  1^' |f " 
altas,  et  non  nisi  ea  quae  alta  sunt,  invadit,  ut  apparet  etiam  cuivis  puero, 
quae  tamen  excedunt  captum  Magistri  in  Israel. 

Debetm'   reverentia  altitudiui,  fateor,   sed  citra  divini  verbi  iuiuriam, 
quod  est  ipsemet  deus,   cui   oportet  magis  obedire  quam  hominibus.     Quod 

25  si  cuiuspiam  Magistratus  vicium  ferendum,  prophani,  non  Ecclesiastici  feren- 
dum  est,  non  solum  ideo,  quod  Ecclesiasticus  ex  deo  non  sit  sicut  prophanus. 
Deus  enim  nescit  hoc  vulgus  pontüicum,  quod  hodie  regnat,  ciun  solos  Euan- 
gelistas  et  verbi  ministros  ordinarit  in  Ecclesia,  sed  nee  per  homines  consti- 
tuti  sunt,  irao  seipsos  erexenmt  invitis  deo  et  hominibus,  similes  Gigantibus  i- aJf 01.6,4. 

30  ante  diluvium.  Sed  ideo  etiam  ferendum  non  est,  quod  prophani  magistratus 
Vitium  mdli  sit  periculo  animarum,  Episcopus  vero  verbi  negligens,  etiam  si 
sanctus  esset,  lupus  et  Satauae  Apostolus  est.  Nihil  differt  a  lupo,  qui  pro 
ovilnis  non  vigilat  contra  lupum.  At  cum  sciamus  diabolum  non  dormire, 
Episcopis  dormientibus  palpamus,  mio  diabolo  cooperantes  tuemur,  eosque 

35  occidimus  et  damnanms,  qui  eos  excitant  et  officii  sui  admouent.  Quis  rogo 
furor  ulterior  isto?  Maledictus  itaque  sit  ter,  qui  hie  opus  domiui  fraudu- 
lenter  facit  et  Papam  lupo  infernali  colludentem  et  conniventem  palpat,  nee 
miseretur  tot  fratrum  suorum  misere  pereuntibus  animal)us  Clu'isti  sanguine 
emptis.     Si  nihil  aliud  scripsisset  Latomus,   hoc   uno  tartareo  consilio  satis 

40  ostcndit  sese  spiritu  Satanae  plenum  esse.    Quomodo  spes  est,  istos  Sophistas 


5  inexanitns  C  12  sint  C  21  appareat  C  23  Debenuis  reverentiam  C 

ßut^er?  Sßerfc.    VIII.  4 


50  Rationis  Latomianae  confutatio.    1521. 

scriptiiras  legere,  intelligere,  docere  pio  studio?  Quomodo  prounucicnt  de 
doctrina  Christiana?  denique  quid  salutare  ab  eis  expectes,  quibus  hoc  rou- 
siliuni  sapiens  videtur,  ({uod  nou  eonstat  nisi  vcrbis  ipsiusmet  Satanae?  qui 
rem  Ecclesiae,  vitia  pastorum,  salutem  animarum  tarn  leviter  pendit,  ac  si 
esset  solum  culpa  quaedam  t>Tannidis  prophanae,  corpora  aut  substantias  5 
perdentis.  Ego  plane  nietuo  miser  valde,  ne  in  Papam  et  Pontifices,  diaboli 
colhisores  et  socios,  nimio  fuerim  et  parcus  et  modestus,  nee  ipse  satis  per- 
})ondei"im  milia  illa  animarum,  quas  perdit  sine  fine  Antichristus  iste,  cum 
pontificibus  et  sophistis  suis,  pestibus  illis  omnium  ultimis  orbis  terrarum. 

'At  timetur   seditio,   et   illi    nou    fiunt   meliores'',    ait  Latomus.     Quam   lo 
Tudaica  vox,  nam  et  illi  metuebant,  ne  Christus  seditionem  facerot,  noc  vel 
pilo  fiebant  meliores,   imo  fiebant  peiores:   ergo  Christo  fuit  tacendum?     Et 
quis  tibi  dixit,  nou  fieri  illos  meliores?     Estne  Theologica  definitio  Mlli  nou 
andient,  ergo  tu  taccbis"?    Seditio,  qua  coi^iora  vastantur,  timetur,  at  seditio, 
quae  vastat  auimas,  defenditur:  sie  prudens  vir  ille  timet  ubi  timendum  non   v> 
est,  ut   corporalem   pacem   praeferat  saluti   aeternae  animarum.     Quis  hunc 
obnoxium  servum,  adulatorem  omnium  pestilcntissimis  consiliis  perditum  digne 
queat  detestari?     Hi  sunt,   quos  merito  Papa  comprobet,  hi  sunt,   quorum 
iudicio  libri   damnandi   et    exurendi    sunt.      Nunquam   minus  est   metuenda 
seditio,  quam  dum  verbum  dei  docetur.     Dens  enim,  qui  deus  pacis  est,  tum   20 
praesens    est.     Quod  si   idola   Pontifices  audire    contempserint  ^  et   pergant 
tyrannidem  augere  prohibcndo,  damnando,  exurendo,  obrueritque  eos  tum  vel 

svvi^to.i, 26.  seditio  vel  ealamitas,  ridendum  et  subsannandum  est  cum  sapientia  Proverb.  i. 
1, 29. 30.   Q^^^^^^  ^^^j^^  j^^j^  pg^  xcrhi  dicti,  sed  impietatis  non  audientis  increpationes  et 

correptioues  sapientiae,  ut  ibidem  dicitur.    Ne  autem  cavilletur  Latomus,  sese  25 
non  de  Euangelio,  sed  de  reprehensione  loqui:  scimus  quod  Christus  Euan- 

spri(i)iu.i,29.gelium  ipse  non  potuit  docere,  nisi  reprehenderet.  Et  sapientia  dicit  suas 
correptiones  exosas  habitas.  Sal  terrae  est,  mordet  ut  purget,  arguit  ut 
sanet,  increpat  ut  salvet,  occidit  ut  vivificet.  Qui  secus  docet,  non  Euan- 
geliura  sed  suas  adulationes  blatterat.  30 

Veniamus  ad  aliud  caput:  honestaturus  Lovaniensem  insaniam  non 
vult  me  levari  suspitione  haerescos  praetextu  disputationis,  quod  de  iis,  quae 
propheticis  et  euangelicis  litcris  definita  sunt,  disjnitandum  non  sit,  ut  T^eonis 
lio.  Episcopi  verba  sonant,  quae  locuplete  adducit.^  Deinde  meum  disputandi 
genus  non  scholasticum  sed  haereticum  esse,  quod  impugnandae,  non  quae-  :» 


13  Est  ne  ABC  15  ul»i  timendum  est  AB  17   adol.atörcm  C  32  {lispn- 

tationis.     Quod  ABC 

')  Wülä)  übctfc^t  ridjtig:  „2Öcnn  ba§  bie  ^paliftgüljctt  nidjt  ifoxcn  mUm".  ^)  581.1. 
„Quoil  vero  dicitur  disputare,  nihil  eum  adiuvat,  quia  teste  beato  Leone  in  rebus  fidei 
iam  deterniinatis  disputatio,  quam  [üe§  qua]  certa  et  determinata  in  dubium  revo- 
centur,  admittenda  non  e.st\    Satomu?  citivt  Hon  ^ap\t  ßco  epp.  42,  48,  47  iJtib  78. 


Eationis  Latomianae  confutatio.    1521.  51 

rendae  veritatis  gratia  siiscepissera.  Ut  hie  scias  Latomnm  siia  fingere,  iterum 
dico,  ab  initio  mc  disputasse  ex  animo,  antequaiii  scirem  Magistros  nostros 
idiotas  et  porcos  esse,  postea  enim  (ut  ipsimet  fateutiir)  me  iiou  disputare 
dixi,  adeo  ut  et  ad  ignem  me  obtulerim.     Nimqnain  fnit  ista   in  me   simii- 

r.  latio,  ut  disputare  praetexerem,  quod  affirmare  statuissem,  ut  mentitnr  hie 
vir  honestus.  Sed  finge,  me  maligno  animo  videri  vohn'sse  disputantem,  qua 
autoritate  non  Hcuisset?  Leonis  istius?  Quis  dedit  Leoni  autoritatem  pro- 
hibendi?  An  Latomi  fides  et  Sophistarum  oscitantia?  Christus,  age,  nunquam 
respondit  Tudaeis  maligne  eum  tentantibus?  phis  valet  Leonis  verl^nm  quam 

10  Christi  exemphim?  perpetua  est  ista  et  indomita  sophistarum  insania,  iactare 
verba  hominum  et  occulere  verba  dei.  Sed  ilhid  festivius:  Leo  tantum  hoc 
agit,  ne  adversarii  disputent,  non  prohibet  respondere.  Latomus  liuc  trahit, 
ue  sit  opus  respondere  adversario,  atque  hoc  est  consilium  prudentissimum 
Lovaniensis  scholae,  quo  procederent  contra  Luthermn.     Si  Turea  nos  aggre- 

lö  diatiu"  hello,  quod  ei  prorsus  non  licet,  nee  velit  cohiberi,  mittemus  Lova- 
nienses  Theologos  ad  eum  legatos,  qui  dicant  ei:  'Non  licet  tibi  pugnare, 
alioqui  to  damnabimus',  tum  sinamus  eum  grassari,  et  gloriemur  nos  esse 
victores.  Proinde  non  est  iam  Pauli  consilium  et  praeceptum  neccessarimn, 
ut  Episcopi  amplectantur  sanam  pietatis  doctrinam,  ut  possint  contradicentes2:it.  1,9. 

20  redarguere  et  os  eorum  oppilare,  sed  sufficit  illos  non  debere  disputare,  et 
seeuri  sint  idiotae  et  idola.  Quin  positis  orationibus  et  universis  armis 
Spiritus,  desinamus  diabolo  quoque  resistere,  denunciantes  ei:  *Non  licet  til)i 
Ecclesiam  infestare'.  Quod  revera  et  facimus.  Haec  est  fides  Latomiana,  qua 
patrum  dicta  tractat. 

25  Quae  vero  est  praesumptio  et  arrogantia  tarn  modesti  viri,  ut  sna  pro- 

})hetica  et  Euangolica  tam  impudenter  affirmet?  Nam  Leonis  verba  de  pro- 
pheticis  et  Euangelicis  sonant.^  Prophetae  ergo  et  Euaugelistae  fuerunt  Lova- 
vanienses?  prorsus  hoc  Lutherus  ignoravit,  nee  praeter  Latomnm,  crcdo, 
ullus  hominum  norit,   magno  miraculo.     Eadem  arrogantia  est,  quod  meam 

3u  disputationcm  esse  adversus  vcritatem  asserit,  per  veritatem,  infallibilis  iudex 
et  Euangelista,  Lovaniensium  sentimenta  intelligens.  Quod  statuendum 
Lutherus  stultus  ad  iudicem,  non  ad  partem  pertinere  putabat.  Sed  et  hoc 
sophisticum  supercilium  et  incendiariorum  fastus  est,  non  fuisse  connivendiun 
en'oribus  meis,  scilicet  quos  nondum  quisquam  tales  probavcrat,   nee  hodie 

3.S  prol)at.  Sed  satis  est,  quod  opinio  Euangelistarum  et  proplu^tarum  Lova- 
niensium veritas  erat,  illis  contraria.  Summa  huius  concilii,  quod  I^atomus 
hac  praefatione  describit,  liquido  fuisse  cernitur  ista:  *Nos  snmus  Magistri 


11   festivius  Leo  AP.  17   ^et"   fcfjCt  in  C  2:1  lucoiKliatoriornm  C  .10  Walä) 

möd^te  consilii  ftott  concilii  tcfeit 

')  „Et  cum  ab  Euangolica  Apostolicaquo  doctrina   ncc  uno  (inidcni   verlio  licoat 
dissidovo  .  ."   Leo,  fp.  4'J. 

4* 


52  Rationis  Latoitiianae  confutatio.    1521. 

nostri,  nos  iudices,  nos  non  possumus  errare,  uobis  orbis  obnoxins,  quicquid 
dixerimus,  articulus  fidei,  Euaugelicum,  propheticum  est'.  Nonne  liaec  in 
libello  meo  ad  versus  eos  plane  praedixi,^  quae  hie  confitetnr  Latomus?  Ego 
si  essem  hostis  huius  facultatis,  non  queam  vehementius  insectari  fastnm, 
supercilium,  temeritatera,  inseitiam,  liebetudinem,  maliciam  eins  concilii,  quam  n 
hie  Latomus  facit  magnifica  ista  praefatione,  adeo  singuli  apices  spirant 
superbiam  Moabiticam  et  arrogantiam  plus  quam  sophisticam.  Non  enim 
aliter  de  ista  controversia  lo(pütur,  quam  si  semper  extra  omnem  contro- 
versiam  res  ista  fuisset,  ut  prope  nobis  deos  faciat  Latomus  tam  insignes 
asinos,  scilicet  tantum  venti  poüiit  Bulla  una  uni  vesicae  inflare.  lo 

Libros  erroneos  exurendos  esse  consentio  et  probo,  sed  non  eos,  quos 
nondum  probaveris  esse  erroneos,  ut  arrogantia  prophetarum  novorum  insanit. 
Nam  et  ego  libros  Papenses  exussi,  ut  viderent  Magistri  nostri,  non  esse 
artis  neque  ingeuii,  papyrum  exurere,  quod  lixae  nostri  et  pincernae  etiam 
"iivftirfj.ig.ig.  possunt.  Ignis  (aiunt)  non  solvit  argumenta.  Uli  in  Aetis  xvii.  non  exus-  i'» 
serunt  libros,  donec  cognita  veritate  scirent  eos  esse  curiosos.  Magistri  nostri 
id  quod  levius  erat  secuti  sunt,  sed  quod  laboris  et  offieii  fuit,  cordibus 
fidelium  reliquerunt,  quia  stat  sententia:  Lovanienses  non  errant.  Denique 
male  nie  habet,  quod  Maximilianus,  quo  tempore  ludaeorum  libros  vexabant 
Sophistae,  non  verterit  consilimn  eorum  super  caput  eorum,  et  ablatis  omnibus  20 
erucis,  brucis,  loeustis,  rani.s,  pediculis  sophistiois,  ad  solam  et  puram  scriptu- 
ram  adegerit.  Hoc  enim  erat  multo  saluberrimum  consilium,  longe  magis 
necessarium,  quam  quod  de  ludaeorum  libris  iaotabatui',  tam  delyris,  tam 
stultis  articulis  causam  fatigantibus,  ut  me  vehementer  puduerit,  Christianismi 
nomine,  tantas  tragoedias  moveri  apud  nos  ob  istas  res  nihili  a  proplietis  25 
et  senioribus  nostris.  Sed  non  merebamur  tunc  meliorem  gratiam,  quam 
nunc  speramus  prope  diem  donandam  nobis.  Interim  placet  vehementer, 
Papam  probasse  iudicium  quinque  universitatum  ^  in  ea  causa.  Quid  poterat 
sese  dignins  faeere  sedes  illa  inclyta  et  gloriosa,   adversaria  ultima  Christi? 

Quid  sit  quod  dicit,  in  ea  propositione  ab  eis  damnata  'Sancti  non  3o 
vixerunt  abscjue  pcccato'  ^  se  non  danuiasse  antecedens,  sed  consequcns  nuilae 
consequentiae,  scque  mirari,  quod  orbis  iudicium  non  metuerimus,  eos  ob 
haue  damnutam  insectantes,*  non  intclHgo  plane.  Exigit  forte,  ut  orbis  prae- 
diviuarct  eorum  dialecticam  occultani,  qua  et  in  libro  utitur,  uti  videbimus, 
fortasse  et  ibi  ista  explicabit.  Interim  exultationem  et  ovationem  subsanuo,  35 
quod  gloriatur,  se  adduxisse  patres  mihi  adversantes,  non  raro  sed  frequenter, 

32  cos,  ob  haue  (lanmatam  insectautes  AB;  C  ftrei(ä^t  eos 

').  3]m-i(.   33b.  VI  ©.  181.  ^)  älcrgt.  9ib.  VI  6.  183.    (f§  finb  nnfecv  6öln  bie 

Uniöcvfitätcn  ^ötoni,  5j.^ati§,  ßrfurt  intb  .^eibelbcrg.  SJcrgt.  ©ttaufj,  U.  ü.  .g)itttcn  I  211. 
^'atomuÄ  jd)veibt  iöf.  1 :  „licet  in  eius  daiunationeni  quinquo  universitates  concordarent, 
quarum  iiulitiuni  scdes  apostolica  ad  extreiuum  comprolmvit".  *)  Sßergl.  5öb.  VI  <B.  176. 
♦)  Söergl.  m.  VI  S.  190.     Opp.  Latonii  <öl.  1. 


Rationis  Latomianae  confutatio.    1521.  53 

uon  obiter  sed  ex  auimo  &c.  'uisi  velint  (inqiiit)  eos  dixisse  puguautia  asse- 
rere'.  Hoc  euim  nos  asserturos  Latomiis  iioa  praesumit,  certiis  quod  pro- 
phetae  non  sumus,  itaqne  cantat  'io  Pean,  io  Pean,  vae  victis'.  Sed  nos 
Interim,  dum  ip.si  patres  (qiios  prius  contempserunt)  legerimt,  ociosi  uou  fuimiis 
5  iuveuimusque  eos  saepissime  fuisse  homines,  errasse,  puguantia  dixisse,  dor- 
mitasse,  iit  haec  etiam  ovatio  Latomiana  super  areuam  nitatur,  ruitura  simul 
atque  librum  eius  aggressus  fuero. 

Ultimo  praegustum  libelli  sui  propinat,  propiuator  urbanissimus,  et 
aliquot   meos   articulos    opponi   dioit   principiis  fidei.^     Bibamus  et  nos  post 

ui  eum  lumc  elegantem  praegustum:  videbis,   quae  sint  Lovanii  principia  fidei. 

Primus  est:    Deus   praecepit  impossibilia.^     Hunc   sie   tractat 

vir  honestus  et  rectus,   ut  respirationem  neget  mihi,   etiam  adiecta  particula 

'Nübis'  seu  'citra  gratiam  dei',  quam  non  difütetur  in  meis  libellis  additam.^ 

Quaerimus  autem,  quod  sit  istud  tarn  rigidum  et  inclemens  principiuni  fidei, 

15  quod  neget  nobis,  id  est,  viribus  nostris,  citra  gratiam,  esse  mandata  dei 
impossibilia.  iVn  Paulus?  An  Clu-istus?  Au  Moses  hoc  coudidit?  Non, 
sed  decretellum  quoddam  humanuni,  e  Hieronymo  sumptum,  quod  est  huius- 
modi:  'Qui  dixerit  deum  praecepisse  impossibilia,  anathema  sit'.  Hoc  verbum 
hominis  ambiguum  et  obscurum  sie  iactatur  a  Sophistis,  ut  omuibns  sensibus 

20  clausis,  non  nisi  voeiferentur  'Anathema,  anathema,  anathema',  ut  eos  furere 
ipsa  voce  iudices.  Huic  verbo  humauo  cedere  oportet  et  silere,  ({uiequid 
scripturae  evidentissimae  et  clarissimae  et  copiosissimae  controvertunt,  ne 
syllabam  quidem  glosae  lucidantis  tam  tenerum  decretellum  admittit,  sed 
rigidissimum  ut  sonat,  iactari,   omniimi  auribus   obtrudi,   omuium  cordibus 

25  inculcari  oportet,  periculo  maximo  fidei  et  cognoseendae  gratiae  dei,  nidla 
causa,  quam  quia  hinnauitus  statutum,  et  Magistri  nostri  secundum  ipsum 
iudicare  solent  tanquam  regulam  infallibilem.  Nam  liberum  arbitrium  non 
parum  virium  ab  lioc  decretello  concepit. 

Denique  hoc  principium  fidei  tam  hisolens  est  et  ambitiosmn  ceu  Romulus 

30  quidam,  qui  socium  suum  ac  fratrem  Remum  uou  sinat  communi  imperio 
reguare.  Est  euim  et  aliud  decretum  satis  piura,  iuxta  hoc  scandalum  positum, 
quod  sie  habet:  *Qui  dixerit  nos  posse  mandata  dei  imjjlere  al)sque  gratia 
dei,  anathema  sit\  Hoc  infijelix  decretum  neminem  habet  qui  iactet,  extolhit, 
inculcet,  obtrudat,  sed  fratri  suo  (ut  dixi)  reguum  cedere  cogitur.     Hoc  non 

35  est  jmucipium  fidei,  secundum  lioc  Älagistri  nostri  nihil  iudicant  ne<pie  dam- 
naut.     Cur  hoc?  quia  nimis  est  divinum,  et  omnia  ferme  Magistrorum  scripta 

14  illud  C  30  sinit  C 

^)  Latomi  Opp.  3B(.  2'':  „Addo  quod  oninia  tcvc  dicta  Lutheri  a  nobi«  deprehensa 
op})onuntur  fidei  principiis,  aut  saltcni  a  maioribus  nostris  et  orthodoxis  patribus 
decisa,    deterniinata,  damnata,    anathematizata  sunt."  -)   Latoiui    Opp.    58(.  2''. 

')  ,Nec  est,  quod  cxcuses:  'ipse  impossibile  vocat  id  quod  difficile  aut  hominis  vires 
excedit  seclusa  divina  gratia'.    Ipse  enim  ita  sese  explicat  etc." 


SRöm 
0ül.  3, 19 


54  Rationis  Latomianac  confutatio,    1521. 

huic  adversautur.  Insuper  vide  Magistrorum  uostrorum  iusigueni  aequitatem: 
cum  non  satis  esset,  latere  hoc  miserum  decretum,  adiecenmt,  ut  pingui  glosa 
etiam  eviscerarent  et  cxtinguereut  dicentes :  'Maudata  dei  implentur  dupliciter, 
iiuo  modo  seciindiini  substautiam  factorum,  alio  modo  secundum  mteutioiiem 
praecipieutis'.  Hoc  inveuto  effugio,  hui  quam  pidchre  eluserunt  veritatem.  5 
Nam  hinc  gratia  non  opus  esse  duxerunt  ad  implenda  mandata  dci,  sed  ad 
impleudam  iutentionem  dei  ultra  mandata  exactam.  Scilicet  deus  iniquus 
exactor  non  est  coutentus  impleri  mandata,  sed  exigit  in  gratia  impleri,  ut 
gratia  sit  non  gratia,  sed  exactio  quaedam.  Nempe  legi  dei  satisfecit  liberum 
arbitrium,  et  deus  in  hoc  non  est  contentus,  quae  est  sententia  omnium  im-  lo 
piisima  et  sacrilegissima.  Sed  (ut  dLxi)  sie  agitur  cum  misero  isto  decreto. 
At  illud  prius  si  velis  industria  pietatis  sie  moderari,  ut  'impossibile'  etiam 
dupliciter  caperetur,  vel  in  gratia,  vel  extra  gratiam:  hie  manibus,  ferro 
et  igne  obsistunt  neque  taugere  sinunt,  sed  ut  ut  sonat,  uisi  confitearis,  ex- 
clamant:  'Haereticus,  Haereticus,  Haereticus,  quia  decreta  patrum  negat,  non  i"^ 
credit  Ecclesiam  sanctam,  non  tenet  priucipia  fidel!'  Obsecro  quid  hie  facias 
aliud,  quam  geuimiua  ista  viperarum  igni  suo  iuextiuguibili  sinas  parari? 
Au  dubitare  potes,  himc  sophisticum  cetum  synagogam  esse  Satauae?  Vide 
quam  mihi  obiectet  vesica  ista  Latomiana  cum  fiducia  eiusmodi  decretum, 
et  quam  magistraliter  nostraliterque  taceat  illud  alterum:  nempe,  (piod  illu-  'm 
dere  auribus  orbis  voluerit,  tantum  ue  Lovanienses  impie  egisse  invenirentur. 
Amplius  vero,  huic  impiae  et  sacrilegae  glossae  vide  quantum  tribueriut. 
Dtjcent,  per  opera  secundum  substautiam  facti  tantum  efiici  posse,  si  ex  totis 
naturalibus  viribus  flaut,  ut  deus  illis  necessario  et  infallibiliter  gratiam  lar- 
giatur.  Hoc  est  'facere  (piod  in  se  est*,  cum  Paulus  et  post  eum  Augustinus  20 
tautis  tonitruis  insonent,  homiuem  sine  gratia  per  legem  non  uisi  peiorem 
•fieri,  quod  lex  iram  operetur,  et  intraverit,  ut  abuudaret  peccatmn,  ita  ut 
huius  senteutiae  sacrilegio  imiversmn  novum  testamentimi  evacuaverint  et  eo 
nos  infoelices  nomine  teuus  Christianos  pcrduxerint,  ut  Christo  prorsus  uullo 
iisu  sit  opus,  uisi  ut  doceat  nos  solum.  Nam  ut  de  fide  informi,  acquisita,  30 
generali  et  special!,  itidem  principiis  fidei  illorum  hie  nugentur,  (juid  opus 
est  referre?  factum  tandem,  ut  et  si  impossibile  sit  mandata  dei  impleri  sine 
gratia,  (pio  ad  intcutionem  praecipientis,  tamen  in  manu  tua  et  prorsus  facile 
sit  gratiam  consequi,  operil)us  secundum  substautiam  facti  paratis,  ut  iam 
liberum  arbitrium  non  modo  regnet  in  operibus  substantiae,  sed  in  ipsa  etiam  35 
intentioue  praecipientis,  hoc  est,  plane  in  ipsa  gratia  dei,  nempe  in  manu 
eins  est,  gratiam  venire  vel  non  venire.  Hinc  bona  moralia,  bona  neutral  ia, 
et  quid  dicam?  tot  prmcipia  fidei  isti  habent,  (juot  patrum  dicta,  quot  Cou- 
ciliorum  decreta,  (jUot  Papae  placita,  quot  Magistrorum  nostriilium  sentimenta, 
ut  mundum  cernas  periisse  diluvio  quodam  principiorum  duutaxat  fidei,  tum  40 


2  pigui  C         13  gratiam.  llic  ABC         18  coetutn  C         24  fallibiliter  C         34  est  ABC 


Rationis  Latomianae  conlütatio.    1521.  55 

qiiae  putes  erimt  sequelae  et  conclusiones  eoriim?  Et  cum  ista  sit  septies 
sacrilega  Theologia  receutiorum,  ut  nemo  possit  uegare,  adhuc  audet  os  istud 
Lüvauieuse,  impiiriim  et  impudens,  rostro  porrecto  in  urbem  lallare,  eadem 
esse  docta  ab  antiquis,  quae  a  recentioribus  istis,  adhuc  i^ergit  concordare 
5  utrorumque  dicta  et  seutentias,  ut  Chi'istuni  cum  Belial  societ  et  lucem  cum 
teuebris  confuudat. 

Videamus  autem,  quanta  oracula  scripturae  huic  scaudalo  cedere  coacta 
sint  theatrmu  totum.     Paulus  Ro.  viii.  *Nam  quod  impossibile  erat  legi,  in  Köm.  s,  3. 4. 
quo  inüi-mabatur  per  carnem,  deus  misit  filium  suum  in  similitudinem  caruis 

i'i  peccati,  et  de  peccato  damuavit  peccatum,  ut  iustificatio  legis  impleretur  in 
nobis".  Hie  \'ides,  ut  aperto  ore  affirmet,  fuisse  legi  impossibile,  ut  implei-etm- 
in  uobis  iustificatio  legis,  uisi  et  hie  iustificationem  legis  intentionem  prae- 
cipieutis  esse  cogas.  Quod  si  legi  impossibile  fuit,  quae  in  adiutorium  data 
est,  quanto  magis  citra  adiutorium  legis  impossibile,  imo   adeo  impossibile 

i.i  fuit,  ut  adiutorium  legis  magis  obfuerit.  Dicit  enim  in  eo  impossiljili  legem 
infii-matam,  id  est,  non  impletam,  propter  carnem  peccati,  aut  et  bic  non 
impletam  dicent  secundum  intentionem  praecipientis  ?  at  tum  non  culpa  carnis, 
per  quam  dicit  non  impletam  legem,  sed  dei  intendeutis  est,  qui  non  con- 
tentus  impletam  esse,  exigit  gratiam,  et  sie  per  carnem  lex  bene  firmatiu-,  sed 

20  per  intentionem  praecipientis    infirmatm\     O  blasphemas   voces    et   rabidas. 
Sed  ut  dixi,  hanc  divinam  vocem  Pauli  oportuit  inter  Ijlattas  et  cariem  con- 
ticescere,    ne  non    regnaret  decretum    illud   principium  fidei.     Sic  Act.  xv.  stpfljd&.is.as. 
'Per  hunc  vobis  remissio  peccatorum  annunciatm-  ab  omnibus,  qiiibus  non 
potuistis  in  lege  Mosi  iustificari,  in  hoc  omnis  qui  credit  iustificatur''.     Non 

25  habuit  Apostokis  graece  linguae  peritiam  tantam,   ut  diceret  'quibus  difficUe 

fuit  iustificari',  ut  impossibile  asserere  cogeretiu'?     Item  Act.  xv.  Petrus  dicit: stpgitfj.is.iu. 
'Hoc  est  onus,  quod  nee  nos,   nee   patres  nostri  portare  potuerunt'.     Quid 
dicis,  Petre?  Non  potuerunt  portare?  nonue  portaverimt  secimdum  substautiam 
facti?  nonne  circuncisi  simt,   sacrificaverunt  et  omnia  illa  servaveruut?     Tu, 

3u  video,  ignoras  principia  fidei  et  multis  modis   dehTas   a  Lov^aniens.  Theo- 
logia.    At  dicet  hie  Latomus :  'de  circuncisione  loquitur  Petrus,  ut  ex  capitis 
principio  patet'.     At  non  potuerunt  portare  circimcisiuuem  ?  imo  de  lege  Mosi 
loquitur.    Sic  enim  paulo  ante  scribitur:  'Surrexerimt  autem  quidam  de  haeresi  sipgfcf).  us  s. 
phai'isaeorum ,   qui  crediderant,   dicentes:   Oportet  cireuncidi  eos,   praecipue 

35  quoc^ue  servare  legem  Mosi\    Ecce  onus,  quod  Petrus  impossibile  dicit.    Quid 

autem  definit  tandem?  'sed  per  gratiam   (inquit)   domini  nostri  lesu  Christi  9(vnirf).i5,n. 
credimus   salvari,   quemadmodum  et  iUi'.     Et  non  habes  Petre  substantiam 
factorum,  (|uae  portet  onus  et  gratiam  cogat  adesse? 

Omitto  ea  quae  ad  Hebraeos  non  mio  loco  de  impossibilitate  ista  loquitur. 

40  Christus   quoque  Matt  xLx.  ubi  dixisset  facihus  esse,    ut   Camelus   trauseatsJötti).  lo, 

'■        *  '  24—26. 


3  lallare.  Eadem  ABC  9  carnis,  peccati  ABC  2d  circuusi  C  38  adesse,  C 


5ß  Rationis  Latomianae  confutatio.    1521. 

per  forameu  acus,  qiuini  iit  clives  intret  in  reguura  coelorum,  et  discipuli 
stupentes;  impos.sibilem  esse  sakitem,  dicereut:  'Et  quis  potcst  salvus  fieri?' 
ipse  iguariis  liuius  principii  fidei,  uon  uegavit,  imo  affirmavit  impossibile 
istud  salutis,  uec  mutavit  in  difficile,  sed  sie  ait:  'Impossibile  est  apud 
homines,  sed  apud  deum  omnia  sunt  possibilia'.  Hoc  enim  nou  tantuni  de  "> 
divite  dixit,  sed  ad  illud  respoudit  'Quis  potest  salvus  fieri?'  Proinde  cum 
in  novo  testamento  proi)rie  regnare  debeat  miuistcrium  Spiritus,  id  est,  prae- 
2.  (Süv.  3,  c.  dieatio  gratiae,  ut  Apostolus  ait,  optaudum  fuit,  ut  hoc  verbum  aut  Hierony- 
mus  uunquam  dixisset,  aut  in  teuebris  sepultum  mansisset.  Christianis  enim 
non  convenit  nisi  gloriam  dei  praedicare  et  confiteri,  id  est,  nostram  im-  n» 
possibilitatem  et  dei  possibilitatem,  ut  Christus  hie  dicit,  omnia(|ue  scandala 
submovenda  sunt,  quae  liberum  arbitrium  erigere  aut  inflare  possent,  (juale 
et  hoc  decretellum  vel  inter  prima,  ut  pura  gratiae  dei  et  nostrac  miseriae 
cognitio  custodiretur. 

Sed  raovit  forte  hominem,  quod  dixi,  non  omnia  dei  mandata,  etiam  in  ir. 
gratia,  plene  impleri  in  hac  vita.  Quae  non  mea,  sed  Augustini  sententia 
est  i.  retra.  xix.^  de  (]ua  iufra  videbimus.  Sed  (^ui  dixi  non  fieri,  non  negavi 
posse  fieri,  et  sophista  iste  maguificus  uon  tantum  de  logica  sua  didicit,  ut 
sciret,  aliud  esse  'non  fieri',  aliud  'non  ])osse  fieri'.  Ego  dixi  'non  fit',  ille 
infert  'ergo  dixisti :  non  jiotest  fieri'.  Quis  dubitat,  deum  posse  tantam  gratiam  2u 
alicui  dare,  ut  plene  impleat,  sicut  de  Beata  Virgine  sentimus,  licet  id  non 
fiiciat  Omnibus?  Quod  si  decretellum  huic  re])ugnat,  abeat  in  malam  crucem 
et  sit  anathema.  Sed  et  alio  suo  vitio  hie  laborat,  quo  nunquam  non  labo- 
rant  sophistae,  quod  est  petitio  principii,  quod  est  viciosissimum  disputandi 
gcnus,  in  quo  et  totus  hie  liber  Latomi  sophisticatur.  Perpetua  scilicet  est  2'> 
insania  sophistarum,  ut  id  (piod  ante  omnia  eis  probandum  demonstrandum- 
(|ue  est,  arripiant  et  praesupponaut  tanquam  prineipium  fidei  infiülibile,  ut 
hoc  loco:  Quod  'implere  dei  mandata  plene'  significet  id,  quod  est  'man- 
datis  dei  satisfiicere  per  omnia,  ut  ignosci  nihil  sit  opus',  imprimis  fuit  Latomo 
demonstrandum.  Nam  hoc  Augustinus  et  ego  neganuis  et  scriptura  negat.  so 
At  ipse  nihil  moratus,  proruit  securus  quasi  prineipium  indemonstrabile  fidei 
habeat,  et  dum  gladio  Spiritus  sese  vastare  onmia  credit,  ridiculus  culmis 
et  stipidis  opinionis  suae  coram  nobis  ludit.  Nam  nee  decretellum  eins 
haue  sententiam  habet,  cum  nos  dicamus  omnia  dei  mandata  impleri,  non 
operanti))us  plene  nobis,  sed  ignoscente  copiose  gratia  dei.  Hie  nihil  im-  35 
possibile,  imo  plenissima  onmia,  et  melius  dicimus,  quam  si  sine  misericordia 
ignoscente,  solis  operibus  impleri  omnia  assereremus.  Et  probandum  illi  (ut 
dL\i)  fuit,  suum  impossibile  id  signifieare,  quod  ipse  cogitat,  sed  et  ipsi  con- 
fitentur  in  hac  vita  nulli  gratiam  consummatam  dari,  sed  semper  augeri, 
cmn  tarnen  gratia  non  detur,  nisi  ad  implenda  dei  mandata,  et  hinc  sequatur,  40 

1  coelorum.  Et  ABC  22  decvelluni  AB  39  consumataiu  ABC 

')  Sücrgl.  »b.  II  iS.  417.     August.  Üpp.  (Vcnet.  1729)  I  29. 


Rationis  Latomianae  confutatio.    1521.  57 

taütum  uou  iiupleri  ea,  (][uautum  uou  consiuiimatur  gratia.    Sed  quia  Magistri 

uostrales  hoc  dicimt,  ideo  non  est  damnabile:  si  Lutherus  diceret,  error  esset. 

Alius  articulus:  Peccatum  post  baptismum  remauet.^     Huuc 

articulum    damuat   autoritate   Gregorii,    quem   ego    probavi    autoritate   Pauli 

5  Ro.  vii.,  sed  priucipü  ille  petitor  viciosus  illic  peccatum  non  peccatum,  sed 9iöm.  7,1s f 
infirmitatem  exponit,    quasi   evicerit  sie  expouendum  esse,   aut  quasi  Paulus 
iguorarit,   (iuibus   verbis   loqui   oportuerit,   aut  mihi   uon   liceat   illius  verbis 
uti.     Videamus  Gregorii  probationem.^     Ait:  'Christus  dicit:   Qui  lotus  est,  Sof).  13,  lu. 
muiidus  est  totus.     Nihil  ergo  remauet  de  peccati  sui  contagioue,  quem  totum 

lu  muudimi  fatetur  ipse  qui  redemit\  Latomi  oscitautiam  praetereo,  qui  se 
ponderare,  uon  numerare  promisit  testimonia,^  id  est,  sophistica  stropha  lo- 
queudo,  uou  pouderare,  sed  uumerare  voluit.  Cum  Gregorio  expostulo.  Die, 
Gregori,  ubi  Clu-istus  hoc  dicit,  quod  tu  dicis?  Xouue  verba  Clu-isti  suo 
textu  afferre  debebas  ?     Tu  dicis :  *Qui  lotus  est,  raimdus  est  totus',  Christus 

1.1  vero  sie  dicit:  'Qui  lotus  est,  uou  iudiget,  uisi  ut  pedes  lavet,  sed  est  mundus 
totus',  Uude  ista  immuudicia  peduni  pt)st  lotiouem?  Nonne  totum  muudum 
sie  asserit,  ut  tarnen  lavari  pedes  opus  habeat?  Quid  est  hoc  aliud  quam 
peccatum  in  baptismo  totum  ignosci,  et  tamen  reliquum  esse,  ut  et  Paulus 
dicit  Ro.  vii?     Tota  vita  pedes  lavautur,  etiam  iis  qui  toti  mundi  sunt,  sicutKom.  7,18 f. 

20  dicit:  'Debetis  alter  alterius  lavare  pedes'.  Nonne  hie  locus  pro  me  contra 
Latounuu  faeit?  omnia  peccata  sunt  abluta,  et  reliquimi  est  lavaudum.  Stat 
clara  sententia.  Quomodo  ergo  omnia  abluta,  uisi  quia  per  gratiam  remissa 
et  indulta?  Quomodo  lavaudum,  uisi  quia  vere  in  natura  sua  reliquum  est? 
De  iis  postea,  nam  hie  Latomo  fiducia  tollenda  fuit,  ut  videret,  patres  non- 

25  nunquam  fuisse  homines,  deinde  et  viciosissimum  disputandi  sui  morem 
agnosceret,  quem  dixi,  petitioneni  priucipü.  Qui  prius  probare  debuit,  'totum 
esse  mimdum'  id  esse,  quod  'nihil  reliquum  peccati  baptismo'.  Nee  Gregorii 
verba  id  cogmit,  aut  si  cogunt,  neganda  sunt:  at  ipsi  patrimi  verbis  intruso 
suo  seutimeuto   prodeunt  sicut   asinus  sub  pelle  leonis,  facturi  nobis  priu- 

30  cipia  fidei,  non  ex  patrum  sententia,  sed  ex  sua  propria,  verbis  patrum  im- 
posita,  subdoli  isti  operarii. 

Tertius:  Non  omnia  mortalia  esse  sacerdoti  coufitenda.* 
Himc  danmatum  dicit  generali  Coucilio,  ergo  est  damnatus,  tenet  conse(iueutia  a 
Latomo  ad  suum  sapientem.^  Quam  auteni  seripturam  pro  se  habet  Concilium ? 

35  Si  Concilium  sine  scriptura  valet,  et  satis  est  infulatos  et  rasos  illic  eongre- 
gari,  cur  non  lignea  et  hq)idea  sigua  e  teuq)lis  eongregauuis,  et  impositis  niitris 
et  infulis  dicamus  illic  Concilium  esse  generale?^     Nonne  vitiosissinium  est, 

1  consumatur  ABC  10  ipsi  AB  25  sui  ABC  siuini  GrI.  3tu§g.  :34  liaLent  AB 
35  congregari.  Cur  ABC 

»)  Latomi  Opp.  33t.  2''.  335.  II  ©.  410.  41'2.  -)  Gregorii  PJpist.  39.  ')  SJergt. 
unten  S.  62.  *)  Latomi   Opp.  33t.  o.    iücvflt.  33b.  VI   S.  177.  l'Jo  ^9-  ')  ^ti'flt- 

oben  ©.  47.  «j  3}er9[.  in  ber  nad)totacnbcn  Sdjrift  „33ün  ber  33cicljt"  bic  2tbjcl)uitte  20-^22 

bc»  etftcn  2f)ci(ci'. 


gg  Rationis  Latomianae  confutatio.    1521. 

Conciliuiu  siue  vorbo  dei  agere  aut  statuere  ?  Verum  ego  nimc  amplius  dico 
et  negü  confessionem  exigendam  esse  iu  totuiii,  edito  in  hoc  ipsum  vemaculo 
libro,  facturus  idera  latino,  ubi  tempus  faverit.^  Traditiones  enim  hominuni 
abülendae  simt  de  Ecclesia,  quas  et  Latoinus  per  homiues  tolli  posse  affirmat 
in  suo  dialogo,^  at  ista  confessio  aliud  uou  est,  quam  tyraunica  exactio  ponti-  s 
ficum,  uullis  radicibus  scripturae  nixa. 

Ultimus:  Omne  opus  bouum  in  sanctis  viatoribus  esse  pec- 
catum.*  Hui  quam  absurdum  hunc  facit,  et  videtur  tauto  viro  directe  contra 
illud  symboli  *  *Qui  bona  egerunt,  ibunt  in  \'itam  aeternam'.  Hie  vero  trium- 
pliat  serio,  ut  ])udendura  esse  iactet,  rationem  ab  eis  petere  in  huiusmodi.  lo 
Denique  minatur  etiam  ferox  ille,  ue  quis  mihi  se  socium  faciat.  Sic  et  ludaei 
3of).  18,30.  coram  Pilato:  *Si  non  esset  hie  malefactor,  non  tibi  tradidissemus  eum\  Vere 
stulti  et  pudendi  mortales,  qui  Magistris  nostralibus  Lovauiensibus  non  solo 
uutu  crediderunt,  quasi  ii  sint,  qui  aut  male  velle  aut  errare  possiut,  sicut  caeteri 
hominum,  praesertim  cum  et  Bullarum  Episcopus  eorum  factum  comprobavit,  i'^ 
Bulla  scilicet  bullas.  Sed  vide  nequitiam  hominis,  qui  nusquam  non  intcr- 
pretatm-  peccatum  (de  quo  ego  m  opere  bouo  loquor)  esse  illud  quod  damnabile 
vocant,  hoc  enim  solum  est  contra  illud  'Qui  bona  egerunt,  ibunt  in  vitam 
aeternam'.  Nam  ipsimet  concedunt,  ojmis  bonuni,  in  quo  veniale  sit  peccatum, 
non  esse  contra  symbolum  illud.  lam  etiam  hoc  asseruut,  quod  Gerson  dicit,^  20 
Xullum  veniale  peccatum  esse  natura  veniale,  et  plures  gratias  dei  privativas 
quam  positives  esse,  sola  autem  misericordia  dei  esse  veniale.  Et  quod  mireris, 
Latomus  primum  non  negat,  in  omni  opere  bono  esse  posse  peccatum  veniale, 
utpote  negligentiam,  et  tarnen  non  est  absurdum  ilhs  sie  posuisse  peccatum  in 
opere  bono,  uec  est  contra  simbolum,  nulla  causa,  quam  quia  ego  non  dixi,  et  25 
illi  dixerunt.  Sed  et  hoc  infra  cos  cogam  et  forte  proni  concedunt,  Incertum 
esse,  an  ullum  opus  sit  onmium  homimmi,  quantumlibet  l)onum,  sine  peccato, 
neque  enim  hominum  ullum  cogent,  hoc  de  suo  opere  bono  aflirmare.  Et  ecce, 
(juod  incertum  est,  tamen  esse  potest,  et  forte  ita  est  etiam  eorum  sententia,  ab 
alio  dictum  absurdum  et  contra  symbolum  est,  ut  nihil  absurdius  dici  velint.  au 
Nam  hoc  incertum  cogit  eos  oi)positum  non  asserere,  quare  nee  propositura 
negare  aut  danmare.  Nam  quac  inducit  dicta  patrum,  ]>ctitor  principii  eo  trahit 
omnia,  (juo  non  probat  illa  pertinere,  scilicet  quod  nulluni  sit  in  opere  pecca- 
tum, quantumübct  illi  dicant  esse  bona,  non  damnare  &c.  Nihil  enim  horum  et 
ego  nego.  Sed  breviter  hanc  praefationem  Latomi  lector  vice  elKovog  sophisticae  3.-. 
habeas.  Hie  enim  vides  sophistae  imaginem  ogregie  descriptam.  Quac  est, 
vultu  et  verbis  modestiam  sinnilare,  caeterum  tanto  fastu,  arrogantia,  superbia, 
malitia,  nequitia,  temeritate,  supercilio,  mscitia,  hebetudinc  tumere,  ut  nihil  supra. 

13  mortaleis  C  16  quis  usquani  C  19  ipsemet  C 

>)  SSergl.  unsere  itäd)[te  (fintcitung.  -)  9JJait  bctgl.  beii  ®d)Iu^  bc§  Dialogus  de 

trium  linguarum  .  .  ratione,  Opp.  33L  108 h.  ^)  Latomi  Opp.  5BL  3;  üetgl.  ^b.  VI  ©.176. 

♦)  Symb.  Athanasianum.  *)  lo.  Gersonis  Opp.  cd.  Uu  Pin  III  10. 


K-ationis  Latomianae  confutatio.    1521.  59 


PRLMVS  ARTICVLVS  A  LATOMO  PETITVS  EST  ISTE: 
OMXE  opus  bonum  est  peccatum.^ 

Primo  infert  iucouvenientia,  seciindo  opponit  contraria,  tertio  dissolv4t 
mea  f iindameiita :  sie  eniiu  ipse  partitm-.     Ego  reducturus  SeuDaclivrib  istum 

5   iu  terram  suaiu,  a  novissimo  iucipiam,  mea  primum  defeusiu-us. 

Xobilissimiim  Isaie  Ixiiii.  lociim,  ubi  dicitur :  *Et  facti  simuis  iiumimdi  -Sei.  ei,  6. 
omues  DOS,  et  iiniversae  iustitiae  uostrae,  quasi  pamius  menstruatae'  mihi 
ablaturus  sie  tractat,^   ut   nee  sibi   nee  mihi  prodesse  possit,   cmu  iucertuni 
faciat,  de  quibus  sit  intelligendus,  recitans  esse  qui  de  Assyriaca,  alios  qui 

10  de  Babylonica,  alios  qui  de  Romana  ludaeorum  captivitate  iutelligaut.  Ij^se 
tarnen  postremos  cum  Hieron vmo  et  L^Ta  sequitur:  tandem  quaito,  si  etiam 
fidelibus  aptandus  detm-,  ad  Synecdocheu  coufugit,  volens  'omnes  iustitias' 
esse  id  quod  'aliquas  iustitias',  tropo  scripturae  frequeuti.  Ita  dum  niliil 
certi  affert,   et  Hieronymi   autoritas   uon  sit   satis,    quippe  qui   soleat   ferme 

15  aliorum  sententias  in  commentariis  reeitare,^  ut  scribit  ad  Augustinum,  in 
medio  suspensa  relinquitur  sententia.  Et  hoc  primo  sit  responsum  omnibus, 
quae  super  haue  senteutiam  aedificat,  infert  et  firmat.  Certis  enim  puguan- 
diim  est.  Igitur  sit  ista  autoritas  Latomo  iucerta  et  inutilis  contra  me.  ]\Iihi 
conandum  deineeps  est,  ut  certa  et  potens  sit  in  eum.    Ac  primo  de  captivi- 

20  täte  ludaeoriuu  et  in  persona  captivorum  dici  consentio  et  probo,  non  de 
Assyriaca,  quia  per  eam  civitas  Hierusalem  uon  est  vastata,  nee  tribus  Inda 
capta,  quemadmodum  hoc  loco  plorat  propheta.  Quod  si  ostendere  potero, 
nee  de  Romana  intelligeudum,  evici  necessario  de  Babylonica  intelligeudum 
esse.     Primo  lociuu  ipsum  videamus. 

25  'OcciuTisti  letanti  et  facienti  iustitiam,   iu   viis   tuis  recordabuntur  tui. 3ci.64,5-i2 

Ecce,  tu  iratus  es  et  peccavimus,  iu  ipsis  fuimus  semper  et  salvabimiu*.  Et 
facti  sumus  ut  immuudi  omnes  nos,  et  quasi  paunus  menstruatae  universae 
iustitiae  uostrae:  et  cecidimus  quasi  folium,  et  inicjuitates  nostrae  quasi  ventus 
abstideruut  nos.     Xon  est  qui  invocet  uomeu  tuum,  (pü  consurgat  et  teneat 

30  te,  abscondisti  faciem  tuam  a  nobis  et  allisisti  nos  iu  mauu  inicpiitatis  uostrae. 
Et  nunc  domine,  pater  uoster  es  tu,  nos  lutum,  et  fictor  noster  tu,  et  opera 
manuum  tuarum  omnes  nos.  Xe  irascaris  domiue  satis,  et  ne  memiueris 
ultra  ini(putatis  nostrae.  Ecce,  respice,  populus  tuus  omues  nos.  Civitas 
sancti  tui  facta  est  deserta.     Siou  deserta  facta  est,  Hierusalem  desolata  est, 

35  Domus  sauctiticatiouis  nostrae  et  gloriae  nostrae,  ubi  laudaverunt  te  patres 
nostri,  facta  est  in  exustiouem  iguis,  et  omiiia  desiderabilia  nostra  versa  sunt 

25  ut  in  C 

>)  Opp.  Latomi  St.  4  flg.  Sotomu-j  beruft  fid)  auf  i?utl;cr§  (ftttätung  jut  58.  ITjcfc, 
üergl.  Söerfc  S3b.  1  »305  flg.  unb  auf  bie  Gtldutcruug  bct  2.  iJeipjigct  Conclusio,  bcrgl.  SSJctfc 
11  410  flg.         •-)  23etg(.  Opp.  Latoiui  S3t.  7  flg.         ^)  Hioron.  Opp.  (od.  Martianay)  IV,  2,  019. 


(jQ  Rationis  Latomianac  confutatio.    1521. 

in  riiioas.     NuiKjuid   .super   liis  coutiiiebis  tc  duiniiie,   tacebis  et  affliges  nos 
vehementer?^ 

LatomiLS  qiiidem  robustissimus  saltator,  Ibrtiter  trausiliit  nuiruui,  (jui  suae 
sententiae  occurrcbat  in  verbo  'Et  salvabiniur",  quod  de  Iiidaeis  istis  reprobis 
intelligi  non  potest,  sed  absipie  dubio  in  persona  electorum  dieitur  et  fidelium.  0 
Deinde  illud  'Occurristi  laetanti"  attingeu.s,  ubi  dixisset:  *quis  est  iste,  qui  facit 
iustitiam,  eui  laetauti  oceiirrit  dominus  ?'  si  hoc  verbum,  ut  vult  M.,  de  quo- 
cun(pie  fideli  (piocuufpie  tempore  intelligitur,  niox  obticuit,  quasi  calcuhmi 
momordisset,  ut  uescias,  quid  quaerat,  nietuens  forte,  ne  infoelix  fieret  interpres. 

Latomus  cum  suis  dicit  haec  dici  in  persona  eorum,  qui  ad  Hierusalem   10 
et  temphmi  spectent,  quod  Optant  reparari,   (pio  sacrificare  et  laudare  deurn 
sicut   patres   sui  possiut.     Hoc  verum  affirmo,   non  quia  illi  dicunt,    (juil)us 
nihil  credo,   sed  quia  textus,    <|ui  eos  coegit,  et  me  cogit,  alioqui  cur  tanta 
copia  querelam  augeret  et  civitatis  vastitatem  tanta  diligentia  coram  deo  ex- 
poneret,   uisi   hoc  peteret,   ut  deus   misertus   eam   repararet?  vuluus   detegit   v^ 
medico,   utique  sanari  petens.     Denique  ubi  dixisset  'Et  oniuia  desiderabilia 
nostra  versa  sunt  in  ruinas',  adiecit:  'Nunquid  super  his  continebis  te,  domiue?' 
Quid  est  *non  continebis'  nisi  'ne  sinas  ita  iacere'?    Si  enim  nunquam  repa- 
raret, vere  contineret  sese  super  iis  serael  vastatis.     Estne  igitur  certum  ac 
clarisslmum,   his  verbis  ])ro  reparanda  Hierusalem  et  templo  orari  et  gemi?  ■-'" 
alioqui  non  video,   cur  sie  allegaret,   inculcaret  et  aggravaret  et  exaggeraret. 
Sic  oportet  cum  Sophistis  pertinacibus  etiam  de  per  se  notis  dubitare,  donec 
certa  fiant. 

Consequens  est,  talem  peti  istis  gemitibus  et  verbis,  (piae  i)ossit  rei)a- 
rari.     Spiritus  enim  sanctus  non  est  tarn  stultus,  ut  suggerat  petere  impossi-  35 
bilia  manifesta.     At  iam  definitum  erat,  post  Christum  neque  in  nionte  neque 
in  Hierusalem,  sed  in  spiritu  et  veritatc  adorandum  esse  deum,  ut  Christus 
iiof). 4,21.23.  lohan.  iiii.  dicit,  quod  mysterium  futurum  et  spiritus  Isaiae  ita  notum  fecit, 
toiiR.  2, 10.  ut  alius  post  David  nullus  tarn  clare  cognoverit  et  praedixerit.    Simul  Haggei 
Xnn.  9, 27.  secundo  Domus  ista  novissima  praedicta  est.    Et  Daniel  desolationem  statutam  30 
usque  in   fincm   post  Christum   venturam   praevidit,    ut   impossibile   sit  eam 
reparari,  ut  ludaei  expectant.     Quare  ista  deploratio  et  imploratio  non  potest 
conqietere  temporibus   post  Christum,    sed   Babvlonicae   captivitatis    tantum, 
ul)i    et   spes  et  desiderium    et   oratio   pro  reparanda   civitate   recte   spiritui 
tribuitur.  35 

Hoc  etiam  observandum  est,  ne  blasphomiam  tril)uanuis  spiritui  sancto, 

quasi  in  persona  impiorum  et  lilasphemantium  alicpiando   sit  locutus.     Difü- 

^i.  1U9, 7.  nitum  est  psal.  c.  viii.  Orationera  ludaeonim  Romanae  captivitatis  fore  ]>ec- 

^i.  16, 4.  catum  et  abominabilom.     Deiiidc  Christus  ]isal.  xv.  nomina  eorum  non  memo- 

raturum  sese  dicit  per  labia  sua.     Quomodo  ergo  in  persona  blasphemantium   40 


19  Est  ue  ABC  37  Dilfniitum  ABC   Defiuitum  GrI.  2tuö0- 


Rationis  Latomianae  confutatio.    1521.  61 

blasphemias  eorum  exponet  coram  cleo  Spiritus  Isaiae  cum  tanta  liumilitate, 
tarn  pia  confessione,  tarn  syncero  corde  et  studio?  Oportet  enim  et  eins 
oratiouem  esse  peccatum  et  blaspheniiam.  Hoc  bene  habet  scriptura,  quod 
spiritiLS  de  impiis  et  pro  impiis  oret  per  sanctos,  sed  iu  persona  eorum  nun- 

5   quam.     Spiritus  est  corporis  Cliristi  et  in  sanctis  adiuvat  infirmitatem  eorum,  SRom.  s,  2g. 
et  gemit  et  postulat  pro  eis.     Quälern  esse   haue  oratiouem  Isaiae  quis  uon 
palpat  etiam?     Sic   Christus   flevit   super  Hierusalem,   sed  non  in   persona 
Hierusalem.    Paulus  etiam  pro  ludaeis,  sed  non  iu  persona  ludaeorum.    At 
hie  Isaias  sese  personam  facit  eorum,  cum  quibus  et  pro  quibus  orat.    Igitur 

10  cum  periculiuu  sit  asserere,  quod  in  scripturis  exemplum  non  habet,  id  solum 
asserere  oportet,  quod  illa  habet,  confiteamur,  quod  Spiritus  corporis  Christi 
nunquam  in  aliena,  quae  est  corporis  diabolici,  sed  semper  in  sui  coi'poris 
persona  loquatur,  operetm-,  vivat  et  maneat.  Xon  potest,  landaus  deum, 
personam  gerere  blasphemantis  deum,  cmn  is  qui  personam  gerit  et  is  cuius 

ir.  personam  gerit,  oporteat  in  verbo,  sensu  et  voto  saltem  convenire,  si  non 
possunt  in  \'iribus  et  operibus.  At  istis  ludaeis  et  spiritui  dei  implacabilis 
dissensio  est,  qui  tameu  si  per  Isaiam  iu  persona  eorum  locutus  esset,  usque 
hodie  itidem  et  multo  magis  loqueretur,  cum  extent  eins  verba,  et  occasio 
praesentissima  vehementissime  urgeat,    nee  possumus  negare,   quin  Spiritus 

20  verba  sint,  cum  in  sacro  Canone  sint.  Quod  si  Spiritus  sunt,  pia  et  fidelia 
et  sancta  simt,  quae  persouae  ludaeorum  (ut  vides)  minime  omnium  con- 
veniunt.  Si  recitai*et  tautura  verba  impiorum,  posset  eorum  sententia  tolerari, 
sed  orare  et  agere  in  persona  eorum,  hoc  fem  non  potest.  Recitat  apud 
Isaiam    verba   superbae   Babvlonis    et  Assur  et   Sennacherib,    recitat   apud  3ci.  lo,  s  f. 

25  Ezech.  verba  draconis  magni  in  flumine  et  multorum  alionmi,  sed  personam  C"'fVf-  29,' s. 
nunquam  gerit  nisi  piorum  et  suorum. 

Ad  haec  clare  dicit  iu  textu  *Ecce  respice,   populus  tuus  omnes  nos\5ci.  64,9. 
An  nescimus,  quid  sit  esse  populum  dei?     Isti  ludaei  iam  populus  non  sunt, 
sicut  in  O.sea  dicit:  ^Yoca  nomen  eins:   Non   populus  mens,   quia  vos   nonC^oi.  1, 9. 

30  eritis  populus  mens,  et  ego  non  ero  vester  deu.s'.    Et  iterum:  'Et  tu,  domiue,  Sei- C4,  s. 
pater  noster  tu,  nos  lutum,  tu  fictor  noster,  et  opus  raanuum  tuarum  oranes 
nos\     Nunfpiid  ludaei  iam  filii  sunt  ac  non  potius  inimici?    Nunquid  lutum 
fictoris,  qui  nolunt  fingi,  non  enim  agnoscunt  fictorem?  Xunquid  opus  manuum 
eiu.s,  ac  non  potius  iam  opus  Satanae?   Xec  valet  hie  cavillum,  quod  patrem, 

35  fictorem,  factorem  generali  nomine  appellare  dicuntur.  In  spiritu  lociuitur 
propheta,  et  verba  ex  aifectu  spiritus  procedunt,  in  quo  non  nisi  filiorum 
deus  pater  est,  qui  fideles  sunt,  sicut  et  in  oratione  dominica  patrem  in  spiritu 
adoramus.  C^uare  nomen  patris  extra  spiritum,  praesertim  novo  testamento 
non  audit,  quod  tamen  maxime  debuit,  si  ista  in  persona  ludaeorum  dicereutur, 

40  cum  iam  (ut  dixi)  et  occasio  urgeat,  et  verba  adhuc  supersiut. 


2  syncsero  AB  IC  implicabilis  C 


62  Rationis  Latomianae  confutatio.    1521. 

His   arbitror  satis  liquidum  fieri,  iu  persoua  infidelis  populi  hacc  dici 
non  posse,  quod  et  amplius  liquebit,  ubi  intellectum  eorum  viderimus. 

lam  quod  eouteudit,  eiusmodi  loeutinncs  universales  in  sori]ituris  plenui- 
^'t)ii.  2, 21.  que  particularem  intelligentiam  habere,^   ut  est  illud  'Onnies  quaerunt  quae 

sua  sunt',  cum  Titus  et  multi  alii  non  fuerint  tales,  ita  hie  Omues  iustitias  s 
dici  immundas,  vult  intelligi  aliquas  aliquorum.  Aut  Latomum  hie  malitia 
et  iuvidia  excaecant,  aut  iusigniter  stupidus  est,  non  modo,  quod  ineptis 
exemplis  ludit,  sed  quod  et  temere  figuram  hanc  torquet.  Si  sie  licet  pro 
mera  libidine,  nuUa  adducta  ratione,  figuris  ludere,  quid  obstat,  quo  minus 
$f.  1,3.  omnia  induant  uovas  intelligentias?  dicam  et  ego,  quod  psal.  i.  'Omne  quod   u> 

^f.  2, 13.  faciet,  prosperabitui'",  possit  sie  intelligi,  id  est,  ali(juid  prosperabitur.  Et  ii. 
*f.  r.,  7.  'Beati  omnes  qui  confidunt  iu  eo',  id  est,  aliqui  qui  confidunt  in  eo.  Psal.  v. 
'Perdes  omnes  qui  loquuntur  mendacium",  id  est,  aliquos.  Et  quae  rogo 
ludibria  in  scripturis  hinc  ducentur?  Non  erat  Latomi  tanti  Theologi  officium 
asserere,  quid  possit  sie  dici,  sed  quid  debeat  sie  dici.  Non  quaeritur,  quid  i^ 
possit  libido  nugandi,  sed  quid  debeat  praestare  religio  iuterpretandi ,  prae- 
sertim  cum  tanta  bucca  sese  iactarit^  non  numeraturum,  sed  ponderaturum 
testimonia  scripturarum,  et  convicturum  male  citantem  Lutherum.  Est  hoc 
ponderare  testimonia?  est  hoc  convineere  male  citantem?  dicere  duntaxat: 
*Ego  })ossum  sie  et  sie  intelligere'?  Nonne  hoc  ^^tio  reos  hactenus  egi  20 
Sophistas  istos,  rpiod  possint  omnia  sie  et  sie  intelligere,  nuncjuam  autem 
ut  debent  velint  intelligere?  Hoc  non  est  confutare  advei-sarium,  sed  con- 
fundere  divinas  seripturas. 

Deinde  qui  huius  figurae  tarn  vivaeiter  memor  est  hoc  loco,  quomodo 

tsci.  C4,7.  tarn   crassum   stertit   in  sequenti,  ubi   dicitur:  *Non  est  qui  invocet  nomen  25 
tuum,   qui    surgat   et   teneat   te''?     Nonne  ])otuit   et  hie   particulai-em  facere, 
id  est,  aliqui  et  multi  non  invocaut  nomen  tuum ,  quo  caveret,  uc  insulsissi- 
mum  et  ineptissimum  excursura  cogeretur  facere,  probaturus  quam  nunquam 
defueriut  invocantes  nomen  domini  per  onnu'a  secula?    An  in  negativis  non 

Sc).  .'.7, 1.  habet  ista  figura  locum?  An  non  Isaiae  Ivii.  videbitur  posita:  'lustus  perit,  so 
et  non  est  qui  recogitet  in  cordc  suo,  et  viri  misericordiae  colliguutur,  et 
non  est  qui  intelligat'?  Num  Tsaias  non  intelligebat,  qui  haec  ipsa  dicebat? 
An  soli  Latomo  licet  ubi  ubi  voluerit  figuram  facere,  ubi  non  libet,  nullam 
facere?  seilicet  sentiebat  homo  prudens,  quod  illud  eitra  figuram  dictum  ^omnes 
iustitiae  pollutae'  contra  sese  concluderet,  ideo  fuit  eludendum,  rursum  illud  36 
*Nou  est  qui  invocet'  sub  figura   dictum   non    concluderet   contra  Lutherum, 


10  ego.  Quod  AP.  26  Non  potnit  ABC 

')  Latomi  Opp.  331.  1^:  ^huiusmodi  onnntiationes  universales  plorumque  in 
.scviptura  non  comprolionilnnt  sinipliciter  omnos  ot  singulos.  .sed  maiorem  partem  aut 
principaliores".  2)  Lat.  Opp.  5Ö(.  :>:  „quia  hodie  pluriini  nunierare  quam  ponderare 

malunt  testinionia  etc.* 


Rationis  Latomianae  confutatio.    1521.  (53 

ideo  fuit  ei  detrahendum.  Nee  iuterim  cogitabat  vir  tautus,  quam  hac  libi- 
dine  et  temeritate  copiam  vei-sm-ae  adversario  faeeret.  Eadem  enim  autori- 
tate  permutabo  et  ego  ista  duo  figurata,  ut  uuuc  simul,  nuue  alterutruiu  sint 
figurata  et  uou  figurata.     Iste  autem  est  modus  traetaudae  seripturae? 

5  Eursimi,  Egregius  Theologus   illud  'Omues  iustitiae  nostrae  poUutae', 

quod  fidelibus  figuratum  tribuerat,  taudem  siue  figura  triliuit  ludaeis  ultimo 
va-statis,  de  quibus  liunc  locum  interpretautur,  ut  habeaut,  quorum  iustitias 
omnes  citra  figuram  pollutas  asseverare  possint.  Ita  Latomus  sibi  lieentiam 
in  divinis  literis  arrogat  libidiuandi,  etiam  dum  seria  ducit  et  pro  fide  contra 

10  pessimum  haereticum  pugnat.  8i  es.sem  haeretieus  (quod  avertat  Cbristus) 
et  has  lar\'as  in  me  cernerem  instmi,  sententiam  meam  firraarem  et  omnia 
illorum  suspecta  haberem  ex  illa  ipsa  ineonstautia  et  nugacitate.  Neque  enim 
seria  nee  vera  eos  crederem  teuere,  quanto  magis  nunc  ea  etiam  damno 
et  detestor. 

15  Age  tamen,  valeat  ista  Lovaniensis  et  nova  tlieologisandi  ratio,  et  uik» 

verbo  omnia  Latomi  subito  snbvertero  et  mox  vioero.  Quoties  enim  in- 
ductis  autoritatibus  cavillatur,  opus  lionum  nou  esse  peeeatum,  divertam  ad 
istud  effugium  synecdoches  *  et  dicam :  opus  bonum  intelligitur  partieulariter 
l>onum,  similiter  et  peeeatum  partieulariter  peeeatum.     Sie  enim  ipse  aliquas 

20  aliquornm  iustitias  nou  bene  faetas  syneedoehisat.  Quid  erit  tum  fiicilius 
mea  victoria  Ins  armis  adversarii  ipsius  parta?  Eece  hoc  est  Lovauialiter 
et  Latomialiter  sensum  seripturae  e  filo,  consequentia  et  eireunstantia  ver- 
borum  ducere,  quos  tamen  paiTieidium  est  tnmcos,  stipites  appellare. 

Facessat  ergo  ista  Lovanitas  et  vera  vauitas.     Et  Augustiui  sententia, 

2f)  quae  ipsius  veritatis  et  communis  omniura  sensus  est,  nobis  hie  supponatur: 
'Figura  nihil  probat',^  quod  licet  de  saeris  rerum  figuris  dixerit,  nihil  minus 
etiam  grammatieis  verborum  figuris  aptari  commode  potest.  In  nulla  enim 
scriptura,  nedum  divina,  figuras  captare  licet  pro  mera  libidine,  sed  vitari 
debent  et  simplici  purae  primariaeque  verborum    significationi  nitendum   est, 

30  donec    ipsa   eireumstantia   aut    e\'idens    absurditas    cogat    figuram   agnoscere, 
alioqni  quae  erit  Babylonia  linguarum  et  verborum  in  mundo?  tum  praestaret 
mutos   esse  quam  eloquentes.     Exemplis  crassis  monstremus,   quia  incrassati 
sunt  nimium  Magistri  nostri  Lovanienses.     Quaudo  poeta  dicit: 
*Nascetur  pulchra  troianus  origine  Caesar',^ 

9  (srl.  ?(u§g.  corrigtrt  naä)  SBotangang  ber  3ic"-  3tii§g.  seria  ducit  unnöt^iget  SBcifc  in 
seria  dicit  IG  Quoticns  C  26  dixierit  C  27  comode  ABC  2S  merc  C 

*)  ßatomua  befc^tuett  fic^  ^ernacf)  in  |einet  ?lnttt)ott:  „tu  verbosissimam  et  longissi- 
mam  digressionem  facis:  dextre  causam  declarnas  et  grammatieis  figuris,  Synecdoche, 
Metaphora  et  similibus,  cum  ego  nullius  grammaticalis  figurae  meminissem".  9?I.  54'\ 
*)  yotomu§  nimmt  nn  (SBI.  '>'•>],  bafe  Sut^er  bei  fctncm  Gttate  an  bie  Epistola  ad  Vincentium 
Rogatistam  benfe;  bort  Reifet  e§:  „Quis  autem  non  impudentissime  nitatur  aliquid  in 
allegoria  positum  pro  se  interpretari ,  nisi  habeat  et  manifesta  testimonia,  quorum 
lumine  illustrentur  obscura?"     Opp.  II  (Vonet.  1729)  241.  =>)  Vergib  Aon.  I  28G. 


64  Rationis  Latomianae  confutatio.    1521. 

si  liic  figurara  oaptes,  iit  Caesarera  pro  Caesarihns  dictum  velis,  potes  hoc 
pro  libidine  tua,  sed  nunquid  grammaticis  persuadebis?     Kursus  illo: 

'Tu  populos  regere  imperio  Romane  memento"  ^ 
potes  sine  figura  unicum  civem  Romanum  iactare,  sed  grammatici  quid  diccnt? 
■^i.  Iß,  11.  Sic  psal.  XV.  'xSotas   mihi   fecisti  vias  vitae',  potes   tuo  cerebro  dicere,   vias    s 
terrenas  iutelligi,  quas  corporalibus  pedibus  calcamus,  sed  errorem  simul  pro 
via  sequeris.     Et  quid  opus  phiribus?   plena  fatemur  omuia  figuris,  sed   in 
quibus  observandis  opus  sit  iudicio,   quod   tarnen  nulla  certa  regula  formari 
satis  potest,  quanquam  ego  adhuc  nulhnn  exemphnn  huius  figurae  reperi  in 
signis  illis  universalibus ,   ut  Latomus  hie  fingit.     Duo  ista  habemus,   quae  lo 
nos  dirigant,  Absurditatom  rerum  et  circumstantiam  vcrboi'um.     Quod  enini 

gji^'-g^'':,^- gladius  femoris  psal.  xliiii.  et  duo  gladii   disoipulorum  Lucc  xx.  non  ferrum 
siguificent,  circunstantia  verborum  fortius  probat  quam  absurditas,  quanquam 

WattiM9,ii9.  et  haec  valet.     Rursum,  quod  relinquens  nxorem   centuphim   aecipiat  in  hac 

vita,  ipsa  absurditas  rerum  non  de  relinquendo  et  recipiendo  corporaliter  in-  i.-^, 
telligi  cogit. 

Ita  Latomo  meo  in  pracsonti  non  sufficit  dicere,  'potest  hoc  figurate 
intelligi,  omnes  pro  aliquibus':  non  patior  figuram,  quam  diu  non  docuerit 
al)surditatem  aut  circumstantiae  necessitatem ,  sed  urgebo  eum,  ut  simplici, 
propria  et  primaria  significationc  debeat  intelligere,  omnes  iustitias  nostras  20 
esse  immundas,  debet  inquam  hoc,  quia  nulla  absurditas  huic  contraria  in 
scriptui-is  repcritur.  Et  sie  stat  autoritas  ista  adhuc  invicta  et  ridet  liatomianos 
conatus  et  praeproperam  iactantiam  probatque,  quod  omnis  iusticia  est  im- 
munda,  omne  opus  bonum  peccatum.  Quamvis  miror  cum  sui  effugii  hie 
oblitum,  quo  in  omnibus  aliis  utitur,  poterat  enim  et  hie  dicere,  'immunditiam'  s.-i 
^  esse  aliud  nihil  quam  imperfectionem,  sicut  in  vocabulo  'vitium'  et  'peccatum' 
facit,  autoritate  qua  solent  rebus  substantias  et  vocabulis  significationes 
affingere,  prout  visum  fuerit.  Sed  sperabat  heros  magnanimus  aliquando  e 
spectatiore  victoria  illustris  fieri,  quam  per  eifugia  reliqua  factus  est. 

Accedit  ad  haec,  ne  figura  ista  locum  hie  habeat,  et  alia  ratio:  Quod  so 
reguläre  sit  in  scripturis,  ubi  simpliciter  et  perfcctissime  universalem  absque 
omni  scrupulo  exclusa  Synccdoche   seu  particularitate  (ut  sie  dicam)  statuit, 
non  contenta  est  posuisse  universalem  et  affirmativam,  adiicit  et  universalem 

^Ti.  h/s'^*  negativam.    Quäle  est  illud  Ro.  iii.  ex  xiii.  psalmo:  'Omnes  declinaverunt, 

simul  inutiles  facti  sunt,  non  est  intelligens  nee  requirens  deum,  non  est  qui   ar. 
faciat  bonum'.    Quo  loco  Paulus  hanc  regulam  servat  et  eonfirm  at,  concludens 
simpliciter   omnes  ludaeos  et  Graecos,   hoc  est,  omnes  filios   hominum   sub 
peccato.     Nisi   enim   hie  exclusa  esset  synecdoche,  tota  Apostoli   disputatio 
illic  rueret,  et  nihil  pro  gratiac  necessitate,  quam  intendit,  concluderot.    Tale 

^^l'-it',  1.' 2! t't  illud  eiusdem  e  psal.  xxxi.  'Beati  quorum  remissae  sunt  iniquitates,  quorum  40 


ij  Vergil.  Aen.  VI  851:  „Tu  regere  imperio  populos  Romane  memento". 


Rationis  Latomianae  confutatio.    1521.  65 

tecta  sunt  peccata.  Beatus  vir,  ciii  non  imputavit  dominus  peccatum,  nee 
est  in  spiritu  eins  dolus'.  Ecce  ut  plena  et  rotunda  remissio  exprimeretur, 
non  satis  erat  dixisse,  esse  remissa  et  tecta  affirmative,  sed  et  computari, 
non  esse  in  spiritu  dolum  addit.     Hoc  modo  Treu.  ii.  'Precipitavit  dominus  stngci.  2, 2. 

5  et  non  pepercit  omnia  speciosa  lacob',   ut  nihil  scilicet  speciosnm  relictum 
ostendat.    Et  psal.  xxvii.  'Destrues  eos  et  non  aedificabis  eos"*,  ne  partim  eos  *i.  28, 5. 
destrui  intelligas.     Est  quidem  synecdoche  dulcissima  et  necessaria  figm-a  et 
charitatis  misericordiaeque  dei  symbolum,  ut  dum  percutere  aliquando  dicitur 
aut  vastare,  non  penitus  delere  aut  omnes  percutere  intelligatur,  totum  enim 

10  tangit,  quando  partem  eins  tangit. 

Ita  et  lioc  loco  Isaias  multas  affirmativas  et  negativas  eadem  regula 
componit  dicens :  *Et  facti  sumus  immundi  omnes  nos,  et  quasi  pannus  men- 
struatae  universae  iustitiae  nostrae.  Et  cecidimus  quasi  folinm  universi,  et 
iniquitates  nostrae  quasi  ventus  abstulerunt  nos'.     Sequuntur  negativae:  'Non 

15  est  qui  invocet  nomen  tuum,  nee  qui  surgat,  nee  qui  teneat  te'.  Scilicet,  adeo 
sunt  omnes  iustitiae  pollutae,  ut  prorsus  nullius  apud  te  valeat,  qua  tenearis 
in  liac  ira  tua.     Quare  Latomi  figmentum  frivolum  hie  funditus  evertitur. 

Haec  autem  dico,  non  quod  Latomo  concesserim  esse  figuram  Synec- 
dochen  in  locis  ab  ipso  prolatis,  sed  quod  figuram  haue  in  scripturis  frequentem 

•20  esse  confitear.  Et  videat  Sophista,  quam  levibus  stipulis,  quantam  rupem 
oppugnet,  quod  non  uno  modo  suae  neniae  superari  facile  possint.  Xam  ego 
non  memini  ullo  scripturae  loco  in  universalibus  locutionibus  synecdochen 
vidisse.  Quae  autem  Latomus  aifert,^  ipse  cogit  synecdochen  habere,  cum 
nihil  habeant  minus.     Denique  ipsemet   seipsum  confutat,   dum  dicit,   verba 

2;.  huiusmodi  debere   contrahi  ad  suam  materiam,  ut  illud  Isaiae  'ut  disperdat  3fi- 13, ». 
omnem  terram',  non  utique  orbem  terrarum,    sed  terram  Babylonis.     Ita  in 
Euangelio  Lucae  ii.  describitur  orbis  universus,  non  utique  totus  orbis  ter-yiic.2, 1. 
ramm,  sed  orbis  Romani  imperii.     'Et  tenebrae  factae  sunt  super  universamwatto.27,40. 
terram',   quod  putant  de  sola  ludaeorum  terra  dici,  cum  earum  tenebrarnm 

30  Romani  scriptores  non  meminerint,   praeter   fabulosum   illum   Dionysium   in  ^ 

Heliopoli,  cuius  Epistola  extat,  nimirum   efficta  meo  iudicio.^     Insuper  uni- 
versas  iustitias    immundas   ad   populum  Romanae   captivitatis   trahit  absquo 
synecdoche.     Sic  locus  iste  'Omnc  caput  merens  &c.'  duplici  causa  non  habet  3ff.  i,ü- 
synecdochen,  primo,  quia  universalis,  deinde,  quod  negativa  additur  *Non  estSei.  1,  g. 

35  in  eo  sanitas  &c.'     Et  ut  Paulus  Rom.  ix.  exponit,  ad  ludaeos  istos  pertinet  Köm.  9, 29. 


21  oppugnet.    Quod  ABC 

')  5Bt.  7bf(q.  2j  Dionysii  Aroopagitae   Epistola  ad  Poly^carp.  (Migne  Patr. 

Gr.  III  1081  A)  öergt.  lac.  de  Voragine  Legenda  Aurea  ed.  Graosse,  pg.  G81  sq.  Säbel lioi 
Rhapsod.  Enneadis  VII  üb.  I  ed.  Paris.  1509  II  »(.  1G8''.  Sutfjcr  fanntc,  toic  bet  ©d)(ufe 
bicjer  Sd)rift  au§tüfift,  bic  Sdjttiten  bc§  ^Ircopnc^itcn  ((at.  ?lii2(\o[if  Hon  (?nbcv  ©topidcnfi^  1498), 
l)ielleid)t  oud)  }d)on  bic  ton  C^injelncn  c^ctiufjovteii  i^obcnfiMi  r^egfit  bcroii  fjofjC'j  "iUkx  (ücrgl. 
Krasmi  Opp.  Lugd.  Bat.  1700.    Tom.  VII  850). 

Sut^et§  Sßexfe.   VIII.  5 


QQ  Rationis  Latomianae  confutatio.    1521. 

post  Christum  relictos,  in  quibus  verc  omne  caput  merens,  et  nou  est  iu  eo 
sanitas.    Secl  et  Christi  tempore  iam  tales  eraut.     Loquitur  enim  iu  eos,  qui 

Sfvcm.  f.,  13.  extra  Christum   tuue  fuerunt  et  permanserunt.     Ita  illud  Hieremiae  'Omnes 
studeut  avaritiae,   a  minimo  usque  ad  maximum',   certe  ad  corpus  avaritiae 
^()it.  2,2i.pertinet,  exchisis  piis.     Sicut  et  illud  Pauli  ^Omnes  quae  sua  suut,  quaerunt'    f> 

5Ki)m. 3,9.23.  ad  suam  materiam  et  obiectum  pertiuet.  Alioqui  cum  Paulus  Ro.  iii.  omues 
homiues  sub  peccato  coucludat,  et  Ro.  iii.  omnes  gloria  dei  vacuos  esse  dicit, 
.seipsum  quoque,  Abraham  et  omues  pios  iuvolvisset,  sed  loquebatur  iu  eos, 
qui  sine  fide  vera  agebaut.  Ita(pie,  ut  dixi,  iueptis  exemplis  ludit  Latomus, 
mala  couscieutia  erroris  vexatus,  cupiens  evadere  et  nou  potens.  Evidens  lo 
enim  argumentum  est,  cum  esse  veritate  invicta  convictum,  qui  tot  nu'ser 
diverticula  et  tam  anxie  quaerit.  O  veritatis  conscientia  nou  sie  trepidat 
aut  variat.     Sero  ista  quaeruutur  remedia  misero  sophistae. 

aKntt().i2,4o.  Hie  autem  est  figura  Synecdoche  iu  Euaugelio :  'Sic  erit  filius  hominis 

aKntt{).27,44.tribus  diebus  et  tribus  noctibus  in  cordc  terrae\     Et  similiter:  'latrone.s,  qui   n 

ipi.  78, 18.  crncifixi  eraut  cum  eo,  blasphemabant  eum\   Et  evidentissime  psal.  Ixxvii.  'Et 

tcntaveruut  deura,  ut  peterent  escas  animabus  suis',  hoc  in  vituperium  dieitur 

nsj.  lor,,  40.  quasi  totius  populi  Israel.    Contra  psal.  c.  iiii.  Tetierunt  et  veuit  coturnix  &c? 

hoc  in  laudem  dieitur,  sed  utruuque  per  synecdoclien,  totum  pro  parte.    Prae 

caeteris  autem  iu  Prophetis  late  regnat  ea  figura.     At  hoc  loco  uon  sie;  potest  20 

Isaiae  verbum  ad  alios  coutrahi,    quia   sese  iuvolvit,   uon  ad  alios  loquitur, 

sicut  fit  in  praedictis  locis,   sed  prosopopeiam   loqueutium   de   seipsis  fiicit, 

55cf.  C4,  c.  diceus  'omues  nos",  'universae  uostrae  iustitiae'.     Nou  dicit  *illi'  aut  'vo.s'  &c. 

Sed  nunc  superest,  quomodo  ista  fidelibus  tribui  possint.    Et  credo  nou  esse 

necessarium   probare  eos   fuisse  fideles  et  pios,   cum  ad  vocem  Hieremiae  2:. 

obedientes  deo  sese  traderent  iu  captivitatem,  alii  sponte,  alii  tandem  coacte. 

Nam  Christi  et  Apostolorum  caro  adhuc  in  illis  erat,   ob  quam  solam  pos- 

snmus  eos  dicere  fuisse  pios  et  fideles,  quando  suae  carnis  linea  merito  cre- 

datur   per   totum  genus    humanum    usque  in  virginem   matrem   sanctum   et 

electum  semen  fuisse.     Dicam  igitur  prius  suramatim,  postea  textum.  30 

Ego  docui^  opera  uostra  bona  esse  talia,  qiuie  iudicium  dei  ferre  nou 

*Bj.  143, 2. possint,   iiLxta  illud  Psal.  c.  i.  'Non  intres  iu  iudicium  cum  servo  tuo,   quia 

non  iustificabitur  in  cousjiectii  tuo  omnis  viveus'.     Cum  autem  iudicium  eins 

sit  verax  et  iustum,  nou  damuat  opera,  quae  prorsus  sunt  inculpabilia,  nulli 

mm.  2, 6.  enim  facit  iniuriam,  sed  sicut  scriptum  est  'Reddit  unicuique  secundum  opera  s.i 

sua",  ideo  sequi,  lioua  uostra  non  esse  bona,  nisi  regnante  super  nos  miseri- 

cordia  eins,  ([uae  ignoscat,   esse  vero  mala  intentato  super  nos  iudicio  eins, 

quod  reddit  unicuique.     Haec  est  via  docendi  timoris  et  spei  in  deum.    Hanc 

sapientiam  pietatis  calumniatores  mei  damnant  et  sua  opei'a  inflaut,  homines 


13  iui.scri  AB  22  prosopeiam  C 

')  il^b.   I[  S.  411f(g.  41.5. 


Rationis  Latomianae  confutatio.    1521.  67 

timore  dei  et  spe  spoliaut  et  superbos  recldunt  pestilentibns  suis  doctrinis, 
fingentes  opus  bouum  laude,  premio,  gloria  dignum,  ut  hie  etiani  Latonius 
latrat. 

Eam  sententiam  et  hoc  Isaie   loco  firmavi,   et  reete,  quantum   adhuc 

5  intelligo,  imo  uunc  firmius  quam  aute  hidibrium  Latomi  stat  pro  me.  VuU 
enim  Isaias,  iraseente  deo  et  iu  eaptivitatem ,  vastitatem  trudeute  popuhuu, 
deum  iam  non  secundum  misericordiam,  sed  secundum  iudicium,  imo  irani 
cum  eis  agere,  in  quo  iudicio  et  si  sint  pii  et  iusti  viri,  quorum  iustitia  extra 
iudicium  muuda  esse  poterat  sub  regno  misericordiae,  uuuc  adeo  nihil  prodest 

10  illis,  ut  similes  sint  novissimis  et  immundissimis  peccatoribus.  Non  enim 
agnoscit  eos  dominus  iu  isto  fm-ore,  sed  simul  tradit  iustum  et  impium.  Nee 
sinit  se  teneri,  quo  quid  aliud  facit,  quam  qnod  eos,  qui  iusti  sunt,  sie  habet 
et  sie  apparere  facit,  ac  si  iusti  non  essent.  In  quo  tarnen  iudicio,  quia  iuste 
iudicat  et  vere,   neeessarium  est    simul  eos  esse  iustos  et  tamen  immundos. 

15  Et  ita  ostendit,  quam  nullus  in  sua  iustitia,  sed  sola  misericordia  eins  niti 

debeat.    Hoc  sensu  et  lob  ix.  loquitur:  Xnum  locutus  sum:  Innocentem  etc^iob9,22. 
impium  ipse  consumit'.    Neque  enim  de  ficte  innocente  loquitur,  et  tamen  con- 
sumit  eiun  non  iniuste.    Ita  et  Isaias  hie  vere  iustos  et  mundos  intelligit.    Kon 
enim  Spiritus  in  spiritu  piorum  de  fictis  iustis  seu   iu  ficte  iustorum  persona 

20  loquitur.  Yerissima  est  iustitia  et  tamen  velut  immunda,  quod  ])atitur  omnia 
eorum,  quae  immundi  patiuntur,  non  innocenter  apud  iustum  deum,  licet 
innocenter  coram  homiuibus  et  in  conscientia  nostra. 

Hoc  sensu  et  psal.  xlüi.,  ubi  plurima  mala  perpessi  dicuut:  'Haec  omnia  i?f.4i,i8. 19. 
venerunt   super  nos,  et  inique  non  egimus  in  testamento  tuo.     Nee  recessit 

25  retro  cor  nostrum,   nee  declinaverunt  semitae  nostrae  a  via  tua'.     Hoc  est, 

quod  in  Hieremia  dicit  xlviii.  'Ecce,  quibus  non  erat  iudicium,  ut  biberenttsovcm.49,12. 
ealicem,  bibentes  bibent,  et  tu  innocens  relinqueris?    Non  eris  imiocens,  sed 
bibens  bibes'.     Quomodo  non  erat  illis  iudicium,   et  tamen  bibunt?   seilicet 
in  conscientia  sua  et  coram  homiuibus,  sicut  lob  fuit,  quem  itidem  testatur 

30  dommus  innocentem,   cum   ille  c.  ix.  longe  aliter  dieat,   alioqui   deus   iustus 

non  afflixisset  eos.     Nam  rursus  Hiere.  xxxi.  dicit:  'Castigabo  te  in  iudicio, ts.nom. 30,11. 
ut  non  videaris  tibi  innoxius\     Omnes   ergo  coram   eo  peccamus  si  iudicet, 
et  perimiLS  si  irascatur,  qui  tamen  si  misericordia  nos  operiat,  innocentes  et 
pii  sumus,  tam  coram  eo  quam  omni  creatura.    Hoc  est  quod  Isaias  hie  dicit. 

35  Ubi  sciendum,  quod  ille  Taciens  iustitiam"*  hoc  loco  non  cum  significat, 

qui  agit  iuste,  qualis  psal.  xiiii.  est  'Qui  operatur  iustitiam',  quales  iustitias^i- 15,2. 
hie  omnes  immundas  voeat,  sed  eum,  qui  factor  est  iustitiae,  id  est,  autor, 
ut  sit  iustitia  in  diebus  suis.     Sicut  Hiere.  xxiii.  'Regnabit  rex  et  sapieus  Sorem.  23,  h. 
erit,  et  faciet  iudicium  et  iusticiam  in  terra'.    Et  psal.  c.  xviii.  Teci  iudicium  ^'i  119, 121. 

40  et  iu.sticiam'.     Prospera  enim  sunt  et  leta  tempora,  quando  factores  iustitiae 


C  captivitate  vastitatem  AB  19  In  ficta  C  39  xvüij.  C 


68  Rationis  Latomianae  confutatio.    1521. 

simt,  quos  tarnen  simiil  esse  operarios  iustitiae  necesse  est.  Et  locus  iste 
totus  hoc  plorat,  et  si  sint  boni  et  iusti,  in  tempore  isto  irae  tarnen  iustitiam 
erigere  non  possunt,  qua  ira  dei  sedaretiu*  et  teneretur,  sed  ipsi  una  cum 
impiis  consumuntur,  iustitia  eorum  nihili  liabita,  quia  ira  dei  non  sinit  eos 
quicquam  promovere,  ut  copiosiore  sermoue  sie  eloqui  Inmc  locum  queas  5 
meo  periculo. 
3ff.  64,  &.  'OccuiTisti  letanti  &c.'    Quando  leta  sunt  tempora  et  prospcratur  iustitia, 

quod   utique    gratiae   tuae   regnum   est,   tu    quoque  propitius  es,   occurris  et 
obviis  manibus  eos  suscipis,  invocant   nomen  tuum  et  exaudis,   surgunt  et 
inveniunt  te,  tenent  te  et  ])areis  omnibus,  ut  tempore  Mosi  in  deserto.    Tunc  10 
est  incedere  in  viis  tuis,  tunc  est  memorare,  laudare,  gratias  agere  tibi  pro 
beneficiis  effusis.     At  nunc  cum  ira  tua  saeviat,  et  tristia  sint  tempora,  nihil 
nisi  peccatores  sumus,    non  occurris,  non  inveniris,  non  tcneris.     Et  si  sint 
boni  et  iusti,  nullus  tamen  eorum  est,   qui  surgat  et  teneat  te   aut  invocet 
nomen  tuum  pro  nobis,  quia  nee  audet,  non  hie  est  laudare  te  pro  beneficiis,  n 
sed   plorare   tantum  in  nostris   malis.     Et   sicut   tempore  florentis    iustitiae 
etiam  peccata  aliorum  facta  sunt  all)a  sicut  nix,  nee  puniisti  ea,  quin  pro 
non  peccatis  reputasti,  ita  isto  irae  et  ruentis  iustitiae  tempore  etiam  iustitias 
nostras  universas  pollutas  ducis  punisque  simul  cum  peccatis  aliorum  et  cum 
malo  involvis,   allidens    nos   in   manu    iniquitatis  nostrae,   sinens  nobis  fieri,  20 
quod  peccata  meruerunt,    ut  quasi   immundi   simus   onmes  nos.     Sic  miseri- 
cordia  ablata  iniquitates  nostrae  sicut  ventus   auferimt  nos,  nihil  valentibus 
adversus  cum  universis  iusticiis  nostris.    Sic  et  de  principe  irato  dicit  ^"ulgus: 
Nemo  audet  ei  de  hac  re  dicere   nee  pro  ea  intercedere,   ne  filii,  ne  uxor, 
ne  amici  quidem  &c.     Sic  iram  dei  tam   magnam  queritur,   ut  et  universas  25 
onuiium  ]üorum  institias  sie  tractet,   quasi    peccata  et  immunditiae  sint,  nee 
audeant  nee  possint  cum  invocare  aut  flectere.     Frigidissima  autem  est  sen- 
tentia  de  impiorum  sacrilega  iustitia,  ad  ardentissimam  et  v^ehementissimam 
hanc  orationem   comparata,  quae   si   unquam  apte  orari   potuit,  hodie  orari 
potest,  ubi  multi  pii,  sed  ita  praevalet  Antichristus  Papa,  ut  etiam  non  modo  30 
in  mala  poenarum,  sed  et  in  errores  trahat  electos,  nee  est  hie  qui  surgat, 
teneat,  invocet  nomen  dei  pro  miseris  nobis. 

Hunc  sensum  pulchre  quadrare  sequentibus  arbitror  satis  patere,  et 
Latomis  meis  hoc  deesse,  quod  spiritum  sanetum  oredunt  non  ex  animo  loqui, 
sed  fictas  quasdam  iustitias  allegare.  Sed  illas  non  quereretur  immundas  35 
fieri,  cum  iam  essent  imnumdae.  Hie  iustitias  synceras  confitetur  esse,  et 
questio  est  eas  pollutas  et  imnumdas  fieri,  dum  non  eontingit  Ulis  quod 
iustitiis  synceris  solet,  sed  contraria  contingunt,  quia  non  surgunt  et  tenent 
iratum  deum  in  die  furoris,  apud  quem  nihil  non  possunt  tempore  favoris. 
lustuni  ergo  simul  et  iniustum  vastat  furor  et  iudicii  rigor,  sola  misericordia  40 


25  (iiuuritiir  C  37  qusestio  ABC,  afccr  öcröL  .3-  25  38  syncaeris  AB 


Rationis  Latomianae  confatatio.    1521.  (39 

servat  quiciinque  servantur.  Quare  vides  credo,  lector,  huDc  locum  cum  luii- 
versa  consequentia ,  cum  proprietate  verborum,  cum  simplicitate  et  uuitate 
sensus,  sine  varietate  laciuiosa  Lovauieusium  Sophistarum  pro  me  facere  et 
stare   iucoucussum   et  Scyllae  huius  latratus   irridere.     Stat,   iuquam,    opus 

5  bonum  natura  sua  esse  immundum,  ablata  nube  gratiae,  quod  sola  miseri- 
cordia  ignoscente  purimi,  laude  et  gloria  diguimi  habetur. 

Igitur  locus  nou  solum  meam  senteutiam  fulcit,  sed  etiam  exemplum 
eins  doctrinae  simid  exliibet.  Sic  enim  agitur  cum  operibus  bouis,  extra 
ignoscentem  misericordiam,  ut  hie  audimus  querulari  Isaiam.     Et  tarnen  nisi 

10  vere  impm-a  et  mala  esseut,  iustus  iudex  non  sie  cum  eis  ageret.  In  qua  re 
cognoscimus,  quam  dives  sit  gratia  dei  super  nos,  quam  indignos  foveat,  ut 
ex  totis  medullis  grati  simus,  amemus  et  laudemus  divitias  istas  gloriae, 
gratiae  dei.  Hunc  cultum  dei  et  veritatis  notitiam  perdere  festinant  isti 
Consequeutiatores    et    circumstantiatores    sophistae,    qui    sese    soIos    iactaut 

15  scripturae  elucidatores ,  ciuu  aliud  non  faciant,  quam  ut  in  multas  lacinias 
lacerent  et  ambiguas  obscurasque  eas  reddant.  His  simul  respousum  est 
magnifico  Latomi  cavUlo,  quo  Lutherum  vehementer  absurdum  traducit,  qui 
hunc  locum  non  solis  ludaeis,  in  quorum  persona  dictum  confiteor,  sed  omnium 
secidorum  sanctis  convenire  dixerim.     Idem  iste  Spiritus,    quem  hie  Isaia« 

2u  habet  suo  seculo  et  sua  tribiüatione,  fuit  in  lob,  fuit  in  Abraham,  in  Adam, 
et  est  adhuc  in  omnibus  membris  totius  corporis  Christi  ab  initio  mundi  in 
finem,  in  suo  cuiusque  secido  et  sua  cuiusque  tribiüatione.     Nisi  forte  Paulus 
ii.  Corint.  iiii.  non  debuit  dicere:  'Et  nos  credidimus,  propter  quod  et  loqui-2.csoi.4,i3. 
mur',  quia  non  habuit  eandem  extasin  et  eodem  tempore  cimi  David.    Variant  ^\.  iie,  lo. 

25  secula,  res  et  corpora  et  tribidationes,  sed  idem  spmtus,  idem  sensus,  eadem 
esca,  idem  potus  omnium  per  omnia  manet.  Aut  si  hoc  non  placet,  con- 
silium  esto  Lovaniensibus  inceudiariis,  psidteriiun  David  inceudere  et  uovum, 
quod  nostros  triiunphos  de  Reuchlino  et  Luthero  celebret,  condere,  quia  illud 
vetera  commemorat  ludaeorum  facta,  quae  nobis  novis  non  couveniunt.    Caeci 

30  et  talpae,  sie  divinas  literas  in  faciem  contemplamini,  secimdiun  opera,  non 
secundmn  spiritum  iudicantes,  sicut  ludaei  in  deserto  stantes  in  ostio  papi- 
lionis  sui,  adhuc  nihil  idiud  videntes,  quam  dorsiun  Mosi  ingredientis  taber- 2. 9)Joi.  33, 8. 

naculum  federis  domiui. 

Prosequamm*  reliqua. 

35  Cum  ego   dixissem,'   ista    non   posse  iutelligi  de  iustitia   legali,  quae 

potius  inflet,  non  autem  humiliter  gemat,  sicut  iste  locus  gemit,  dicit  Latomus 
me  falsum  supponere,^  quia  totus  textiLS  sit  superborum  ludaeorum,  petentium 


22  forte  AB  34  in  reliqua  C 

•)  S3b.  II  411.  *)  2atomu§  581.  7^:    ,Hic   Martinus  supponit  lalsuui,    quod 

hacc  sit  huniilis  confessio,  imo  est  superborum  et  petentium  liberationem  tempomlem, 
atque  eorum,  qui  capite  praecedenti  dicunt:  'Quare  etc.'" 


70  Rationis  Latomianae  confutatio.    1521. 

liberatiouem  temporalem.  Et  haue  falsitatem  probat  insigni  autoritate,  qiiae 
est  opiuio  Latomi  credeutis  liunc  locum  de  ludaeis  i.stis  intelligi.  Sic  audent 
isti  homines  super  sese  aedificare  et  omuia  damuare.  Quare  Spiritus  sanctus 
in  persona  superborum  aliquaudo  superbiet  et  coram  deo  fastuose  loquetur. 
Denique  audet  Latomus  eadem  temeritate  addere,  praecedeus  caput  de  eisdem    ?> 

3c).63, 17. 19.  intelligi ,  superbis  süperbe  dicentibus:  'Quare  errare  nos  fecisti  de  viis  tuis? 
facti  sumus  quasi  in  principio,  cimi  non  domiuareris  nostri*,  cum  Isaias  eodem 
coutextu  in  eodem  spiritu  loquatur. 

Ultra,  cum  iustitiam  legalem  negassem  malam  &sse  et  usum  damuassem, 
quo  reprehenditur,  ostendit  Latomus  iterum,  quam  doctus  sit  in  sacris  literis,  lo 

2.(Sov.3,io.  et  inducit  ^  illud  ii.  Cor.  iii.  *Nani  nee  glorificatum  est,  quod  claruit  in  hac 
parte,    propter   excellentem   gloriani'.     Deinde   credit    me   non   vidisse    illud 

^cjcf.  2u,  25.  Ezech.  xix.  *Dedi  eis  praecepta  non  bona'.  Si  verbis  praescntibus  sie  mecum 
ageret,  crederem  eum  iocari,  si  bouus  esset,  aut  irridere,  si  malus  esset.  Sed 
propter  alios  dicemus  paucula.  Persuasum  est  multis,  eo  loci  Paulum  agere  is 
de  ceremouiali  iustitia,  quae  evacuata  est,  cimi  prorsus  de  tota  lege  loquatur 
et  comparet  iuvicem  legem  et  gratiam,  non  legem  et  legem.  Error  venit 
iude,  (piod  Euangelium  doctriuam  legum  arbitreutur.  Breviter:  Duo  sunt 
ministeria  praedicationis ,  alterum  literae,  alterum  Spiritus.  Litera  est  legis, 
Spiritus  est  gratiae,  illa  ad  vetus,  iste  ad  novum  pertinet.  Legis  claritas  est  2u 
cognitio  peccati,  spiritus  claritas  est  revelatio  seu  coguitio  gratiae,  <|uae  est 
iides.  Igitur  lex  non  iustificabat,  quin  cum  esset  intolerabilis  infirmitati 
humanae,  velata  est  usque  ad  praesentem  cum  eo  gratia  in  monte  Thabor. 
2.(501.3,13.  Nemo,  enim  vim  legis  sustinet  sine  gratia  servante,  ideo  Moses  velare  coactus 

est  faciem  suam.  Hinc  ludaei  ustpie  hodie  non  intelligunt  legem,  quia  suam  2.5 
iustitiam  quaerimt  statuere,  et  nolunt  eam  fieri  peccatum,  ut  iusticiae  dei 
subiicerentur.  Hoc  enim  legis  claritas  facit,  ut  omnes  rei  fiant,  sicut  Ro.  iii. 
^^{"■g^'.^o'dicit:  'Couclusit  omnes  sub  peccatum\  Ita  lex  est  virtus  peccati,  operatur 
iram  et  occidit,  Spii'itus  autem  vivificat.  Quod  ergo  Ezechiel  dicit:  'Dedi 
eis  praecepta  non  bona  et  iudicia,  in  (piibus  non  vivent",  ad  universam  legem  3u 
pertinet,  non  ad  ceremonias  tantum,  sicut  et  hoc  Pauli  *Non  est  glorificatum, 
quod  claruit  in  hac  parte',  ad  eandem  universam  legem  pertinet.  Universa 
5Höm.  7, 12.  enim  lex  sancta,  iusta  et  bona  luit,  ut  Paulus  dicit  E,o.  vii.,  sed  nobis  illud 
quod  bonum  est,  nostro  vitio  non  potest  bonum  esse  uec  vivificat  nos,  sed 
occidit.     Nam  et  ipse  deus,   summum    bonmn,   non   est  bonum  impiis,   sed  35 

^oi.5, 12.14.  summus  pavor  et  tribulatio,  sicut  dicit  Oseae  v.  'Ego  quasi  tinea  Eplii-aim, 
et  quasi  putredo  domui  Inda.  Et  ego  (|uasi  leena  Ephraim,  et  quasi  catidus 
leonis  domui  luda'. 


22  intollerabilis  C 

')  Opp.  n.  8. 


Rationis  Latomianae  confutatio.    1521.  71 

Error  ergo  est  Magistrorum  nostrorum  prorsus  nihil  in  scripturis  scien- 
tium,  nee  quid  lex,  uec  quid  gratia,  nee  quid  ceremoniale,  nee  quid  legale 
unquani  intelligentium,  ideo  sie  confuuduutur  et  alterum  pro  altero  sequuntur. 
Dico  ergo:    sicut  lex  decalogi  est  bona,  si  servetur,  id  est,   si  babea.s  fidem, 

5  quae  est  plenitudo  legis  et  iustitia,  contra  mors  et  ira  et  non  bona  tibi,  si 
non  serves,  id  est,  si  non  Habens  fidem,  quantumlibet  eins  opera  facias  fnam 
iustitia  legis,  etiani  decalogi,  immuuda  et  abolita  est  per  Christum,  imo  magis 
quam  ceremonialis :  nam  ipsa  proprie  est  velamen  vultus  Mosi,  quod  fidei 
gloria  tollit):  ita  ceremonialis  quaecimque  bona  est,  si  eam  serves,  non  autem 

10  operibus,  sed  fide  eam  servas,  id  est,  si  sie  opereris  eam,  ut  non  in  illis  sed 
in  fide  scias  esse  iusticiam.  Contra  non  bona,  mors,  ira  est,  si  extra  fidem 
serves,  id  quod  est,  ae  si  non  serves,  Ciaret  ergo,  literam  occidentem  esse 
universam  legem,  spiritum  vivificantem  autem  gratiam  in  fide  Clmsti.  Cum 
ergo  illis  legem  literae  dederit,  non  legem  fidei,  per  Mosen,  recte  dicit,  sese 

ii  non  bona  nee  vivificantia  iuditia  dedisse,  quia  non  poterant  bonos  et  vivos 
facere.  Gratia  autem  lex  vitae  est,  fiieiens  et  bonos  et  vivos  et  iustos.  Et 
sie  Paulus  vult  Novi  Testamenti  ministros  esse  ministros  gratiae,  non  ministros 
legis,  quia  offitium  eorum  sit  non  Mosi  (hoc  enim  iam  missum  erat),  sed 
Christi,  id  est,  gratiae  claritatem  praedicare.     Et  velim  doceri  a  Magistris 

20  nostris,   unde   sciaut,    quod   Ezech.  et  Paulus  ii.  Corint.  iii.   de  ceremoniali  l'^^'^pj  ^3' g]' 
loquantur?     Xonne   solum  caput  suum  aut  hominis  t^stimonium  allegabunt? 
Sic  enim  irruunt  porci  isti   inmiuudi  et  dicta  scripturarum  sine  iuditio  arri- 
piunt,  quidvis  in  eis  intelligentes,  et  tamen  audentes  pugnare  pro  fide,  ante- 
quam  arma  sua  eonsiderent,  an  sint  pieta  vel  vera. 

25  Ubi  vero  ita  tractassem  illud  Isaiae  'Omues  iustitiae  nostrae'  et  'omnes 

immundi  nos',  ut  urgerem  universalem,  quia  dicit  'Omnes'  et  'nos',  'univei'sae* 
et  'nostraeV  acutissimus  dialecticus  argumentum  invertit  dicens:'-^  'Imo  sie 
argimientare :  Non  dicit  'omnes',  sed  'onmes  nos',  nee  'universae  iustitiae', 
sed  'iustitiae  nostraeV  voleus  ludaeis  impiis  ea  convenire,  non  fidelibus  aut 

30  Omnibus.  Quod  iam  satis  est  confutatum,  ut  quod  nitatur  in  vaga  Latomi 
opinione,  ego  autem  probarim,  id  fidelibus  ipsisque  optimis  maxime  convenire. 
Sed  et  aliam  habet  tam  dives  theologus  evasionem.  'Esto  (inquit)'  simpliciter 
dixisset  'Omnes  iustitiae'  et  'omnes  immundi',  adhuc  contrahendum  est  ad 
partem  aliquoriuu',  iterum  suam  vel  hyperbolen  vel  svnecdochen  hie  invocans 

35  patronam.  Quod  si  dixeris  ei:  unde  probas  figuram  hie  esse  et  contrahendum 
esse?  respondet:  Quia  in  aliis  loeis  scripturae  sie  invenitur  (ut  supra  patuit), 
ut  ibi  'Omne  caput  merens  &c.'     Ubi  iterum  vides,  Latomo  magistro,  liberum  5ci  1.  s- 

7  legis  fc^a  in  V  18  Mosi.    Hoc  AB  33  dixisse  C  37   2Batc^  überfe^t: 

bafe  2Jleifter  Satomuä  fre^  ifobe,  aüc§  in  ^isuten  3U  f offen  jc.  6r  ^at  ntd^t  beachtet,  baß 
Latomo  magistro  abl.  abs.  ift 

')  33b.  II  411.  ^)   Opp.  f8L  8:    „Imo  potius  urgere  clebebas  pronomina  'nos' 

et  'nostrae',  eaque  proprio  ret'erre  ad  eos,  ad  quos  Isaias  pniecipue  rutulit".         ')  S3t.  7'^. 


■^72  Rationis  Latomianae  confutatio.    1521. 

esse  cuivis  figurare  et  ludere  iii  scriptm*is  pro  sua  volimtate.  Et  hoc  vocatur 
Lovanii  Magistraliter  pouderare^  testimouia  scripturarum,  solide  docere  et 
foeliciter  viucere  haereticos !  Nani  hoc  magisterio  ego  facile  defeudam,  istain 
Isaiae  autoritatem  solmu  ununi  ludaeum  impium  siguificare,  et  prohibebo 
Latomum  quoque,  iie  illorum  iustitias  ex  isto  loco  immimdas  facere  possit  s 
et  locum  hunc  eis  aptare,  iu  himc  modum :  Si  dLxerit  'Omues  vestrae  iustitiae 
sunt  pollutae',  respondeljo:  hoc  contraheudum  est  sicut  illud  'Ornne  caput 
merens'  ad  aliquos,  propter  figiiram.  At  accipiamus  illos  aliquos  et  sint  duo, 
dicamusque  eis:  'Omues  iustitiae  vestrae  pollutae\  Diceut:  'Noii,  est  figura 
locutiouis,  ubi  totum  pro  parte  sluuitur^  Videniurue  tibi  lector  pidehre  theo-  lo 
logisati?  Nam  cum  Latouio  satis  sit  a  simili  in  scripturis  pugnare,  credo, 
quia  semel  legerit  virginem  peperisse,  facturus  sit  virgiues  matres,  quoties 
volet,  coutentus,  quia  hoc  in  aliquo  loco  sie  contigisse  osteudere  possit. 

Vide   itaque  studia   et   mores   sophistarum,  quibus   aliud  non  faciunt, 
quam  ut  varia  et  incoustautia  sint  omnia.    Suum  illud  decretellum  'Anathenia  ij 
sit,  qui  dixerit,  mandata  dei  esse  impossibilia'  tanto  rigore,  tanta  pertiuacia, 
ut  verba  sonant,  statuunt,  ut   prorsus   syllabam  piae  glosae  non  admittant, 
totum  niundum  haereticantes,   si  quid  contra  mutiat.     Cur  hoc?   quia  suum 
est,  ex  homine  snmptum  niereqne  humauum  verbum.     At  ubi  scripturis  dei 
in  eos  usus  fucris,  tum  infinitis  crisphegetis  ^  abuudant,   tum  nihil  est  quod  20 
cogitare  possiut,  quin  idem  sit  mox  articulus  fidci,^  nee  tamen  cogitant  ali- 
quod  simplex,  constans  et  unum.     Credo,  si  hodie  Christus  de  coelo  sonaret: 
'Lutheri  sententia  vera  est",  inventuros  eos  aliquam  distiuctionem  veri,  ne  in 
viam  redire  cogerentur.     Sed  tu,   lector,   istos  vagos   oculos   pro  testimonio 
habeas  adulterae  mulieris,  nee  esse  apnd  INlagistros  nostros  Studium  simplicis   25 
veritatis,  sed  variae  et  inconstantis  elusionis.     Si  mihi  sie  laborandum  esset 
opinionibus,  similitudinibus,  varietatibus,  nollem  Christiauus  esse.     Quomodo 
enim  veritatem  solidam  iu  bis  procellis  et  fluctibus  invenire  sperarem?    Quid 
ergo  reliquum  est  ?    Nempe,  quia  figiu-am  hie  esse  non  potest  probare  Latomus, 
cogetur  autoritatem  citra  figuram  simplici  et  propria  significatione  admittere,  so 
omnesque   omnium  iustitias  esse  pollutas  et  onmes  homines  esse  immimdos 
citra  dei  misericordiam. 


10  Videmur  ue  ABC  18  liaeredicantes  C  20  iu  eo  C 

')  33ctgl.  oben  S.  57  unb  62.  -)  Xa§  gricdjijcöe  xQtjarpvyezov;  in  bcin  Doii  uii-i 

lieuu^teu  (^^jemptar  A  Don  fltcidjjeitiger  .f)anb  ridjtig  erliiutctt  mit  subterlugiis.  ')  iüergl. 

üben  <B.  53. 


Rationis  Latoiuianae  confutatio.    1521.  73 

ALIVM  LOCVM  EGCLE.  VII. 

'XON  est  homo  iiistus  in  terra,  qui  bene  faciat  et  non  peccet'  ^  «Crcb.^Äai.  7, 

Latomas  iuvadit,  etiam  minatu.s  mihi  iu  fine,  ut  desiuam  ponere  raaculam 
in  gloriam  sauctonim,^  quod  gloria  sauctonim  apucl  eum  sit  opus  eorum  sine 

5  peccato.     Quomodo  psal.  iii.  dicuut:   'Tu  es  gloria  mea',   id  est,   tu  es  opusi^t.  3, 4. 
meum  bouum  sine  peccato.     Et  Ixxxviii.  'Quoniam  gloria  virtutis  eorum  tu  ^i.  S9, 18. 
es^  id  est,  tu  es  opus  eorum  bouum  siue  peccato,  scilicet  ut  nobis  ipsis  deos 
faciamus,  sicut  illi  dixerunt  Exodi  xxxii.  'Fac  nobis  deos',  quod  proprie  dictum  2.2iio!. 32, js. 
est  de  operibus  bouis,  iu  quo  gloriantiu"  sancti  isti  Latomiaui.    Et  consonat 

lü  Isa.  iii.  'Opus  manuum  suarum  adoras'eruut,  quod  feceruut  digiti  eorum'.    Xam  5ci.  2, 8. 
sancti  dei  confunduntiu"  in  suis  operibus  coram  deo  et  in  solo  ipso  gloriantur, 
ut  Hiere.  ix.  *Xou  glorietur  fortis  in  fortitudine  sua\     Et  Paulus  i.  Corint. x. p. go'J'.i!3L ' 
'Qui  gloriatur,  in  domino  glorietur'.     Sed,  ut  dixi,  Magistri  nostri  prae  nimia 
prudentia    sie  loquimtur,   ut   revelentur  cogitationes   cordium   suorum,   quod 

15  de  pietate  sentiant  supra  quam  Prophetae  aut  Apostoli  capere  possiut.    Nam 

(juid  Latomus  de  fide  et  operibiLS  sentiat  ex  animo,  satis  probat  os  ex  abun- 

dantia  ista  cordis  loqueus:  praevenit  liio  artem  natura,  ut  sinuilare  non  posset. 

Cousequentiam,  circuustantiam  et  (quod  dicit)  filum  locutiouis  hie  omisit, 

ponderator  testimoniorum  prudentissimus,   quia   periculmu   sensit,  ideo  cou- 

20  fugit,  primum  ad  aliorum  expositiones,  demde  more  suo  ad  alium  locum 
scriptmae.  Quanquam  et  ego,  si  praeter  haue  autoritatem  nihil  haberem,  non 
in  hac  sententia  starem,  in  hoc  autem  eam  posui,  quod  prorsus  non  possim 
ad  eam  respondere,  quod  satisfaciat,  sicut  nee  Latomus  potest,  nee  ullum 
posse  credo,  ideo  quaudo  apertis  verbis  huc  concedere  videtur,  nee  alius  eins 

25  sensus  inveniri  a  nobis  potest,  donec  Spiritus  perfectiorem  dederit,  eam  copulavi 
his,  quae  apertae  simt  et  iiifallibiles.  Saepius  eam  elusi  istis  glossis,  qiiibus 
LatomiLS  uititur,  sed  semper  perseveravit  obstrepens  et  uimio  consensu  aliis 
locis  meis  conspirans.  Xam  Latomus  cmn  niliil  novi  afterat,  credit  tarnen 
Lutherum  nihil  eorum  vidisse.     Et  haec  credulitas  satis  erat,  (jua  impelleretur 

30  ad  scribendum.     Facile  est  dicere,   quod  idem  sit  'Non  est  iustus  in  terra, 

qui  faciat   bouum   et  non  peccet'  cum  illo  iii.  ßeg.  viii.  'Xon  est  homo,  qui  1.  son.  s, 46. 
non  peccet'.    Sed  cum  hie  nectat  'hominem'  et  'iustum',  deinde  'bonum  facere' 
et  'non  peccare',   in   libro  autem  Regum  simpliciter  'hominem'  et  simpliciter 
'non  peccare'  dicat,  Latomus,  conscquentias  et  circunstantias  fugiens,   quas 

35  professus  est  prae  omnibus  sequi,  elabitiu*,  ego  autem,  qui  eas  observo,  in 
eis  haereo,  meum  non  esse  intelligeus  asserere,  idem  esse  'hominem'  et  'homi- 


2  benefaciat  ABC  31  lie.  Ali  32  peccet,  sed  AH 

')  aJctgt.  33b.  I  OÖ7.  307;  II  411  flg.    Upi-.  Latonii  $ÖI.  8^9-         ')  '^^-  '^^  „Resinat 
itaque  coramacularc  gloriam  sanctoruui". 


74  Rationis  Latoniianae  confutatio.    1521. 

nem  iustuni',  item  'peccare  et  hene  facere'  cum  'nun  ]ieccare\     Et  plane  con- 

fiteor,  si  Latomus  mihi  eam  oppoueret,  huius  meae  sententiae  assertor  factiis, 

et  conteuderet,  in  scripturis  hominem  accipi  ferme  in  malo  pro  peccatore,  ut 

^^s," 2i!' ^  Gen.  vi.  et  viii.  *Non  permanebit  Spiritus  meus  in  hominc,  quia  caro  est'  et 

SRöm.a^su.ö!  Paulus  'Nonne  homines  estis?'  item  sacpius  'secundum  hominem  dico',  item     .■> 

^  1^82,'  7*.  'humane  die',   et  psal.  Ixxxi.  ' Vos   sicut   homines   moriemini'  &c.  certe  mihi 

angustiam  fecerit. 

Retundenda  ergo  est  evidentibus  scripturis,  ut  hunc  sensum  non  faciat, 
aut  cedendum  ei,  dura  hoc  facit,  (juod  nuiltae  aliae.  Unum  est  enim  testi- 
monium,  sed  in  ore  eins  verbum  tunc  stabit,  dum  alius  aut  tertius  ei  con-  lo 
senserit.  Itaque  cum  eam  solvere  nesciam,  solvor  ab  eins  exactioue,  dum  ei 
cessero,  accedeutibus  et  aliis  evidentioribus  testimoniis,  donec  spiritus  reve- 
lav^erit  'hominem'  esse  idem  quod  'hominem  iustum'  et  'bonuni  facere  ac  non 
peccare'  idem  quod  'i)eccare',  Interim  id  quod  verba  sonant  sequar,  non  secu- 
turus  (ut  dixi),  sed  in  dubio  relicturus,  si  sola  sonaret.  Tutior  tamen  est  v-, 
affirmatio  huius  sensus,  quam  negatio,  etiam  si  sola  sonaret  in  tota  scriptura. 
Quod  nemo  in  hoc  peccat,  si  sua  opera  bona  inutilia,  peccata,  nulla  esse 
^iob  9, 28.  coram  deo  accuset  et  cum  lob  omuia  vereatur:  periculosum,  irao  impium, 
si  unum  opus  coram  eo  iactet  et  landet,  quae  ratio  et  cogit  hunc  sensum 
amplecti,  etiam  si  autoritns,  id  (piod  Latomus  vult,  simularet  tantum.  Nunc  20 
cum  apertis  verbis  inclinet,  et  solus  metus  est,  ne  (piid  occulte  habeat,  sitque 
uec  plene  obscurus  nee  plene  apertiis  sensus,  potior  sit  pietatis  sensus  aut 
interim  nuUus,  quam  impietatis.  Accedit,  quod  et  hie  hebraice  'facieus  bonuni' 
is  est,  (]ui  autor  est,  ut  sint  bona,  ut  non  tantum  personalem,  sed  efficacem 
bonitatera  ad  extra  prosperatani  significet,  et  tamen  hunc  peccare  dicit:  quanto  25 
magis  Operatoren!  bonorum  peccatorem  faciet.  Si  tamen  mea  hebraicitas  fidem 
haberet,  assererem  in  hcbraeo  hunc  sensum  haberi.  Sic  enim  habet:  'Quoniam 
homo  non  est  iustus  in  terra,  qui  faciat  bonura  et  non  peccet'.  Prior  pars 
'Homo  non  est  iustus  in  terra'  ccrte  illud  facit,  quod  e  lib.  Reg.  Latomus 
i.Äöit.  8, 46.  aöert:  'Non  est  homo,  qui  non  peccat',  imo  am pl ins  facit,  ut  apparet.  Deiude,  30 
quod  sequitur,  explicat,  quod  talis  etiam  peccet  bene  faciendo.  Sciunt  enim 
hebraei,  quam  soleat  coniuuctio  superflue  poni  in  eins  generis  locutionibus, 
i.Woi.  17,14.  ut  illud  Gene.  xvii.  'Masculus,  cuius  caro  non  fuerit  circuncisa,  et  peribit 
2.9no)".  12,1,5.  auima  illa  de  populo   suo'.     Exo.  xiii.  'Quicimquc  comederit  fermentum,   et 

peribit  anima  eius  de  Israel'.     Ita  et  hie  'Qui  bene  faciat  et  non  peccet'  pro  3,i 
60  quod  est  'qui  cum  bene  fecerit,  non  peccet'. 

Sed   Latomus,    illud  quod   consequcntia   urget,    non   diluit,    ubi   dixi  ^ 
superflumii   videri,  quod   Salomon  addit  ad  'iustum  hominem'  et  dicit  'Qui 


1  benefacere  ABC  4  vi.  viii.  C  18  vereatur.  Periculosum  ABC  31  bene- 

faciendo  ABC  o5  benefaciat  ABC  36  benefecerit  ABC 

')  53b.  II  412  3.  2. 


Bationis  Latomianae  confutatio.    1521.  75 

facit   boüum  et  noii  peccet',  quasi  iiistus  alias  qiiispiam  sit,    tjui  non  faciat 
bonum,  uam  quod  de  cadere  et  peccare  elusisse  credit,  non  movet.    Nun  euim  spridiiD.  24, 
<|uid  Beda^  aut  uUus  homo  dicat,  sed  quid  dicere  debeaut,  quaero.     lu  sola 
scriptura  dei  attendere  oportet,  uon  solum  quid,  sed  et  quis  dicat.     Nee  hoc 

5  eum   iuvat,   quod  alium  locimi   ex  iii.  ßeg.  viii.^  atfert,   qui  dictus  est:  pro- i-ftön.  8.46. 
bandum  prius  fiiit,  illum  eiusdem  esse  senteutiae  et  coutra  me  facere.     Xon 
euim  iiLxta  poueudum,  sed  confutaudum  illi  fuit,  alioqui  cur  nou  etiam  illud 
adduxit:  'In  principio   creavit  deus  coelum  et  terram"?     Et   quoties,  rogo, i.woj.  1, 1. 
diceudum   est  ei,   ut  non  iuxta  sed   contra  ponat?   sicut  ego  non  iiLxta  et 

10  similia,  sed  contraria  illis  posui.  Non  audio:  'alibi  sie  vel  sie  dicitiu"',  sed 
hoc  audiam:  'alibi  coutrarium  evidenter  dicitur'.  Tollat  suum  'potest  sie 
dici'  et  aiferat  'corümune  oportet  sie  diei'.  Et  hoc  debet,  quia  cum  iudi- 
caveriut,  damnaveriut,  exusserint,  comprobati  sint  a  Bulla,  tuq^issimum  eis 
sit,  eo  fuisse  uixos,  quod  possit  sie  dici,   uec  ostendant,  quod  oporteat  sie 

i:.  dici.  Quid  enira  cogitabit  orbis,  si  seipsos  prodant,  super  eo  dubio  tarn 
certam  seutentiam  tulisse,  executos  fuisse,  comprobatos  esse?  Et  quis  non 
tune  affii'uiet  Latomum,  veritatis  illum  assertorem,  in  reddenda  ratioue  et 
assereuda  veritate  publice  eonfundi,  nee  alio  quam  eavillandi  et  eludendi, 
uon  autem  docendi   aut  defendendi    studio  scripsisse?     Hoc  est   euim  uimis 

20  crasse  sophistieari  et  tentare  ingenia  et  iudicia  orbis.  Ego  meorum  nihil 
volo  posse  sie  dici,  sed  quaeeunque  non  debent  sie  dici,  ea  valeaut  et  sint 
disputationes.  Etiam  si  id  efficeret  Latomus,  ut  mea  non  urgerent,  tamen 
hoc  non  sufficit  rationis  redditoribus  et  damnatoribus ,  qui  mea  exusseruut, 
tauquam  non  solum  non  lu-geant,  sed  quae  prorsus  dici  non  debuerint.    Qiiae 

25  est  Lsta  le\'itas  vel  stultitia,  ut  argumeuto  suscepto  de  Christo  disserendi, 
mox  alia  cantilena  accepta  de  Heetore  Troiano  cantes? 

Inter  haec  et  argutatm-  dialecticis  captionibus  in  Lutherum  velut  prorsus 
ciloyov  et  ignariun  dialectices,  dieens:^  'Non  magis  sequitur:  Non  est  iustus, 
qui  faciat  bonum  et  non  peccet,  ergo  uuo  et  eodem  actu  facit  bonum  et  peccat, 

30  quam  sequitur:  Non  est  homo,  qui  vivit  et  nou  videat  mortem,  ergo  simul 
vivit  et  moritm*.  Aut  si  quis  diceret:  Non  est  homo,  qui  vigiiet  et  non  dor- 
miat,  si  ex  hoc  velis  inferre,  quod  simul  vigiiet  et  dormiat.  Similiter:  Non 
est  homo,  (pii  vivit  et  non  comedat,  ergo  quaudocunque  vivit,  coniedit'.*  Haec 
ille.  Obsecro,  da  uuum  de  pueris  Latomi,  qui  una  die  audierit  dialecticam, 
ut  coram  eo  praeceptoris  sui  iudustriam  examinem.  Die,  puer:  Estne  omuis 
illa  eonsequentia  optima,  quoties  ad  impossibile  secjuitur  quodlibet,  ut  hal^ent 


35 


5  Re.  AB        29  eodem  opere  facit  bonum  et  peccat  2atomu§,  eodem  actu  peccat  ABC 
30  vivat  £atomu§  32  dormiat,  ex  hoc  £atomu§  35  Est  ne  ABC 

')  SJergt.  Opp.  Latomi  SBI.  8.  9?cba  etflärc  Sptidjtn.  24,10  „de  levibus  quotidianisque 
l^eccatis,  sine  quibus  nee  iustonim  quisquam  in  Lac  vita  esse  potuit".  ^)  SI.  8^. 

')  35t.  S^.  *)  2cr  let;tc  Sa^  ift  in  bcr  (i)eiammtQU»9Qbc  be-j  l'abmuä  jiicf)t  üotljaubeu. 


76  Eationis  Latouiianae  confutatio.    1521. 

prima  rutliinenta  iipud  Aristotelem?  Exeiupli  gratia,  beue  secjuitur:  Tria  et 
tluo  suut  ücto,  ergo  diabolus  est  deiis,  per  regiüani  *ad  impossibile  .secpütur 
quodlibet'?  Quaniprimum  eiiim  antecedens  fuerit  verum,  eousequens  erit 
etiam  verum.  Ita,  uoune  bene  sequitur:  Nou  est  homo,  qui  vivit  et  uou 
videat  mortem,  ergo  simul  vivit  et  moritur?  Est  enim  antecedens  impossi-  5 
bile,  cum  nemo  vivens  videat  mortem,  unde  ex  eodem  antecedente  sequitur 
etiam  oppositum  consequentis,  scilicet:  Ergo  non  simul  vivit  et  moritur.  Ita: 
Non  est  homo,  qui  vigilet  et  nou  dormiat,  ergo  simul  vigilat  et  dormit,  nonne 
est  legitima  sequela?  sequitur  enim  etiam  contradictorium :  Ergo  non  simul 
vigilat  et  dormit.  Quia  antecedens  impossibile  est,  cum  homo  dormire  non  lu 
possit,  qui  vigilat,  nee  econtra.  Sic:  Nonne  sequitur:  Non  est  homo,  qui 
vivat  et  non  comedat,  ergo  quandocimque  vivit,  comedit,  non  comedit,  est  et 
non  est,  et  omuia  (piae  voles  inferri  ?  Quare  ergo  praeceptor  tiuis  istas  con- 
sequeutias  negat  et  damnat?  tum  in  re  seria  sie  nugatur?  An  hoc  etiam 
comprobavit  Bulla  egregium  factum?  Vide  itaque,  lector,  quam  caeca  sit  i'' 
iuvidia  sophistica,  ut  ista  puerilia  rudimenta  etiam  et  communem  hominum 
sensum  non  capiat. 

Sed  dicet  aliquis  Latomaster:  'Magistri  nostri  eximii  hoc  voluerunt: 
Nou  est  homo,  qui  vivat  et  uou  videbit  mortem  aliquaudo  in  futurum.  Et 
non  est  homo,  qui  vigilet  et  non  dormiat  aliquaudo,  alio  scilicet  tempore,  20 
(juam  (^uo  vigilat.  Et  non  est  homo,  qui  vivit  et  non  comedat  aliquaudo, 
non  omni  tempore  quo  vivit.  Ex  illis  enim  non  sequitur:  Ergo  simid  vivit 
et  moritur,  simul  vigilat  et  dormit,  simul  vivit  et  comedit."  Ago  gratias  de 
bona  informatione.  Sed  hoc  est  Magistros  nostros  eximios  uuo  absurdo 
liberare  et  gemiuis  immergere.  Quorum  primum  est,  quod  grammaticam  25 
ignorant  nee  sciunt  differeutiam  inter  verbum  pracsentis  et  futuri  temporis, 
dum  rem  futuram  per  praesens  euuuciaut,  simul  multa  advcrbia  occultant, 
forte  in  vindictam,  quod  antea  linguarum  peritiam  calumniati,  nunc  passiones 
^       illas  animae,  quae  iuxta  Aristotelem,  ut  Dialogus  Latomi  habet,^  apud  omnes 

cedem  sunt,  eÖerre  nequeant  et  sint,  quod  voluerunt,  elingues.  Ita  concedo  3o 
*?5i.  80, 19. pessime  inferri:  Non  est  homo,  qui  vivit  et  nou  videbit  (ut  psal.  Ixxxviii. 
habet)  mortem,  vel  non  videat  aliquaudo  mortem,  ergo  simul  vivit  et  moritur. 
Ita  pessime  infertur:  Non  est  homo,  qui  vigilet  et  non  dormiat  aliquaudo, 
ergo  sinuil  vigilat  et  dormit.  Non  sequitur:  Non  est  homo,  (pü  vivit  et  non 
comedat  aliquaudo,  ergo  quandocuuque  vivit,  comedit.  Sed  contra  quem  35 
]>ugnant  istae  absurdae  cousequentiae?  Nunquid  I^uthcrus  dixit:  Non  est 
iustus  in  terra,  (pii  bene  faciat  et  non  ])eccet  alicpiando,  ergo  simul  bene 
facit  et  peccat?  Quis  mihi  hoc  adverbium  'aliquaudo'  obtrudet?  quis  illud 
Salomoni  addere  audebit?    Et  hoc  alterum  est  absurdum  Magistrorum  uostro- 

37  benefaciat  ABC       benefacit  ABC 

1)  2üti)cx  bcnft  ttoI)(  an  bc§  SatomuS  23cmcrtuiigeii  über  bcii  Sa^:   „quod  notioncs 
sunt  eaodcm  apud  omnes"  Dialogua  in  triuni  lingu.  rationo,  Opp.  331.  162. 


Rationis  Latomianae  confutatio.    1521.  77 

rum,  quo  fere  seraper  peccant,  quod  vocatur  i>etitio  principii.  Quo  quia 
Latomus  toties  utitur,  non  gvavabor  hoiuinem  toties  admonere,  si  forte  ex 
liac  coutentione  saltem  alicjuam  regulam  dialectieae  discere  queat.  Dico  ergo: 
lioe  probandum  fuit  Latomo,   quod  Salomonis  verbuni  includeret  adverbiuni 

D  'aliquaudo',  quo  contralieretur  peceatum  ad  opera  mala  extra  bouum  opus. 
At  ipse,  quasi  probatum  sit,  appreliendit  et  probat  negatum  per  negatuni 
viciosissime. 

Quod  si  haec  vicia  non  essent,  adhuc  deficit  iu  modis  praedicandi  per 
se   et  per   accidens.     Peceatum    euim    (quod    borrescere   faciet   omues    pilos 

10  Magistronmi  nostrorum)  vohii  et  nunc  dico  praedicatione  perseitatis  inesse 
operi  bono,  quam  diu  vivimus,  sicut  risibile  inest  homini  (loquor  ad  raorem 
Aristotelis,  non  sophistarnm,  qui  adhuc  nesciunt,  quid  sit  per  se  apud 
Aristotelem  aut  propria  passio),  sed  esca,  somnus,  mors,  insunt  praedicatione 
per  accidens.     Ut  ergo  non  seqnitur:  Homo  semper  est  risibilis,  ergo  semper 

15  ridet,  ita  non  seqnitur:  homo  vivit,  ergo  semper  vigilat,  comedit,  raoritur. 
Tarnen  ut  seqnitur:  Homo  vivit,  ergo  est  risibilis,  comestivus,  dormitivus, 
mortalis  &c.,  ita  seqnitur:  Homo  l)ene  facit,  ergo  peccat,  quia  homo  bene 
faciens  est  subiectmn  et  peceatum  eins  passio,  ut  suppositum  est  ex  Salo- 
mone.     Quare   ego   melius    aemulabor   consequentias    istas   perseitatis,   quam 

■jo  Latomus,  et  veris  exemplis  meam  consequentiam  et  necessariis  necessariam 
suadebo.  Hoc  modo  bene  seqnitur:  Non  est  sophista  Lovanii,  qui  scri ptnras 
tractet  et  non  depravet  sententias  damnetque  veritatem,  ergo  codem  opere 
tractat  scripturas  et  depravat  eas.  Quia  sophistarnm  est  aliqnando  scripturas 
tractare,  sed  proprium  eorum  illas  depravare  et  damnare.     Sic  bene  seqnitur : 

25  Non  est  theologista  Lovanii,  qui  concionetur  et  non  loqnatur  fabulas  et  somnia 
sua,  ergo  quoties  concionatur,  fabulatur,  quia  theologista  verbum  dei  prae- 
sumit,  sed  proprium  suum  est,  fabulas  pro  eo  docere.  Sic:  Non  est  h}q)o- 
crita  Lovanii,  qui  missam  faciat  et  non  adoret  idolum,  ergo  quoties  missam 
facit,   adorat   idolum.     Quia   antecedentia  orania   sunt  uecessaria  et  per  se, 

30  cum  non  possint  se  aliter  habere.  Veniam  dabis,  pie  lector,  huic  meae 
nugacitati,  et  Latomo  imputabis,  qui  non  est  veritus  in  re  ista  gravi  veri- 
tatem istis  nugis  calumuiari.  Volueram  transire  hoc  cavillum,  sed  recor- 
datus  pompae  et  Bullae,  timui,  ne  istas  nenias  belle  valere  simplices  credcrcnt, 
qiiae  si  valerent,   incredibili   absurditate  sententiam  meam  traducerent,   ideo 

35  fuit  ei  reddendum  quod  mercl)atur.  Hi  sunt,  quos  Papa  com])rol)at  et  cul- 
trices  agiü  dominici  fideles  vocat,^  in  mei  solam  invidiam,  non  iu  illorum 
gratiam,  de  qua  tamen  sola  inflantiu'. 

17  benefacit  ABC       benefaciens  ABC 

*)  Suite  Sco'a  X.  tiotn  15.  2iuii  1520:  ^Testis  denique  est  praedictorum  erroruni, 
seu  niultorum  ex  ei.s,  per  Coloniensem  et  Lovaniensem  Universitates  utpote  agri 
dominici  piissinias  i-eligiosissimasque  cultrices,  non  minus  docta  quam  vera  ac  sancta 
coni'utatio,  repi-obatio  ot  damnatio".     Grl.  'KuSg.  Opp.  var.  arj?.  IV  270. 


78  Rationis  Latomianae  confatatio.    1521. 

Quocl  vero  Hieronymum  addit/  qui  docet,  'hominera  non  peecare^  esse 

id  quod  non  perjietuo  carere  peceato,  hoc  est,  iustiim  facientem  bonnm  non 

esse  qui  non  peeeet,  debet  sie  intelligi,  qnod  aliquando  peccat,  siout  de  David 

i.ffön.  15, 5.  legitnr,  quod  omnes  volnntates  fecerit  et  tarnen  aliquando  peccaverit:  iterum 

liic  Latomus  aifert  suum  'potest  sie  diei'  et  non   moustrat,  quia  debeat  sie    r. 
dici.    Obseero,  quis  dubitat  sanetos  aliquando  peecare?    Sed  hoc  probandum 
fiiit  Latomo,  quod  eadem  esset  Salomouis  sententia  in  praesenti  verbo.    lani 
alterum  eins  vicium  hoc  loco,  quod  a  simili  arguit.     Tertium  vitiuni  petitio 
})rineipii  est,  quod  siniilitudinem  non  prius  ]>robat.     Ego  concedo  sententiam 
Hieronymi  adductam,  sed  nego  Salomouis  siniilcm  et  eandem.    Quid  faeies?   lo 
Juolamabo   et  ego  Latomum  iterum:    Audis,   I^atome?     Tuimi   argumentum 
quod  suscepisti,  est  hoc:  'Opus  bonura  non  est  peccatum\     Et  haue:  'Opus 
bonum  est  peccatunv  confutare  debes,  non  illam  probare:  'Sancti  aliquando 
peccant',  nee  illam  confutare:  'Sancti  nunquam  peccant\     De  iis  enim  nemo 
tecum  disputat.     lara  Hieronymus  eo  loco  ne  cogitat  quidem   de  isto  loeo  lä 
Salomouis,  tantum  abest,  ut  probet,  eins  sensum  esse,  quem  Latonuis  ex  ipso 
affert.  Insulsissima  est  consequentia:  Hieronymus  dieit,  quod  sancti  aliquando 
peccant  et  non  perpetuo  careut  peceato.   Ergo  Salomon  idem  vult,   quando 
>|5rfb.©ni. 7,  dicit :  'Non  est  iustus  in   terra,  qui  faciat  bonum  et  non  peccat'.     Cur  non 
1.  eor,  7, 28. etiam  dicis:  Paulus  dieit:  'Virgo  non  peccat,   si  nubit',  ergo  idem  est  quod  20 
1. «Pf tv. 5, S.Petrus  dicit:  'Fratres,  vigilate  et  sobrii  estote'?    Consequentias  trahis  et  non 
probas  eas,  deinde  sensum  unius  loci  vis  in  alium  locum  intrudere,   autori- 
tate  propria,  quasi  til)i   orbis  credere  et  cedere  debeat  sine  ullo  testimonio. 
Compone  quotquot  voles  loca,  sed  memor  esto,  ut  probes  illorum  esse,  sicuti 
vis  videri,  eandem  sententiam.     Hoc  enim  officium  Latome  suscepisti,  quod   25 
nisi  feccris,  nihil  feceris.     Manet  mihi  sententia  et  Salomon  mens  firnuis,  et 
vos  ineeudiarii  et  sacrilegi  couvincemini. 

An  autem  Hieronymus  recte  tractarit  illud  'David  fecit  omnes  volnn- 
tates dei,  et  tarnen  aliquando  peceavit',  per  hoc  quod  dieit,  'omnes  volnn- 
tates' dixisse  deum,  sed  non  addidisse  'perpetuo',^  iu  niedio  relinquo,  alicnum  so 
ab  instituto  nostro.  Nos  dieimus,  omnes  volnntates  dei  fieri  sie,  ut  ignoseat 
omni  operi  nostro,  sicut  Augustinus  dieit :  ^  'Mandata  dei  implentur,  quando 
quicquid  non  fit,  ignoseitur',  nihil  liic  de  robustis  illis  peecatis  disputamus, 
(juibus  aliquando  sancti  peccant,  sed  de  quottidiano  inherente,  sieut  et  ipsi 
de  veniali  loquuntur.  Satis  diu-a  mihi  Hieronymi  interpretatio  videtur:  Omnes,  s.-. 


1  Hierony.  AB,  Don  C  irrig  in  Hieronymus  umgcyetjt  2  peceato.  hoc  ABC  4  pec- 
caverit. Iterum  ABC.  ^iejc  Snterpimftton  ift  baran  Sc^ulb,  ba^  Sßald^  nai^  peceato  3-  2  bcn 
?lu§faE  eta^cT  SBortc  üermut^et 

')  Opp.  Lat.  S8t.  8i>.  er  citirt  Hieron.  Dialogi  adv.  Pelagianos  III  (Opp.  od.  Mar- 
tianay  Tom.  IV  534.  535).  *)  Hieron.  ,Neque  enim  dixit  [Dous],  invenisse  se  viruui, 

({ui  cunctas  in  perpetuuui  suae  iu.ssionis  taceret  voluntates".  ^)  UJcrgl.  oben  S.  5(5. 


Rationis  Latomianae  confutatio.    1521.  79 

id  est,  aliqiiando  vel  pro  maiori  tempore,  non  tarnen  damuo,  propter  figiiram 

illam  synecdocheu.     Deiude  manifeste   errat,  quod  Paulum  iusimulat,   quasi 

vel  peccarit  vel    non   bonnm   opus   feccrit,   dum   scripsit  ad  Timotheum  de2.2im4, 13. 

membranis,  ac  quoties  de  necessariis  huius  vitae  cogitarit.^     Ubi  est  hie  ille 

5    Thraso,  qui  se  pouderare  non  numerare  testimonia  dixit?    Error  est  inquam 

asserere,  Paulum  in  bis  non  bene  fecisse.    Melius  Paulus  ipse:  'Omnia  qnae- tsoi.'^V/n!'  ' 
cunque  faciti.s,   sive  comeditis,   sive  bibitis,   omnia  in  nomine  domini  nostri 
Liesu  Christi  facite\     Communis  vita   iusti   non  est  nisi  mera  bona  opera. 
Neque  enim    unam   ungulam   relinquit  Christus   in  Aegypto  de  ovibus   suis.  s.Wof.  10,20. 

in  Quod  dico,  ut  sophistae  sciant,  S.  Patres,  ut  aliquando  peccaverunt,  quod 
Latomus  probat  ex  Hieronymo  per  exemplum  David,  ita  aliquando  errasse 
quoque,  quod  ego  hie  in  Hieronymo  probo,  proinde  optime  valere  eoruni 
autoritates,  quando  scripturis  manifestis  nituutur,  si  secus,  ne  mihi  crepent 
et  iactent  sese  vicisse,  quod  autoritas  cuiuspiam  sancti  ab  eorum  parte  steterit. 

ih  In  contentione  sumus,  ubi  divinis,  iisque  certis  et  evidentibus  nitendum  est 

testimoniis.  Humana  vero  valeant  in  familiari  persuasione  et  populari  contione. 

Sed  quia  Paulum   pro   exemplo  ponit,   qui  sine  peccato  bonnm  opus 

fecerit,   tent^mus  et  nos  istam  prosopopeiam.     Demus  itaque  S.  Paulum  vel 

Petrura  sive  orantem  sive  docentem,  sive  aliud  bonnm  opus  operantem.     Si 

üo  est  opus  bonnm  sine  peccato  et  absque  omni  vitio,  potest  ipse  stare  cum 
debita  humilitate  corara  deo  et  dicere  hoc  modo:  *Ecce  domine  deus,  hoc 
opus  bonnm  per  tuae  gratiae  auxilium  feci,  non  est  in  eo  vicium  aut  pec- 
catum  ullum,  nee  indiget  tua  misericordia  iguoscente,  quam  super  eo  nee 
peto,  deinde  volo,  ut  iudicio  tuo  verissimo  et  strictissimo  ipsum  iudices.    In 

25  hoc  euiiu  gloriari  coram  te  possum,  quod  nee  tu  possis  illud  damnare,  cum 
sis  iustus  et  verax,  imo  nisi  teipsum  neges,  non  damnabis,  certus  sum,  non 
iam  opus  misericordia,  quae  remittat  debitum  in  isto  opere,  sicut  oratio  tua 
docet,^  evacuata  hie  est  utique,  sed  tantum  iustitia,  quae  Coronet'.  Hor- 
rescisne  et  sudas,  Latome?  haec  omnia  posse,  imo  debere  dici  a  tali  iusti- 

30  tiario  certum  est,  quia  veritatera  debet  dicere  maxime  coram  deo,  neque  enim 
propter  deum  debet  mentiri,  at  veritas  est,  opus  esse  absque  peccato,  laude 
digmmi,  misericordia  non  egens,  iudicium  dei  non  timens,  imo  iam  in  opere 
ipso  et  accepto  dono  gratiae  confidere  et  sperare  licet,  quia  habemus,  quod 


G  Leueiecisse  AB  8  lesu  C  IG  2Batc^   ü6cricljt:    Sie  tneufd^lic^cn   abcv  mögen 

in  gemeinen  3iu'ebungcn,  ober  9iat^  guter  grcunbe,   obet   anbctcr  9]icnfd§cn  gelten  2s  Ilor- 

rescis  ne  C 

*)  Hieron.  ,Putasne  Apostolum  Paulum  eo  tempore,  quo  scribebat:  'Lucernam, 
sive  penulam,  quam  reliqui  Troade  apud  Carpum,  voniens  att'er,  ac  libros,  et  maxime 
membranas'  de  coele.stibus  cogitasse  mysteriis,   et  non  de  his,   quae  in  usu  communis 

vitae  vel   corporis  neceasaria  sunt? "      ,Hic  liabes    -  je^t  i.'atomu5  f)tn3U  —  quod 

Tioiuinem  non  esse  sine  peccato'  apud  sanctos   sit  eum  non  perpetuo  carere  peccato". 
2)  5. 58tttc  bc§  5ÜQtct  Unfcr. 


gQ  Rationis  Latomianae  confutatio.    1521. 

opponamus  etiam  ipsi  deo  et  iudicio  et  vcritati  eius,  iDcle  neque  ampliiifs 
enm  timere  oportet,  et  in  misericordia  eins  uou  confidere.  Noune,  Latome, 
haec  omnia  sequi  et  fieri  oportet?  Neque  enim  deus,  etsi  creaturas  bouas 
destruat,  ideo  eas  damuat  aut  reprobat.  Ita  licet  posset  et  talem  sauctuui 
cum  suo  opere  destruere,  tarnen  non  potest  damnare  aut  reprobare,  quia  .•> 
W\-  45, 8.  stat  veritas :  'Dilexisti  iustitiam  et  odisti  iuiquitatem\  Et  sie  per  gratiani 
dei  habemus,  quod  in  liac  etiara  vita  et  ante  iudicium  deo  opponannis  et 
tarn  misericordiam  quam  iudicium  eius  secure  posthabeamus. 
^i.  143, 2.  Et  ubi  tunc  est  illud  psal.  c.  i.  'Non  intres  in  iudicium  cum  servo  tuo, 

quia  non  iustificabitur  in  conspectu  tuo  omnis  vivens'?     An  hie  synecdoche  lo 
est  "^omnis  vivens',  id  est,  multi  vel  aliqui  viventes?  Sed  et  Paulus  i.Corint.  iiii. 

i.(£ov.4,4.'Nihil  mihi  conscius  sum  (ecce  bona  opera),  sed  non  in  hoc  iustificatus  sum\ 
Quo  modo  non  iustificatus,  cum  in  bono  opere  sit  iustitia  et  nulluni  ])ec- 
catum?  Certe  praedicasti  Euangelium  totis  viribus,  collegisti  (ut  Latonms 
dicit)^  collectam  cum  omnibus  circunstanciis  virtuosis,  etiam  ab  Aristotele  i;' 
reconsitis,  certe  hoc  opus  fuisse  bonum  non  potes  negare,  quomodo  ergo 
adhuc  peccator  es  in  illo?  An  non  es  })eccator,  qui  non  iustificatum  in  hoc 
te  dicis?     An  etiara  mentiris   te  iustificatum   non   iustificatum  vocans?     Si 

i.(iov.4,:!. 4.Latomum  audis,  non  dicas:  'neque  meipsum  iudico,  dominus  autem  est  qui 

me  iudicat\  Sed  dicas:  'ego  iudico  meipsum,  quia  opus  bonum  illius  iudicium  so 
non  metuit,  iustus  enim  est  ipse\  Aut  ergo  Latomiani  blasphemant  dei 
misericordiam  et  iudicium  cum  suis  operibns  sine  peccato,  aut  tu  Paule 
mentiris,  imo  et  ipse  blasphemas  veritatem  ab  illis  doctam.  Non  stant  simul 
'liabeo  opus  sine  peccato'  et  *in  hoc  non  sum  iustificatus'.  Noli  deum  ini- 
qnnm  facere,  qui  non  iustificet  opus  bonum  sine  peccato.  Quid  enim  in  co  25 
damnet?  imperfcctionem?  at  illa  non  est  peccatum,  sed  poena  augens  boni- 
tatem  etiam,  ut  melius  sit  forte  multas  quam  paucas  habere  eiusmodi  imper- 
fectiones. 

3crfm.i7,ir,.  At  dices:  'Hieremias  dicit  xvij.  *Tu  scis,  quod  egressum  est  de  labiis 

meis,  rectum  in  conspectu  tuo  fuit,  diera  hominis  non  desideravi,  tu  scis,  te  30 

2.Sön. 20, 3. pastorem  sequens'.  Et  Ezechias  iiii.  Reg.  xx.  'Obsecro,  domine,  memento 
quaeso,  quomodo  ambulaverim  coram  te  in  veritate  et  in  corde  perft^cto,  et 
quod  placitum  fuit  coram  te,  feciV  Respondco:  non  autem  dicit,  se  in  iis 
ijjsis  nihil  peccasse,  idem  fere  cum  Apostolo  sentiens:  *Non  sum  mihi  con- 
scius, feci  quae  tibi  placita  sunt,  et  quaecunque  mandantur,  sed  non  in  hoc  sr. 


')  Opp.  Lat.  SBl.  9:  „accipiamus  aliquod  opus  iustitiae  sive  virtutis,  ut  ilivi  Pauli 
collectam  portantis  in  Hierusaleui :  dicat  Martinus,  quae  circunstantia  rationis  et  pru- 
dentiae  in  hoc  opere  deficit?  Unde  sit  ibi  malitia?  An  non  observavit  Paulus,  quis, 
quid,  qualiter,  per  quid,  propter  quid,  ubi  et  quando?  ergo  hoc  opus  rationi  con- 
sonat,  cum  sit  virtus.  Nam  virtus  est  habitus  naturae  modo  atque  rationi  consen- 
taneus.  Neque  nos  Martinus  reiiciat,  quod  habituni  nominaverimus  et  circunstiintias, 
de  quibus  Aristoteles  in  Ethicis  et  praodieainontis." 


Rationis  Latomianae  confutatio.    1521.  81 

iustificatus  siini'.  Loquitur  quantnm  habet  conscientia.  Denique  in  psalterio 
et  aliis  locis  passim  invocant  sancti  iudicinm  clei  pro  causa  sua  contra  ad- 
versarios.  Et  tarnen  qni  coram  liominibus  et  conscientia  sua  irreprehensibiles 
sunt,  non  iustificantiu"  coram  deo  in  hoc,  sed  in  alio  quopiam,  nempe  Christo. 

5  Si  ergo  Apostolus  audet  dicere,  se  nullius  esse  sibi  conscinm,  et  tarnen  non 
in  hoc  iustificatum,  quanto  magis  Ezechias  aut  Hieremias  non  iustificati  sunt 
in  his  quae  recensent,  cum  sit  multo  malus  et  perfectius  nullius  esse  con- 
scinm, quam  ambulare  in  veritate  et  facere  placita  dei.  Hi  enim  alicuius 
esse  possunt  sibi  conscii,   ut   et  Latomus  ex  Hieron^nno  jiroljat.     Caeterum 

10  de  verbo  est  alia  quaestio,  ibi  enim  et  Paulus  audet  dicere,  deum  non  posse 
mentiri  nee  seipsum  negare,  quia  verbum  est  eins,  non  nostrum,  in  hoc  pos- 
sumus  cum  fiducia  stare,  etiam  coram  eo,  et  dicere:  scio,  quod  hoc  non 
potes  damnare,  hoc  enim  est  iustificatum  in  semetipso,  non  modo  nullius  sibi 
conscinm,  hoc  non  timet  tuum  iudicinm  nee  quaerit  misericordiam ,  denique 

15  hoc  tibi  opponere  possumus,  cum  sit  tibi  per  omnia  aequale  &c.     Sed  de 
usn,  ministerio  et  tractatu  verbi  non  ita  possumus,  quia  liic  id  quod  nostrum 
est,  accedit.     Ideo  Hieremias  bene  dicit :  'Quod  egressum  est  de  labiis  meis,  3frfin.i7,i6. 
rectum  in  conspectu  tuo  fuit'.     Denique  pro  verbo  mori  debemus  tam  certi, 
quod  pura  veritas  sit,   sed  pro  opere  suo  bono,   quod   sine   omni   vicio  sit, 

20  quis  audeat  mori?     Xam  et  Paulus   ad  Timoth.   cum  diceret:  'Bonum  cer-2.Xim.4,7.8. 
tarnen  certavi,  cursum  consummavi,   fidem  serva\'i,   de  reliquo  reposita  est 
mihi  Corona  iustitiae,  quam  reddet   mihi  in    illum  diem  iustus  iudex",   non 
dicit  se  in  hoc  iustificatum,   sed  similia  Ezechiae  in   praesumptione  miseri- 
cordiae  loquitur,  cuius  beneficio  nullius  sibi  conscius  expectat  coronam  gloriae, 

i5  quod  faciunt  et  omnes  credentes.    Spes  enim  expectat  non  iram,  sed  gloriam, 

ut  Tit.  ii.  dicit,  sed  non  in  operibus,  imo  in  misericordia  dei.  Xit.  2, 13. 

Quid  autem?  si  Latomiani  elabantur  dicentes:  *Xon  volumus  ita  fieri, 
quia  nemo  est  certus,  an  tale  opus  liabeat'.  Quid  audio?  Stoici  sumus  an 
Academici,   ut  nihil  certnm  liabearaus?     Verum  non  credo  eos  ita  desipere. 

30  Quid  enim  absurdius  quam  docere  l)ona  opera  et  simul  ignorare,  quae  sint 
bona  opera,  aut  nulluni  exemplum  posse  monstrare.  Paulus  enim  nihil 
dnbitat,  nee  David.  Non  enim  ait:  'dubius  sum",  sed  'nihil  mihi  conscius 
sum\  Et  Ezechias  non  ait:  'dubius  sum,  an  fecerim  placita  coram  te\  Et 
David  ps.  vii.  non  ait :  'ludica  me  secnndum  dubium  meum'',  sed  'secundum  ^i.  7, 9. 

3»  innocentiam  meam,  quae  est  in  me'.     Rursus  Paulus  non  dnbitat,  opus  esse 
in  peccato.     Non  enim  ait:  'Sed  in  lioc  dubito,  an  sini  iiLStificatus"*,  sed  sie: 
*Non  in  hoc  iustificatus  sum'.     Et  David  non  ait:  'Quis  seit,   si  iustificetiir i.iior. 4, 4. 
in  conspectu  tuo  omnis   vivens',  sed   'Quia  non   iustificabitur  in   conspectu  *i5j.  143, 2. 
tuo  omnis  %nvens'.     Quis  enim  persnaderetur   ad   bonum  opus,  si  dubitarc 

40  del)eret,  quodnarn  esset  bommi  opus?    Quis  in  dubimn  et  in  inccrtum  currere 


21   consumavl  ABC 
Sut^etS  aBetfc.   VIII. 


82  Rationis  Latomianae  confutatio.    1521. 

1.  Gor.  9,26.  (ut  Apostoliis  ait)  et  aerem  piignis  verberare  volet  sciens  et  prudens?  tum 

vere  inilla  unquam  erit  pax,   cum  et  bona  opera  habere  oporteat,  et  nemo 

sciat  tota  vita,  quando  habeat.     Quare  nobis  optime  consuluit  deus,  ut  nos 

®at.  5, 22.  de  utroque  certificaret,   opera  bona   manifesta  docens  esse   Gal.  v.  'Fruetus 

awattf).  7, 20.  autem  Spiritus  sunt  charitas,  gaudium,  pax  &c.*  Et  Matt.  vij.  *Ex  fructibus  ;> 
eorum  cognoscetis'.  Rursum,  ea  non  sine  vitio  et  peccato  esse  (ne  in  illis 
esset  fidueia  nobis),  eertos  nos  faciens,  ut  non  dubia  et  fallaei  confessione 
possimus  in  omni  opere  nos  agnoscere  peecatores,  et  misericordiae  viri  in- 
veniamur.  Porro,  ut  pacem  haberemus  infallibilem,  verbum  suum  in  Christo 
nobis  dedit,  in  quod  cum  fidueia  nixi,  securi  essemus  ab  omni  malo.  Neque  lo 
enini    adversus   verbum   etiam    portae  inferi  valent   cum    omnibus   peccatis. 

i.woi.32,28.  Ibi  petra  refugii  nostri,  ibi  cum  lacob  etiam  contra  deum  hictari  possumus 
et  suis  eum  promissionibus,  sua  veritate,  proprio  verbo  urgere  (ut  sie  dicam) 
audemus.     Quis  enim  deum  iudicabit  et  verbum  eins?     Quis  etiam  fidem  in 
verbum  eius  accusabit  aut  damuabit?    Desinant  ergo  et  jmei  Latomi  maculam   i5 
in  gloriam  dei  ponere  et  os  blasphemum  compescant,  nee  nobis  idohmi  operis 

«om.  1, 23.  nostri  dubii  et  infidelis  erigant,  ne  et  nos  gloriam  nostram  mutemus  in  simili- 

fi  iot,2-e  tudinem  vituli  comedentis  fenum. 

In  fine  indignatus,  quod  insimulati  essent  sese  non  intelligere,  quid  sit 
peccatum  usu  scripturarum,  'Yideamus,  iuquit,  in  scriptura  quid  sit  peccatum\^   -'o 
Deinde  peccatum  quattuor  modis  accipit:   Primo  pro  causa  peccati,  Secundo 
pro  effectu  seu  poena,  Tertio  oblationem  pro  peccato,  Quarto  pro  ipsa  culpa, 
quo  anima  rea  fit.     Et  miror,  quod  non  quinto  modo  etiam  pro  premio  pec- 
cati acceperint,  deinde,  ut  totum  Aristotelem  haberemus,  etiam  peccatum  per 
se  et  peccatum  per  accidens  facere  poterant  foecundi   illi  distinctores.     Hie  25 
si  quaeram:  quae  est  illa  scriptura,  in  qua  i.sta  quadriga  pcccatorum  liatomo 
est  visa?  respondet:  'Origenes  et  Ambrosius  diabolum  vocant  peccatum.    Et 
Augustinus^  concupiscentiam  post  baptisinum  vel  motum  eius  remanentem'. 
Ex  his  ego  concludo,  quod  Origenes,  Ambrosius  et  Augustinus  sunt  scriptura 
sancta:  ita  multiplicabuntur  non  solum  dii  per  opera  bona,  sed  etiam  scripturae  30 
deorum  per  peccata.     Quid  enim  essent  dii,  nisi  et  scripturas  divinas  nobis 
darent?     Deinde  negat^  peccatorem  dici  eum,   qui   habet  peccatum   secundo 
modo,  id  est,  concupiscentiam  seu  motum  eius  post  ba])tismum.     Sed  mitta- 
mus  ista  })ortenta  et  ad  rem  vem'amus.     Hie  te,  lector,  iubeo  liberum  esse  et 
Christianum,  in  nullius  hominis  verba  iuratum,  scripturae  sanctae  constantem  3.i 
professorem,   quae   si  quid  peccatum  vocat,   tu  cave  ulHus  verbis  movearis, 

12  Ib  ipetra  AB 

')  Opp.  Lat.  351.  8b.  ')  gotomn§  beruft  fid)  331.  G^  oiif  Augu.st.  contra  duas 

epistol.  Pelagianorum  I  13.  „Haec  [concupi.scentia]  etiam  si  vocatur  peccatum,  non 
utique,  quia  peccatum  est,  sed  quia  peccato  iacta  est,  sie  vocatur".  Opp.  X  (Venet. 
1733)  42.3.  ')  33(.  9:  „neque  is ,  in  quo  est  concupiscentia  aut  raotus  eius,  peccat, 

nisi  adhibeat  consensum  in  rem  illicitani". 


Eationis  Latomianae  confutatio.    1521.  83 

qui  velut  melius  locuturi  ipsum  uegant  peccatum,  sed  nuuc  iraperfectionem, 
nunc  poenam,  nunc  vicium  vohmt  appellari,  quo  extenuent  et  eludant  verba 
dei,  cum  nihil  horum  habeat  scriptura,  credasque  tu  ppiritum  sanctura  cum 
fuisse,  qui  res  suas  idoneis  verbis  eloqui  potuerit,  ut  hominum  figmeutis  nihil 

5  opus  haberet.     Ineredibile  est  enim,  quam  torqueat  sophistas  Paidus  Ro.  vi.  9Jöm.  g-s 

et  vii.  et  viü.,  quod  ibi  peccatum  et  non  poenam  appellarit  concupisceutiam 

superstitem  baptismo.     Multa  siunma,  si  possent,  redimerent  hoc  vocabulum. 

S.  Hilarius  recte  ceusuit/  nihil  Heere  asseri  extra  praescriptum  coeleste, 

qui  vero  id  tentaret,   aut  ipse  non  intelligeret ,   aut   aliis   non   intelligendum 

10  relinqueret,  id  quod  accidit  et  istis  in  vocabulo  peccati  eo  loco  Pauli.  Non 
autem  advertunt  sophistae,  quam  sit  absurdum  et  fide  indignum,  peccatum 
appellari  poenam  peccati  eo  loco,  et  id  nnllo  alio  testimonio  scriptm*arum 
posse  doceri,  quod  tamen  oportet  in  contentione,  ut  obstruatur  os  adversario, 
sicut  Paulus  iussit  Tito.     Sed  non  solum  hoc  non  possunt  docere,  peccatum  xtt.  1,9. 

i'i  eo  loco  poenam  esse,  insuper  nee  Lovaniensis  theologisandi  ratio  hie  aliqiiid 
potcst,  ut  saltem  et  alius  imus  locus  in  scripturis  produceretur,  quo  pec- 
catum similiter  eam  poenam  significet,  etiam  si  hunc  locum  non  cogeret  de 
simili  peccato  intelligi.  Cum  autem  hie  cardo  totius  ferme  quaestionis  ver- 
setur,  et  Universum  cahos  Latomianae  oifae  in  peccati  istis  ludibriis  et  aequi- 

20  vocationibus  superbiat,  nobis  autem  id  agendum  sit,  ut  veritatem  sie  assera- 
mus,  quo  adversarius  non  habeat  occasionem  illudendae:  habet  autem  eam, 
si  peccatum  non  possumus  per  scripturas  isto  modo  distinguendum  et  aequi- 
vocandum  probare,  sicut  revera  ncque  illi  nee  nos  possumus :  quare  in  simplici 
et  constanti  significatione  sistendum  est,  nee  egrediendum,   donec  manifesta 

25  autoritas  nos  exire  cogat.    Paulo  itaque  altius  haec  repetenda  sunt. 

In  primis,  peccatum  non  multis,  sed  uno  simplicissimoque  modo  in 
scriptinns  accipi  non  dubites,  nee  sinas  per  Sophistas  multiloquos  hoc  tilji 
extorqueri.  Peccatum  vero  aliud  nihil  est,  quam  id  quod  non  est  secun- 
dnm   legem  dei.     Stat  enim   sententia  Ro.  vij.  Ter  legem  cognitio  peccati',  9*önt.  7, 7. 

30  sicut  econtra  per  peccatum  ignorantia  legis.  Peccatum  enim  tenebra  est, 
quam  lex  illuminat  et  revelat,  ut  cognoscatur.  lam  vero  hoc  libenter  asserimus 
et  gaudemus,  scripturas  frequentissimc  uti  figuris  grammaticis,  synccdoche, 
raetalipsi,  metaphora,  hyperbole,  inio  in  nulla  scriptm'a  frcquentiores  fignrae. 
Sic  cum  coelum  in  universa  scriptura  simplex  et  univoca  vox  sit,  quae  super- 

35  nam   illam    maohinam   significet,  tamen  psal.  xviij.  pro  Apostolis  per  meta->;äi.  la,  2. 
phoram  ponitur.^     Et  terra  simplex  vox  quid  significet  nemo  nescit,   meta- 
phorice  impios  viciis  et  malis  calcandos  significat.     Quod  si  quis  contendat, 


5  vi.  vii.  C         14  Titnm  C         21  illudendae.  Ilaljet  AB         23  possunnis.  Quare  ABC 
27  sinas  te  per  ABC  SC  metsepliorice  C 

')  UJergt.  Hilarii  d.-  trin.  II  init.  Opp.  Paris  1652  ©p.  21.  22.  '-)  95crg(.  Ü<b.  111 

©.  127  unb  Operat.  in  Ps.  3U  bifjer  ©teile  (dxl.  %u%q.  Opp.  exeg.  lat.  XVI  1:37). 

6* 


84  Rationis  Latomianae  confutatio.    1521. 

haec  nihil  minus  multa  significata  esse,  respondeo:  si  sie  vis,  non  repugno. 
Secl  (luodnam  tum  lexieon  erit,  quod  nos  vocabula  doeeat,  cum  figurae  eius- 
modi  sint  in  arhitrio  utentiura,  seu  ut  voeant  ad  placitum?     Sieut  Horatius 

docet:^ 

*Dixeris  egregie,  notum  si  callida  verbum  5 

Reddiderit  iunctura  novum'. 

Exempli  causa:  'Yexillum'  nemo  non  simplex  vocabulum  ducit.  At  cum 
dixero  Sx'xillum  crucis'  aut  'vexillum  vcrbi^,  nemo  non  egregie  factum  verbmn 
novum  ex  notissimo  cernit.  Et  has  egregias  innovationes  si  velis  proprias 
significationes  facere,  quis  erit  finis?  scilicet  ideo  in  lexico  scribes :  'Vexillum  10 
ab'quando  significat  crucem  propositam  et  Euangelium  praedicatum' ?  Persius 
cepe  'tunicatum'  vocat,^  ergo  scribendum:  'Nota,  tunica  significat  corticem 
cepae'? 

Proinde  mihi  Hebreistae  illi  non  placent,  qui  tot  uni  verbo  significationes 
faciunt   occasione  Chahlaicorum   istorum  Onkeli    et  lonatliae,    quorum   hoc   ir> 
negocium  fuisse  videtur,  ut  ea,  quae  scriptura  venustissimis  et  ornatissimis 
figuris  eloquitur,  pro  rudibus  exuerent  et  crasso  simplicique  significato  tra- 
derent.     Hinc  natae  illae  aequivocationes  in   ista  lingua  sine  causa  et  quae- 
dam  Babylonica  confusio  verborum.     Mire  enim  dispergitur  et  intclligentia 
et  animus  ista  varietate,  ubi  si  una  simplici  (quoties  fieri  potest)  significatione  20 
proposita  caeteras  illius  imagines  et  figuras  iuxta  posneris,    placido  et  fiicili 
sinn  omnem  illam  confusionem  colliges,   tum  et  memoriam  et  intelligentiam 
mirum  in  modum  iuvabis,   nee  minus   animura   simul  dulcissima   vohiptate 
capies.     Nescio  enim,  quae  sit  figurarum  euergia,  ut  tam  potenter  intrcnt  et 
afficiant,  ita  ut  omnis  homo  natura  et  audire  et  loqui  gestiat  figurate.    Nonne  2:. 
*;si.  19, 2.  nmho  dnlcius    sonat:    'Coeli   enarrant  gloriam   dei',    quam   istud:  'Apostoli 
5.  Wo).  4, 19.  ])racdicant  verbum  dei'?     Et  quaudo  Moses  Deutero.  iiij.  dicit  de  astris  non 
adorandis :  'Ne  forte  adores  ea,  quae  creavit  dominus  deus  tuus  in  ministerium 
cunctis  gentibus,  quae  sub  coelo  sunt",  si  hebraeum  verbum^  sua  sinn)licitate 
reddas,  invohita  metaphora,   certe  nihil  dulcius,  potentius,  plenius   audias.  30 
Sic    enim    sonat   hebraice:    'Quae    blandificavit   dominus    deus    tuus    cunctis 
populis  sub  coelo\     01)secro,  quanta  eruditio  pietatis,  quanta  coneitatio  aifec- 
tuum,  quanta  voluptas  in  eo  verbo  est,   quod  dominus  deus  astra  illa  coeli 
Omnibus  populis  dederit,  velut  adulatus  et  blanditus  eis,  quo  eos  suavissima 
et   tencrrima    bonitatc   sua  ad   sese  alliceret  et   mollibus    istis    beneficiis   ad  ^■> 
sui   amorem   invitarct,  non   aliter   quam   sicut  mater   filio  suo  super  genua 
sua  blanditur?     Ubi   si   mihi  aequivocator  accesseris  et  id  verbi  contenderis 
proprio   eo  loco   significare  'partitus  est'   vel  ut  noster*   transtulit  'creavit', 

1  esse.  Respondeo  ABC        2  erit  fe^tt  in  AB         5  callide  Ilorat.         15  Caldaicoruni  C 
21   iuxtaposueris  C  27  Deutro.  ABC 

>)  Horat.  de  arte  poet.  47.48.        2)  p^-s.  sat.  lib.  IV  3.        '')  phn        *)  .&ictont)mu§. 


Rationis  Latomianae  confutatio.    1521.  85 

cogor  tibi  cedere,  sed  qiianta  gratia  simiil  me  privasti  et  velut  e  paradiso 
in  terram  deposuisti,  dum  uimis  proprie  et  citra  figuram  loqueris,  cum  in 
figiira  nihil  minus  et  tuam  significationem  cum  voluptate  possederim!  Nam 
quod  hinc  portio,  pars,  sors,  haereditas  dicitur,  quis  non  videt  inde  manare, 

5  quod  deus  uuicuique  blauditur  pro  sua  necessitate  et  blanditias  suas  nostras 
facit  portiones,  ut  possis  dicere:  *Haec  blanditia  dei  mihi  et  mea  portio  est', 
et  liinc  id  verbi  divisionis  significationem  videatur   per  Metalipsim  traxisse. 
Unde  illud  Gene.  xlix.  'Dividam  ^  illas  in  Iacob\     At  psal.  v.  'Lingnis  suis  Jßj^s.^io!*'  ^' 
dolose  agebant'2  pro  'liugua  sua  blanditi  sunt'  retinet  gratiam  verbi.    Igitur 

10  id  quod  dividere,  blandiri,  creare,  vehit  tria  vocabula  facis  propter  usum 
autorum,  vel  figm'antium,  vel  figm'as  tolleutium,  poteras  in  uno  vocabulo 
conckidere  maiore  gratia  et  hice. 

Sic  cum  Deutero.  vi.  dicitur :  *Et  narrabis  ea  ^  filiis  tuis',  fortius  sonat,  s.  woj.  e,  7. 
si  dixeris:  *Et  acnes  ea  filiis  tuis'.     Nam    non    esse   simplicem    narrationem, 

15  probat  quod  sequitur :  'Et  loqueris  de  eis,  sive  habites  in  domo,  sive  ambules 
in  via,  sive  cubes,  sive  surgas'.  Quod  si  obstrepes  'acuere'  non  ad  verba,  sed 
ad  ferriim  pertinere,  ut  hie  proprie  verbum  istud  iterai'e,  narrare,  iuculcare 
cogas  significare,  permittam  tibi,  sed  magis  credam  priori  ut  gratiori  signifi- 
cationi   et   fortasse  soli.     Nam   huius   verbi  vim  aemulatus   videtur   Paulus 

20  ij.  Timoth.  iij.  *Insta  opportune,  importune,  argue,  increpa,  obsecra'.     Quid  2.  Jim.  4,2. 
hoc  est,  nisi  verbum  dei  esse  assidue  tractandmu  et  inculcandum,  acueudum 
et  expoliendum?  ne  scilicet  intrent  traditiones  hominum  et  hebeteut  verbum 
dei,  fiatque  illud  Eccle.  x.  *si  Ferrum  rubiginosum  fuerit,   et  facies  eins  non^rcb.Sat.io, 
deterantur,  roborabuntur  vii'es  &c.?'     Et  Exo.  xxxij.  ubi  dicitiu':  *Vidensque2.a)Jüi.32,25. 

25  popidum  esse  nudum,*  spoliaverat  enim  eum  Aarou  propter  ignomiuiam  sordis 
et  inter  hostes  nudum  constituerat',  non  prohibebor,  quin  eandem  rem  melius 
sie  referam:  'Et  vidit  Moses  populum,  quia  ociosus  esset,  ociosmn  enim 
fecerat  eum  Aaron  ad  notam,  dum  erexisset  eum'.  Quod  verbum  Paulus 
ad  Gal.  aemulatus  dixit:  'Evacuati  estis  a  Christo,   et  evacuatum  est  scan-©Qi.  5, 4. 11. 

3u  dalum  crucis',  id  est,  cessavit  scandalum,  iam  non  efficax  est,  nee  Christus 
in  vobis  operosus  est.  Ita  hie  Aaron  suo  vitido  fecerat  populum,  ut  nee  a 
deo  ageretur  nee  deus  ageret  in  ipso,  sed  ociosus  ab  illis  divinis  opcribus 
erectus  esset  ad  gloriam  propriae  iustitiae.  Nonne  hoc  verbo  pulchre  non 
solum  nuditatem  ipsam,  sed  et  quid  illa  sit  et  portendat,   colligo?     Nempe 

35  (juod  futurum  erat,  sicut  et  illic  Aaron  fecerat,  quod  sacerdotes  populum  a 
lege  dei  traherent  et  divinis  operationibus  vacantem  in  suis  propriis  operibus 
erigerent,  sicut  et  Paulus  dicit:  'Circuncidi  vos  volunt,   ut  in  carne  vestra  ®ai.  6,  la. 
glorieutur'.     Hanc  enim   gloriam  tangit  Moses,   quando   dicit   populum  ab 


l:i  Deutro.  ABC  20  oportuiie  AB 

>)   Di^^nx.  i)  YP'^\r\\    «öcrgL  Oi)erat.  in  Ps.  ju  biefer  eteüc  {<Sxl  9lu§g.  Opp. 

exeg.  lat.  XIV  219  flg.)-  ')  BP::r.  ♦)  ?-ib. 


gg  Rationis  Latomianae  confutatio.    1521. 

Aaron  evaciuitum,  et  tameu  erectum  iii  suam  iiotam,  ut  ipse  hiuc  notabilis 
esset,  ciiius  opera  talis  esset  populus  faetus,  id  quocl  Hieronynuis  dicit  'propter 
ignomiuiam  sordis  et  inter  hostes  nudiim  coustituerat',  quod  nihil  facit  neque 
ad  rem  neque  ad  textimi,  nisi  aequivoces  ornnia,  (piod  uon  prohibeo.  Ab 
hüc  verbo  rex  Aegypti  nomeu  habet  Pharao,  quod  sit  ciusmodi  populi  rex,  5 
qui  ociosus  sit  ab  operibus  dei,  suis  propriis  operosus. 

^(.119,24.16.  Adhuc  unum:  psal.  c.  xvnij.  saepius  iteratur  hoc  verbum  'meditari*,  ut 

'Testimouia   tua  meditatio^  mea  est'  et  'Meditabor'^  in  iustificationibus  tuis 
semper'.     Et  cum  variis  modis  vertatur,  tameu  facile  iu  uuam  colligam  signi- 
ficationem  omnes,  quae  est,  (}Uod  vulgo  dicitur  amicabiliter  applicare,   sese  10 
insiuuare,  teutouice  freuntlid^  5U  l)(}m  tt)un,  fel)n  3U  l)f)m  [tcEen.^     Quod 

i.OToi.4,4.5.  Gene.iiij.  dicitur:  'Respexit*  deus  ad  Abel  et  ad  munera  eius,  ad  Caiu  autem  et 
spvicf)iu.  8,  munera  eius  non  respexit\  Prover.  viij.  aliter:  'Et  delectabor^  per  singulos  dies'. 

3ci.  17, 7.S.  Et  iterum:  'Deliciae  meae'*  ad  filios  hominum'.    Isaie  xvij.  'In  illa  die  incliua- 
Scj.  66, 12.  bitur'^  vir  ad  deum  suum,  et  uon  iuclinabitur  ad  idola  sua\     lam  Isaie  Ixvj.  !"> 
3c(.  6, 10.  'Et  super  genua  blaudieutur  ^  vobis\  Kursus  Isaiae  vi.  'Et  oculos  eius  claude'.^ 
Obsecro,  sint  ista  omnia  vera,  ut  idem  verbum  meditari,  inclinari,  delectari, 
delitias  habere,  respicere,  blandiri,  claudere,   et  si  fueriut  plma,  significet: 
iustum  autemne  est  tot  vocabula  ex  uno  multiplicare,  cum  possis  vel  omnia 
vel  plurima  in  unum  significatum  colligere  et  figuris  solis  variare?  'Respexit  20 
deus   ad  AbeF,   id  est,  hoc  taciens  animum  appulit  ad  cum.     Sapientia  'de- 
lectatur  per  singulos  dies',  dum   hoc  agens  appellit  animum  suum  Omnibus  et 
insinuat  se  benigniter  filiis  hominum.  Sic  homo  applicat  sese  dulciter  ad  deum, 
sie  mater  blandita  filio  in  gremio  figit  vultum  suum  in  vultum  illius  et  blande 
ad   eum  gestit.     Sic  oculos  illorum  claudit,  faciens  ut  sponte  illos  figaut  in  25 
sua  studia  et  sie  claudantur.     Sic  'testimouia  tua  meditatio  mea  est',   dum 
caeteris  contemptis   ad  ipsa  nie  verto.     Breviter,   omuem    illam   varietatem 
coUigo  in  hoc,  quod  verto,   applico,  apto  me  gratuito  et  ex  animo  ad  illa. 
Haec  eo  dicta  putentur,  ut  probetur,  scripturam  esse  refertam  figuris, 
non  tot  significata  et  vocabula  faciainus,   quot  fuerint  figurae,   alioqui  quid  so 
opus  figuris?     Et   ut  ad  institutum  veniamus,   Christus  dum  offerretur  pro 
nobis,  faetus  est  peccatum  metaphorice,   cum  peccatori  ita  fuerit  per  omnia 
simili.s,  damnatus,  derelictus,  confusus,  ut  nulla  re  differret  a  vero  peccatore, 
(juam  (juod  reatum  et  peccatum,   (piod   tulit,   i})se   non   fecerat.     Sicut  dicit 
*??i.  09, 5.  psal.  Ixviij.  'Quae  non  rapui ,   tunc   exolvebam',   ut  non   dubitet  ea  confiteri  35 
<Pi.  69, 10. sua  esse,  dicens  ibidem:  'Improperia  improperantium   tibi  cecideruut   super 

10  dicatur  C  12  Chain  C  13  delectabar  Vulg.  IS  significet.  Iustum  AB 

19  autem  ne  ABC  31  offerreretur  ('  32  peccator  ita  AB 

1)   ''Sdr\!i.  •^)  siüs^t^m.  ')  $8crgt.  Sut^er§  ^luötegunn  bcö  118.  |119.]  ^\aim^ 

bou  1521  3U  a3.'24.    (6x1. -iluäg.  41,  97.)  »)  5"J^\    («uttjer  ücrluecljicü  n;'b  uitb  i'?iü.) 


Rationis  Latomianae  confutatio.   1521.  87 

me'.  Et  iteruni:  'Insipientia  mea  et  delicta  mea  a  te  nou  sunt  abscoudita'.  ^i.  eo,  g. 
Oportet  autem  in  metaphora  aliqiiam  dififerentiam  esse  a  re  vera,  quia  simili- 
tiido  (ut  aiimt)  non  identitas  est.  Et  quae  transfenmtur,  secundum  siniiH- 
tudinem  se  trausferunt,  alioqui  ne  trauslatio  quidem  esset.  Et  hoc  spectavit 
5  Paulus  Ro.  viij.  'Misit  deus  filium  in  simüitudinem  carnis  peccati\  Et  Heb.  iüj.fcbr.^f'is'. 
'Teutatum  per  oiunia  pro  similitudine  absque  peccato'.  Et  in  Lac  ti-auslatioue 
nou  solum  est  verboriuu,  sed  et  rerum  metaphora.  Xam  vere  peccata  nostra 
a  nobis  translata  simt  et  posita  super  ipsum,  ut  omnis  qui  hoc  ipsum  credit, 
vere  nulla  peccata  habeat,   sed   translata  super  Clu-istum,  absorpta  in  ipso, 

10  eum  amplius  non  damnent.  Proinde  sicut  figiu-ata  locutio  est  dulcior  et 
efficatior  quam  simplex  et  rudis,  ita  peccatum  verum  nobis  molestum  et  in- 
tolerabüe  est,  sed  translatum  et  metaphoricum  iucundissimum  et  salutare  est. 

Ut  ergo  Christus   vere   petra  dicitm'  ab  Apostolo  i.  Coriut.  vij.  'Petra  i- ^01.10,4. 
autem   erat  Clu'istus',  ita  Christus  vere  est  peccatum.     Item   Clu'istus   est 

LS  serpens  aeneus,  agnus  paschalis  et  omnia  illa  de  eo  dicta.  Non  tarnen  ideo 
dicimus,  quod  aeneus  serpens  sit  duo  vocabula,  nee  petra.  Xemo  unquam 
dixit :  Agnus  paschalis  uuo  modo  pecus,  alio  modo  Christum  significat.  Xemo 
dixit:  Aaron  uuo  modo  Christum,  alio  modo  filium  Amram.  Nemo  dixit: 
David  uno  modo  filius  Isai,  alio  modo  Clu'istus,   Salomon   uno  modo  filius 

20  David,  alio  modo  Christus.  Et  tarnen  vere  dicimus:  Christus  est  David, 
Salomon,  Aaron,  et  omnia  illa  veteris  testamenti  symbola.  Ac  propter  hunc 
Christiun  peccatum  factum  etiam  sua  similitudo  'peccatum'  dicitur,  oblatio 
scilicet  veteris  testamenti,  ita  ut  non  diversitas  sed  similitudo  peccati  per 
omnia  maneat,   quae   facit  figuris  locum  et  vocem  commuuem   reddit.     Uli 

2s  autem  peccatum  sie  tractant,  ut  quattuor  istae  species  dissimiliores  sint  quam 
coelum  et   terra,   ex    qua    dissimilitudine   hebetatur  intellectus,    confuuditur 
anima,   et  perit  universa  gratia,  tum  verbi  tum  rerum.     Hoc  modo  Paulus 
Ro.  viij.  tractans   peccatum   dicit:  'Et  de  peccato  damnavit  peccatum',    desRöm.  8, 3. 
peccato  illo,   quod  Christum   esse  fecit  translato  uostro  in  illum,   damnavit 

30  peccatum  nostrum,  de  quo  nunc  videamus. 

Dicimus  ergo  sophistas  vere  non  nosse,  quid  sit  peccatum  usu  scriptu- 
rarum.  Nam  dum  poenam  vocant,  longe  disshnilem  rem  a  peccato  somniant, 
(juod  scriptura  non  facit.  Quia  ut  dixi,  Christus  sunilis  peccato  fuit  per 
omnia,   nisi  quod  peccatum  non  fecit.     Nam  oimie  illud  mal  um,   quod  post 

35  actum  peccati  in  nobis  est,  scilicet  timor  mortis  et  inferni,  sensit  et  tuHt 
Christus,  illud  vero  figmentmn  illorum  de  reatu  et  deputatione  ad  poenam 
ipsi  non  inteUigunt.  Christus  enim  sensit  deputationem  illam  et  simUis  erat 
illi,  qui  sie  deputatur,  licet  absque  culpa.  Quae  vero  est  deputatio,  quam 
non  sentias?  prorsus  nihil.     Itaque  Clu-istus  tunc  (ut  dixi)  nihil  diff'erebat  a 

*"  novissimo  peccatore,  qui  accepta  iam  mortis  et  inferni  sententia  damnandus 


2  simitudo  C  5  deum  ABC         8  bocipsum  C  24  reddit,  Uli  AB  reddit,  Uli  C 


8g  Rationis  Latomianae  cont'utatio.    1521, 

esset.  Vigebat  illa  deputatio,  solum  hoc  aberat,  quod  talem  deputatiouem 
noü  meruerat,  et  sine  opere  in  illam  pro  uobis  traditus  erat,  <|uanquam  haec 
res  magis  affeetibus  quam  verbis  tractari  et  capi  velit.  Ultra  dicimus  sophistas 
non  nihil  capere,  quae  sit  substantia  peccati,  scilicet  offensio  dei  et  legis  dei 
trausgressio,  sed  quäle  sit  in  praedicamento  quantitatis,  qualitatis,  relationis,  6 
actionLs,  passiouis,  hie  prorsus  nihil  sciuut.  Quare  hie  sie  tractabo,  ut  ad 
omnia  Latomi  producta  semel  responderim ,  ne  liber  crescat  in  inimodicum, 
si  per  singula  discurram,  parcendum  enim  est  lectori. 

Ut  ergo  crassissime  loquamur  pro  sophistis,  peccatimi  secunduni  praedi- 
camenta  tractemus,  si  forte  possint  nos  sequi.     Peccatum  citra  nietaphorani,   lu 
ubi   ubi   f'uerit,   vere   peccatum  est  natiu'a  sua,  nee  uuum   magis   peccatum 
quam  aliud  iuxta  proprietatem  substantiae,   quae  non   suscipit  magis   ueque 
minus,   licet  unum  sit  malus  et  fortius  alio,   sicut   et  substantia   una  maior 
quam  altera,   non  enim  minus  substantia  est  musca  quam  homo,  nee  minus 
homo  infirmus  quam  robustus.     Porro,  ne  me  in  verbis  captent,  'Substantiam*  i.> 
hie  accipio  non   more  Aristotelis,  sed  Quintiliani,^  quo  modo  de  quavis  re 
mundi  possis  primum  disputare,  quid  sit,  deinde  quanta,  deiude  qualis,  et 
sie  de  aliis:   quod  et  Aristoteles  observat,  ubicunque  disserit,  sed  et  sophistae 
cuivis  praedicamento  suam  tribuunt  quidditatem.    Sic  enim  de  iustitia  disser- 
turus,  per  praedicameuta  dispones  locos  oratiouis,  primum,  quid  sit  secundum   -o 
substantiam  suam,  deinde,  quanta,  qualis,  quorum,  quid  agat,  quid  patiatur, 
ubi  sit,   quo  tempore  sit,   quid  habeat,   quo  modo  gerat  sese.     Nam  hie  de 
praedicaraentis  intellectus  meo  iudicio  ad  eloquentiam,  ad  memoriam,  ad  in- 
tellectum,  ad  coguitionem  rerum  utilissimus  foret,  si  exerceretur,  sed  scholis 
sophisticis  prorsus  iguotus.    Hoc  vero  peccatum  substantiale  (ut  dixi)  non  nihil  2,5 
intelligunt  sophistae,  sed  post  baptismum  et  infusam  virtutem  dei  sie  sc  haljet, 
ut  nondum  penitus  nihil  sit,  contritum  tamen  est  et  subiectum,  ut  iam  non 
possit  quod  potuit.     Quid  autem  potuit?  reos  nos  agebat  coram  deo  et  con- 
scientiam  infestabat  tyrannice  trahebatque  de   die  in   diem  in  niaiora  mala, 
eratque  in  quantitate,  qualitate  et  actione  poteus,  in  ubi  et  quando  regnabat,  30 
quia  ubique  et  semper  in  omnibus  viribus,  omni  hora  praevalebat.     In  pas- 
siouis vero  praedicamento  nihil  erat,  non  enim  paciebatur  legem  arguentem, 
nolebat  tangi  etiam.     Deinde  situm  suum  in  corde  posuerat,  declinare  faciem 
suam  deorsum  et  ad  inferos  properare.     Porro,  relatio  erat  omnium  pessima, 
quod  opponebatur  gi'atiae,   subiectum   irae  et  furori  dei.     Sic  regnabat,  nos  35 
serviebamus  illi. 

At  cum  venisset  regnum  dei,  divisimi  est  hoc  regnum,  princeps  mundi 
eiectus  fbras,  caput  serpeutis  contritum  ustpie  ad  feces  et  reliquias  quasdam, 


9  sophistis.  Peccatum  ABC 

•)  T.  I).  Substantia  nid)t  gefaxt  aH  Ens  quod  habet  proprium  esse  ncc  est  in  alio, 
^oiibetn  ol»  Stntloort  auf  bic  ^yrngc  quid  sit.    ÜJcrgl.  Corp.  Kef.  XllI  527.  528. 


Rationis  Latomianae  confutatio.    1521.  89 

qiiae  nostra  demiim  cura  sint  extermiuaudae.     Sic  ingressis  filiis  Israel  terram 
Chanaan  onines  plane  reges  occidebautur,  virtus  eorum  contrita,  reliquiae  tarnen 
lebuseorum,    Cananeorum,   Amorreorum   (ut  ludic.  1.  scribitur)    remanserunt,  9iici)t.i,27ff. 
naturalis  et  germana  portio  illorum  populorum  deletorum,   sed  sie  ut  esseut 

5  tributarii  et  servi,  uon  autem  regnarent  aut  aequareutur  filiis  Israel,  quos 
demura  David  coufortato  reguo  delevit,  Ita  uos  in  regnum  fidei  vocati  per 
baptismi  gratiam,  regnum  peccati  obtiueraus,  cesis  omnibus  viribus  eius, 
tantum  in  niembris  reliquiae  manent,  remurmurantes  et  geueris  deleti  sui  in- 
geuium  et  natm-am  referentes,  quas  uostro  marte  abolere  debemus,  fiet  autem, 

10  ubi  David  noster  confortato  regno  sederit  in  sede  maiestatis  suae.  De  hoc 
reliquo  peccato  mihi  cum  sophistis  quaestio  est,  an  sit  censendum  vere  pec- 
catum  nee  ue.  Et,  ut  dictum  est,  uegare  non  possunt,  peccatum  ab  Apostolo 
dici,  sicuti  velleut,  ideo  ad  patrum  glosas  et  distinctiones  coufugiunt,  adeo 
ut  obtiuueriut,  ut  Pauli  vox  conticuerit  per  orbem,  uemoque  sit  amplius,  qui 

15  illud  peccatum  vocet,  nomine  quo  Paulus  vocat,  volent^s  esse  vocem  absurdam 
et  periculosam.  Quasi  Spiritus  sauctus  minus  providus  fuerit  aut  verba  igno- 
rarit,  quibus  sine  periculo  de  rebus  suis  loqueretur  et  nos  loqui  doceret. 
Proinde,  pro  reducendo  usu  Paulinae  vocis,  hie  omnia  omnium  patrum  dicta 
semel  in  unum  negemus,  sive  appelleut  superstitem  illam  concupiscentiam  in- 

20  firmitatem,  poenam,  imperfectioneu,  vicium  aut  quoquo  modo  volent:  nos  illis 
Paulum  opponimus,  Apostolum  nostrum,  id  est  gentium,  tarn  locupletem 
autorem,  qui  non  imo  loco  peccatum  et  semper  peccatmn,  nunquaiu  poenam, 
nunquam  imperfectionem ,  nunqnam  infinnitatem  vocat.  Neque  enim  Angu- 
stino,  quanquam  omnium  summo,  licuit  vocem  Pauli  mutare  et  aliam  invenu'e. 

25  Dicimus  ergo,  si  probaverint,  vel  ex  absurditate  senteutiae,  vel  ex  con- 

sequentia,  peccatum  hoc  non  esse  peccatum  vere,  cedemus  et  peccatum  hoc 
loco  non  peccatmn,  sed  poenam  significare  consentiemus,  alioqui  ne  angelis 
quidem  de  coelo  aliud  dicentibus  cessuri.  Quid  quaeritis  amplius,  sophistae? 
ac  patres  quidem  excusatos  habeo,   qui  vel  tentatione  vel   necessitate  adacti 

30  fortiter  negaverunt  peccatum  post  baptismum  remanere,  quia  cum  illis  pugna- 
bant,  qui  gratiam  simpliciter  negabant:  ideo  ut  digne  eam  commendarent, 
asserucrunt  omnia  peccata  auferri.  Et  serviebat  sermo  eorum  pulchre  et  apte 
materie  (ut  dicunt)  subiectae,  nam  adversarii  de  peccato  reguante  disce})tabant, 
hoc  negabant  aufiferri,  id  quod  impium  est,  vere  enim  totum  peccatum  abolitum 

35  est,  ut  prorsus  nihil  regnet  amplius.  Quanquam  Augustinus  ipse  in  multis 
locis  plane  et  vitium  et  peccatum  appellet,  nt  est  in  Epistola  ad  Hierony- 
mura,^  ubi  dicit,  nemini  tantara  esse  charitatem  in  hac  vita,  quae  neu  angeri 

^)  August,  de  sententia  lacolji  Lib.  ad  Hieronym.  Opp.  (Venet.  1729)  II  600 
,profecto  illud,  quod  minus  est  quam  debet,  ex  vitio  est.  Ex  quo  vitio  non  est  iustus 
in  ten-a,  qui  faciat  bonum  et  non  peccet.  Ex  quo  vitio  non  iustificabitur  in  conspectu 
Dei  omnis  vivens.  Propter  quod  vitium,  si  dixerimus  quod  peccatum  non  habemus, 
nosmetipsos  seducimu«,  et  veritas  in  nobis  non  est".     5ücrg(.  Söcrfc  23b.  II  417. 


90  Rationis  Latomianae  confutatio.    1521. 

debeat.  *Atque  id  qiiod  iiiteriiu  dee.st,  vitiiim  est'  inquit.  Et  sequitiu':  'ex 
quo  vitio  iion  iustificatur  iu  couspectu  dei  onmis  vivens.  Ex  quo  vitio,  si 
dixerimus,  quia  peccatum  uon  habeDius,  ipsi  nos  seducimus,  et  veritas  in 
uobis  uon  est.  Ex  quo  vitio  uou  est  iustus  in  terra,  qui  bene  faciat  et  non 
peccet'.  Haec  Augustinus.  Hie  vides  et  Augustinum  haue  autoritatem  sie  :•> 
intellexisse,  quod  bene  faciens  peccet,  quia  operatur  in  charitate  nondum  satis 
aucta,  quam  vitium  vocat,  nihil  aliud  in  opere  isto  deesse  disserens,  quam 
plenam  charitatem.  Suntne  haec  clara  satis?  Sed  et  Latomus  (piaedam  ex 
eodem  adducit,  in  eaudem  sententiam  vitiimi  semper  asserente,  quanquam 
(ut  dixi)  Augustino  uou  satis  credo,  ue  adversarius  dieat  me  eo  niti  tantum  lu 
ubi  mecum  facit:  sit  saue  sibi  ipsi  contrarius,  ut  Latomus  cogit,  mea  nihil 
refert.  Attameu  cum  esset  Latomus  his  tonitruis  percussus  in  caput,  ut 
alienatus  diu  secum  uon  esset,  videns  sese  Augustinum  damuasse  in  Luthero, 
quod  ante  temeritatem  videre  non  poterant  universi  sophistae,  tandem  ad  se 
reversus  cogitavit:  'quid  faciam?  tm-pe  est  viuci:  hoc  faciam.  Imaginabor  i"* 
latinam  linguara  in  toto  orbe  una  cum  graeca  et  hebrea  virtute  Dialogi  mei 
extiuctam  esse,  aut  si  quid  reliquiarum  superest,  dicam,  sicut  de  hoc  peccato 
dico  non  esse  peccatum,  ita  illam  non  esse  linguam,  quia  Papa  factum  uostrum 
comprobavit,  facile  erit,  ut  istas  orbis  reliquias  cogamus  e  Lovauieusi  facul- 
tate  tlieologiae  petere  vocabulorum  significationes.  Igitur  cum  vocabulum  2u 
'vicium"  in  Augustino  toties  occurrat,  ut  etiam  magis  infestet,  quam  voca- 
bulum 'peccatum'  in  Paulo,  statuimus  et  ordinamus  et  iu  virtute  facultatis 
nostrae  praecipimus,  ut  vitium  significet  quod  nos  volunms,  nempe  im})er- 
fectionem,  non  illud  quod  desit  et  deesse  non  debet,  nee  quod  sit  contra 
legem  dei.  Si  quis  autem  aliter  dixerit,  indignationem  bullae  et  in  caudam  2s 
eins  noverit  sese  incursurum.  Datum  sub  sigillo  &c.'  Te  obsecro,  lector,  qui 
miraris  mc  sie  ludere  in  sophistas  istos,  an  non  iustus  sit  dolor  mens  super 
istis  iuauditis  temeritatibus  et  impudentissimis  sycophanciis?  Non  eos  hidam, 
qui  non  conteuti,  quod  scripturas  dei,  quod  dicta  patrum,  quod  evidentes 
rationes  ludunt,  insuper  pergunt  toti  orbi  os  obliuere  et  plane  omnes  homines  so 
in  bestias  transformare,  cpiasi  nee  linguas  uostras  coguoscamus?  Omnia  secula, 
totus  orbis  vicium  vocat  eciam  hoc,  quod  contra  virtutes  morales  est,  et 
usitatissimum  est  verbum  de  viciis  et  viiiutibus,  nee  ipsorum  Aristoteles 
peccata  aliud  quam  vitia  vocat.  Et  adhuc  audent  isti  })rodire,  nostra,  sua, 
divina,  omnia  negaturi  et  iu  faciem  onmium  dicturi,  vitium  non  solum  non  ss 
contra  virtutes,  sed  nee  contra  gratiam  dici.  En  tibi  Lovania  tuos  incen- 
diarios,  hostes  liuguarum  et  veritatis!  En  tu  Antichriste  Komane,  en  tuas 
ciütrices !  ^ 


6  beuefacieus  ABC  8  8uiit  ne  ABC 

')  Scrgt.  oben  @.  77. 


Rationis  Latomianae  confutatio.    1521.  91 

Igitur  frontes  istas  meretricias  coutemDamu.'?  et  Auga^tiiium  cum  Paulo 
iungamus,  quod  liic  peccatum,  ille  Vitium  vooat.  Vitium  autem  sciraus  id 
esse,  quod  culpam  et  reprehensionem  liabeat  arguique  diguum  sit,  etiam  in 
rebus   corporalibus.      Sic  habet   universa  lingua   Jatiua.     Quai*e  Paulum  de 

5  peccato  audiamus,   Ro.  viij.  diceutem:   'Misit   deus  filimu  suum  iu  similitu-aiöm.  s,  3.4. 
dinem  caruis  peccati,  et  de  peccato  damnavit  peccatmii  in  canie,  ut  iustifi- 
catio  legis  impleretur  iu  uobis,   qui  uon  secuudum  caruem  ambulamus,   sed 
secundum   spiritum'.      Quid   est  'peccatum   damuari  de   peccato'?     Diximus 
Christum  esse  peccatum  factum  pro  uobis,  sicut  dicit  ij.  Corint.  vi.  *Eum  qui  2.  eor.  5, 21. 

10  nou  uoverat  peccatum,  pro  uobis  peccatum  fecit,  ut  iustitia  dei  essemus  iu 
illo\  Hie  utruuque  peccatum  utroque  loco  pouit.  Metaphoricum  vel  alle- 
goricum  est  Christus,  de  quo  peccato  damnavit  nostrum  verum  peccatum. 
Nam  quod  peccatum  nostrum  toUatur,  imde  haljemus,  nisi  de  Christo  facto 
jieccato  pro  uobis?  nou  utique  de  nostris  viribus  aut  meriti»,  sed  de  peccato 

15  dei,  id  est,  quem  deus  peceatum  fecit.  Rogo  cm'  uon  dixit  'extiuxit  peccatiun', 
sed  vigilanter  pouit  'damnavit  peccatimi"?  Xon  enim  nos  credimus  cum 
Lovaniens.  sophistis,  Paulo  defuisse  verba,  qui  sit  vas  electiouis,  electis  et 
propriis  verbis  locuturus  praevisus.  Quis  enim  est  damnatus?  deinde  addit 
'in  came',   omnino   asserens  peccatum   in  carue,   sed   damnatum.     Damnatus 

20  utique  is  est,  qui  nou  modo  a  latrocinio  aut  malo  scelere  prohibitus,  uon 
modo  captus  et  mcarceratus,  sed  iudicatus  et  lata  seutentia  mortis  ductus 
est  ad  mortem,  ut  nihil  aliud  cum  eo  fiat,  quam  ut  toUatur  de  medio,  etiam 
si  uecdum  sit  sublatus.    Quae  est  enim  virtus  talis  latronis? 

Ita  peccatum  per  ba})tismum   iu  uobis  captum,   iudicatum    prorsusque 

25  iufirmatum,    ut    nihil   possit,    maudatur   penitus    aboleudum,    qui   vero   huic 

damnato  consenserit,  iucm-ret  illud  lohau.  xvij.  'Spiritus  argiiet  mundum  de  506.16,8.11. 
iudicio,   quia  princeps   numdi   iam  iudicatus   est\     Damnatum  peccatum   et 
iudicium  hoc  rectum  esse  credere  debemus    et   ipsmu   exequi.     Quae   sunt 
autem   vincula   huius   captivitatis?     Isa.  v.   'Et  erit  fides   cinctorium    renumsci.  11,5. 

30  eius   et   iustitita  cingulum  lumborum   eins'.     Sic   psal.  Ixvij.  '.Lscendisti   in  w\.  es,  i3. 
altum,  captivam  duxisti  captivitatem,  accepisti  dona  in  hominibus'.    Quis  vero 
ignorat  latronem  liberum  uon   minus  esse  latronem   quam   captivum?     Sed 
virtus  eius  extincta  est,  ut  niliil  sit  eo  iufirmiu.s,  cui  mors  est  proxima,  nou 
potest  modo,  quod  latro  vellet.    Miser  ergo,  sed  tarnen  latro,  si  enim  dimiseris 

35  eum,  faciet  quae  latro  facit.  Ita  peccatimi  in  uobis  post  baptismum  vere 
peccatum  est  naturaliter,  sed  in  substantia,  nee  in  quantitate,  uec  qualitate, 
uec  actione,  in  passione  vero  totimi.  Nam  idem  prorsus  est  motus  irae  et 
libidinis  iu  pio  et  impio,  idem  ante  gratiam  et  post  gratiam,  sicut  eadem 
caro  ante  gratiam  et  post  gratiam,   sed  iu  gratia  nihil  potest,  extra  gratiam 

40  praevalet.     Unde  Paulus  Ro.  viij.  'lex  Spiritus  vitae  iu  Christo  liberavit  me  mm.  s,  2. 


34  cur  C  40  in  gratiam  C  41  Ro.  fei^U  in  ABC 


92  Rationis  Latomianae  confutatio.    1521. 

a  lege  peccati  et  mortis'.  Cur  non  dixit :  'liberavit  me  a  peccato  et  morte'? 
Nonne  Christus  liberavit  a  peccato  et  morte  simul?  verum  de  opere  proprio 
legis  Spiritus  loquitur,  quae  hoc  faciat  quod  Christus  meruit.  Christus  quidem 
semel  absolvit  et  liberavit  omnes  a  peccato  et  morte,  dum  uobis  legem  spiritus 
vitac  meruit.  Ille  ergo  spiritus  vitae  quid  fecit?  nondum  a  morte,  nondum  s 
a  peccato  libera\'it,  liberabit  autem  taudem,  quia  adhuc  moriendum  est,  adhuc 
in  peccatis  laboraudum.  Sed  a  lege  peccati  et  mortis  liberavit,  hoc  est,  a 
reguo  et  tyraunide  peccati  et  mortis,  ut  peccatum  quidem  assit,  sed  amissa 
tyranuide  nihil  possit,  et  mors  quidem  instet,  sed  amisso  stimulo  nihil  nocere 
ne(|ue  terrere  possit.  Ecce  iam  duos  locos,  in  quo  Paulus  peccatum  vocat  tu 
reliquum  malum  baptismatis. 

^e^t.Vs  Hiuc  PauliLS  Ko.  viij.  et  Colos.  iij.  iubet  mortificari  membra  super  terram, 

iram,  libidinem,  avaritiam  et  similia,  apertis  verbis  utens,  iam  non  solum 
appellans  ipsum  peccatum,  sed  suis  nominibus,  iram,  libidinem,  avaritiam. 
Et  haec  novi  isti  linguarum  autores  persuadebunt  non  esse  nomina  vitiorum  i'> 
neque  peccatorum.  Scribit  enim  sanctis  et  fidelibus  Apostolus.  Fingant 
igitur:  libido  in  isto  loco  non  est  vicium,  sed  poena  peccati  et  imperfectio 
quaedam,  non  contra  legem  dei.  An  non  erat  etiam  poena  peccati  ante 
baptismura?  Cur  tunc  erat  peccatum?  Au  inqjutatio  hie  sola  mutavit  rem 
et  naturam?     Necesse  ergo  habebunt  Universum  Paulum  ferme  novis  voca-  20 

mm.  (•„  12.  bulis  replere,  erasis  istis  inoletis.  Sic  Ro.  vi.  *Nou  regnet  peccatum  in  mor- 
tali  corpore  vestro,  ut  obediatis  concupiscentiis  eius'.  Quid  clarius  dici  potuit? 
peccatum  inest  in  corpore  et  concupiseentiae  eiusdem,  sed  ue  regnet  curandum 

5Röm.  c,  14. est:  hie  iam  tertius  locus.    Quartus  ibidem:  'Peccatum  enim  vobis  non  domi- 

nabitur,  quia  non  estis  sub  lege,  sed  sub  gratia'.     Ecce  sub  gratia  agentibus  25 
scribit,  et  peccatum  eis  non  dominari  dicit.     Quod  utique  non  de  extraneo, 
sed  intraneo  oj)ortet  iutelligi.     Quis  enim  extraneo  resistere  potest  et  alterum 
Möm.  6, 6.  prohibere,  ne  peccct?     Quintus  ibidem:  'Vetus  homo  noster  simul  crucifixus 
est,  ut  destruatur  corpus   peccati'.     Noster,   incpiit,  homo   cnicifixus  est,  et 
tarnen  destruendum    est    corpus    peccati    in    eisdem   nobis.     Nunquam    vult  30 
dicere,  ut  destruat  corpus   imperfectionis  aut  corpus  poenae.     Ecce  quinque 
locos  apertos  habemus,  in  quibus  Paulus  peccatum  vocat,  praeter  eos,  quos 
non   numeramus  adhuc,    ubi   nominibus   individualibus   vitiorum   utitur.     Et 
haec   onmia  coelestia  tonitrua   cedere  cogent  sibi  fumivenduli  homimcioues, 
uua  reperta  glosella  e  proprio  capite  prolata,  ne  uno  quidem  loco  scripturae  35 
roborata.     Nam  de  septimo  capite,  quod  totum  huc  pertiuet,  in  sequentibus 
videbimus. 

Quid  ergo?  peccatores  sumus?  imo  iustificati  sumus,  sed  per  gratiam. 
lustitia  non  est  sita  in  formis  illis  qualitatum,  sed  in  misericordia  dei.    Revera 
enim  si  a  piis  removeris  misericordiam,  peccatores  suut  et  verum  peccatmii  40 
habent,   sed  quia  credunt  et  sub  misericordiae   regno  degunt,   et  damnatum 
est  et  assidue  mortificatur  in  eis  peccatum,  ideo  non  imputatur  eis.    Ista  est 


Rationis  Latomianae  confutatio.    1521.  93 

remissio  baptismi  gloriosissima  et  certe  si  spectes  rem  diligeuter,  fere  malus 
est  eimi  pro  iusto  haberi,  qui  adhuc  peccatis  infectus  est,  quam  qui  omnino 
piirus  est.  Non  ergo  (licemlum,  qnocl  baptismus  non  toUat  onmia  peecata, 
vere  omnia  tollit,  non  secundum  substautiam ,  sed  phirimum  secmidum  sub- 

5  stantiam  et  totum  secundum  vires  eius,  sinml  quottidie  etiam  tollens  secun- 
dimi  substautiam,  ut  evacuetur.  Nee  ego  solus  aut  primus  ex  hominibus 
post  Apostolos  haec  dico.  Augustini  verba  sunt:  'Remittitur  in  baptismo 
Universum  peccatura,  non  ut  non  sit,  sed  ut  non  imputetur'.  Audis?  Est 
peccatum  etiam  post  remissionem,  sed  non  imputatur.     Non  sufficit  tibi  haec 

u.  ineffabilis  dei  misericordia,  quod  te  penitus  iustifieat  ab  omni  peccato,  Habens 
te  ac  si  sine  peccato  sis,  tautum  ut  pergas  mortificare  id,  quod  iam  damnatum 
et  prope  mortem  positum  ab  ipso  est?  Monstret  itaque  absurditatem  et 
cogat  Latomus,  Apostohim  non  intelligeudum  de  vero  peccato  proprie  dicto. 
At  dices :  hoc  iam  non  peccatum  est,  nou  imputari.     Hoc  est  quod  volo,  ut 

15  non  naturae  operis,  sed  misericordiae  non  imputanti  tribuatur.  Latomus  autem 
misericordiae  ignoscentia  postposita  vult  ex  natura  non  esse  peccatimi.  Hoc 
vero  est  sacrilegium. 

Ex   üs   puto   defensum   nunc,   Omne  opiLS  bonum  esse  peccatum,  nisi 
ignoscat  misericordia.     Nam   nee  ipsi  possunt   negare,   quod  fructus  referat 

20  naturam  arboris,  At  arbor  iam  probata  est,  non  sine  peccato  esse,  licet 
damnato  et  indulto.  Hie  etiam  Augustinus  ^  i.  Retra.  xix.  dicit,  ubi  disputat, 
an  mandata  dei  impleautur  in  hac  vita,  conchidit:  'Omnia  mandata  dei  im- 
plentur,  quando  quicquid  non  fit,  ignoscitm-'.  Nonne  hie  clare  dicit,  non 
operibus  factis  sed  misericordia  ignoscente  dei  mandata  impleri?    Quid  autem 

25  ignoscitur  nisi  peccatimi?  Ciaret  ergo  in  meris  cavillis  verborum  sophistas 
haerere,  dum  negant  peccatum  esse,  et  tamen  appellari  a  Paulo  peccatum 
concedunt,  ut  possis  dieere  secundum  eos:  'Opus  bonum  non  est  peccatum, 
est  tamen  illud  quod  dicitur  peccatum',  sicut  supra  de  impossibili:  'Man- 
datum  dei  non  est  impossibile,   est    tarnen  quod  dicitur  impossibile'.     Quasi 

3u  Demodocum  apud  Aristotelem  aenuileris  et  dicas :  'Lovanienses  insipientes 
quidem  non  sunt,  faciunt  tarnen  ea,  quae  faciunt  insipientes'.^  Scilicet,  tantas 
tragoedias  movent,  tantum  ne  voces  ista.s  'peccatum'  et  'impossibile'  in  pul)Hco 
sinant  ullo  sensu  valere,  nulla  culpa,  nisi  quia  contradictum  est  ab  eis,  ne 
Magistri  uostri  a  veritate  confundantur. 

35  Et  quia  hie  de  peccato  diximus,  ]iraemonitum  volo  lectorem,  ut  habeat 

quod  breviter  omnibus  a  Latomo  inductis  respondeat.  Observa  primum: 
Latomus  incedit  per  omnia,  quasi  peccatum  a  me  assertum  nihil  sit  et  iam 
dudum  triumphatum,  ut  est  mos  sophistarum  ante  victoriam  exultaro  et  petere 

11  acsi  C 

')  Aug.  Opp.  Venet.  1729  I  29.  , Omnia  ergo  mandata  facta  deputiintur,  quando 
quidquid  non  fit.  ignoscitur."  Sßergl.  oben  ©.56.  *)  Arist.  Ethica  Nicom.  VII  9:  „üiantQ 
To  Jt^uutföxot    (ii  Mi'/.t,aiovi-  Mi'At-Gioi  t'tgt'yeTot  uiy  oi'x  (iaiv,  ö'oöJai  ö'  oiüneQ  o'i  uh'ysToi'. 


94  Rationis  Latomianae  confutatio.    1521. 

principium  viciosissirae.  Ideo  qnicquid  scripturae  vel  patrum  potest  corradere, 
in  quo  negantur  peccare  fideles,  huc  pertinere  credit,  ut  me  coneludat.     Tu 

SRüm.  c,  12.  ergo  ad  ista  omnia  utere  Pauli  verbo  Ro.  vi.  *Non  regnet  peccatum  in  mortali 
vestro  corpore',  ut  aliud  scias  esse  ^peccatum  regnare"  et  aliud  'peccatum 
regnari'.  Intelligis?  Nam  sie  potes  dicere  etiam  Latomi  usu,  alind  esse  s 
'peccatum  vclle',  aliud  'peccatum  explere',  cum  sit  tamen  idem  peccatnm,  ut 
furtum  vel  homicidium.  Die  ergo,  quando  nubibus  testimoniorum  advehitur: 
Domine  numerator  testimoniorum  et  non  ponderator  eorum,^  vos  valde  bene 
})robatis,  non  esse  in  sanctis  vel  operibus  eorum  peccatum  regnans,  sed  non 
probatis,  non  esse  peccatum  regnatum,   seu  illud  quod  Paulus  tangit,   dum   lo 

SRöm.  c,  ij.dicit:  'Non  obediatis  concupiscenciis  eius\  Eins,  Eins,  auditis  D.  Latome? 
Eins  peccati,  quod  non  regnet  in  corpore,  et  tamen  sit  in  corpore  cum  suis 
concupiscenciis.  Nam  Lutherus  nunquam  de  regnante  peccato  dixit,  quod 
in  sanctis  esset.  Vos  ergo  non  recte  facitis,  qui  aliud  promittitis  et  aliud 
facitis.     Vultis  confutare  Lutherum,  et  confutatis  aliquera  vestrum  Morpheum.  is 

i.eor.7, 28.  Exempli   gratia,   quando  Paulus  i.  Cor.  vij.  dicit:  'virgo  si  nubit,   non 

peccat,  et  si  duxeris  iLxorem,  non  pcccasti',  hoc  D.^  vestra  inducit  contra 
Lutherum,^  et  non  concluditis:  quia  idem  est  cum  illo  'non  regnet  peccatum 
in  corpore  vestro',  ergo  de  regnante  peccato  loquitur,  quod  dictionis  series 
probat,  quia  de  sanctis  loquitur,  in  quibus  nullum  peccatum  regnat.    Nonne  20 

1. 3o().  3,  9.  et  Lutherus  *  multo  fortius  quam  vos  dixit  ex  i.  lohan.  iij.  'Qui  natus  est  ex 
deo,  non  peccat  et  non  potest  peccare'?    'Virgo  nubit  et  non  peccat'  minus 

mm.  c,  14.  est  quam  'non  potest  peccare'.  Hoc  Paulus  dicit  sie  Ro.  vi.  'Peccatum  vobis 
non  domiiiabitur',  id  est,  non  potestis  peccare,  'quia  non  estis  sub  lege  sed 
sub  gratia'.  Nam  et  Latomus,  qui  dicit  'Virgo  nubens  non  peccat',  et  25 
Lutherus,  qui  dicit  'Virgo  nubens  non  j^otest  })eccare',  negaro  non  possunt, 
quin  virgo  nubens  peccet  in  reddendo  debito  carnis,  ut  unanimiter  omnes 
$j.  51, 7.  dicunt,^  et  probat  psal.  1.  'Ecce  enim  in  iniquitatibus  conceptus  sum,  et  in 
peccatis  concepit  me  mater  mea'.  Quomodo  ergo  peccat  nubens  et  non 
peccat?  An  nubere  Latomus  eo  tantum  trabet,  quod  in  sponsalibus  agitur  30 
ante  secreta  cubilis  ?    Non  credo  sie  aperte  sophisticaturum,  sed  sophisticetur: 

1.  Gor.  7,  3.  quid  ad  illud  pracceptum,  quod  ibidem  praemittit  'uxor  viro  debitum  reddat, 
et  vir  uxori  debitum  reddat'?  An  hie  non  opus  illud  conceptionis  in  ])ec- 
cato,  quod  David  dicit,  doeet?  At  nubens  huic  operi  sese  ex  animo  tradit. 
Sed  et  Latomus  quoque  dicit  sanetos  saepins  peccare:  potest  et  virgo  nubere  35 
aJiqua  veniali  peccato  conciuTente,  ergo  contra  Apostolum  virgo  nubens 
peccabit. 

Sed  audacem  Apostolum  vide,  qui  sine  cousensu  facultatis  theologicae 
i.eor.7, f..  Lovaniensis  amplius  loquitur:  'Nolite  frandare  invicem,  nisi  forte  ex  consensu 

17  Peccasti.   IToc  ABC 

')  »crgl.  e.  62.        ^)  D.  =  Dominatio.         »)  Opp.  Lat.  «l.  4.        ■•)  »b.  II  ©.  420. 
8)  SJergl.  Petr.  Lombaidi  Sont.  IV.  ilist.  XXXI.  F  sq. 


Rationis  Latomianae  confutatio.    1521.  95 

ad  tempus,  ut  vacetis  orationi,  et  iterum  revertimiui  in  id  ipsnm,  ne  forte 
tentet  vos  Satan  propter  incontinentiam  vestram'.  Qnis?  tu  Paule  absque 
literis  et  sigillo  facultatis  Theolo.  Lovaniensis  audes  incoutinontiam  ponere 
in  sanctis  et  iis,  quos  orationi  vacare  dooes?     Certe  tu  Tacianus,  Cataphri- 

5  garum  patronus  es/  qui  Matrimonium  peccato  involvis,  imo  non  tantum 
matrimonium,  sed  sanctos  dei.  Et  oranis  illa  pompa  in  te  niet,  quam  Latomus 
pro  absurditatibus  contra  Lutlieruni  inducit,  et  futmiim  est,  ut  libri  tui  exu- 
rantur,  tum  postea  terribilis  buUa  cultrices  illas  fideles  agri  dominici  ^  com- 
probabit,  surgetque  Latomus   ac  ratione  reddita  probabit,  quod  incontiuentia 

10  illa  nön  sit  incontiuentia,  sed  infirmitas  et  poena.  Et  quando  Satanas  eos 
teutat,  non  ad  incontinentiam,  sed  ad  infirmitatem  tentat,  quod  si  quo  casu 
consenserint  incontinentiae,  non  peccato  consenserint,  sed  infirmitati  et  poenae, 
ac  per  hoc  diun  peccant,  etiam  non  peccabunt,  Vide  quam  foedus  tu  es 
futurus  haereticus.     Denique  hinc  fiet,  ut  divina  mandata  universa  non  pro- 

15  hibuerint  peccatura,  sed  infirmitatem  et  poenam  peccati.     Et  nova  Theologia 
in  mundum  veuiet,  quod  peccatum  sit  non  consentire  peccato,  sed  infirmitati 
et  poenae,  et  deus  non  prohibuerit  vitare  peccatum,  sed  infirmitates  et  poenas 
peccati.     Et  erit  sensus  Pauli  Po.  vi.  'Xou  regnet  poena  peccati  in  corpore  Moni. 6, 12. 
vestro',  vel 'non  regnet  infirmitas  in  corpore  vestro,  ut  obediatis  concupiscentiis 

20  eins'.  Rursum  consentire  ei  quod  peccatum  et  damnatum  non  est,  peccatum 
erit.  Nova  plane  ratio  peccati.  Infirmitas  non  est  peccatum  nee  damnata. 
Et  tamen  si  consentias  rei  nee  damnatae  nee  culpabili,  peccasti. 

Quare,  si  consultum  piis   animabus  voluissent  sophistae  isti,  omissis 
verborum  elusionibus,  rem  simpliciter,  ut  est,  proposuissent  in  hunc  modum. 

25  Ecce,  optimi  fratres,  fatemur  opera  bona  deo  placere  omninoqne  per  ea  nos 
salvari,  sed  non  sie  sunt  bona,  quod  sine  peccato  sint,  sed  quia  adversus 
peccatum  pugnando  facta  sunt.  Hoc  ipsum  enim  bonum  opus  est  totum, 
quod  peccatum  in  nobis  est,  et  nobisaim  ipsis  puguamus  ne  regnet,  ne 
obediamus   concupiscenciis   eins.      Tam    licet   rigor    legis    divinae    etiam   hoc 

30  exigcre  possit,  ut  ista  pugna  in  nobis  non  sit,  quia  tales  non  creavit  nos  ab 

initio,  'rectum  enim  fecit  deus  hominem,  ipse  se  miscuit  infinitis  quaestionibus'^reb.sat.7, 
(ait  sapiens).     Xam  hoc  malo  impotlimur,  ne  toti  simus  in  eins  lege,  et  pars 
nostri,  quae  nobiscum  pugnat,  legi  eins  adversatur.    Tamen  promisit  miseri- 
cordiani  et  ignoscentiam  oranibus,  qui  saltem  non  consentiant  huic  parti,  sed 

35  pugnent  adversus  eam  et  abolere  studoant.  Hoc  Studium  })lacet,  non  quia 
dignum,  sed  quia  ipse  indulsit  et  acceptare  promisit.  Proinde  ne  infleris 
aut  superbias,    habes  in  teipso,    unde   iudicium   et   rigorem  metuas,    et   ad 


11  tentat.  Quod  AB       fedua  AB  17  poenae.  Et  ABC 

')  Sergt.  Opp.  Lat.  SBl.  4.  „Manichaei,  Cataphrigae  et  Taciani  propter  hoc  pulsi 
sunt  de  ecclesia,  quod  nuptias  damnarent  dicentes,  Copulam  carnaleni  esse  peccatum 
aut  non  posse  fiei-i  sine  peccato,  contra  Apostoluni  etc."  ^)  5üerg(.  <B.  77. 


96  Rationis  Latoinianae  confutatio.    1521. 

SRom.  9,  IC.  misericordiam  solam  tete  conferas.  Hac  cnim  miserente,  uou  tc  ciu'rente, 
bona  sunt  opera  tua.  AJiud  ergo  de  te  iudicabis  bis  secundum  rigorem 
iudicii  dei,  aliud  secundum  benignitatera  miserioordiae  eins.  Et  hos  duos 
conspectus  uon  separabis  in  hac  vita.  Secundum  iUum  omnia  opera  tua 
polhita  et  innnunda  sunt  propter  partem  tui  adversariam  deo,  secundum  :. 
Imnc  vero  totus  raundus  et  iustus.  Atque  ut  lioc  sis,  Baptismi  symbohnn 
pro  testimonio  liabes,  in  quo  verissime  omnia  peccata  tibi  remissa  sunt, 
remissa  inquam  in  totum,  sed  nondum  omnia  abolita.  Credimus  enim  reniis- 
sionem  peccatoriun  omnium  factam  absque  dubio,  sed  agimus  quottidie  et 
expectamus,  ut  fiat  etiam  omnium  pcccatomm  abolitio  et  omnimoda  evacuatio.  lo 
Et  ii,  qui  in  hoc  laborant,  faciunt  bona  opera.  Ecce,  haec  est  fides  niea, 
quoniam  haec  est  catholica  fides.  Sophistae  vero  qui  haec  impugnant,  hoc 
agunt,  ut  nol)is  fiduciam  operam  erigant  et  tarn  misericordiae  quam  iudicii  dei 
^4>j.  10,  5.  opus  extenuent,    sicut  de  eis  dicitur  psal.  ix.  'Auferuntur  iudicia  dei  a  facie 

eins'.     Et  ideo  et  timorem  dei  et  fiduciam  nostram  subvertunt,  ferendi  alio-   15 
qui,  si  non  haue  sortem  nostram  et  capitale  sahitis  praesidium  nobis  deraoh'ri 
et  vastare  auhelarent,  et  in  levioribus  rebus  vel  kiderent  vel  msanirent. 

At  dices  mihi:  'distinctio  illa  nova  et  tua  est,  de  peccato  regnante  et 
regnato,  et  arbitrio  tuo  posita'.   Respondeo:  Esto,  contemne  eam,  non  est  mihi 
in  verbis   controversia,   finge   tu  aliud.     Saltem   regnantis   peccati  vox   non  20 
meum  inventum,   sed  Pauli  autoritas  est.     Tu  nunc  illud,  quod  non  regnat, 

i.üKoi- 4,  T.qwovis   nomine  appellato,   quamvis   etiam   pro   me  faciat  Gene.  iiij.  'Sub  te 
erit  appetitus  eins,  et  tu  dominaberis  illius":    hie  ceiie  peccatum  subieotum 
desf-ribitur.     Sed  et  Sophistae   coguntur  concedere,   aliud  peccatum  veniale, 
aliud  mortale.  Et  cum  veniale  asserant  non  nocere,  non  regnare,  non  damnare,  25 
verissimum  tamen  vocant  et  proprio  dictum  peccatum,  nee;  ideo  alterius  generis 
aut  naturae  peccatum  faciunt,  quia  illud  mortale,  hoc  veniale,  sed  utrunque 
defectum  a  lege  dei  et  contrarium  legi  dei  asserunt.     Et  ego  aliud  nihil  peto, 
quam  ut  mihi  permittant  hoc  modo  peccatum  vocare  illud  reliquum  baptismo, 
quo   modo   ipsi   veniale,   quod   misericordia   egeat  et  natura  sua  malum  et  30 
Vitium  sit,  cui  si  consentias,  etiam  regnare  fecisti  et  servisti  ei  ac  mortaliter 
peccasti.     In   hoc  habeo  Paulum   Ro.  vi.  satis  iam  memoratum,   a  (pio  non 
patiar  me  avelli.    Non  (inquam)  negare  poterunt  duo  mala  superesse  baptismo, 
peccatum  et  concupiscentiam  eins.    Verba  Pauli  aperta  sunt,  peccatum,  fomes 
ipse,  naturale  malum,  concupisccntia,  motus  eins,  huic  non  obediendum,  illud  35 
SRöm.  6,  c.  destruendum  dicit,  'ut  destruatur  (inquit)  corpus  peccati'.     Appellent  illa  duo 
ut  libet,  sed  non  repellant  esse  dicta  a  Paulo.     Mortificanda  ea  et  destruenda 
vult  Paulus,   ut  quae  daranata  sint   ad   mortificandum,  mala  ergo  vicia  et 
peccata  sunt.     Infirmitates   enim   et  mortalitatcs   et  poenae  non  cadunt  sub 
praecepto,    ncc    in    arbitrio   nostro    poni    possunt.      Quis    enim    mortem   et  40 
poenas  mortificet,  nisi  solus  deus  sine  noV)is  ?    Super  peccata  vero  et  ea  quae 

0  iianc  AB 


Rationis  Latomianae  confutatio.    1521.  97 

nos  reos  faciimt,  praecepta  feruntur.  Cum  ergo  nobis  praecipiat  mortificare, 
non  obedire  illis,  non  utique  poenas,  non  mortalitates,  non  iiifirmitates ,  sed 
peccata  intelUgit.  Quae  esset  enim  lex:  Noli  obedire  hulceri,  noli  obedire 
febri,  noli  obedire  fami  et  siti,  noli  obedire  niiditati  et  vincidis  aut  con- 
5  cupiscentiae  unius  illorum?  Nonne  et  istae  sunt  infirmitates,  poenae,  mor- 
talitates? sed  peccato,  peceatori  et  suggestionibus  eoriun,  quae  et  ipsa  pec- 
cata sunt,  non  est  obedieudum. 

Quanquam  stultum  sit,  nos  in  re  tam  manifestaria  tot  verbis  laborare, 
cum  Apostolum  claris  expressisque  verbis  habeamus,  peccatum  et  concupiscen- 

10  tias  asserentem.     Qui  Pauli  verbis  non  acquiescit,   nostris  quando  capietur? 
Obsecro,  quid  factm'i  fuissent,  si  Paulus  obsciu-e  fiiisset  locutus  et  pro  'pec- 
cato' 'malum'  vel  'infirmimi'  posuisset?   item  pro  'obedire'  et  'non  regnare' 
'vigilare'  vel  'abstinere'  dixisset,  sicut  Petrus  dieit:   'Abstinete  a  carnalibusi.^etr.s,  n. 
desyderiis',  quam  securos,   quam  letos  hie  ti'iumphos  ducerent!     Nunc  cum 

15  luci  et  diei  resistere  nequeant,  parant  nubes  illi  obducere  et  in  medio  die 
tenebras  creare,  ut  peccatum  sit  non  peccatum,  ut  Paulus  mentitus  videatur. 
Quod  si  etiam  patres  pro  ipsis  sonare  videantur,  non  tamen  eis  adherendum 
est,  sed  magis  Paulo,  etiam  si  vera  dixeriut,  quia  obscurius  et  impotentius 
quam  Paulus  loquuntiu*.     Clariora   sunt  Pauli  verba,   quam   ut  ullius    glosa 

20  indigeant,  imo  glosa  magis  obscurantur.  Quanquam,  ut  dixi,  patres,  tametsi 
hoc  peccatum  et  vicium  vocant  aliquando,  tamen  saepius  de  peccato  regnante 
loquuntur.  Quare  sophistis  nostris  per  patrum  dicta  me  oppugnantibus  sie 
dixerim :  Vos  per  obscura  probatis  clarissima  et  per  humana  tractatis  divina. 
Quare  cimi  hoc  etiam  vester  Aristoteles  ^  prohibuerit,  ne  ignota  per  ignota, 

25  obscura  per  obscura,  multo  magis  ne  manifesta  per  obscura  proben tur,  con- 
cludo  vos  ineptos  disputatores ,  qui  non  nisi  toto  opere  et  omni  tempore 
prineipium  viciosissime  petitis.  Summa  responsionis  Lutherianae  et  con- 
futationis  Latomianae  est  haec.  Si  peccatum  in  locis  Apostoli  Pauli  citatis 
probari  potest,  non  esse  vere   et  proprie  peccatum,  ruit  Lutherus.     Si  non 

30  potest  probari,  ruit  Latomus.  At  probari  non  potest  nisi  per  quaedam  patrum 
dicta,  sibi  etiam  pugnantium,  insuper  humana,  si  non  pugnarent  etiam,  quibus 
praeferri  debent  divina,  sine  quorum  autoritate  nihü  est  asserendum :  quare 
ruit  Latomus  et  omnia  sua,  et  stat  Lutherus  cum  omnibus  suis. 

Ego  tamen  laudo  Latomi  fidem  et  constantiam,   qui  postquam   semel 

35  susccperit  partes  sophisticae  pertinaciae  tueri,  nihil  connnittat,  quod  ingenio 
et  pertinacia  sophistarum  sit  indignum,  sed  omnia  traliat,  depravet,  torqueat, 
cogat,  quaecunque  divina  et  humana  contra  se  faciunt,  quocunque  volet. 
Sicut  enim  superius^  vidimus,   ubi  tot  scripturae  testimonia  probant,   man- 


20  tamen  et  ipsi  hoc  ABC  21  tum  saepius  ABC;   bie  im  %tit  flegetene  Sc»att  ift 

unfte  Conjeftur 

')  Arist.  Analyt.  priora  II  IG.    Top.  V  2.  *)  Sßfrgt.  oben  ©.53  ff. 

Sut^etä  Sßetfe.   VIII.  7 


98  Rationis  Latomianae  confutatio.    1521. 

$i.  58, 5.  datum  dei  esse  impossibile  nobis,  ut  nihil  sit  manifestius,  tarnen  sicut  aspides 
surdae  ad  haec  occludunt  aures  et  avertunt  oculos,  tautiim  ut  unicum  illud 
suum  semel  susceptum  decretellum  in  publice  obtineant:  'Anathema  sit,  qui 
dixerit,  deum  nobis  praecepisse  impossibile\  Hoc  humanuni  verbum  regnare 
necesse  est,  hoc  omnes  probare,  hoc  nuUa  glosa  moveri  oportet.  At  toni-  5 
ti'ua  divina  silere  et  iacere  oportet,  tum  quasvis  libidines  glosarum  admittere 
cuiuscunque  nebulonis.  Hominis  verbum  sacrum  et  venerabile  est,  dei  verbum 
prostibulum  est.  Ita  et  hie,  cum  tot  sacra  fulmina  testentur,  peccatum  et 
concupiscentiam  relinqui  post  baptismum,  ut  etiam  iram,  libidinem,  avaintiam, 
incontinentiam  aperte  appellent,  nomiuibus  scilicet  omnium  sensu  eis,  quibus  lo 
vicia  et  peccata  nominari  solent  in  omni  lingua,  adhuc  erigunt  sese  fi'ontes 
istae,  aures  continent,  oculos  claudimt,  cor  avertunt,  tantum  ut  suum  hoc 
humanuni  verbum  omnium  aures  occupet,  solum  hoc  sit  theatrum,  contra 
hoc  nemo  mutiat:  esse  scilicet  solam  reliquam  poenam  et  infirmitatem  post 
baptismum.  Huic  sileant  divina  oracula,  liuic  cedat  Paulus,  huic  cedat  et  is 
ipsa  experientia  quottidiana  nostra  et  omnium  sanctormu.  Quod  si  non 
cesserint,  larvani  induant  et  nomine  peccati  representent  imperfectionem  et 
infirmitatem,  caveantque  nostris  glosis  sese  non  accommodent.  Nam  et  hoc 
Latomus  superius  fassus  est,  Sanctos  multa  peccare  (suo  peccati  significatu) 
surreptione,  ignorantia  et  aliis  modis,  id  quod  Paulus  vocat  concupiscentias  20 
peccati  in  corpore  mortali,  quibus  non  obediamus,  id  est,  non  consentiamus : 
neque  enim  ignorans  aut  praeventus  aut  invitus  consentire  potes,  dixit  enim 
invitos  peccare.  At  quia  Paulus  idem  vocat  peccatum,  cogitur  per  peccatum 
poenam  intelligere,  nuUa  causa  quam  quod  spii'itus  et  non  homo  hoc  locutus 
est,  ut  stet  in  arbitrio  sophistarum,  quid  peccatum,  quid  poena  esse  debeat:  25 

3ci.  Iß,  6.  obsecro,  quem  non  urat  ea  arrogantia  plusquam  Moabitica? 

At   dices:   'non   tu   credis  ergo  dictis  patrum?'     Respondeo:  Credam? 
quis  mandavit  illis  credi?  ubi  est  praeceptum  dei  de  ista  fide?   Cur  illi  non 
crediderunt  suis   patribus?  praesertim  Augustinus,   qui   liber  esse  voluit  et 
omnes  esse  liberos  iussit  in  omnium  hominum  scriptis?  ^     An  quia  Sophistae  30 
nobis  lianc  invexerunt  tyrannidem  et  captivitatem  libertatis  uostrae,  donec 


5  An  C  18   accomodent   AB  29   Augusti.  AB   Augustino  C;    e§   tft  Ql6er  in 

„Augustinus"  aufjulöjen,  „illi"  gteii^  bem  „illis"  in  bcrjctbcn  ^e'iU  auf  bie  SSätcr  311  fiejtc^cn, 
n)a^rcnb  c§  tei  bcr  ?luftöfung  „Augustino"  auf  bic  „©opfjiften"  gebeutet  tnexbcn  müjjte,  moBei 
a'6er  bic  ganj  öcrfd^iebcne  SBejiefiung  bc§  bo^))elten  illi  un§  l)axi  ju  fein  fd^etnt.  Ed.  len.  Erl. 
Augustino,  Witt.  Augustinus ;  2öat^§  Üfierfetjung  läßt  un!lar,  h)ic  ex  bie  ©teile  gefaxt  löiffen  lüitt 

^)  Scrgt.  August,  ad  Vincentium  Rogatistam  Epist.  (Opp.  Venet.  1729  Tom.  II  245): 
,Noli  contra  divina  tarn  niulta,  tarn  clara,  tarn  indubitata  testimonia  colligere  velle 
calumnias  ex  episcoponim  scriptis  ..  (tocbct  bcr  äcitgenöffifd^cn,  nod^  auv  früf)crer  S^ii) 
. .  quia  hoc  genus  litterarum  ab  auctoritatc  canonis  distinguendum  est.  Non  enim 
sie  leguntur,  tamquam  ita  ex  eis  testimonium  proferatur,  ut  contra  sentire  non  liceat, 
sicubi  fcu"te  aliter  sapuerunt  quam  veritas  postulat." 


Rationis  Latomianae  confutatio.    1521.  99 

et  bis  sacerrimo  Aristoteli  non  resistendum,  sed  obsequendiim  coegerint,  ideo 
perpetiio  in  illa  serviemus  et  non  aliquando  in  Christian  am  libertatem  respira- 
bimus  et  nostras  literas  vel  postliminio  huius  Babyloniae  suspirabimus  ? 
'At  sancti  fuerunt  et  scriptiu'as  elucidaverunt',  inquis.  Quis  et  hoc  probavit, 
5  scripturas  esse  elucidatas  ab  eis?  quid  si  obscurarint?  Quo  iudicio  probas 
eos  elucidasse  scripturas?  An  Lovanialiter  et  Colonialiter  dicturus  es  'mihi 
sie  videtur'  et  ^sic  dicunt'?  videantur  sibi  sane  et  dicaut,  modo  mihi  rem 
probent,  aut  desinant  me  in  verba  sua  inania  cogere.  jSIihi  non  est  man- 
datum  visionibus  Lllonmi,  sed  verbis  dei  credere.     Unus  est  magister  Christus,  a«ottt  23, 8. 

10  et  iudicio  divinae  scripturae  probandi  sunt  patres,   ut  cognoscantur  qui  eas 

elucidarint  et  qui   obscurarint     Sicut  Paulus  iussit:   'Omuia  probate,  quodi.3:öejT.5,2i. 
bonum   est  tenete'.     Et  i.  Corint.  xiiij.  *Unus    aut   duo    prophetent,    caeterii.dor.  14,29. 
diiudicent'.     Qui  omnia  probanda  mandavit,  non  Augustinum,  non  Origenem, 
non  ullum  hominem  excepit,  ne  Antichristum  quidem  Papam.     'At  scriptura 

15  obscura  indiget  explicatione':  dimitte  eam  ubi  obscura  est,  tene  ubi  clara  est. 
Et  quis  probavit  patres  non  esse  obscuros?  Iterum  tuum  S'idetur'  et  illorum 
'dicuut'?  Quid  enim  faciunt  et  patres,  quam  ut  clarissima  et  apertissima 
scripturae  testimonia  quaerant  et  proferant?  ISIiseri  Christiani,  quorum  verbum 
et  fides  adhuc   in  hominum  glossis  pendet  et  eorum  elucidationem  expectat. 

20  Frivola  sunt  ista  et  impia.  Scripturae  omnibus  commimes  sunt,  satis  apertae, 
quantum  oportet  pro  salute,  satis  etiam  obscurae  pro  contemplatricibus  ani- 
mabus.  Quisque  suam  sortcm  in  abundantissimo  et  communissimo  verbo 
dei  sequatur,  et  verba  hominum  aut  repudiemus  aut  cum  iudicio  legamus. 
Haec  satis  pro  ista  autoritate  et  nimio  plusquam  satis. 


25  TERTIO 

Invadit  ^  Paulum  Eo.  vij.  Hie  Latomus  meam  sententiam  mihi  maxime 
confirmat  et  prodit,  quam  non  studio  veritatis,  sed  animo  depravandi  et 
fallendi  orbem  hunc  librum  scripserit,  tautum  ut  ignominiam  incendii  et 
iudicii  sacrilegi  solaretur.     Nam  quantumlibet  cervicosus  et  pertiuax,   tarnen 

30  ita  pallidus  et  trepidus,  silens  cautusque  incedit  per  verba  Pauli,  ut  videatur 
tirauisse  per  singulos  apices,  ne  hiatus  quispiam  appareret  et  misellimi  so- 
phistam  absorberet.  Postquam  vero  transivit  ista  pericula  et  in  suum  campimi 
venit,  ibi  excursus  facit,  ibi  patrum  dicta  conglomerat,  ac  si  pro  miracido 
haberi  velit,  quod  sedentarius  et  ociosus  lector  multa  aliena  consarcinare  et 

35  confarcire  potest.  Fortasse  ea  spe  et  consilio,  quod  multitudine  me  abster- 
reret,  ne  scriberem  dcnuo,  cum  infiniti  sit  voluminis  ad  singula  eins  respon- 
dere.    Sed  fallet  cum  spes,  roboratis  enim  meis  scriptiuds  hoc  ipso  prostratus 


1)  Opp.  Latomi  S8t.  Qaflg- 


IQQ  Rationis  Latomianae  confutatio.    1521. 

est,  iit  responsione  singulari  omnibiis  non  sit  opus.  Summa  ergo  Latomianae 
evasionis  est  haec :  ^  ea,  quae  hie  a  Paulo  dicimtur,  nihil  aliud  facere,  quam 
esse  infirmitatem  baptismo  reliquam,  quae  peccatum  vocetur.  Nihilominus 
spiritum,  cmn  illam  rexerit,  sie  bonum  operari,  ut  illud  non  sit  peccatum 
damnabile  censendum,  nee  hominem  ideo  peccare  in  bono  opere  aut  servire  '■> 
peccato.  Hie  primum  vides  Latomum  non  nisi  difFerre  et  abducere  lectorem 
ae  tempus  redimere,  dum  aliam  a  proposito  tractat  quaestionem.  Suseepit 
enim  quaestionem  de  peecato  ignoscibili  per  miserieordiam,  de  quo  me  loqui 
ipseraet  non  uno  loco  testatur.  Et  per  omnem  et  post  omnem  istum  tiunultum 
testimoniorum  concludit  in  hunc  modum:  'Ecce  non  est  peccatum  damnabile',^  lo 
cum  sie  debuerit  concludere:  Ecce  non  est  peccatum,  ne  ignoscibile  quidem, 
nee  cui  opus  sit  miserieordia.  Sicut  si  me  redargueres,  qui  risum  veniale 
peccatum  dixissem,  et  post  effusam  tuam  omnem  salivam  et  sudore  exhausto, 
tandem  anhelares  in  me  dicens:  'En  risus  non  est  mortale  peccatum'.  Talis 
4?io&  32  ff.  est  disputatio  Eliu  adversus  lob.  Putas  autem  parvam  esse  partem  pacientiae  is 
ferre  has  nequitias,  dolos  et  ai-tes  eoriun,  qui  Magistros  orbis  terrarum  se 
iaetant,  in  re  tam  sacra  et  necessaria?  Non  queror  iam  eos  ignorare,  quid 
sit  peccatum,  sed  quod  maliciose  simulent  et  negent  sese  ignorare,  et  imponant 
piis  cordibus  impudenti  mendacio  suo. 

Sed  fiduciam  mihi  facit  formidolosus  et  fugitivus  sophista.  Paulum  in  20 
?ß|.  18, 38.  faeiera  eins  statuam,  ut  effugere  non  possit,  persequar  et  eomprehendam,  nee 
eonvertar,  donee  deficiat.  Aut  Latomus  Paulum,  aut  Paulus  Latomum  occidet, 
frustra  praesidiis  humanis  fidentem.  Quaero  igitur  primum,  an  mihi,  ut  Chri- 
stiano  Euangelium  professo,  liceat  appellare  peccatiun,  quod  Apostolus  Paulus 
vocat  peccatum?  Nihil  iam  dispute,  quid  peccatum  significet,  de  hoc  post  25 
videro.  Volo  simpliciter  mihi  responderi,  an  isto  Paidino  vocabulo  mihi 
liceat  uti.  Si  non  licet,  deleatur  Paulus,  si  licet,  quid  tragicis  istis  vocibus 
in  me  mugiunt  sophistae,  quod  opus  bonum  appellarim  peccatum?  Nonne 
ipsis  licet  bonum  opus  vocare  imperfectum  et  infirmum?  Quid  ergo?  nun- 
quid  cogent  me,  ut  verbis  eorum  utar?  Aut  quare  nolunt  eogi,  ut  meis  et  so 
Paulinis  verbis  utantur?  Ipsi  nolunt  peccatum  appellare.  Esto.  Et  ego 
nolo  infirmitatem  et  imperfectionem  vocare.  'At  saueti  patres  peccatum  inter- 
pretati  sunt  imperfectionem  et  infirmitatem'.  Esto,  quis  me  coget  patrum 
verbis  uti?  quis  coget  me  Pauli  verbum  deserere?  An  dicent  *quia  absurdum 
et  periculosum'?   Hoc  iam  non  in  me  Lutherum,  sed  in  Paulum  et  spiritum  35 

23  humanis  praesidiis  C 

')  Scrgt.  Opp.  Lat.  S3l.  11:  „ipsmn  concupiscerc ,  qui  est  motus  carnis  sive  sen- 
sualitatis,  rationi  et  legi  rebellis,  non  est  peccatum,  nisi  adhibeatur  rationis  consensus". 
11 'j;  ,pronitas  ad  malum  et  difficultas  ab  bonum  non  faciunt  opus  virtutis  esse  pec- 
catum". *)  $81.  11:  ,,baptismus  omnium  praeteritoruni  tam  originalium  quam 
actualium  i^eccatorum  i-eatum  abstulit,  ac  per  hoc  omnem  damnationem:  et  quamdiu 
jiost  adeptum  baptismum  non  secundum  carnem  ambulant,  id  est,  concupiscentiae  non 
consentiunt,  nihil  habent  damnationis,  quia  non  peccant". 


Rationis  Latomianae  confutatio.    1521.  IQl 

Christi  vergit.  'At  tu  non  uteris  peccato,  ut  Paulus":  quis  hoc  vobis  dixit? 
'collatio  patrum  et  tui':  quis  fecit  hanc  collationem?  'Nos':  qui  estis  vos? 
quis  facit  uos  certos,  vos  non  errare?  An  quod  Bulla  vos  approba\nt?  lam 
quis  certos  vos  fecit,  patres  recte  Pauli  verbum  tractasse?  Auditisne?  quid 
5  mussatis?  Vides  ergo  omnia  Sophistarum  adhuc  ex  suo  proprio  capite  pro- 
cedere.  Te  vero  Latomum  sophistarum  ducem  seorsum  convenio.  Causa 
premit  humeros  tuos,  agis  enim  talem  ac  tantum,  qualem  ac  quantum  nee 
Cicero  nee  Demosthenes  egerit.  Inceudiarios,  sacrilegos,  homicidas,  lesae 
pietatis  Christianae  reos  vos   coram  et  deo  et  hominibus  ago.     Tu  ergo  ne 

10  existimes  te  iam  disputare  et  ludere.     Seria  res  est,  quam  gerimus. 

Scilicet,  quia  comprehensi  estis  in  ignominia,  festinastis  enim  ad  gloriam 
in  principio,  ideo  confusio  incipit  fieri  finis  eins,  hoc  est,  quod  sie  mugitis, 
tonatis,  insanitis,  ut  auribus  obtusis  neminem  audire  velitis,  sed  tantum  hoc 
insanis  clamoribus  iactctis :   'Non  est  peccatum,  non  est  peccatum,   non  est 

15  peccatum  in  bono  opere'.  Quicquid  ego  aifero,  interpretor,  expono,  nihil  est, 
tautum  in  vocabulum  sie  insanitis,  non  alia  causa,  quam  quia  a  vobis  damna- 
tum  timetis  per  Paulum  in  confusionem  vestram  resuscitandum  esse,  adeo 
ut  Latomus  incredibili  impudentia  hoc  ipsmn  vocabulum  a  me  positum  nullo 
loco  non  interpretetm-  pro  mortali  et  damnabili  peccato,  quod  tamen  in  Paulo 

20  vult  infirmitatem  tantum  significare.  Mihi  quo  potest  atrocius  et  odiosius 
interpretatur  ubique,  oppressa  semper  mea  interpretatione,  etiam  confessus 
me  de  ignoscibili  loqui,  volens  ut  mundus  intelligat  a  me  peccatimi  vocari, 
quod  ipse  vult  peccatum  ^^deri,  honestus  ille  et  verax  vir.  Kursus  in  Paulo 
sie  inteqjretatm-  leuiter,  ut  vocabulum  prorsus   toUat.     Quam  potens  autor 

25  Latomus,  qui  vocabula  elevandi  et  opprimendi,  non  pro  meritis  autonim,  sed 
pro  libidine  sua  ius  habet.  Ego  vero  tibi  promitto  et  orbi,  me  non  velle 
uti  vocabulo  aliter  quam  Paulus,  in  quod  invoco  nomen  domini,  ut  mihi 
resistat,  si  aliter  usus  fuero.  Quid  vis  amplius?  At  vocabulum  ipsum  volo 
tenere,  et  tua  patrumque  vocabula  nolo,  quod  scias.    Volo,  inquam,  peccatum 

30  dicere,  quod  vos  defectum  vel  imperfectionem  dicitis,  uunquid  me  aliter  coges? 
Nihil  moveor  vestro  impetuosissimo  tumultu,  quem  non  sine  causa  vos  con- 
citare  video,  nempe  ne  succumbatis  et  inveniamini  temere  in  tanta  crimina 
irruisse,  sed  hoc  antea  fuerat  praevidendum.  Veniamus  igitur  ad  signifi- 
cationem  vocabuli   huius.     Paulus  joeccatum  vocat   id,   quod    reliquum   est 

35  baptismo,  patres  non  peccatum,  sed  infirmitatem  et  imperfectionem  vocant. 
Hie  in  bivio  staraus.  Ego  Paulum,  tu  patres  sequeris.  Augustinum  excipio, 
quia  ille  fere  vicium  et  iniquitatem  rotundis  verbis  vocat. 

Ulterius  ad  caput  dissensionis  venimus:  An  tale  peccatum  seu,  ut  tu 
vis,   infirmitas,    natiu-a  sua  vel  sola  misericordia  ignoscente  non  sit  contra 

40  deum  et   legem  eins.     Nonne  haec  est  summa  disputationis  nostrae?    Ego 

4  Auditis  ne  ABC  13  &  auribus  AB  19  loco,  non  AB  24  leuiter  fcl^tt  in  C 
27  in  quo  C  28  usus  usquam  fuero  C 


102  Rationis  Latomianae  confutatio.    1521. 

pro  rae  habeo  Pauli  vocabulum,  quod  quid  significet  nemo  ignorat,  nempe 
illud,  quod  contra  deum  est  (nisi  ignoscatur)  natura  sua.  Tu  habes  (ut  videris 
tibi)  patres,  qui  asserant  non  esse  contra  deum  et  legem  eius  natura.  Primum 
non  })robas  hoc  patres  velle,  sed  omuia,  quae  inducis,  facile  a  me  abigentur, 
si  dixero  illos  loqui  de  peccato  extra  misericordiam  posito.  Sic  enim  veris-  5 
sime  dicunt,  peccatum  illud  gratiae  (sie  dixerim  animi  causa)  prorsus  neminem 
reum  constituere,  non  damnare,  non  nocere,  prorsus  nihil  commune  habere 
cum  peccato  extra  gratiam.  Nonne  et  ego  sie  dico,  Latome?  quid  enim 
sacrilegii  in  me  est,  quando  in  hoc  fine  convenimus,  ut  nihil  mali  uterque 
asseramus  habere  id  sive  peccati,  ut  ego,  sive  infirmitatis,  ut  tu  vocas?  Cur  10 
sie  in  me  iusanis  et  atrociter  me  criminaris,  cum  non  j>ossis  aliud  probare 
ex  patribus  quam  id  quod  dixi?  An  quod  tuum  caput  non  sequor,  qui  ante 
iudicium  rae  damnasti  et  exussisti?  sed  temeritate  et  igne  ego  non  terreor 
nee  trahor,  Latome.  Sed  esto,  sit  aliquis  patrum,  quem  ego  nondum  viderim. 
Nam  Augustinum,  Hieronymum,  Ambrosium,  Gregorium,  Bernhardum  novi,  ut  is 
frustra  mihi  tot  nubes  obieceris.  Sed  sit  aliquis,  qui  asserat  istud  reliquum 
natiu'a  sua  esse  non  contra  deum  neque  contra  legem  eius,  et  neget  ipsum  sola 
ignoscente  misericordia  dei  non  esse  contra  deum  et  legem  eius,  ubi  talem 
inveneris  (inveuias  autem  iuxta  mulae  foetum^  spero),  quid  tum  promovisti? 
quid  effecisti?  quid  vicisti?  Quis  me  rectimi  faciet  Pauli  esse  eum  sensum?  an  20 
non  licebit  mihi  de  eius  sensu  dubitare?  Non  licet  mihi  sie  mussitare  mecum 
'Sanctus  est  ille  vir',  sed  quid  si  homo  sit  et  humanuni  hie  sapiat?  Quis 
seit,  si  aliud  in  Apostolo  lateat,  quod  ille  non  videat  ?  praesertim  cum  Paulus 
tam  libere  et  aperte  peccatum  appellet,  cum  potuisset,  si  vellet,  sie  loqui,  ut 
305.  7, 19.  iste  loquitur.  Quis  illi  ins  fecit  nobis  legem  statuendi  et  intelligendi?  'Nemo  25 
ex  vübis  legem  facit',  dicit  Christus.  Velis  tu,  Ijatome,  cum  tuis  sophistis 
has  pii  cordis  cogitationes  incendio  aut  suspendio  damnare?  Quid  si  non 
possit  aliter?  et  iusta  sit  ibi  causa,  quia  iu  Paulo  deum  loqui  cei-tus  est, 
cuius  verba  sunt  veneranda  nee  temeranda,  in  isto  non  est  certus,  deus  an 
homo  loquatur.  30 

Quid  hie  faciemus?  dices:  'ad  ratiouem  et  communem  sensum  eamus'. 
Ago  gratias.  Liberati  ergo  sumus  ab  omuiimi  hominum  autoritate  in  hac 
causa.  Ratio  ergo  tua  erit,  quae  sese  ex  fidei  articido  glorietur  fluere,  nerape 
quod  credimus  in  baptismo  omnium  peccatorum  rcmissionem  donari,  sicut 
Paulus  in  multis  locis  docet.  Nam  haec  et  patrum  tuorum  ratio  est  et  mihi  35 
placet.  Sed  quid  quod  Paulum  ista  ratio  nihil  moverit,  quin  peccatum  appel- 
laret  reliquum  istud  remissionis  omnium  peccatorum?  patres  autem  moverit, 
ut  negent,  ut  tu  dicis,  peccatum?  Vos  iuvenistis  distinctionem  peccati,  ut 
salvaretis  istam  rationem  et  verbiun  Pauli,  non  potentes  ullo  modo  ista  duo 
concordare,  et  tamen  ipsam  hanc  distinctionem  nullo  loco  scripturae  potestis  40 


')  9ia(^bilbung  bc»  „cum  inula  pepererit"  =  „nunquam"  bei  Suet.  Galb.  4. 


Rationis  Latomianae  confutatio.    1521.  103 

probare,  sed  est  hnmanum  inventiim,  ut  non  potes  negare,  sed  necessarium 
(ut  videtur  vobis)  propter  rationem  praedictam.  Nonne  ita  habent?  Nonne 
ego  tua  intelligo?  et  nihil  contra  haec  imprudeus  aut  ignorans  posui,  ut  te 
Magistro  mihi  plane  nihil  fuerit  opus.  lam  si  ego  modum  illustrante  spiritu 
5  invenero,  ut  et  pietas  illesa  maneat  artieidorum  fidei,  et  Paulus  simul  illaesus, 
non  egens  ulla  vocabuli  sui  metamorphosi  violenta  et  inaudita,  sed  simpliciter, 
proprie  et  germane,  id  quod  alias  significare  possit,  cum  quo  et  satisfiat 
rationi  illi  urgeuti  vos  ad  aequivocandum  vocabuliuu  solo  isto  loco,  id  est, 
in  Paulo,  ac  praeterea  nusquam  in  scriptm-a,  velles  mihi  tu  in^ndere?  atque 

10  si  tu  nolles  amplecti,  velles  nie  quoque  meo  gaudio  spoliare,  quando  in  rerum 
summa  pidchre  conveniremus  ?  At  ego  a  simplicitate  verborum  dei  non  paterer 
me  avelli,  quae  si,  salva  pietate  fidei,  possem  bouo  sensu  inteUigere,  vestris 
humanis  inventis  plane  cedere  nollem. 

Dicis  autem:  'Si  in  summa  convenimus,   quid  prophanas  vocum  novi- 

15  tates  suscitas,  et  non  citra  scandalum  nobiscum  communicas  ? "  Respoudeo: 
quod  malo  de  foute  quam  de  rivulis  bibere,  an  tu  me  hoc  prohibebis?  Duo 
enim  sunt,  quae  me  movent.  Primum,  quod  scripturas  in  suis  viribus  puras, 
ab  omni  hominum  etiam  sanctorum  contactu  mundas,  ab  omni  terreno  con- 
dimento  sjniceras  habere  volo.     Vos  enim  estis,  qui  prophanas  vocum  novi- 

20  tates  non  vitastis,  ut  Paulus  ait,  sed  humanis  glosis  vesth*e  et  terrenis  condi-i.  lim.G,  20. 
mentis  condire  voluistis  sanctas  istas  delitias  dei.     Et  anima  mea  nauseat, 
cum  Ezechiele,  panem  comedere  stercore  humano   opertum.     Scis,  quid  hoc  *cict.  4,  rj  f. 
significat?     Alterum,  quod  verbis  iam  non   synceris  nee  S}Ticere  mysterium 
istud  gratiae  et  peccati  tractare  potueritis,  deinde  nee  intelligere,  tandem  nee 

25  amare,  ac  sie  frigidi,  paUidi,  tristes,  segnes  in  laude  et  amore  dei  facti  estis. 
Hnmanum  enim  verbmn  di\dno  additmn  velamen  est  veritatis  purae,  imo,  ut 
iam  dixi,  stercus  humanum  est,  quo  operitm',  sicut  in  Ezechiele  figurat 
dominus.  Manna  est,  quod  in  uma  aurea  serv^ari  velit,  non  in  manibus  homi- 
num iactari  et  versari.     'Quis  (inquies)  ergo  tuus  est  iste  modus?'    Referam, 

30  et  si  suspicer  vobis  allium   et  pepones  Aegj'pti  anhelantibus  et  iam  dudum  4.  TOof.  u,  5. 
corrupto  palato  male  habentibus  non  placiturum.     At  mihi  satis  fiierit,  quod 
confutare  eum  vos  non  poteritis,  vos  autem  reos  agere  ille  possit,  qui  verba 
dei  torqueatis  in  eum  sensum,  quem  in  nuUo  alio  loco  habent,  id  quam  sit 
indignum  audiri  de  Christianis,  nedum  Theologis,  nemo  non  sentit. 

35  Scriptura  divina  peccatum  nostrum  tractat  duobus  modis,  imo  per  legem 

dei,  altero  per  Euangelium  dei.     Haec  sunt  duo  testamenta  dei  ordinata  ad 
salutem  nostram,  ut  a  peccato  liberemur.     Lex  aliter  non  tractat  peccatum, 
quam  ut  ipsum  revelet,  sicut  dicit  Paulus  Ro.  iij.  'per  legem  cognitio  peccati'.  5Röm.  3,20. 
Quae   cognitio   docebat  duo,   corruptionem  natiu-ae  et  iram  dei.     De  priore 

*o  dicit  Ro.  vij.  'Concupiscentiam  nesciebam  esse  peccatum,    nisi  lex  diceret :  sJöm.  7, 7. 


9  tu  mihi  C  IG  an  tu  hoc  (o'^nc  me)  C 


\Q^  Rationis  Latomianae  confutatio.    1521. 

Non  concupisces'.  Nam  priiritum  illum  fedum  natura  non  dLxit  peccatura, 
sed  usum  eins  nialum  iu  alieuo  corpore,  iit  stuprum,  adulteriuin,  foruicatiouem. 
Ita  iram  et  avaritiam  non  dictabat  peccatnm,  sed  usimi  eins  in  furto,  fraude, 
maledicto,  cacde,  et  sie  de  aliis.  Et  haud  scio,  au  peccatnm  in  scriptiu-is 
unquam  accipiatur  pro  operibus  illis,  quae  nos  peccata  vocamns.  Videtui"  s 
enim  ferme  radicale  illud  fermentum  sie  vocare,  qnod  fructificat  mala  opera 
et  verba.  Nam  hoc  peccatnm  proprio  revelat  lex,  prins  incognitmn  et  mor- 
iRüm.  5, 13.  tnum,  nt  Ro.  v.  dicit,  qnod  et  vivacissime  latet  snb  speciosis  operil^ns  hypo- 
critarnm.  Nam  snb  hoc  peccato  conclndi  per  scriptnram  omnes  homines 
®ai.  3, 22.  dicit  Panlns,  licet  latere  nnnqnam  possit,   qnhi  fructns  suos  prodat,  in  nno   lo 

sie,  in  alio  sie.     Sed  nidlum  opns  malnm  dare  qneas,  snb  quo  omnes  homines 
jRöm.  4, 15.  conclndere  possis,  de  qno  alias  plnra.     De  posteriore  dicit  Ro.  iiij.  'Lex  ü'am 
öar.  3, 10.  operatur',  qnia  dicit  Gal.  iij.  'Maledictns  omnis,  qui  non  permanet  in  omnibns 
SRöm.  5, 12.  sermonibus,   quae   scripta  sunt  iu   libro   hoc,   nt  faciat  ea'.     Et  Ro.  v.  'per 
fRöm.  6, 23.  peccatnm  mors'.     Et  vi.  'Stipendium  pcccati  mors'.     Hactenus  igitur  lux  legis   is 
nos  erudit,  et  sub  corruptione  et  ira  nos  esse  docens  atque  omnem  hominem 
et  mendacem  et  filium  irae  concludens.    Atque  corruptionem  forte  contempsis- 
semus  et  nobis  in  malo  nostro  placuissemus ,  nisi  alterum  malum  irae  nobis 
hanc  insaniam  non  indulgeret  et  obsisteret,  terrore  et  periculo  mortis  et  in- 
ferni,  quo  minus  pacem  in  priore  malo  haberemus.     Et  plane  malus  malum  20 
nobis  est  ira  quam  corruptio,  quia  poenam  plus  odimus  quam  culpam. 

Igitm*  duplex  malum  lex  revelat,  internum  et  externum:  alterum,  qnod 
ipsi  nobis  irrogavimus,  peccatnm  seu  corruptionem  naturae,  alterum,  qnod 
dens  irrogat,  iram,  mortem  et  maledictionem.  Esto,  si  vis  illa  duo,  culpa 
et  poena,  sed  nimis  tenuiter  et  frigide  culpam  et  poenam  sub  iis  vocabulis  25 
tractavimus,  nescio  quas  relationes  et  imputationes  fingentes.  Nos  crasse  et 
plene  secimdum  scriptnram  peccatnm  seu  culpam  seu  internum  malum  uni- 
versam  illam  corruptionem  naturae  vocamus,  in  omnibns  membris,  malam 
i.awoi.  6, 5.  et  ad  malum   pronam  ab  adolescentia  uostra,   nt  Gen.  vi.  et  viij.  scribitur. 

Et  haec  ira  tanta  est,  ut  ea,  quae  bona  videntur,  nihil  prosint,  nt  sunt  artes,  30 
ingenia,  prudentia,   fortitudo,   continentia  et  quiccpiid  naturalimn,  moralinm, 
speculabilium  est  bonorum,  in  quibus  nullum  vicimn  omnium  hominum  com- 
munis seusus  deprehendere  possit,   adeo,   ut  hodie  etiam  nostri  Theologi  ea 
intcr  bona  numereut,   nihil  ilHs   mali  tribueutes,  quam   qnod  extra  gratiam 
facta  regniun   coelomm  non   mereantm',   rursum    tamen   nee  infernum,    nee  35 
poenam  mercantur,  parati  plane  asserere,  ea  coelnm  etiam  mereri  posse,  nisi 
quendam  auditiun   de  gratia   necessaria  coucepissent,    non   enim  deesse   eis 
quicquam  putant,  quod  lex  requirat,   sed  qnod  gratia  exigat.     Legi  satis- 
factnni  docent,  sed  non  Euangelio.     Adduut  denique,  tanta  esse  haec  bona, 
ut  gratiam  mereantur  de  congruo  et  infallibiliter,  et  sie  plena  bona  flaut,  si  40 
non  proprio  merito,   tarnen  per  proprium  meritum.     Accedit  his,  (juod  dens 
ipse  haec  non  negat  esse  bona,  sicut  revera  negari  non  possnnt,  sed  remunerat 


Rationis  Latomianae  confutatio.    1521.  105 

et  omat  temporalibus  beneficiis,  ut  regnis,  opibus,  gloria,  fama,  dignitate, 
houore,  voluptate  et  iis  sirailibus,  ita  ut  non  modo  speciei  propriae,  sed  et 
retributiouis  divinae  operculum  accedat  naturali  caecitati,  quae  ignorat  vere 
bona,  ut  secure   ista  et   pertiuacissime  bona  esse   contendat,   super   qua   re 

5  potissimiun  prophetia  laboravit,  et  omnes  prophetae  occisi  sunt,  quod  haec 
carperent  et  veriora  bona  exigerent.  Prophetia  enim  nihil  aliud  quam  expolitio 
et  (ut  sie  dixerim)  praxis  et  applieatio  legis  fuit,  seu  quod  dicitur  in  syUogismis 
subsumptio,  quae  ut  quotUibet  opus  bonum  iucideret,  pronunciaret,  an  vere 
maleve  bonum  esset.     Büne  multa  legimus  reprobari  in  libris  antiquis,  quae 

10  obstupescimus.  Hinc  prohibuit  deus,  ne  suum  sensum  sequerentiu",  sed  vocem 
eins  audirent.  Ideo  eis  semper  p^o^^dit  prophetas,  qui  legem  practicarent 
in  his  bonis  (ut  sie  dixerim)  velut  in  exemplis  raonstrando,  quid  esset  lex. 

Sola  igitiu"  lex  ostendit,  non  quideni  esse  ista  mala  per  se,  cum  sint 
dona  dei,  sed  esse  in  malo  usu  propter  radicale  iUud  peccatum  occultissimum, 

15  quo  in  illis  confidebant,  placebant,  gloriabantur  insensibili  malo,  sicut  et  nunc 
et  semper  facit  hoc  intimum  peccati  malum,  cum  in  solo  deo  fidendmu,  pla- 
cendum  et  gloriandum  sit,   sicut  Hiere.  ix.  dicit:  'Xon  glorietur  sapiens  injcicm.  9,23. 
sapientia  sua,  nee  fortis  in  fortitudine  sua,  nee  dives  in  diviciis  suis'.     Omnia 
enim  haec  sunt  bona,  dispersa  gratuito  in  malos  frequentius  quam  in  bonos, 

20  ita  ut  psal.  Ixxij.  sese  periclitari   ob  hoc   queratur,  et  pene  effundi   gressus^i.  73, 2f. 
suos,  sed  omnia  sunt  (ut  dixi)   sub  ira  et  maledicto  conclusa  nee  quicquam 
prosunt,  et  adeo  non  parant  de  congruo  ad  gratiam,  ut  magis  incrassent  cor, 
ne  gratiam  desideret  aut  necessai'iam  sentiat,  sicut  dicit  psal.  c.  xviij.  'Coagu-  ^i.  119, 70. 
latum  est   sicut  lac   cor  eorum'.     Melius  Heb.  'Incrassatum  est  sicut  adeps 

25  cor  eonmi'.^  Hie  populus  proprie  in  scripturis  arguitur  impietatis,  incre- 
dulitatis,  diu-ae  cervicis,  quod  indomitum  sensimi  in  istis  speciosis  l)onis 
hiuniliare  non  possent,  nee  legem  nee  peccatum  suum  in  illis  agnoscere,  semper 
arbitrati  sese  obsequium  in  his  prestare  deo  prae  omnibus  aliis  vere  iustis. 
His  frustra  praedicatur,   hi  viri   sanguiniun  et  doli.     Summa,   lex  illis  est^f.  5,  7. 

3ü  impleta,  nee  indigent  gratia  (ut  dixi)  nisi  ex  quodam  superfluo  exactionis 
divinae.  His  est  velatus  Moses,  nee  ferunt  faciem  eins  cornutam,^  mtüi  esse 
in  tanta  sapientia,  bouitate,  iustitia,  religione  non  volunt  nee  se  esse  cognoscere 
possunt,  (juia  non  audiuut.  Vides  ergo,  quam  excedat  lex  naturalem  rationem 
incomparabiliter,   et  quam  profundum  sit  peccatum,  cuius  Cognitionen!  docet 

35  lex.     Hi  ergo  omnes  sub  ira,  quia  omnes  in  peccato. 

Euangelium  contra  sie  tractat  ])eccatum,  ut  ipsura  tollat,  et  sie  pidcher- 
rime  legem  sequitur.  Lex  enim  introduxit  et  nos  obruit  peccato  per  cogni- 
tionem  eius,  quo  fecit,  ut  ab  illo  liberari  peteremus  et  gratiam  suspiraremus. 
Nam  Euangelium  etiam   duo    praedicat   et  docet,   iustitiam  et  gratiam   dei. 


27  possiiit  C 

')  aJergl.  S3b.  IV  290.  340.  ^)  5lac^  Vulg.  Exod.  34,  29  pg. 


106  Rationis  Latomianae  confutatio.    1521. 

Per  iustitiarn  sanat  comiptionem  naturae,  iustitiara  vero,  quae  sit  doniim  dei, 

Wollt.  3, 2i.fides  scilicet  Christi,  sicut  Ro.  iij.  dicit:  'Nunc  autem  sine  lege  manifestata  est 

mm.  5, 1.  iustitia  dei'.     Et  iterum  Ro.  v.  'lustificati  gratis  ex  fide  pacem  habemus  &c.' 

9}öm.  3, 28.  Et  iij.  'Arbitramur  enim  hominem  iustificari  ex  fide'.     Et  haec  iustitia  pec- 

cato  contraria  in  scripturis  ferme   pro  intima  radice  accipitur,  cuius  fructus    s 
sunt  bona  opera.     Huic  fidei   et  iiLstitiae  comes  est  gratia  seu  misericordia, 
favor  dei,  contra  iram,  quae  peccati  comes  est,  ut  omnis  qui  credit  in  Christum, 
habeat  deum    propitium.     Nam  nee   nos   in   bono   isto    iustitiae   satis   laeti 
essemus,  nee  magnifaceremus  eins  hoc  donum,  si  solima  esset  et  non  gratiam 
dei  nobis  conciliaret.    Gratiam  accipio  hie  proprie  pro  favore  dei,  sicut  debet,  lo 
non  pro  qualitate  animi,  ut  nostri  recentiores  docuerunt,^  atque  haec  gratia 
tandera  vere  pacem  cordis  operatur,  ut  homo  a  corniptione  sua  sanatus,  etiam 
propitium  deum  habere  se  sentiat.     Hoc  est,   quod   impinguat  ossa  et  con- 
scientiam  reddit  laetam,  securam,  imperterritam,  nihil  non  audentem,  nihil  non 
potentem,  ut  quae  mortem  etiam  rideat  in  fiducia  ista  gratiae  dei.     Proinde  is 
sicut  ira  maius  malum  est,  quam  corruptio  peccati,  ita  gratia  maius  bonum, 
quam  sanitas  iustitiae,   quam   ex   fide  esse  diximus.     Nemo  enim  (si  posset 
fieri)   non   mallet  carere   sanitate  iustitiae,   quam  gratia  dei.     Nam  remissio 
peccatorum  et  pax  proprie  tribuitur  gratiae  dei,  sed  fidei   tribuitur  sanitas 
corruptionis.     Quia  fides  est  donum  et  bonum  internum  oppositum  peccato,  20 
SD?attf).i3,33.  quod  expurgat,  et  fermentum  illud  Euangelicum  in  tribus  farinae  satis  ab- 
sconditum.     At  gratia   dei   est   externum  bonum,  favor  dei,   opposita  irae. 
5Höm.  5, 17.  Haec  duo  sie  Ro.  v.  distinguit :  'Si  enim   unius  delicto   mortui  multi   sunt, 
multo   magis  gratia   dei  et  donum   in  gratia  unius  hominis  lesu  Christi  in 
plures  abundavit'.     Donum  in  gratia  unius  hominis  fidem  Christi  vocat  (quam  2.". 
et  saepius  donum  vocat),  quae  nobis  data  est  in  gratia  Christi,  id  est,  quia 
ille  solus  gratus   et  acceptus  iuter  omnes  homines,   propitium  et  dementem 
deum  haberet,  «t  nobis  hoc  donum  et  etiam  hanc  gratiam  mereretur. 
3of).  1, 17.  Johannes  i.  lohan.  sie:  'Lex  per  Mosen  data  est.    Gratia  vero  et  veritas 

3o^.  1,14.  per  Ihesum  Christum  facta  est'.     Et  infra:  'Plenum  gratia  et  vcritate'.     Ita  30 

veritas  ex  Christo  in  nos  fluens  fides  est,  gratia  fidem  comitatur  ob  gratiam 

3üf)-  1, 10.  Christi,  sicut  ibidem  praemisit:  'de  plenitudine  eins  omnes  accepimus  gi*atiam 

pro  gratia'.    Quam  gratiam  pro  qua  gratia?  gratiam  nostram,  ut  nobis  faveret 

5of).  1, 17. deus,  pro  gratia  Christi,  qua  illi  favet  deus.    'Quia,  inquit,  Lex  per  Mosen 

datii,   sed  gratia  et  veritas  per  Ihesum  Christum  facta  est'.     Habemus  ergo  35 
duo  bona  euangelii  adversus  duo  mala  legis,   donum  pro  peccato,   gratiam 
pro  ira.     lam  sequitur,  quod   illa  duo  ira  et  gratia  sie  se  habent  (cum  sint 
extra  nos),  ut  in  totum  efiundautur,   ut  qui  sub  ira  est,  totus  sub  tota  ira 


29  loh,  1.  lohannes  Baptlsta  sie  ed.  Erl.  na^  ed.  Witt,  unb  Jen. 

')  SSergl.  Thom.  Aq.  Summa  theol.  II,  1.  qu.  112  art.  2,  hJO  , gratia"  aU  „quod- 
dam  habituale  donum  animae"  bejdjrieben  hjirb. 


Rationis  Latomianae  confatatio.    1521.  107 

est,  qui  sub  gratia,  totiis  siib  tota  gratia  est,  qiiia  ira  et  gratia  personas 
respiciunt.  Quem  enim  deus  in  gratiam  recipit,  totum  recipit,  et  cui  favet, 
in  totum  favet.  Kursus,  cui  irascitur,  in  totum  irascitur.  Non  enim  partitiu- 
hanc  gratiam,  sicut  doua  partitur,  nee  diligit  caput  et  odit  pedes,  nee  favet 

5   animae  et  odit  coqjus.     Et   tarnen   douat   animae,   quod   non   donat   coqjori, 
donat  capiti,  quod  non  donat  pedibus.    Sic  et  in  tota  Ecclesia,  quae  in  eadem 
gratia  dei  stat,   ut  Ro.  v.  dicit:   'Per  quem   habemus  accessum  in   gratiam  SRöm.  5. 2. 
istam,  in  qua  stamus  &c.'     Diversus  et   multiformis   est  in  donis  suis.     Ita 
econtra,  cui  non  favet,  toti  non  favet,   et  tamen  non  totum  punit,   imo  Ule 

10  uno  peccato  unius  membri  sub  ira  totus  manet,  et  hie  uno  dono  uuias  operis 
sub  gratia  totus  manet,  ut  longe,  sicut  dixi,  gratia  a  donis  secemenda  sit, 
cum  sola  gratia  sit  vita  aeterna  Ro.  vi.  et  sola  ira  sit  mors  aetema.  9{öm.  e,  23. 

Veniamus  tandem  ad  institutum.     lustus  et  fidelis  absque  dubio  habet 
gratiam  et  donima:   gratiam,  quae   eum  totum  gratificet,  ut  persona  prorsus 

15  accepta  sit,  et  nullus  irae  locus  in  eo  sit  amplius,  donum  vero,  quod  eum 
sanet  a  peccato  et  tota  corruptione  sua  animi  et  corporis.  Impiissimum  ergo 
est  dicere,  baptisatum  esse  adhuc  in  peccatis,  aut  non  esse  omnia  peccata 
plenissime  remissa.  Quid  enim  ibi  peccati,  ubi  deus  favet  et  nullum  nosse 
\nilt  peccatum,  totusque   totum   acceptat   et   sanctificat?     Sed  hoc  non  est 

20  referendiun  ad  uostram  puritatem,  ut  vides,  sed  ad  solam  gratiam  faventis 
dei.  Remissa  sunt  omnia  per  gratiam,  sed  nondum  omnia  sanata  per  donum. 
Donum  etiam  iniusum  est,  fermentum  mixtum  est,  laborat,  ut  peccatum  ex- 
purget,  quod  iam  personae  indultum  est,  et  hospitem  malum  extrudat,  cui 
licentia  facta  est  eiiciendi.     Interim  dum  haec  agimtiu-,  peccatum  dicitm*  et 

25  est  vere  natura  sua,  sed  iam  peccatum  sine  ira,  sine  lege,  peccatum  mortuum, 
peccatum  innoxium,  modo  in  gratia  et  dono  eins  perseveres.  'S'\hi\  differt 
peccatum  a  seipso,  secundum  natiu-am  suam,  ante  gratiam  et  post  gratiam, 
differt  vero  a  sui  tractatu.  Aliter  enim  nunc  tractatiu-  quam  antea.  Quo- 
modo   antea   tractabatur?   ut  esset  et   cognosceretur   et   obrueret  nos,   nunc 

30  tractatur,  ut  non  sit  et  eiiciatur.  At  non  ob  hoc  non  est  vere  et  naturaliter 
peccatum.  Quin  ingi-atitudo  et  iniuria  est  gi*atiae  et  doni  dei,  negare  ipsiun 
vere  esse  peccatum.  Gratia  quidem  nullum  ibi  peccatum  habet,  quia  persona 
tota  plaeet,  donum  autem  peccatum  habet,  quod  expurget  et  expugnet,  sed 
et  persona  non  plaeet  nee  hal)et  gratiam,  nisi  ob  donum  hoc  modo  peccatimi 

35  expurgare  laborans.  Deus  non  fictos,  sed  veros  peccatores  salvos  facit,  non 
fictum,  sed  verum  peccatum  mortificare  docet. 

Ecce  istum  modiun  intelligendi  et  loquendi  simplicem  et  Pauhnum  ego 
quaero  et  volo  habere  in  tractatu  peccati  et  gratiae.  Hie  purus  et  sincerus 
prorsus  sine  ulla  difficultate   capitur,    nullis    distinctionibus    iudiget   et   miro 

40  modo  blandus  apertusque  est  et  totam  scripturam  aperit.  Non  est  hie 
necesse  dicere,  peccatum  apud  Paulum  pro  infimiitate  capi,  imo  necesse  est 
pro  vero  peccato  capi,  quo  gratia  et  donum  dei  pure  et  vere  commendentiu". 


108  Rationis  Latomianae  confutatio.    1521. 

Quod  si  quis  neget  vere  peccatiim  esse,  hie  donum  dei  blasphemat  et  ingratus 
est.  Ita  dico  et  doceo,  ut  omnis  homo  in  omni  opere  suo  sciat  se  tantum 
habere  de  peccato,  quantum  in  ipso  nondum  est  eiectum  peccatum,  qualis 
arbor,  taUs  fructus,  ne  glorietur  coram  deo  de  mundicia  sua  in  seipso, 
glorietur  autem  in  gratia  et  dono  dei,  quod  faventem  deum  habet,  qni  hoc  s 
peccatum  non  imputat,  insuper  donum  dedit,  quo  expurget.  Veritatem  ergo 
confiteatur,  quod  si  secundum  naturam  operis,  citra  gratiam,  iudicandus  esset, 
non  posset  subsistere  ante  faciem  eius.  Nunc,  quia  in  gratia  nititm-,  nihil 
est,  quod  euni  accusare  potest.  An  sunt  haec  tarn  obscura,  ut  sophistarum 
immensa  illa  volumina  de  peccato  et  gratia  congesta?  An  non  iam  Pauli  lo 
verbum  et  pietas  fidei  et  ratio  illa,  quae  cogere  videbatur,  ut  peccatum  pro 
poena  caperetur,  pulchre  couveniunt?  Quid  facilius  dicere  quam  peccatum 
tractari  aut  lege  aut  Euangelio?  Si  lege  sola  tractes,  mors  et  ira  est,  si 
solo  Euangelio,  gratia  et  vita  est,  manet  tamen  sub  utroque  vere  et  natura- 
liter  peccatum.  Quo  circa  patrum  autoritates,  qui  negant  peccatiun  esse  in  is 
iusto,  omnes  intelligendae  sunt  secundum  gratiam,  sed  non  secundum  naturam 
peccati  vel  legem.  Christus  enim  nos  liberavit,  ut  iam  non  simus  sub  lege, 
sed  sub  gratia. 

At  dices:  'patres  sancti  peccatum  negant,  nee  tu  probas  hoc  modo 
peccatum  hie  accipiendum'.  Respondeo:  Primum,  nihil  impium  et  aliemmi  20 
tamen  a  fide  sapio  et  doceo.  Nonne  admittis?  Et  probabo  latius.  Deiude 
hoc  probo,  quod  peccatmu  in  scripturis  accipitur  ubique,  ut  ego  accipio,  ideo 
efficaciter  probo  sie  accipiendum  esse,  cum  sine  scripturae  exemplo  nihil  sit 
in  fide  asserendum.  Deinde  dupliciter  tu  nihil  probas.  Primum  non  probas, 
patres  negare  peccatum  sie  accipiendum  esse  aut  accipi  posse,  ut  ego  capio,  25 
quia  et  si  infirmitatera  appellent  et  peccatum  negent,  hoc  facere  videri  possunt 
respiciendo  non  naturam  peccati,  sed  gratiam  dei,  nee  habes,  quod  hie  opponas. 
Iam  si  etiam  ex  animo  negent  secundum  naturam  esse  peccatum,  non  tamen 
probant,  nee  est  articulus  fidei,  quod  ipsi  sentiunt  aut  dicunt,  imo  periculose 
dicunt,  dum  sine  exemplo  scripturae  dicunt.  Sic,  quod  peccatum  significet  3o 
reatum  tantum,  nee  probas  ipsos  velle,  nee  ipsi  probant  ita  esse  debere.  Vos 
invenistis  hoc  obscurissimum  verbum  Veatus',  quod  peccatum  formaliter  vultis 
significare,  scilicet  scriptura  simplicior  est,  nihil  nisi  corruptionem  et  iram 
facili  et  aperto  sermone  habet.  Ita  quod  remissionem  omni  um  peccatorum, 
ablutionem  peccatorum  et  quaecunque  tandem  de  baptismi  gloria  non  immerito  35 
dicunt,  non  probas  idem  esse,  quod  'nulluni  peccatum  natura  relinqui',  nee 
i.^ftr.2, 11.  ipsi  idem  probant.  Sed  omnibus  obstat  Paulus,  sed  et  Petrus,  quorum  hie 
SRöm.  6, 12.  carnalia  desideria  militare  adversus  animam,  ille  peccatum  in  corpore  mortali 
concupiscere  adversus    spiritimi   dicit,   coguntque  patrum   dicta   ad   gratiam 


34    remissio   peccatorum  ABC,    aud^   nod^  ed.  F^rl.  35  absolutionem  ed.  Witt.  leu. 


Rationis  Latomianae  confutatio.    1521.  109 

baptisato  faventem  douumque  paccato  adversarium,  non  ad  naturam  peecati 
aut  legem  speetare.  Et  sie  omnia,  Latome,  simt  tua  inauia  et  confiita,ta, 
dispersa  sicut  pulvis  ante  faciem  venti.  Cum  ergo  huic  sententiae  meae 
faveat  pietas,  consentiant  verba  scriptm-ae,  sitque  in  ea  simplicitas  sinceritas- 
5  que  tarn  verborum  quam  rerum,  nolo  milii  auferri  vocabulum  peecati  in 
Omnibus  hominibus  omnibusque  operibus  eoruni  in  hac  vita,  etiam  si  con- 
fitear,  nihil  eos  habere  peecati  aut  mali  operis  secimdum  gratiam  dei.  Qui 
me  sequi  nolet,  omittat  et  sequatur  alia,  sed  sua  sciat  humanis  niti,  mea 
divinis  testimoniis.     Non  patiar,  ut  plus  Augustino  credatm-  Apostolum  glo- 

10  santi,  quam  ipsi  Apostolo  toties  peccatum  iteranti. 

Videamus  nunc  congruentias  scriptiu-ae  in  hanc  sententiam.     Christus  Suc.  24, 47. 
Lucae  ult.  poenitentiam  et  remissionem  praedicari  dicit  in  nomine  eins.    Cur 
non  satis  erat  remissio  peccatorum?    Nonne  huc  congruit,   quod  poenitentia 
est  immutatio   con'uptionis   et  renovatio  de  peccato  assidua,   quam  operatur 

15  fides,  donum  dei,  et  remissio  gratiae  donum  est,  ut  non  sit  ibi  peccatum  irae? 
Nee  enim  praedicari  docet  poenitentiam  illam  ficticiam  sophistarura,  quae  ad 
horam  diu-at.  Quam  diu  praedicatur,  quam  diu  vivitm*,  poenitendum  et 
novandum  est,  ut  peccatum  expellatur.  Nunquid  potes  sie  aptare  ista  duo 
infirmitati   et  poenae?  quis  de  infirmitate  poeniteat?  quis   poenam  innovet? 

20  Idem  facit  verbum  lohannis  Bap.  a  Cliristo  repetitum :  'Poenitentiam  agite,  Watit).  3, 2. 
appropinquat  regnum  coelorum'.     Quid  hoc  est  nisi  mutare  vitam,  quod  fides 
facit  peccatum  expurgans,  et  sub  dei  regno  esse,  quod  gratia  facit  remittens? 
Nam  hos  fructus   dignos  vocat  Johannes,   si   peccatum   expurgetur,   et  non  ©Jattfj.  3,  s. 
Opera  externa  simulentur.     Huc  tam  pulchre  congruit  parabola  Matt.  xiij.  de3Kattö.i3,33. 

25  fermento  et  farinae  satis  tribus,  ut  nihil  aptius  possit.     Non  sie  autem  con- 
gruit,  si  infirmitatem  et  poenam  appelles  peccatum,  imo  iam  tenebras  offu- 
disti  his  vocibus,  ut  parabolam  non  videas  nee  sapias.     Huc  et  parabola  defiuc.io,  3of. 
semivivo  a  Samaritano  curato   tota  et  primo  loco  pertinet,  qui  non   simul 
sanatus,  simul  tarnen  susceptus  est  curari,  levita  et  sacerdote  legis  ministris 

30  videntibus  cum,  sed  non  iuvantibus.    Lex  peccatiun  (ut  dixi)  cognoscere  facit, 

sed  Christus   per  fidem   sanat  et  in  gratiam  dei  reducit.     Huc  illud  lohan.  go^.  13, 10. 
*Qui  lotus  est,  mundus  est  totus',  nempe  per  gratiam,  et   tamen  lavat   per 
fidem  operantem  pedes  peecati  reliqui.     Huc,  quod  nos  palmites  in  Christo, 300.  15,1.2. 
qui  est  vitis,  cum  finictificemus  ut  mundi  per  omnia,  tamen  agricola  coelestis 

35  mundum  purgat,  ut  fhictum  })lus  aiferat.  Nihil  horum  potes  ad  poenas  et 
infirmitates  aptare,  statim  enim  perit  lavandi,  purgandi,  curandi  sensus,  nisi 
quod  vaga  venialia  huc  possis  trahere,  sed  superficialis  ille  est  sensus,  folia 
praescindit,  radicem  non  excindit.     Et  sicut  similitudo  habet  a  Latomo  in- 


1  peecati  adversariani   AB  lö  donum  dei  et  remissio.  Gratiao  doiiuin  A15,  banac^ 

audö  SBatc^  unb  ed.  Erl.;  bie  xid^tigc  3ntcrt)unltion  in  C  28  toto  od.  Witt.  len. 


110  Rationis  Latomianae  confutatio.    1521, 

ducta/  similis  est  iste  modus  curandi  radenti  capillos,  ubi  denuo  renaseuntiir. 
Non  sie  donum  dei,  quod  radiees  mortificare  laborat,  et  non  actus,  sed  ipsam 
personam  purgat,  ut  veuialia  illa  ccssent  aut  certe  minus  pullulent:  frusü-a 
venialibus  resistis,  nisi  peccatum  illud  fomitis  extiuguas,  uude  illa  pullulant. 
Peccatum  semper  coucupiscit,  sed  concupiscentiae  eius  resistis,  si  nou  tantum  5 
motibus  eius  resistis,  sed  ipsum  quoque  iugulas,  quod  fit  per  donum  fidei 
mortificantis,  crucifigentis  et  passionibus  variis  exercentis  veterem  istum  pec- 

9Jüm.  6, 6.  cati  hominem,  ut  Apostolus  vocat.     Huc  quadrat  et  illa  figura,  quam  supra 
5Ric{)t.  i,27ff.posui,^  quod  filii  Israel  possessa  terra  Canaan  reliquias  Amorreorum,  lebu- 

seorum,   Cananeorum   non   deleverunt.     Non   erant  alterius  naturae  reliquiae  lo 
istae,   quam   ipsae  gentes.     At  uostri  isti  iufirmitatem  et  poenam  etiam  non 
malam,  imo  utilem  et  ferendam  docent,  quasi  non  sit  expurganda. 
SRöm.  6, 6f.  Concludo  ergo:  Quando  Paulus  Roma.  vi.  peccatum  in  mortali  corpore, 

mm.  8, 2.  peccatum  non  dominari,  corpus  peccati  destrui,  Ro.  viij.  a  lege  peccati  liberari, 
SRöm.  7, 13.  Roma.  vij.  peccatmn  operari,  peccatum  repugnai'c,   peccatum  captivare,  ser-  is 

i.dör.T.s.  vire  legi  peccati,  i.  Cor.  vij.  incontinentiam,  i.  Cor.  v.  fermentum  vetus  maliciae 

epf)'.' 4,' 22.  et  nequitiae,  Ephe.  iiij.  veterem  hominem,   Coloss.  iij.  iram,  libidinem,  ava- 
^cbr.'i2!  liritiam,  Hebr.  xiij.  circunstans  peccatum,  breviter  uusquam  non  peccati  et  vicii 
nomine  appellet,  atque  si  semel  tantum  appellasset  peccatum,  nulli  angelorimi 
cederem:  nunc  cum  tot  locis  idem  constanter  asserat,  qui  sunt  illi  homines,  20 
ut  eorum  glosas  in  textum,   erasis  Pauli  verbis,  me  cogant  reponere?    Nolo 
eorum  sententias,  peccatum  inesse  nobis  dico  et  in  omnibus  operibus  nostris 
cum  fiducia,  quam  diu  hie  smnus.     Si  ergo  Lovanienses  mei  me  ante  audis- 
sent  et  plus  in  verba  dei  quam  hominmn  intendissent,  utique  veritatem  purius 
cognovissent,  quae  eos  a  tarn  immani  blasphemia,  sacrilegio,  crimine,  scelere  25 
praeservasset,   ut  verbum  Pauli  tarn  temere  non  exm'erent.     Sed  et  adhuc 
eis  offero  optionem,  ut  resipiscant,  errorem  agnoscant,  dent  gloriam  deo,  con- 
fiteantur  suas  insanias,  quas  nulla  ratione  tueri  possunt,  et  ecce  ignota  sint 
eis  omnia.     Libentissime  enim  communicabo  illis,   nee  memor  ero  malorum 
unquam,  sicut  nolo  meorum  esse  deiun  memorem.     Quod  si  perstent,   quod  3o 
execror,  certe  anathema  eos  liabebo.     Dominus  viderit,  an  mea  excommuni- 
catio  pluris  minorisve  sit,  quam  insulsae,  sanguinariae,  sacrilegae,   breviter 
Papa  et  Roma  dignissimae  bullae.     Amen.     Ex  istis  oredo  nunc  satis  asserta, 
defensa  et  munita  omnia,  (piae  ad  huuc  articulum  adduxi  in  resolutione  mea,* 
quam   Latomus   oppugnat,    et  Latomi    omnia    esse    nihil   quam    ignorantias  35 
scripturae,  tum  meras  praesumptiones  et  petitiones  jirincijni. 

Unum  adiiciam,  ut  ratione  et  experientia  causam  istam  iuvem.  Cum 
sophistis  disputo.     Veniamus  de  regula  ad  exempkun,  ne  simus  Stoici,  qui 

*)  OpP-  Latomi  93(.  6^.  ^Dicimus  baptisma  ...  auferre  crimina  nee  rädere,  nee 
ut  omnium  ijeccatorum  radiees  in  mala  carne  teneantur,  quasi  rasorum  in  capite 
capillorum,  unde  crescant  iterum  resecanda  peccata."  ^)  Söcrgl.  oben  ©.  89.  ')  23ergl. 
5Bb.  II  411  flg. 


Rationis  Latomianae  confutatio.    1521.  111 

sapientem  eum  defiDierunt,  quem  nunquam  viderunt,  qualem  oratorem  Quin- 
tilianus  ^  qiioque  format.  Quaero,  an  iiUum  liominem  dare  audeant,  qui  possit 
de  iino  suo  opere  bono  dicere  *hoc  est  siue  peccato',  etiam  eo  modo,  quo 
ipsi  de  peccato  loquuntm\  Ego  non  credo  ipsosmet  aut  ullum  hominem  hoc 
5  ausurum  de  suo  opere  sentire.  Si  negant  ullum  posse,  quid  ergo  me  crimi- 
nantur  tarn  immaniter,  cum  ipsi  idem  sentiaut,  imo  magis  quam  ego  dicaut? 
Ego  enim  de  veuiali  peccato  non  dixi.  lam  quae  est  absurditas,  in  omni 
opere  bono  ponere  peccatum,  cmn  ipsi  fateantur,  in  plurimis  certo  esse  pec- 
catum,  et  in  paucis  non  esse  peccatimi,  etiam  dum  siue  exemplo  secundum 
10  regiüam  solam  loquimtur.  Si  non  est  absurdum  in  imo  aut  multis,  quo- 
modo  absurdum  aut  impossibile  in  omnibus?  Sumus  ergone  pulchri  doctores, 
qui  regulam  docemus  sine  exemplo?  Sed  dicent:  'Incertum  est,  cuius  opiis 
bonum  sit  sine  peccato,  tamen  sine  peccato  esse  non  dubitamus'.  Quid  ergo 
facimus?  ducimus  homines  in  incertum  cum  nostris  doctrinis?  An  hoc  non 
15  est  absurdum,  docere  in  Ecclesia  incerta?  Quando  ergo  erit  pax  in  cordibus 
nostris?  Quid  Interim  faciet?  an  orabit  pro  venia  peccati  in  bono  opere, 
aut  iactabit  illud  coram  deo?  Periculiun  est,  si  peccatum  est,  et  veniam 
non  petit.  Kursus  periculum,  si  veniam  petit,  ubi  non  est  aut  non  esse 
putat  culpam.  Mentietur  enim  et  orabit  pro  eo,  pro  quo  non  orandum  sentit, 
20  et  hoc  ipso  confitebitur  opus  venia  dignum,  et  faciet  ei  iniiu-iam.  Suspendet 
in  dubium?  ergo  etiam  incerta  orare  oportet,  non  tantum  operari?  Gratias 
vobis,  Magistri  nostri,  qui  nihil  certum  nobis  relinquitis,  nee  hoc  quidem 
certum  facitis,  an  sint  incerta  omnia. 

Sed  facessant   ista.     Exemplum  huius   regulae  'opus  bonum   est   sine 
25  peccato'  plane  deest  in  hac  vita,   quia  Paulus  (ut  diximus)   non   audet  hoc 

asserere  de  suis  operibus,  'Nihil  mihi  (inquiens)  conscius  sum,  sed  non  in  i.  Gor.  4,4. 
hoc  iustificatus  sum\  Certos  autem  uos  esse  oportet,  ideo  deus  in  gratia 
sua  nobis  providit  hominem,  in  quo  confideremus,  et  non  in  opera  nostra. 
Nam  quamvis  per  donum  fidei  nos  iustificarit  et  per  gratiam  suam  nobis 
30  factus  sit  propitius,  tamen  ne  vagaremur  in  nobis  ipsis  et  in  his  donis  suis, 
voluit,  ut  in  Christum  niteremm',  ut  nee  iustitia  illa  cepta  nobis  satis  sit, 
nisi  in  Christi  iustitia  haereat  et  ex  ipso  fluat,  ne  quis  insipiens,  semel  accepto 
dono,  iam  satur  et  securus  sibi  videatiu-,  sed  in  illum  nos  rapi  de  die  in 
diem  magis  voluit,  non  in  acceptis  consistere,  sed  in  Christum  plane  trans- 
35  formari.  Dlius  enim  iustitia  certa  et  perpetua  est,  ibi  non  est  nutare,  ibi 
non  est  deficere,  ipse  dominus  omnium.  Ideo  Paulus  mira  diligentia  quoties 
fidem  Christi  praedicat,  sie  praedicat,  ut  non  tantum  per  illum  aut  ab  illo 
sit  iustitia,  sed  etiam  in  illiun,  ut  nos  in  ipsum  referat  et  transformet  et 
velut  in  absconsum  ponat,  donec  transeat  ira.     Sic  Ro.  v.  'lustificati  ex  fideSont.  5, 1. 

11  ergo  ne  ABC  22  nihil  incertum  AB  ed.  Erl.  nihil  certum  C  nihil  nisi  incertum 

ed.  Witt.  Ten.  unb  banod^  Söaid^ä  Übetje^uug 

')  93etgl.  Quintil.  instit.  orat.  Hb.  8  prooem.  13  sq. 


112  Rationis  Latoraianae  confutatio.    1521. 

pacem  habemus   ad   deum   per  dominum  nostrum  Ihesum  Christiim\     Ecce 
fides  non  satis,  sed  fides,  quae  se  sub  alas  Cliristi  recondat  et  iu  illius  iustitia 

Munt.  5, 2.  glorietur.     Et  iterum:  'Per  quem  habemus  accessum  ad  deum,  per  fidem  in 
gratiam  istam'.     Itermu  fidem  sie  docet,   ut  eam  sub   alas  Christi  proiiciat. 

(äoi.  1, 20.  Et  Colos.  i.  'Et  per  eum  placuit  reconciliari  omnia  in  ipsum'.     Ecce  per  eum    s 
in  ipsum.    Et  ultra:  'Pacificans  per  sanguinem  crucis  eins  per  ipsum'.    Quid 
istis  vult  Apostolus,  nisi  quod  non  satis  est  illa  fides  vaga  sophistarura,  quae 
accepto  dono  putatur  operari?  sed  ea  demum  fides  est,  quae  te  pullastrum, 

ffljai.  4, 2.  Christum  gallinara  facit,   ut  sub  pennis  eins  speres.     Nam  'salus  in  pennis 

eins',  ait  Malachias,  ut  scilicet  non  in  fide  accepta  nitaris,  hoc  est  enim  fi^rni-  lo 
cari,  sed  fidem  esse  scias,  si  ei  adheseris,  de  ipso  praesumpseris ,   quod  tibi 
sanetus   iustusque   sit.     Ecce  haec  fides  est  donum   dei,    quae   gratiam   dei 
nobis  obtinet  et  peccatum  illud  expurgat,  et  salvos  certosque  fiicit,  non  nostris, 
sed  Christi  operibus,  ut  subsistere  et  permanere  inaeternmn  possimus,  sicut 

Häi.  112, 3.  scriptum  est :  'Iustitia  eins  manet  in  seculum  seculi*.  is 

Dices  autem:  'Videmini  verbi  controversia  torqueri,  quaudo  in  summa 
convenitis,  neutri  asserentes  damnabile  esse  illud  reliquum  baptismi,  sive 
peccatum  sit  sive  poena'.  Respondeo:  de  fine  concordamus,  esse  scilicet 
innoxium,  sed  nequaquam  de  causa  ipsa.  Nam  ipsi  naturae  tribuunt,  quod 
gratiae  dei  est,  quod  ferendum  non  est.  Deinde  securos  fiiciunt  homines,  ne  20 
peccatum  expurgent.  Minuunt  etiam  mysterii  Christi  notitiara,  per  hoc  et 
laudem  et  amorem  dei,  dum  non  considerant  effusissimae  gratiae  bonitatem 
super  peccatores  expansam,  sed  innocentem  naturam  fiiciunt,  atque  si  nihil 
aliud  obstaret,  sine  scripturis  loquuntur,  tum  scripturae  synceritatem  sine 
causa  perdunt  et  intelligeutiam  renmi  obscurant.  Quo  fit,  ut  amissa  simpli-  25 
citate  sua  scandalum  fiat,  quod  nos  ab  ipsa  longius  ducat,  sicut  contigit, 
dum  primo  admisimus  hominum  glosas  tanquam  pias  et  lucidiores,  quam  sit 
scriptm-a,  tandem  et  huius  glosae  aliam  glosam,  ut  iam  non  sit  modus  glossas 
glossarum  augendi  et  nos  in  confusionem  verborum  coufusissimam  trahendi, 
donec  prorsus  nihil  Christianarum  rerum  amplius  nosceremus  et  iam  gentiles  30 
insanias  nostris  pares  et  utiles  arbitraremur.  Ista  scandala  et  excelsa  tollenda 
fiiQflei.  1, 4. sunt,  et  viae  Sion,  quae  diu  satis  luxerunt,  aliquando  terendae  iterum,  ac 
puro  nos  tritico  simplicis  et  syncerae  scripturae  pasccndi.  Vides  enim  et 
hie  Latomum  omnia  glossis  hominum  incerta  fiicere,  praeter  ea  quae  sunt 
SRöm.  7, 14  ff.  hominum  et  philosophorum,  adeo  ut  et  hune  locum  Pauli  dupliciter  exponere  35 
licere  putet,  de  homiue  sub  lege  vel  de  horaine  sub  gratia.^  At  hoc  est 
nihil  docere,  sed  animas  confundere.  Negandi  et  reprobandi  prorsus  sunt, 
qui  Paulura  hie   de  homine  sub  lege  loqui  aflßrmant,  ciun  verba  satis  sint 

*)  Opp.  Latomi  SBl.  9 :  , Duobus  modis  a  veteribus  catholicis  explicatur  ille  locus 
Apostoli  . . .  uno,  quasi  Apostohis  loquatur  in  pei'sona  hominis  sub  lege  ]iositi,  nondum 

per  gratiam  iustificati quem  sensum  si  sequimur,   exclusa  est  Martini  glori.itio. 

Secundo  modo  explicatur,  ut  Apostolus  loquatur  in  sua  et  iustorum  persona". 


Rationis  Latomianae  confutatio.    1521.  113 

aperta  et  clara,   qiiocl  delectetiu'  in  lege  dei  et  serviat  mente  legi  dei,  quod 
nulli  impio  potest  quadrare,   qui  totis  viribus  repugiiat  legi  dei,  sicut  c.  iij.Diöm.  3,  loff. 
et  V.  docuerat.      Meum   consilium   sit:    qui   sacras    literas  non   potest   certo 
sensu  teuere,  eas  dimittat.     Tutius  est  cum  laicis  ignorare  eas,  quam  incertas 

5  habere,  Incredibile  est,  quantas  molestias  Satan  per  eas  faciat  morituro,  si 
ambiguas  habeat,  ut  sophistas  in  hoc  suscitatos  putem  a  diabolo,  ut  eas  in- 
certas faciaut  aequivocationibus  et  ludibriis  suis. 

Quaerimus  igiturhic:  ubi  est  ille  testimoniorum  ponderator,^  qui  rationem 
reddere  voliiit  pro  Lovaniensibus  Magistralibus  nostris?     Nonne  ipse  nihil 

10  certi  asserit?  Nonne  solura  hoc  agit,  ut  Lutheri  sententia  sit  contra  suam 
dubiam  sententiara?  At  illi,  qui  damnavenmt  et  exusserunt,  alii  fuerunt. 
Nempe  qui  voluerunt  suam  assertam,  certam  et  infallibilem  sentcntiam  esse, 
ut  non  solum  possit,  sed  debeat  quoque  sie  dici.  Et  pro  his  miseris  nihil 
loquitur  Latomus,  cum  pro  iis  solis  loqui  promiserit  adeo  fidens,  ut  puden- 

ir.  dum  iactarit,  in  re  tam  certa  rationem  petere.  Sed,  ut  dixi,  non  suae  rationi, 
sed  biülae  nixi  sunt,  ut  auderent  prodire,  nee  aliud  prodeuutes  quaerebaiit, 
quam  ut  scripturas  lacerai'ent  et  os  orbi  oblinirent  cum  suo  'Potest  sie  dici'. 
Si  autem  sie  etiam  de  furore  suo  sensissent  et  dixissent :  'Potest  sie  damnari 
et  exuri,  sed  nondum  dicimus,  quod  debeat  et  oporteat  sie  damnari  et  exui-i', 

20  responderet  opus  eorum  verbis  eorum.  Nunc  quales  declarent  seipsos  quis 
non  videt?  qui  hoc  pro  certo  damnarint,  de  quo  hodie  quoque  incertos  esse 
seipsos  confitentur.  Nam  etsi  patres  sancti  quandoque  dubitent  et  varient  in 
scriptiirarum  sensibus,  nunquam  tamen  fiu-orem  hunc  addiderunt,  ut  asserereut 
alienaque   damnarent  et   exurerent.      Igitur    ratio    illa   nondum   prodit,    quae 

25  promittitur  per  istum  ponderatorem.  Nam  ut  Lutherum  et  sententiam  eins 
eludat,  suam  tamen  non  probat  uec  meam  improbat,  sed  utranque  incertam 
facit,  cum  utraque  ab  eo  inducta  expositio  esse  vera  non  possit.  Quare 
concludo,  Magistros  nostrales  cum  me  damnarent,  fuisse  insanos,  et  qui 
nescirent  quid  facerent.     Testis  est  Latomus  eorum  patronus,  qui  ideo  hunc 

3u  librum  scripsit,  ne  orbem  hoc  diutius  lateret. 

Cum  ego  dixissera^  'repugnare  legi'  aliud  non  esse  quam  peccare,  'non 
agere  bonum'  esse  contra  legem,  respondct,^  quod  Augustinus  audeat  assorere, 
non  esse  peceatum,  nisi  consentiatur.  Tum  ipse  addit,  et  nihil  damnationis 
in  eis  esse,  quia  non  peccant.   Yide  nequitiosum  sophistam,  ut  omnia  depravet. 

')  Sßergl.  oben  ©.  G2.  '-)  i^ergl.  2?b.  II  412.  =")  Opp.  Latonii  m.  11. 

, Augustinus  non  solum  autlet  hoc  intelligere,  sed  multis  locis  apertissime  dicit,  .... 
quod  ipsum  concupiscere,  qui  est  motns  carnis  sive  sensualitatis,  rationi  et  legi  rebellis, 
non  est  peceatum,  nisi  adhibeatui-  rationis  consensus.  Hoc  vult  Apostolus  ad  Ko.  S. 
cum  dicit:  'Nihil  ergo  damnationis  etc.'."  iJatoniu«3  beruft  fid)  aui  Sd^e  ^itiigiiftins  njie 
de  civ,  Dei  I  25 :  ,illa  concupiscentialis  inobedientia  .  . .  quanto  raagis  absque  culpa 
est  in  corpore  non  consontientis,  si  absque  culpa  est  in  corpore  dormientis?"  Opp. 
(Venet.  1732)  VIT  24.  C-Ücrgt.  III  2.  905:  „non  in  ipso  desiderio  pravo,  sed  in  nostra 
consensione  peccamus".) 

Sut^erS  2öetfe.    VIII.  8 


114  Rationis  Latomianae  confutatio.   1521. 

Quis  non  videt,  Augiistinum  hie  loqui  de  mortali  peccato,  quod  fit  consensu  in 
conc'upiscentias  peccati?  non  tarnen  negat  istos  niotus  esse  venialia  peccata. 
Adhuc  Latomus  hoc  contra  Luthenun  esse  fingit,  non  quod  ignoret  me  loqui 
de  peccato  non  raortali  seu  damnationis,  sed  quod  malitia  agitatus  optet  mea 
sie  intelligi.  lam  quam  Latomiana  dialectica :  'nihil  damnationis,  quia  non  pec-  5 
cant'.  Ergo  ex  opposito  consequentis  oppositum  antecedentis  sequitur:  Veni- 
aliter  peccantes  peccant,  ergo  non  nihil  damnationis  est  illis.  Hoc  est  Aposto- 
lum  Paulnm  Lovanialiter  interpretari.  Peccatnm  veniale  sine  damnatione  asse- 
runt,  menm  autera  illud  peccatnm  damnationis  faciunt.    Nee  dignantur  memi- 

SRöm.  8, 1.  nisse,  quam  crebro  ego  quoque  illud  induxerim,  quod  Paulus  ait,  nihil  esse  to 
damnationis,  licet  nonnihil  sit  peccati,  quia  tot  de  peccato  praemiserat,  sed 
ideo  nihil  est  damnationis,  non  quia  non  sit  ibi  peccatnm,  ut  Latomus  men- 
titur,  sed  quia  sunt  in  Christo  Ihesu,  dicit  Paulus,  id  est  pullastri  sub  gallina 

mm.  f,,  Vü.  et  sub  umbra  iustitiae  illius  pausant,  seu  ut  Ro.  v.  clarius  dicit,  gratiam  et 

donum  in  gratia  illius  habent.    Deinde  non  ambulant  secundnm  peccatnm  seu    u, 
carnem  peccati,  id  est,  non  consentiunt  peccato,  quod  revera  habent.     Dens 
enim  ])rovidit  duo  robustissima  munitissimaque  firmamenta,  ne  hoc  peccatnm 

atöm.  3, 2.1.  eis  sit  in  damnationem.  Primuni,  ipsum  Christum  propitiatorium  (nt  Ro.  iij.), 
ut  sub  huius  gratia  tuti  sint,  non  quia  credunt  et  fidem  aut  donum  habent, 
sed  (piia  in  gratia  Christi  habent.  Nullius  enim  fides  subsistcret,  nisi  in  Christi  20 
propria  iustitia  niteretur  et  illins  protectione  servaretnr.  Haec  est  enim  fides 
(ut  dixi)  Vera,  non  absoluta  immo  obsoleta  illa  qualitas  in  anima,  ut  illi 
fingnnt,  sed  quae  se  a  gratia  Christi  non  patitnr  avelli,  nee  alio  nititur,  quam 
quod  seit,  illnm  esse  in  gratia  dei  nee  posse  damnari,  nee  aliquem,  qui  sie 
in  eum  se  proiecerit.  Scilicet  tarn  magna  res  est  hoc  peccatnm  reliquum,  25 
sie  intolerabile  iudicium  dei,  ut  nisi  eum  pro  te  opj)onas,  qnciu  sine  omni 
peccato  esse  nosti,  snbsistere  nequeas,  id  quod  facit  fides  vera. 

Alt^rum  est,  quod  dono  accepto  non  ambulant  secundnm  carnem,  nee 
obediunt  peccato,  sed   prius   illud  principale  et  robustissimum  est,   licet  et 
alterum  sit  aliqnid,    sed    in  virtutc   prioris.     Quia   pepigit   deus   pactum   iis,   30 
qui  sunt  hoc  modo   in  Christo,    nt   si   pngnent   contra   seipsos   et  peccatum 
suum,   nihil   sit  damnationis.     Non  ergo  nihil  est  damnationis,  ut  Latomus 
delyrat,  (juia  non  peccant,  aut  non  sit  peccatum  in  opere  bono.     Hoc  fingit 
sophista  extra  et  contra  apertum  textum  Pauli  e  proprio  (iapite.     Sed  quia 
sunt  (inqnit)  in  Christo  Ihesu  et  non  ambulant  secundnm  carnem,  manifiäste  35 
de  mortali  peccato  loquens.     Solum  hoc  agnnt  sophistae,   ut  hoc  peccatum 
extenuent,  quod  deus  tantum  cxaggerat,  ut  filium  suum  sibi  velit  opponi  et 
horaines  omues  hoc  vehementissimo  iudicio  ad  Christum  urgere  et  compellere, 
ut  sub  alas  eins  trementes,  desperantes,  anhelantes  sese  recipiant.     At  isti 
huius  peccati  negatores  fiieiunt  oscitantes  et  securos  homines  in  accepto  dono,  40 
per  hoc  et  Christi  gratiam  vilem  et  misericordiam  dei  levem,  ad  quae  sequi 

37  ei  velit  C  39  „ad"  fe^tt  in  AH,  ctgänat  in  C,  ed.  Witt.  len. 


Eationis  Latomianae  confutatio.    1521,  115 

necessario  oportet  frigus  amoris,  scguiciem  lauclis  et  teporem  gratitudinis. 
Nihil  de  Christo  hi  prorsus  sciunt.  Tu  ergo  cave  illos  pestilentissimos  et 
disce  opera  dei  magna,  mirifica  et  gloriosa  esse,  ideo  scias  tete  non  posse 
hoc  peccatum    satis   exaggerare.     Neque   enim   mahira  eius   iilkis  hominum 

5  unqiiam  iuvestigare  aut  comprehendere  peuitus  potnit,  cum  sit  infinitum  et 
aeternum,  ut  rm-sus  opera  dei  cognoscas  iu  Christo  tecura  facta  esse  im- 
mensa,  ut  qui  tam  potentem  tibi  in  Christo  gratiam  praeordinarit,  quae  tanto 
malo  nou  patiatur  tete  perdi,  et  qui  tanto  malo  dignus  sis,  tameu  illius 
hominis  gratia  non  sohim  illo  non  perdaris,  sed  etiam  tandem  ab  eo  libereris. 

to  Magnificanda  est  gloria  gratiae,  nee  potest   satis  magnificari,  ita  ut  Pauhis 

exclamet:  'Gratias  deo  pro  inenarrabili  dono  eins'.     Ne  ergo  auscnltes  frigidis  2.  csor.  9,  is. 
istis  et  languidis  sophistarum  sibilis  de  operibus  bonis  sine  peccato,  de  fide 
infusa,  de  fide  acquisita,  de  libero  arbitrio :  somnia  sunt  et  hidicra  ad  istam 
rem  seriam.     In  Christum  tete  rapi  oportet,  sicut  Isaias  ij.  dicit:  'lugredere  Sei.  2, 10. 

15  in  petram  et  abscondere  in   fossa  hurao  a  facie  timoris  domini  et  a  gloria 

raaiestatis  eius'.    Et  in  Cant.  'Columba  mea  in  foraminibus  petrae,  in  cavernisc^pi)c[.2, 14. 
raaceriae'.     Noli  errare.     Magnitudo  protectiouis   satis   indicat,   quantum  sit 
peccatum  istud,  nisi  Christum  filium  dei  existimes  ligneam  aliquam  imaginem 
esse.   Omnes  sancti  ü'emunt  hoc  iudicium,  et  nisi  Christum  opertorem  liabeant, 

20  pereimt,  et  nos  adliuc  disputamus  et  ludimus,  in  operibus  bonis  peccatum 
esse!  Sic  scilicet  de  tremenda  maiestate  aeterua  sapimus,  quasi  de  homine 
quovis  disputemus,  quando  de  illa  disputamus. 

Deinde  procedit  distinctor  dicens,^  duabus  causis  vicium,  quod  contra 
legem  dei  esse  videtur,  non  esse  peccatum.     Prima,  dum  abest  usus  rationis, 

2h  ut  in  furiosis,  dormientibus ,  infantibus.  Secunda,  dum  non  consentitur  Uli, 
ut  in  virginibus  &c.  Quis  iterum  hie  non  videt  defendi  non  Lovanienses, 
qui  Lutherum  damnaverunt  de  peccato  illo  in  sanctis  serviente  per  gratiam 
dei,  sed  fictos  aliquos  morpheos,  qui  damnarint  cum,  qui  peccatum  mortale 
in  opere  bono  posuerit?     Plane  nullus  hactenus  sophistarum  me  tedio  vicit, 

30  praeter  hunc  Latomum:  tanta  est  in  homine  nequitia  et  nugandi  insania. 
Nam  tam  hebes  non  est,  ut  non  intellexerit,  me  de  eiusmodi  peccato  non 
loqui,  super  quo  patrum  dicta  citat  et  ipse  blatterat,  cum  hoc  saepius  scse 
nosse  testetur,  sed  mera  nequitia  est,  quo  conti'a  proprium  testimonium  de 
peccato  damnationis  me  locutum  esse  iactet  et  orbi  (ut  dixi)  imponat.     Tale 

35  est  et  illud,  quod  pronitatem  ad  malum  non  impedimentum  virtutis  nee  malum 
nee  peccatum  dicit,^  imo  profccit  (inquit)  martyribus  ad  bonum.     (^uid  audio? 


2  ii  C  15  fossa  Immi  C;  SBald§  mö^tc  fissa  tefen 

*)  Opp.  Latomi  SBI.  11.  *)  331.  11'':    „quod  pronitas  ad  malum  et  difficultas 

ad  bonum  non  faciunt  opus  virtutis  esse  peccatum,  patet  in  martyribus,  in  quibus 
naturalis  amor  vitae  praesentis  et  timor  cruciatus  et  mortis  et  ipse  dolor,  qui  dilectione 
iusticiae  vincitur,  non  minuit.  sed  potius  äuget  »nartyrii  loronam". 


WQ  Rationis  Latomianae  confutatio.    1521. 

'profecit  eis  ad  boniim,  ergo  non  est  peccalum'.  Vides,  ut  insignite  gratiam 
dei  blasphemare  volueriiit  sophistae.  Nam  hoc,  quod  gratiae  dei  est,  peccato 
impndentissime  tribuunt.  Diabolus  tentator  proficit  sanctis  in  bonum,  ergo 
eins  tentationes  non  sunt  malae  neqiie  peccata.  Vincenda  sunt  mala  proni- 
tatis,  ergo  non  sunt  mala.  Obsecro,  quam  iste  sophista  meam  teutat  pacien-  ■> 
tiam  egregie.  Vere  si  quid  pecca%T  in  Hbello  contra  eoram  damnationem 
edito,^  hie  abunde  poenitentiam  ago,  incredibilera  hebetudinera,  inscitiam  et 
maliciam  eins  ferendo.  Ideo  enim  peccatum  est  pronitas,  quia  resistit  et 
negocinm  facit  martyribus,  (|uanquam  hlnc  virtus  gratiae  elucescat  magis. 
Non  debet  aiitem  hoc  negocinm  esse,  si  iudicium  dei  spectes.  Misericordiae  lo 
est  quod  parcitiu-,  doni  divini  est  quod  vincitur.  Tu  lector  vide,  quo  parri- 
cidio  reus  fuerim,  quando  lios  homincs  trunco  stupidiores  finxi. 

Etiam  hoc  addit,^  peccatum  non  esse  nisi  vohuitarium,  praesertim  actuale, 
ergo  in  opcre  bono  non  est  peccatum:  tcnet  conscquentia  a  Latomo  ad  Lato- 
nmm.     Vel   qnia   Gregorius   dicit:^   'Xunquam  vasis    irae   redderet  deus   in-   i5 
teritura,  si  non  vohmtariiun  invenirentur  habere  peccatmii'.     Et  quare  reddit 
intentum  infantibus  et  ignorantibus?     Sed  et  Gregorius  hie  de  vasis  irae  et 
l^ccatis  eorum  loquitur,    quod  Latomus    intelligit   de   ])eccatis   sanctorum  in 
bono  opere,  alioqui  quomodo  contra  me  induceret?     Quid  alioqui  faceret  ad 
propositum?     Peccatum  enim   a   me  dictum  impugnat,   et  hoc  non  esse  per  20 
Gregorium   probat,   quia   sohmi   voluntarium    esse  debet.     Sed   fessus   sum. 
Valeat  sycophanta  insulsissimus,  qui  nee  me,  nee  se,  nee  patres,  nee  scripturas 
uno  pih)  intelhgit,   ac  si  intelligat,   intelligere   non  vult.     Nihil    recte   actum 
est  in  hoc  toto  libro,  quam  quod  I^ovaniensibus  incendiariis  et  Antichristianae 
l)ullae  dignus    datus    est    patroims.      Apostolum    ipsum    videanuis   et   glosas   25 
eorum  iuxta  positas  consideremus,  ut  discamns,  quot  repente  nova  vocabula 
SRöm.  7, 14  nascantur.     'Seimus  (inquit)  quoniam  lex  spiritualis  est.     Ego  autem  carnalis, 
venundatus  sub  peccato^,  id  est,  ut  illi  dicunt:  'Ego  sum  infirmus  et  punitus, 
venundatus  sub  poena'.     Tum  'spiritualis",  quia  per  Antithesin  dicitur,  idem 
erit  quod  'sanus,   sine  poena,    redemptus   de   poena'.     Deinde:    'Quod  enim   3o 
operor,   non  intelligo  (id  est,  poenam  patior).     Non  enim  quod  volo  bonum 
(id  est,  impunitatem),    hoc  ago,   sed  quod  odio  malum  (id  est  poenam),   hoc 
ago.     Si  autem  quod  nolo,  illud  facio,   consentio  legi  (id  est,  impunis  sum), 
quoniam  ))ona  est  (id  est,  im}>unitas  est).     Nunc  autem  non  ego  operor  illud, 
sed  qu(»d  habitat  in  me  peccatum  (id  est,  poena).     Scio  enim,  quia  non  habitat  35 
in  me,  hoc  est  in  carne  mea,  bonum  (id  est,  impunitas).     Nam  velle  adiacet 
mihi,  perficere  autem  non  invenio,     Non  enim  quod  volo  bonum  (id  est,  im- 


35  kiest  AB 

')  S8b.  VI  ©.  181  ff.  '^)  f8L  11^:  ,non  qualitercunque  quod  lex   vetat  f'acere, 

peccatum  est,  sed  voluntarie,  hoc  est  ex  libero  voluntatis  consensu,  quod  incaluninia- 
biliter  verum  est  de  peccato  actuali."  ^)  Siergt.  Gregorii  Opp.  Paris.  170;').  III.  2.  563. 


Rationis  Latomianae  confutatio.    1521.  117 

piiuitatem)  hoc  facio,  sed  quod  uolo  maliim  (id  est,  poenam)  hoc  facio.  Si 
autem  quod  uoh),  illud  facio,  iaiii  uoii  ego  operor  ilhid,  sed  quod  habitat  in 
me  peccatum  (id  est,  poeua).  luveuio  igitur  legem  volenti  mihi  facere  bonum 
(id  est,  impunitatem),    quoniam   mihi   maliun  (id  est,    poena)    adiacet.     Con- 

5  delector  enim  legi  dei  (id  est,  impunis  sum)  secundum  interiorem  homiuem, 
video  autem  aliam  legem  (id  est,  poenam)  in  membris  meis,  repugnantem 
(id  est,  poena  afficientem)  legi  mentis  meae  (id  est,  impunitati  nieae)  et  capti- 
vaat«m  me  (id  est,  poeua  trahentem)  in  legem  peccati  (id  est,  in  poenam), 
quae  est  in  membris  meis.     Infoelix  ego  homo,  quis  me  liberabit  de  corpore 

10  mortis  huius  (id  est,  poeuae  huius)?  Gratia  deo  per  lesum  Cliristum  dominum 
nostrum.  Igitm*  ego  ipse  servio  mente  legi  dei  (id  est,  subditus  sum  im- 
punitati), carne  autem  legi  peccati  (id  est,  subditus  sum  poenae).  Nihil  ergo 
damnationis  est  &c.' 

Est  hoc  Paulum  elucidare,   ut  dem  bene   et  vere  sie  dici?    *At  patres 

ij  sie  dixerunt',  sed  uunquid  praeceperuut  aut  praecipere  potuerunt  sie  dicendum 

esse?    Nonne  obedieudum  est  magis  deo  quam  hominibus?    Paulus  praecipit  aivgjd^.  6, 23. 
et  praecipiendi   ins   habuit,   ut  vitares  prophanas  vocum  uovitates  et  loque- 
reris,  ut  ipse  loquitur,  et  sacris  vocum  autiquitatibus  inhereres.     Quid  enim 
prophanum?  nonne  quod    non   est  sacrum?     At  humanuni  non  est  sacrum, 

30  deinde  novum,  (juia  non  ab  Apostolis  positum.     Nee  est,  quod  mihi  'homo- 
usion'  illud  obiectes  adversus  Arrianos  receptum.^    Non  fuit  receptum  a  multis 
iisque   praeclarissimis ,   quod   et   Hieronymus   optavit   aboleri,    adeoque   non       a 
eifugerunt  periculum  hoc  invento  vocabulo,  ut  Hieronymus  queratur  nescire, 
quid   veneni   lateat   in    syllabis   et  literis,^    adeo    illud   Arriani   magis    quam 

25  scripturas  etiam  exagitabant.  Nee  Hilarius^  hie  aliud  habuit,  quod  respon- 
deret,  quam  quod  idem  per  id  vocabuli  significaretur,  quod  res  esset  et  tota 
scriptura  haberet,  id  quod  in  praesenti  non  datur.  Nullo  enim  loco  scriptura 
'peccatum'  pro  poena  ista,  sed  contra  ubique  pro  malo  legi  dei  adversario 
accipit,  ut  similitudo  etiam  (qua  Latomus   vel  sola  Theologus  est)  hie  non 

30  habeat  locum.  lam  si  esset  similitudo  et  exemplum  valeret,  tarnen  non  esset 
trahendum  in  consequentiam ,  sed  indulgendum  patribus,  qui  semel  extra 
scripturam  posuissent  vocem  prophanam.  Alioqui,  si  exemplum  statuas,  totam 
scripturam  ]ic('l)it  in  alias  voces  mutare,  sicut  sophistae  fecerunt.  Quod  si 
odit  auima  mea  vocem  homousion,  et  nolim  ea  uti,  non  ero  haereticus.    Quis 


3  idest  B  G  idest  B  23  quaeratiir  AB 

•)  23erg(.  ;5u  bic|em  ?lbjd)nitt  Sutf)et5  ©d)tift  „a>oii  ben  Goncilijö  bnb  Atitc^cn"  \h''>d 
@tt.  3(uö9.  25.  (2.  3tufl.)  6.  351  uub  unftc  (Einleitung  <B.  40.  -)  Hieron.  ad  Damasuin 

Opp.  cd.  Maitianay  (Paris.  ITÜIJJ  IV.  2.  20.  „Si  rectum  iiutatis  tres  hypostases  cum  suis 
interpretationibus  debere  nos  dicere,  non  negamus.  fSed  mihi  credite:  vencnum  sab 
int'lle  latot  vtr.^  .P)ictonl)mu§  tobet  nlfo  tion  bem  ©cbrnucf)  bc^  2ßorte§  vn6aT«ai(.  tuöljrcnb 
Cuttjet  it)n  ittttjümtid)  üon  bem  Icrminus  öuoovaioq  rtbcn   läßt.  ')  Hilar.  contra  Cun- 

stantium  c.  16. 


JJg  Rationis  Latomianae  confutatio.    1521. 

euim  me  coget  uti,  modo  rem  teueam,  quae  iu  Coucilio  per  scripturas  definita 
est?  Et  si  Arriani  male  senseruut  in  fide,  hoc  tarnen  optime,  sive  malo 
sive  bono  animo,  exegernnt,  ue  vocem  prophauam  et  novam  iu  regulis  fidei 
statui  liceret.  Scripturae  enim  sinceritas  custodienda  est,  nee  ])raesumat  homo 
siio  ore  elo<jui,  aut  clarius  aut  securius,  quam  deus  elocutus  est  ore  suo. 
Qui  verba  dei  nou  intelligit  iu  rebus  dei  per  se  loquentis,  uon  credat  se 
intellectiu'um  verba  hominis  de  rebus  aUenis  loqueutis.  Nemo  melius  loquitur, 
((uam  qui  optime  intelligit.  Quis  autem  res  dei  iutelligat  melius  quam  deus 
ipse?  imo  quautum  est  id,  quod  homo  intelligit  de  rebus  dei? 

Det  potius  honorem  deo  miser  homo  et  vel  confiteatur  sese  non  in- 
telligere  verba  eins,  vel  omittat  prophanare  ea  vooibus  suis  uovis  ac  pro})riis, 
ut  pura  uobis  maneat  geuuiua  specie  amabilis  sapientia  dei.  Quare  dicant 
patres,  quicquid  possint.  Pauli  huius  verba  volo  in  hoc  loco  id  quod  sonant 
significare,  contemptis  figmentis  illorum  de  reatibus  ac  debitis  et  id  genus 
nugis,  magis  intellectum  obscurautibus  (piam  iuvantibus.  Facilia,  aperta, 
fidelia  sunt  verba  Apostoli,  non  egent  humanis  facibus  ardentissimi  fulgen- 
tissimique  soles  illi.  Tu  dicis:  *nou  est  reatus,  non  est  debitum  ibi,  ergo 
non  est  peccatimi  ibi',   visus   tibi   pulchre   locutus,   cum  obscurissime  et,  ut 

9Jcf).  13, 24.Nehemias  dicit,  Asotice  loquaris  et  linguis  populi  et  populi,  iam  dudum 
oblitus  liuguae  sanctae  et  paternae.  Facessant  barbarae  linguae,  et  nativam 
genuinamque  revocemus.  Ciu'  euim  non  multo  purius  et  lucidius  dicis:  'Non 
est  ira,  sed  gratia  ibi:  ideo  peccatimi  illud,  quanquam  verum  peccatmii  sit, 
non  damnat  ibi'?  Johannes  Euangelista  verum  venenum  bibit,  sed  non  occidit 
eura,^  quia  virtus  fidei  erat  ibi,  (piae  verum  venenum  uon  fecit  esse  aliud 
quam  verum  veneuimi  aut  poeuam  vel  infirmitatem,  sed  ne  noceret,  prohibuit. 
ajiiuc.  16, 18. Quod  si  alius  bibisset,  vere  mortuus  esset.  Christus  dicit:  'Si  mortiferum 
quid  biberint,  non  eis  uocebit',  non  dixit  'non  erit  amplius  mortiferum',  sed 
'non  nocebit',  quia  in   nomine  meo  bibent,   alioqui  quae  miraculi  gloria,  si 

2)ait.  3, 10  f.  mortiferum  esse  desinat,  cum  potatum  fuerit?  Ignis  Chaldeus  vere  ignis 
fuit  et  permansit,  sed  non  laesit  tres  viros,  non  quia  ardere  et  urere  non 
posset,  sed  quia  illos  non  posset,  cimi  caeteros  ante  fornacem  utique  con- 
sumeret.  Ita  hoc  peccatum  verum  peccatum  est,  quod  alios  omues  mic  subiicit, 
hos  non  subiicit,  quia  hi,  non  illi,  antidoton  habent,  nempe  donum  dei  in 
gratia  unius  hominis  Ihesu  Christi,  quo  imbuti  non  ambulant  secundum  car- 
nem.  Nonne  haec  tam  clara  et  facilia  sunt,  ut  uullus  tam  tardus  sit,  (jui 
non  facillime  comprehendat?  cum  interim  subtilitates  illas  reatuum,  debitorum, 
formalium,  materialium,  peccati,  privationis,  habitus,  actus,  expulsionis,  in- 
V     fusionis,  remissionis,  qualitatum,  formarum,  subiectorum,  bonitatis  iutrinsccae 


5  sincerius   ed.  Witt.  len.,  SBaltfj  „rcintii^er"  (ttio^I  virfjtig)         1 9  Azotice  Vulg. ;  SBotd^ 
iemerlt  „asotice,  falfd^",  offctiljar  o^iic  ju  »oifjcn,  bafe  2läbob  tat.  Azutus  lautet 

^)  üJergl.  Legenda  aurea  ed.  üracsse  pg.  59. 


Rationis  Latomianae  confutatio.    1521.  119 

et  extrinsecae,  nialitiae  iiiü'iusecae  et  extrinsecae,  congrui  meritorii,  generis 
bonorum,  acceptati,  deacceptati  —  et  qiiis  ranariim  et  mu.soarum  istarum  voces 
omnes  audiat,  uedum  receuseat?  —  ipsimet  nonduni  coiicorditer  capiant,  qui 
alionim  Magistri  sunt,  tautum  abest,  ut  aliqiiaudo  nii.serum  vulgus  ex  ipsis 
1  veram  peccati  et  gratiae  cognitioueru  accipiat,  cum  hie  jihilo.sophiae  etiam 
novissimas  feces  et  decies  excretas  vorasse  oporteat,  antequam  quid  reatus 
aut  debitum  sit,  intelliga^?.     Facessant  ista  absurda  et  monstra  sophistarum. 

Vere  ergo  dicit:   'Ego   autem   carnalis    smu',   nou   dicit  'Carnalis   fui',  SRöm.  7,  u. 
'venundatus  sub  peccato*.      Proba  igitur   mihi,    quod   'carnalis'  in   scriptura 

10  significet  penalitatibus   et  infirmitatibus   subiectum.     Carnalem  vero  se  dicit, 
non  quia  totus  sit  carnalis,   sed  mente   est  spiritualis,   carne   carnalis,    sicut 
mente  über  a   peccato,  carne  venundatus  sub  peccato,   sicut   dicit:   'mente  SRöm.  7, 25. 
servio  legi  dei,  carne  autem  legi  peccati'.     Non  te  hie  fallat  Latomus,^  duas 
faciens  vokmtates.     Unus    est   homo  Paulus,    qui   utrunque  de  se  confitetur, 

IS  alio  et  alio  respectu,  sub  gratia  est  spiritualis,  sed  sub  lege  carnalis,  idem 
idem  Paulus  utrobique.  Donum  facit,  ut  sit  spiritualis  et  sub  gratia,  in  gratia 
unius  hominis  Iliesu  Christi.  Peccatum  facit,  ut  sit  carnalis,  sed  non  sub 
ira,  quia  gratia  et  ira  non  conveniunt,  uec  sese  mutuo  im])uguant,  uec  alterum 
alterius  dominatur,  sicut  donum  et  peccatum  faciunt.    Ita :  'Quod  enun  operor,  mom.  >,  15. 

20  ego  cai'ualis,  nou  iutelligo',  intelligo  autem  ego  spiritualis,  alioqui  quomodo 
posset  de  se  prouunciare,  se  esse  non  intelligentem  (|uid  operetur?  Deinde 
in  sequentibus  malum  appellat,  quod  operetur:  ergo  intelligit  malum,  quod 
operatur,  sed  carne  non  intelligit,  quod  mente  intelligit.  Vere  enim  pec- 
catum in  carne  furens  putat  bonum  esse  quod  concupiscit,  et  ita  facit  homini 

25  quoiiue  apparere,  non  videns  quam  malum  sit.    'Non  enim  quod  volo  bonum,  SHom.  7,  i9. 
hoc  ago,  sed  quod  odio  malum,  hoc  ago'.     Ecce  intelligit  bomuu  et  malum, 
sed  Paulus  spiritualis   sie   intelligit  et   vult  et  odit.     Carnalis  vero  non  in- 
telligit bonum   et  agit  et  amat  malum  pro  bono.     Proferat  nunc  scripturas 
Latomus,   quibus  probetur,  quod   carnalis   significet    hie  aliud  quam  in  aliis 

30  locis,  et  quam  exigit  grammatica  et  simplex  significatio.  Probet,  quod  in- 
telligere  et  operari  significeut  aliud  hoc  loco  quam  in  aliis.  Probet,  quod 
malum  et  bonum  aliud  hoc  loco  quam  in  aliis  significeut.  Probet,  quod 
velle,  noUe,  odisse,  agere  aliud  significet  hie  quam  in  aliis  locis.  Quod  cum 
non  possit,  et  eorum  significatio  pietati  hoc  loco  non  obstet,  quid  est,  quod 

35  hominum  glossis  moveamur?  Neque  enim  nou  proprie  carnalis  dicitur,  qui 
ex  parte  carnalis  est,  sicut  dixi,  quod  non  ideo  non  est  homo,  qui  infirmus 


17  hominis,  id  est,  Christi  C,  cntftanbcn  ouä  humiiiis  .  I.Christi  in  A;  B  i^at  bcil  irtc= 
leitcnbcn  ^unü  nad^  hominis  getitgt;  Ucrgt.  ©.118  3-34.  2)tefc  Kotieftut  ift  too^I  für  bic 
'JJriotität  ber  ^lusgabc  A  cntid^cibcnb;  Uergl.  oben  <S.  41  22  quod  operetur?  AB  36  quia 
iufirmus  ed.   Witt.  len. 

')  Opp.  Latomi  St.  12. 


220  Rationis  Latomianae  confutatio.    1521. 

aut  parvus  homo  est.  Vulneratuni  est  caput  hominis,  et  vere  dicimus:  'homo 
vulneratus  est\  Et  qui  pereutit  pedeni  cauis,  verissime  cauem  percussisse 
dicitur.  Ita  nou  intelligit  Paulus,  quia  secundum  carnem  non  intelligit.  Et 
operatur,  cpiia  secuudum  caniem  operatur.  Et  agit  maluni,  quia  secundum 
oaruem  agit.  Et  malum  est,  quia  contra  spiritum  et  bonura  est.  Neque  5 
ideo  uon  operari,  uon  agere,  nou  malum  esse,  aut  totus  iutelligere  dicendus 
est,  quia  non  totus  operatur,  non  totus  agit,  nou  totum  malum  facit,  aut  ex 
parte  intelligit.  Sicut  nou  ideo  non  est  vulneratus  homo,  quia  nou  omni 
parte  vulneratus  est  et  occisus,  nee  ideo  canem  non  percussisti,  quia  non 
omni  parte  eum  percussisti  et  occidisti,  imo  vulnerasti,  percussisti,  si  vel  lo 
minimum  mcmbrmii  eins  lesisti,  propria  et  germana  significatioue  verbi.  Ita 
hie  nou  ideo  non  est  proprie  peccatum,  quia  nou  totum  hominem  occidit, 
damnat,  irae  subiicit.  Gratia  enim  et  donum  conservant  hominem,  ut  non 
possit  peccare,  id  est,  consentire  huic  ])eccato  et  perire. 

Dices :  'neque  tu  probas,  peccatum  alibi  accipi  hoc  modo,  quod  scilicet  is 
non  damnet'.     Kespondeo:  nee  hoc  est  necesse,  nee  hoc  institui.     Hoc  solum 
institui,   ut  peccatum   hoc  loco  idem  significaret  quod  ubi(iue.     Quod  autem 
hie  peccatum  aliter  tractari  dico,  hoc  nihil  ad  peccati  significationem  pertinet. 
Scriptura  peccatum  ubique  eodem  modo  accipit,  sed  nou  ubi(|ue  eodem  modo 
tractat  seu  tractari  describit,  alibi  peccatum  fieri,   alibi  remitti,  alibi  puniri,  20 
alibi  differri,  alibi  taceri,  alibi  confiteri,  alibi  negari  describit.    Et  quis  actiones, 
passioues  et  accidentia  peccati  enumeret?    Ita  hoc  loco  jieccatum,  quid  faciat 
et  patiatur  in  gratia,  describitur,  non  negatur  peccatum  esse,   imo  supponit 
peccatum  factum  et  esse.     Hie  victum   rebellarc   spiritui   dicitur,    quod  alibi 
victor  regnare  scribitur,  idem  prorsus  peccatum  ubi(jue,  sed  non  ubi(^ue  idem  25 
Valens,    faciens   et   paciens.     Quod    autem    alibi   scriptura   peccatum   eodem 

aUom.  6.  7.  8.  .    .  T       .       .„        .  ,         .  .  T^      1  •   T^  • 

®ai.  5,  lef.accipiat  modo,  quo  ad  signincationem,  probavi  supenus  ex  1  aulo,  qui  Ko.  vi. 

ttpi).  4, 22 f.  et  viij.  ultra  hoc  vij.  Gal.  v.  i.  Cor.  v.  Ephe.  iiij.  i.  Cor.  vij.  Col.  iij.  Heb.  xiij. 
'  Goi.  3,  s.  sie  accipit,   dum  incontinentiam,  libidinem,   iram  &c.  vocat.     Et  i.  lohan.  i. 

i.'Sot).  i'si'Si  dixerinuis,  (piia  peccatum  nou  habemus,  nos  ipsos  seducimus'.     Sed  ad-  30 
versarii  ne  iota  quidem  proferre  possunt  pro  sua  significatione.     Proscquamur 

iRüiii.  7, 16.  ergo  Paulum.  'Si  autem  quod  nolo,  hoc  facio,  consentio  legi,  quoniam  bona 
est\  Mira  compositio:  consentit  legi  bonae,  sed  non  totus,  quia  facit  non 
totus,  quod  vult  non  totus,  neque  consentiens,  neque  faciens,  neque  nolens 
hie  totus  est,  sed  idem  qui  consentit  bonae  legi,  facit  quod  non  vult,  id  est,  35 

jRbm.  7,  17.  contrariimi  legi  bonae,  quam  vult.  'Nunc  autem  non  ego  operor  illud."*  Quis 
ille  'ego',  qui  nunc  non  operatur  illud,  quod  mox  dictus  est  operari?  Hle 
scilicet  ego,  qui  spiritualis  sum,  quia  secundum  hoc  ego  nunc  aestimor  in 
gratia,  quae  non  sinit,  ut  aestimer  secundum  peccatum,  quo  carnalis  sum, 
abluta  sunt  omnia,  et  nunc  alius  ego  quam  ante  gratiam,  ubi  aestimabar  40 
secundum  peccatum  totus  carnalis.  'Sed  quod  habitat  in  me  i)eccatum':  tu 
non  operaris,  et  tamcu  id  quod  in  te  est  operatur?    Manus  tua  pereutit  me. 


Rationis  Latomianae  confutatio.    1521.  121 

et  tu  nou  percutis  me?  Ita  sane,  quia  me  invito  id  facit,  et  secundum 
hoc  aestimor,  vere  tameu  ego  facio,  i^uia  pars  iiiea  facit,  .sed  iani  uou  secun- 
dum eara  aestimor,  male  facit  manus,  et  mihi  imputaretur,  nisi  auimus  iu- 
nocens  esset,  sed  nou  ideo  mahim  uou  est,  quod  mauus  facit,  sed  quia  nou 

5  imputatur,  nou  imputatur  autem  projiter  auimum  inuoceutem.  Ita  peccatum 
peccatum  est  vere,  sed  quia  donum  et  gratia  in  me  suut,  nou  imputatur, 
nou  propter  suam  innocentiam,  quasi  uou  uoceus  sit,  sed  ipiia  douum  et 
gmtia  in  me  regnaut. 

'Scio  euim,  quod  uou  habitat  in  me,  hoc  est,   in  carue  mea,   bouuui':9iom.  7,  is. 

10  quia  mea  est,  uou  aliena  caro,  ideo  (piod  in  ea  habitat,  iu  me  habitare  dicitur. 
Quam  dulcissime  Pauhis  medius  incedit  iuter  caruem  et  spiritum,  syuecdochis 
gratiosissimis    utrinque  festivissime   alteruaus.     Vere  ergo   habitat  peccatum 
in  carne,  et  vere  peccatum  est.    lebusaeus  euim  est  habitans  in  fiuibus  nostris,^5ot.  23,13. 
futurus  sudes  iu  oculis  et  offendicuhim  a  latere,   si  uon    studuerimus  delere 

i'^  eum.  Quid  sudes  iu  oculis  nisi  liguum  ante  faciem,  iu  quod  impiugas,  si 
imprudens  incedas?  Ita  peccatum  quottidie  ante  nos  versatur  et  in  via 
nobis  obvium  est,  tum  etiam  a  latere  sollicitat,  nisi  viriliter  expurgetur,  im- 
pingemus  et  scaudalisabimur  iu  eo.  Malus  plane  hosj)es,  sed  tarnen  habitat 
in  came  in  nobis,  iu  uostra  terra,  in  uostris  finibus.     Nou  ergo  est  bouum 

20  in  carne,  vere  inquaui  nou  bouum,  nou  solum  poeua,  sed  peccatum.  'Nam 
velle  mihi  adiacet,  perficere  vere  nou  iuvenio'.  Seipsum  clarius  expouit, 
quomodo  spiritualis  homo  in  peccato  uou  operatur  malum,  sed  vult  bouum, 
et  tarnen  propter  habitaus  in  carne  peccatum  nou  perficit  hoc  velle,  sed  nou 
ideo  nihil  est  hoc  velle,  quia  nou  perficit,  sicut  econtra  uon  nihil  est  malum, 

2.S  quod  habitat  in  carne,  quantumvis  ille  ego  non  operer,  sed  peccatum  ipsum. 
Utrunque  dico:  malum  fit  et  non  fit  Fit,  quia  peccatum  facit  illud.  Non 
fit,  quia  mens  non  facit  uec  vult,  licet  nou  perficiat  propter  facere  peccati. 
Obsecro,  nuntpiid  tantam  puguam  tauta  diligentia  dcscriberet  inter  poeuam 
et  spiritum?     Atque  id   iterum   iu   sophistas   pugnat.     Dicaut,   ubi   unquam 

30  poena  (quo  sese  evolvere  putant,  ue  peccatum  asserere  cogantur)  iu  scripturis 
illud  esse  docetur,  quod  fugieudum,  cui  resistendum,  quod  tanto  aestu  damnau- 
dum  sit?     Non  est  poena,  (]uam  nou  ferri  iubeat  scriptura,  ac  per  hoc  nihil 
evasio  ista  valet:  tani  glosa  quam  textus  eorum,  res  et  vocabula  suut  extra      X 
totius  scripturae  usum,  extra  onuiium  [)iorum  sensuni,  ut  non  minor  absur- 

35  ditas  eos  sequatur  in  glosa,  quam  fugere  tentaverunt  iu  textu.  Absiu^dum 
enim  est,  asserere,  quod  nuscpiam  reperire  ac  probarc  possis,  sed  omuia  con- 
traria solus  audire  cogaris. 

1  C  fcfet  nad^  operatur  (©.  120  le^tc  S^'ilt)  uub  naä)  percutis  me  einen  '4>iiiift'  äBaldj 
nad^  operatur  einen  5ßunft,  nad^  percutis  me  ein  {Ji^ogcjeic^en ;  al6er  bcr  ÜBergang  in  bic  jföeitc 
^ctfon  fJjrtC^t  bafür,    fieibc  Sötjc   aU  gtagcfä^c  aufsufaffen  22  operetur  C  27  qui 

mens  ABC  31  doceatur  C 

1)  Sßetgl.  m.  III  439;  IV  543. 


X22  Rationis  Latomianae  confutatio.    1521. 

5Röm.7,i9.2o.  'Nou  enitn  (jiiod  volo   bonum,   lioc  fucio,   sed  quod  nolo  maliiru,   hoc 

faciü.     Si  luitem  quod  nolo  malum,  hoc  facio,  iam  uon  ego  operor  ilkid,  sed 
quod   habitat  in  me  peccatiuu'.     Vide  gratiae  praecouem  fidelem,   repetit  et 
inculcat  dih'gcuter,  vehit  digito  uionstrans,  ilhid  verbum  'Si  autem  <|Uod  nolo', 
quia  su])erius  videbatur  obscurius  dictum,  ul)i  cum  dixisset  similiter  'Si  autem    s 
quod   nolo,   hoc  facio',   antci^uam  inferret  'iam   nou   ego  operor',   iuterposuit 
9}öm.  7, 10.  'consentio  legi  quoniam  bona  est',  hie  autem  mox  infert  'Si  ego  nolens  facio', 
certe  hoc  nolle  probat,  i{Uod  uon  ego  iam  operor  illud,  et  tameu  fit  in  me, 
ergo  necessario  peccatum,  quod  haintat  in  me,  illud  operatur,  ut  nemo  possit 
hunc  locum  nisi  de  spirituali  homine  intelligere,  ueque  de  iis,  (jui  })erpetrant   lo 
opera  mala.     Alterum   enim   hie   dicit  per   alterum   impediri,   sie  tarnen,    ut 
Spiritus  praevaleat  et  illi  tribuatur,  quod  nou  operetur,  nou  velit  malum.    Nou 
enim  vertit  sententiam,  ut  diceret:  'Non  enim  malum  (juod  volo,   hoc  facio, 
sed  bomnn  quod  non  volo,  hoc  facio.    Si  autem  (piod  nolo  bonum,  hoc  facio, 
iam  non  ego  operor  illud,  sed  gratia,  quae  habitat  in  me'.    Haec  enim  caro   15 
diceret,  si  reguaret  super  spiritum  sibi  rebellem.    Nunc  cum  Spiritus  queruletur 
et  accuset  carneni,   patet,   quod  non  caro  dominetur,   sed  dominanti  spiritui 
raole,sta  et  rebellis  sit.     Nihil  enim  pro  carne,   sed  contra  carnem  loquitur, 
quod    non  facit   homo   carualis   extra    gratiam  constitutus.     Non    ergo  sinit 
gratia  dei  hoc  opus  peccati  sibi  imputari,   quia  revera  non  ipsum  operatur.  20 
Et  tamen  in  eo  est,  vere'  quoque  ipse  operatur,  ut  satis  est  dictum. 

5Röm.  7,21.  'Invenio  igitur,  volenti  mihi  facere  bonum,  (juoniam  mihi  malum  adiacet'. 

Non   est  enim  alius,   qui  vult  facere  bonum,   et   alius,   cui  malum  adiacet. 
Sj)iritualis  vult  facere  bonum  totus,    sed    carualis   adiacet  malus  ipse  mimis 

3töm.7,22.23.  totus.     'Condelector  enim  legi  dei  secundiun  interiorem  hominem,  video  autem   2ü 
aliam  legem  in  membris  meis,  repuguantem  legi  mentis  meae  et  captivantem 
me  in  legem  peccati,  quae  est  in  membris  ineis'.     Hie  clarissime  sese  explicat, 
delectari   enim   in   lege   dei    non  est   nisi  pii  et  iusti  hominis,   uec  repugnat 
nee  repugnare  curat  legi   membroriun,   qui   iustus   uon  est.     Legem   autem 
mentis  non  vocat  legem  naturalem,  quam  dicunt,  sed  opponit  eam  legi  mem-  30 
brorum,  potius  voluntatem  spiritus  ita  uominat,  qui  legi  dei   condelectatur, 
cui  opponit  legem  membrorum,  quae  condelectatur  legi  peccati,  ut  sit  et  mem- 
brorum   lex  voluntas  contraria  voluutati  spiritus.     Re])ugnantem  vero  dicit, 
certe   malum  indicans   non  poenae,  sed  culpae.     Malum  est   enim  legi  dei 
repugnare.     Iam  non  solum  non  obedire,   sed  'repugnare'  dicit,  quod  gravius  3.-) 
est,  ne  parum  aestimes  peccatum  reliquum  baptismo.    Magnum  est  et  magno 
dono  dei  tollitur  et  magna  gratia  ignoscitur,   pro})ter   spiritum,    (|ui   non  re- 
pugnat, sed  condelectatur  legi  dei.    Et  illud  ultinuun  atrocius,  quod  'captivat'. 
Vide  quaeso,  quantis  verborum  molibus  et  viribus  id  peccati  exaggeret,  quod 
illi  sie  extenuant  et  tollunt.     Non  solum  est,   non   solum  vivit,   non   solum  40 
vult,  non  sohuu  operatur,  non  solum  repugnat,   sed  etiam  furit  et  captivat. 
Obsecro,  haec  levia   sunt?    Et  quis  non  sentit  ita  in  se  fieri?    Quis  non 


Rationis  Latomianae  confutatio.    1521.  123 

furiosas  libidinis  et  irae  cogitationes  et  motus  sensit  imqiiam,  (juantunüibet 
invitus  et  noleiis?  Indomitiis  est  furor  eins,  iiuo,  qiiod  mireris,  iu  iinpiis 
nou  sie  furit,  quia  iiou  sustinent  eins  iinpetiiui,  cedimt  et  obediunt  ei,  ideo 
nuuquam  experiuntur,  (|uantus  labor,  quanta  molestia  sit  peccato  reluctari  et 

5   eins   domiuari.     Militiam   exigit    iste    impetus    streuuam,    unde    et   Christus 
Morniuus  exercituum'  vocatur  et  'rex   poteus   in   praelio',   <iuia   hos    magnos  *i.  24,  s.  lo. 
impetus  per  douum  suuni  nou  sohun  sustiuet,  sed  vincit  etiam.     Vide  ergo 
doui  et  gratiae  dei  luaguitudiuem,  ut  tautum  makim  nou  sit  danmabile  piis, 
fortiores  simt  cogitationes  nialae  pioriun  quam  impiorum,  nou  tamen  polluunt, 

10  non  damnaut,  illos  vero  polkuuit  et  damnant.  Cur  hoc?  uonne  utrobi(]ue 
idem  peccatum?  vere  idem  peccatum,  sed  pii  antidotum  habeut,  illi  non 
liabent,  ideo  pii  iu  maiori  impetu  eins  nou  peccant,  cum  iUi  pecceut  in 
minori,  non  quia  non  sit  peccatum  utrobique,  sed  haec  gloria  gratiae  dei  est, 
non  naturae  illius  malae.     Si  desit  gratia,  vere  damnat,   nunc  naturam  eins 

li  malam  gratia,  ue  damuet,  prohibet.     Non  ergo  nobis  domine,  sed  noniini  tuo^i.  iis,  i- 
da  gloriam.     Non  est   (ut  sophistae  delyrant)  nullum   peccatum,  tam  furens 
adversarius  legi  dei,  non  est  poeua,  non  est  infirmitas,  sed  magnum  peccatum, 
ut  psal.  xviij.  queritur  diceus :  'Emundabor  a   dehcto   maximo\     Absit  haec  m.  i»,  u- 
gloria  nostra  in  ista  muuditia  nostra.    Captivare  autem  dicit,  non  quod  spiri- 

20  tualis  captivetur,  sed  quod  ex  parte  peccati  est,  nihil  omittitur,  quo  captivetur 

spiritualis,   quo   modo   ipse  Gal.  i.  dicit:   'Et  vastabam    ecclesiam   dei',    cum©ai.  i,  is. 
ecclesiam  vastari  sit  impossibile.     Sed  nihil  omittebat,   quantum  in  eo  fuit, 
quo  vastaretm'.     Ideo  non  dicit  hie  'repuguat  et  captivatus  sum':  'captivat', 
sed  ego  non   captivor.     Quodsi  etiam  hoc  dixisset,  cogeret   sententia  intel- 

25  ligere  quo  ad  carnem,  sicut  venundatum  sese  dixit  et  carnalem  secundum 
carnem,  ita  captivum  sese  dicat  secundum  canaem,  et  haec  mihi  significatio, 
ut  simplicior,  magis  placet. 

'Infoelix  ego  homo,  quis  liberabit  mc  de  corpore  mortis  huius?'     Hicoiom.  7, 24. 
peccatum  mortem  vocat  (id  est,   maximam  molestiam)  figurative,  aemidatus 

30  illud  Exod.  X.  quando  Pharao  petiit  tolli  locustas :   'Orate  pro  me  ad  domi-  2.1110'].  10, 17. 
num,   ut   auferat  a  me  mortem  istam'.      Odiosissimo  enim  nomine  appcUat 
peccatum,  sicut  et  ille  locustas,  propter  importunos,   improbos,   incessabiles, 
ind(nnit(JS(pie  furores  eins,   per  quos   nobis   iu  hac  vita  non  permittit  pacem 
iiabere,  sed  continuo  in  acie  stare  cogit.     Nee  enim  Paulus  hoc  loco  Latomi 

35  habitus  dormitantes  et  (]uiescentes  ^  formidat.  Nee  Augustinus  ^  hoc  voluit, 
quod  Latomus  ei  imponit.     Verum   est  quideni,   non   semper  una  passione 


2   mireris  iu    iinpiis,   uou   AH  14    mali   C  20    parte   quod   ])eccati   ed.  leu. 

23  dicit,  hie  repuguat  AB         24  iuteliigere.  quo  AL5         2G  dicit  ed.  Witt.  leu.         ;J0  peciit  AH 

')  „Ipsa  concupiscentia  quandoque  est  in  liabitu  tantum  et  non  in  actu,  et  tunc 
non  iacit  difficultateni  in  opere."    331.  121'.  ^)  iSatomuö  citirt  August,  contra  lulianuni 

1.  VI  cap.  8. 


124  Rationis  Latomianae  confutatio.    1521. 

DOS  insanirc,  non  semper  ardet  ira,  non  semj)er  furit  libido,  nou  semper 
torquet  invidia,  sed  uiia  succedit  alteri.  Et  qiiaudo  omues  donniunt,  tepor 
et  igiiavia  non  dormitant.  Quod  si  etiam  strenue  agas,  superbia  vigilat.  Et 
iit  verissime  dixi,  sicut  sine  carne  non  sumus,  ita  sine  earne  non  operamur, 
ita  nee  sine  vnciis  carnis  sumiis,  nee  sine  eis  operamur,  ut  longe  insulsissime  :> 
Latomus  ex  partieulari  vel  singulari  syllogissarit,  (juando  sie  arguit:  'aliquando 
passio  quiescit,  ergo  non  est  in  omni  opere  bono  peccatum',  qui  dicere  debuit : 
'ali(juando  omnes  quieseunt,  et  totum  peccatum  dormitat':  Quod  est  impossi- 
bile,  (]uia  caro  res  viva  est,  in  assiduo  motu  est,  qui  mutatur  mutatis  obiectis. 
In  sorano  vero,  quod  non  peccatum  sit,  etiam  gratiae  dei  est,  non  naturae,  lo 
peccatum  scilicet  damnabile  non  est  ibi,  nee  obstat,  (piod  usus  rationis  non 
assit.  Peccatum  est,  quod  pure  dormire  non  possumus.  Quare  non  man- 
simus  in  rectitudine,  in  qua  pure  dormire  et  omnia  pura  tacere  poteramus? 
Non  excusat  ebrium  sua  ebrietas,  si  quid  per  eam  peccat.  Cur  non  per- 
mansit  sobrius?  Quare  nihil  nobis  nostra  gratia  indulgetur,  nihil  ex  nobis  is 
muudum  est,  sed  ex  sola  gratia  et  dono  dei.  Quid  excusat  }>arvulos  non 
baptisatos,  quod  damnantur  in  aeternnm? 

9?üin.  7, 25.  'Gratia  deo  per   Ihesum  Christum   dominum  nostrum'.      Gratias   agit 

Paulus  non  suae  iustitiae,  sed  misericordi  deo,  idque  per  Ihesum  Christum 
dominum  nostrum.  Himc  enim  semper  opponit  deo,  sub  huius  alis  sese  20 
abscondit,  in  huius  gratia  de  gratia  et  dono  dei  gaudet  et  gloriatur.  Optat 
autem  liberari  ab  isto  corpore.  Non  enim  ait:  *Quis  nie  liberabit  a  morte 
corporis  huius',  sed  *a  cor[)()re  mortis  huius?'  Quia  vidit  in  hac  vita  non 
j)ossibilem  Lovaniensium  sancturum  muudiciam,  et  tamen  mundus  esse  optat, 
ideo  mori  optat.  Hoc  verbum  impius  non  dicit,  aut  si  dicit,  non  hac  causa  25 
dicit.  Non  enim  propter  poenam  sie  exclamaret,  sie  mortem  invocaret,  sed 
peccatum  cum  molestat  nimio.  Vides  ergo  hunc  locum  sanctissimis  convenire 
eosque  pati  peccatum  indomitum  et  furiosum,  ut  discamus  dei  gratiam  non 
extenuare,  extenuatis  nostris  malis,  ncgando  ea  peccata  esse,  per  humanas 
glossas,  sed  ea  magnificando  et  exaggerando  quantum  possumus,  ut  elucescat,  30 
$i.  111,2.3.  confessionem  et  magnificentiam  esse  opus  dei,  qui  est  mirabilis  in  sanctis 
suis,  faciens  omnes  vohuitiites  suas  in  eis,  cum  nobis  tamen  peccata  habere 
videamur  et  vere  habeamus.  Quia  voluntas  eins  non  est  jieccatura,  quod  in 
nobis  est,  sed  sanctificatio  nostra  ab  illo  ipso  peccato.    Coiicludit  ergo  Paulus 

9?öm.  7, 25.  conditionem  vitae   pii   hominis   in  hoc  seculo  dicens:  'Igitur  ego  ipse  mente  35 
servio  legi  dei,  carne  autem  legi  peccati',  ego  ipse  iiniis  et  idem  homo.    Nee 
officit  cavillum  I^atomi,'  qui  putat  hoc  sie  intelligi  jiossc,  sicut  illud  supra: 

Möm.  7,  IB. 'Non  habitat   in    nie,   hoc   est,   in   carne   mea   bonum'.     Ipsemet  hoc  Paujus 
sie  exponit,  dum  dicit:  'Ego  ipse  carne  servio  legi  peccati',  nisi  velis  elegans 


13  oniuia  pure  ed.  Witt.  leii. 

')  m.  11. 


Rationis  Latomianae  confutatio.    1521.  125 

glosator  addere  et  dicere:  'Caro  mea  carne  serNnt  legi  peccati^  quid  eniin 
esset  hoc  dicere?  Clariora  sunt  verba,  quam  ut  paciautur  calumuiani  sopiiisti- 
cam.  'Ego  ipse',  inquit,  non  alius.  Deiude  *ser\no'  inquit,  non  tantnm  liabeo 
peccatum,   sed  servio  ei,   seu,  quod   ideni  valet,   earo  mea  sen-it  ei.     Quid 

5  autem  est  servire  peccato?  nonne  facere  eius  voluntatem?  nonne  facere  contra 
legem  dei?  At  hoc  facit  caro,  dum  repugnat,  dum  captivat,  dum  furit,  servil 
enim  sie  peccato,  sed  quia  spiritus  non  obedit  nee  vincitur  illius  furoribus, 
ideo  non  damuat.  Servitus  peccati  fit  inanis,  omues  conatus  eius  frustrantur, 
sed  non  ideo  niliil  aut  non  mala  est  ista  ser\'itus,  non  ideo  non  peccat  caro 

10  hac  Servitute  sua  mala,  quanquam  in  vanum  servit,  et  dominus  suus  peccatum 
non  praevalet ,  imo  ideo  meretur  ipsa  crucifigi  et  occidi ,  ut  desinat  sie  ser- 
vire.    'Xihil  ergo  danmationis  est  iis,  qui  in  Christo  Ihesu  sunt  et  non  secun-9iöm.  s,  i. 
dum  carnem  ambulant',  vere  nihil  damnationis,  sed  nonnihil  peccati,  peccati 
vero,  non  quod  Latomus  solus  fingit   se   nosse,  quo  spiritus  servit  peccato 

15  extra  gratiam,  sed  peccato,  c^uod  tale  esset,  nisi  gratia  et  donum  in  gratia 
unius  hominis  praevalerent.  Natura  peccati  est  vere  in  eis,  sed  iam  non 
potest,  quod  potuit. 

Debet   ergo  Latomus  proferre   locum  scripturae,   quod  repugnare  l^i 
dei  non  sit  peccatum,  sed  poena  seu  infirmitas.    Nam  quod  dicit  ex  Augustino, 

20  non  ideo  peccare  hominem,  satis  dictum  est,  quo  modo  accipiendum  sit, 
nem})e  de  peccato  extra  gratiam  loquitur,  quod  ineptus  dialecticus  inducit 
contra  nie  de  peccato  intra  gratiam  loquentera,  sicut  ubique  et  in  omnibus 
facit,  petitione  principii  solita  disserens,  quasi  vicerit,  peccatum  in  gratiae 
hominibus  non  esse.     8i  non  protulerit  locum,   uos   urgebimus  cum  simplici 

25  et  propria  verborum  signifieatione  contentum  stare,  quod  repugnare  legi  dei 
sit  verissime  peccare.  Sic  pro]:>are  deljet,  quod  captivare  in  legem  peccati  et 
servire  legi  peccati  sit  infirmum  esse  et  non  peccare,  alioqui  verbis,  ut  iacent, 
acceptis,  statuimus  esse  idem  quod  peccare,  ubicunque,  quicunque  dicitur  ser- 
vire peccato  aut  legi  eius.     Sicut  Christus  lohan.  viij.  'Qui  facit  peccatum,  goi».  s,  34. 

30  servus  est  peccati'.    Et  ij.  Pet.  ij.  'A  quo  enim  quis  superatur,  huius  et  servus2.<j3ctr.  2,19. 
est'.     Et  ipse   Paulus   Ro.  vi.  'servi   peccati   ftiistis,    nunc   autem    liberati   aatöm.  e,  17. 
peccato,  servi  facti   estis  iustitiae'.     Ita  hie  Paulus  ipse  serNois  est  peccati, 
sed  quia  addit  'Carne',   manifeste  distingnit   inter  simpliciter  servire  peccato 
(quod  Latomus  solum  vult  et  fingit  se  nosse)  et  inter  servire  carne  peccato. 

35  Nee  est  verum,  quod  Latomus  aliquando  non  serviri  peccato  docct,  nee  hoc 
in  Servitute  peccati  simpliciter,  nee  in  Servitute  carne  j)eccati  verum  est. 
Onmia  enim  quae  facit,  qui  servus  peccati  est,  peccata  sunt.  Donum  enim 
Rui  est  et  servitus  non  operis,  sed  Status  nomen  est,  quod  totius  \ntae  studia 
comprehendit.     Sicut   econtra   aliud   est   simpliciter  deo  ser\'ire,    aliud  carne. 

i«  lusti  simpliciter  servinnt  deo,  id  enim  pcrsonam  respicit,  sed  hypocritae  ser- 
viunt  ei  carne  tantum,  (juia  solis  operibus,  non  fide  cordis.  Atque  ut  hi 
sunt  hj-pocritae  damnabiles,  ita  illi  (ut  sie  dicam)  hypocritae  quidam  salutares, 


J26  Bationis  Latomianae  confutatio.    1521. 

quia  carnc  serviimt  peccato,  et  sunt  mali  in  speciem,  boni  antem  in  veritate, 
atque  ut  opera  hypocritarum  externa  non  sunt  nihil,  sed  vere  utilia  et  bona, 
quia  creaturae  dei  utiles,  ita  peccata  iustornm  vere  mala  et  noxia,  quia  opera 
peccati,  atque  ut  opera  illa  hvpocritis  bona  nihil  prosunt,  ita  iustis  sua  pec- 
cata ista  nihil  noceut.  Quando  ergo  ego  dixi,  quomodo  sine  carne  vel  volun-  & 
täte  carnis  operari  potest,  qui  sine  ea  esse  non  potest,  nonne  ineptissime 
I^atomns  ^  opponit  illud  Pauli  'Et  si  in  carne,  non  tarnen  secunduni  carnem 
anibulamus'?  quasi  sit  secundum  carnem  ambulare,  quando  sine  carne  non 
operanmr,  per  quod  vult  similitudinem,  quam  de  instrumento  corroso  dedi, 
evacuatam,  adeo  nihil  videt  hoc  genus  sophisticum.  Paulus  servit  carne  lo 
peccato,  et  tamen  non  ambulat  secundum  carnem,  quanquam  nee  Paulum  recte 
2.(£or.io,3.  citat  ponderator  ille  testimoniorum.  Paulus  enim  dicit  ij.  Cor.  x.  'In  carne 
enim  ambulantes,  non  tamen  secundum  carnem  militamus',  sensus  tamen 
idem  est. 


IAm  quid  opus  est  omnia  Latomi  per  singula  persequi,  cum  ex  Ins  dictis  n 
abuudc  omnia  sint   confutata  et  mea  roborata?     Monstravi   enim   satis, 
Latomum  totum  consistere  in  petitione  principii,  ut  qui  peccatum  non  velit 
a  me  accipi,  nisi  sicut  ipse  accipit,  et  studiosa  nequitia  depravat  et  mea  et 
omnium  patrum  dicta,  dura  eos  de  peccato  simpliciter  loquentes  trahit  contra 
peccatum  in  gratia  dictum,  seu  de  peccato  totius  dicta  aptat,  ut  sie  dicam,  20 
peccato  partis.     Quod  facit,  quia  quid  gratia  et  peccatum,  quid  lex  et  Euan- 
gelium,   quid  Christus  et  homo   sit,   cum   suis   sophistis    nunquam   cognovit. 
Nam  qui  de  peccato  et  gratia,  de  lege  et  Euangelio,   de  Christo  et  horainc 
volet  Christianiter  disserere,  oportet  ferme  non  aliter  quam  de  dco  et  homine 
in  Christo  disserere.     Ul)i  cautissime  observandum,  ut  utramquc  naturam  de  sf) 
tota  persona  enunciet  cum  omnibus  suis  propriis,  et  tamen  caveat,  ne  quod 
simpliciter  deo  aut  simpliciter  homini  convenit,  ei  tribuat.     Aliud  enim  est, 
de   deo   incaniato  vel   homine   deificato   loqui,   et  aliud  de   deo  vel  homine 
simpliciter.     Ita  aliud  est  peccatum  extra  gratiam,  aliud  in  gratia,  ut  possis 
imaginari   gratiam  seu  donum   dei   esse  impeccatificatum  et  peccatum  grati-  30 
ficatum,  quam  diu  hie  sumus,    ut   propter  donum  et  gratiam  peccatum  iam 
non  peccatum  sit.     Sed  hacc  est  meditatio  ocio  maiori  tractauda.     Quare  hie 
sistam,  doncc  ocio  maiore  fretus  et  alia^  damnem.     Nam  quae  de  poenitentia 

1  specie  C 

')  931.  12^.  ,Et  si  in  carne,  non  tarnen  secundum  camem  ambulamus,  per 
quod  ostenditur  similitudo  non  esse  conveniens,  quam  inducit  de  instrumento  rubi- 
gine  corroso."    SSergl.  boau  S3b.  II  413,  '^)  ©§  folgen  hü  Satomu?  auf  bcn  Art.  I  Non 

omne  opus  bonum  esse  peccatum,  Ttod)  foI(ienbc  ?lbfd)ntttc:  Do  liboro  arbitrio.  De  sacra- 
mento  poenitentiae,  Non  oinnes  esse  idololatras  et  i)riini  praeccpti  transgressores,  Vir- 
tutes  et  scientias  non  esse  peccata  in  peccatoribus,   De  purgatorio,  De  indulgentiis. 


Rationis  Latomianae  confutatio.    1521.  127 

et  indiilgenciis  disserit,  ciim  omnia  ex  hnmanis  scriptis  probet,  nihil  faciuut. 
Non  enim  vel  Gregorius  vel  iillus  angelus  habuit  aliquid  statuere  iu  Ecclesia 
aiit  docere,  quod  e  scriptura  probari  nou  possit.  Et  simul  ex  iis  piito  satis 
moustratum,  Theologiara  scholasticara  esse  aliud  nihil  quam  ignorantiam  veri- 
5  tatis  et  scaudalum,  iuxta  scriptiu'as  positum.  Xec  movet,  quod  Latomus  nie 
ingratitudinis  et  iniuriae  insimulat  ^  iu  S.  Thomam,  Alexandrum  et  alios. 
Male  enim  de  me  meriti  simt.  Neque  enim  mihi  Ingenium  deesse  credo, 
fatebitur  ipse  Latomus,  Studium  certe  nou  obscurum  est.  Meum  vero  con- 
silium  dixi,   ut   adulescens  vitet  philosophiam   et   Theologiam  scholasticam 

10  ut  mortem  animae  suae.  Non  sunt  Euangelia  tam  obscura,  ut  pueris  ea  uon 
possint  patßre.  Quomodo  sunt  iustituti  Christiani  tempore  martyrum,  quaudo 
ista  philosophia  et  Theologia  non  erat?  quo  modo  docuit  ipse  Christus? 
S.  Hagne  xiij.  annorum  ^  Theologa  fuit,  itidem  Lucia  et  Anastasia,  uude  illae 
didicerunt?     Neque  enim  Universitatum  studia  adhuc  aliquem  martyrem  aut 

15  sanctum  in  tot  seculis  de  tanto  numero  dederunt,  qui  probet  eorum  insti- 
tutiones  esse  deo  gratas  et  rectas,  cum  illi  e  privatis  scholis  examina  sancto- 
rura  mitterent.  Ex  fructibus  suis  cognoscitur  philosophia  et  scholastica  Theo- 
logia. Xam  de  Thoma  Aquino  an  danmatus  vel  beatiis  sit,  vehementissime 
dubito,   citius   Bonaventuram    crediturus  beatum.      Thomas  multa   haeretica 

20  scripsit  et  autor  est  regnantis  Aristotelis,  vastatoris  piae  doctrinae.  Quid  ad 
me,  quod  BuUarum  Episcopus  cum  canonisavit?  Arbitror  igitur  et  mihi  non 
esse  penitus  crassum  in  rebus  istis  iudicium,  qui  educatus  in  eis  sim  et 
coaetaneorum  doctissimorum  ingenia  expertus,  optima  istius  generis  scripta 
contemplatus,  in  sacris  literis  saltem  ex  parte  eruditus,  tum  experientia  spiri- 

25  tualium  istarum  renim  non  niliil  examinatus,  quam  ego  Thomae  deftüsse  clare 
video  et  omnibus,  qui  similia  scribunt  et  docent:  ideo  meo  consilio  qui  volet, 
cautus  sit,   facio  quod   debeo,   et  iterum  moneo  cum  Apostolo:  'Videte,   neeoi.  2, 8. 
quis  vos  decipiat  per  philosophiam  et  inanem  fallaciam  (hanc  ego  scholasti- 
cam  Theologiam   interpretor   fortiter   et   cum  fiducia)    secundum   traditiones 

30  hominum,  secundum  elementa  huius  mundi  (haec  simt  im-a  bullarum  et  quic- 
quid  ultra  scripturas  statutum  est  in  Ecclesia)  et  non  secundum  Christum'. 
Ciarum  est  hie  solum  Christum  doceri  et  audiri  velle  Paulum.  Quam  vero 
Academiae  legnnt  Biblia,  quis  non  videt?  Confer  legentes,  scribentcs  super 
sententias,  super  philosophiam,  cum  iis,  qui  super  Biblia  scripserunt  aut  ea 

35  docent  (cum  illa  potissima  omninm  florere  et  regnare  debuerint),  et  videbLs, 
quo  loco  verbum  dei  Academiae  habeant. 

9  audulescen.s  C 

*)  Opp.  Latomi  331.  Vi^:  ,non  possum  adduci,  ut  crcdam  Martinum  esse  ingenio 
tam  obtuso,  ut  nihil  eorum,  quae  illi  [Alexander,  Thomas,  Albertus,  Bonaventura] 
scripsei-unt,  intellexerit:  quod  si  intellexit,  in  sanctos  et  doctos  viros  est  vehementer 
ingratus  et  insigneni  eis  facit  iniuriani  ac  iuventuti,  quantum  in  ipso  est,  altert  magnum 
detrimentum".  ^)  Legenda  aurea  ed.  Graesse  pg.  113. 


228  Rationis  Latomianae  confutatio.    1521. 


S^ 

»^1 


Ed  ad  te  revertor,  loua  mi,  et  hnnc  Latomnm  a  me  extrudo  ad  te,  ne 
'milii  ultra  molestus  sit,  qui  iam  Epistolas  et  Enangelia  enarrare  vernacnla 
coepi,  quae  causa  est,  ut  molestum  fuerlt,  eius  sordes  legere  et  respondere. 
Si  videbitur,  alio  tempore  ad  omuia  respondebo,  modo  exul  libris  careo  et 
iudicium  illud  haereticorum  magistrorum,  quo  ludaeos  ad  nudam  Bibliam  & 
cogere  voluerunt,  })oi*to.  Sola  enim  Biblia  mecum  sunt.  Non  quod  magni 
apud  me  pendatur  libros  habere,  sed  quod  videndum,  an  diota  patrum  ab 
adversario  bona  fide  citentur.  Nam  Dionysium  citat^  de  orando  deo  pro 
defunctis,  cum  ille  de  laudando  scribat,  ut  optinie  memiui.  Et  quare  vestrum 
aliquis  ad  reliqua  non  rcspondet,  vel  tu,  vel  Andreas  Carolostadius  ?  "^  Ecqnid  \o 
cessat  Amsdorffius?  An  non  orauibus  vobis  pariter  Euangelii  gloria  vindi- 
canda  est?  Caput  ego  contrivi  serpentis,  corpus  cur  non  queatis  calcare? 
$)iob  9, 28.  Exempli  gratia,  quando  illud  lob.  ix.  'Verebar  omnia  opera  mea"*  ille  sie 
^4J).  143, 2.  exponit :  ^  'verebar,    id  est,  observabam'.     Et  illud   psal.  ci.  'Non   intres  in 

iudicium  cum   servo  tuo  &c.',  ubi  propheta  iudicium  dei  deprecatur,  quod   i^ 
ille  exponit  sie :  *  'tota  vita  dei  est  sine  peccato,  et  nullius  hominis  tota  vita 
est  sine  peccato,  ergo  non  vult  secundum  vitam  dei  iudicari'.     Itaque  iudicium 
dei  vel   conspectum   dei   ille  vitam  dei  facit.     Ubi   autem  in  scripturis   sie 
accipitur?     Ergo  aliqua  pars  vitae  nostrae  est,  quae  possit  dicere  'Intres  in 
iudicium",  quae  scilicet  sit  de  numero  alio,  quam  eorum,  qui  'omnes  viventes'  20 
dicuntur?     'At  patres  ille  inducit'.     Et  patres  non  fuerunt  homines?     Nonne 
istas  nenias  et  similes  quam  facillime  aliquis  vestrum  confutare  possit?    Iudi- 
cium  dei  opus   dei   est,   quo   non  suam  vitam   comparat  nobis,   sed  nostra 
examinat,  alioqui  quae  absurditas,  ut  aetcrna  vita  comparetur  momentaneae? 
Multa   et   ferme  omnia   sunt   huiusmodi.     Vellem  enim  et  vos  aliquid   pro  2:1 
verbo  facere,  ut  ego  feriatus  et  vidgo  misero  aliquando  servire  possim.    Vos 
tyrones  etiam   oportet  exerceri,  atque  id   Optimum  fuerit  me  vivo,  si  quid 
forte  iuvare  queam.     Sed  quaeso,  en  accipe  librum,  quam  gaudeo  illum  apud 
me  amplius  non  morari!  Vale  ex  Pathmo  mea.    XX.  lunii.  Anno.  M.D.XXI. 

10  „Andreas  Carolostadius?  Ecqnid  cossat,"  fel)tt  in  cd.  Witt.,  ed.  Ten.  tö^t  bagegctl 
bie  äöovte  „vel  Andreas  Carolostadius  V  fort  (ücvgl.  S3b.  H  :394)         23  nostrani  bc  SBettc,  ed.  Erl. 

>)  SBt.  46;  Satotmi?  nimmt  babei  ®ioiH))iu§  ftct?  al§  ©dualer  bc?  ?IpoftcI§  5pautu§  unb 
jomit  fll?  3cugcn  für  bic  @eh}o[}n Reiten  bcr  ecclesia  priniitiva  in  '^lufprud);  nergl.  331.  r)Oi>. 
3;etfelbc  f)cbt  Eccl.  hiorarcli.  VII  aüerbingS  3iinärf)ft  bic  Sanfgcbcte  für  bic  $l*cr|torbcncn 
f)erüor  (x«Qian;Qiov?  toJug  ufuniunovai  1.  re'Ael  ri]y  TiQog  Seoy  evx«(}iaTi'jQiof  ev^r^y,  2.); 
fohjcit  ift  2utf)cr§  ßrinncrung  ijöüig  rid)tig.  'äbcx  3  §  4  toirb  i)in3ugcfügt:  1]  ^usy  oily  evxn 
rij?  x^EciQxixrjg  (<)'((&6Ti]Tog  dehui,  nuvxu  uev  dcfsTvcti  tu  dt'  ((yf^Qwnli'iji^  üaS^susmv  ij/uuQ- 
rijuifa  röi  x^xotjuijueyco,  xitrarü^ai  ö't  athoy  eV  cftorl  xxl.  (od.  Venet.  1755  I  265.267). 
©omit  ift  f)icr  Üatomu?  gercdjtfcrtigt.  '^)  5öcrgl.  Olearius,  Scrinium  Antiquarium,  lenae 

et  Arnstadiae  1698  pg.  78.  84.  ^)  »I.  20.  ')  331.  15. 


5U  ge))ietcu. 

^er  fi>uubcrtt  uub  ac(jt5c()cni)  ^l^ialnu 

1521. 

(2cf)on  oftmals  :^Qtte  2iiii)ex  ©etegen'^ett  gefiinben,  fid^  über  bos  vömifd^e 
©eic^tinftitut  au5,^iifprecf)en ;  öon  öevfi^iebeuen  Seiten  f^er  fjattc  er  bereits  bie  6runb= 
lagen  bcffetben  geprüft  unb  angefeilten.  S:ie  ßoninumifanten ,  bie  fic^  mit  ber 
äußeren  x^atfacfie,  gebeid)tet  ^u  '^aben,  beru^^igen  trollten,  Tiatte  er  öon  biefem  öer= 
meffenen  i^ertranen  auf  i^r  äöerf  unb  i^re  DemieintUc^e  ^}ieinigfeit  ^inireg  auf  ben 
61auben  öcrmiefen,  ber  allein  würbige  5(benbmaT)l5empfünger  mac^e.  S)em  eitlen 
^l^ertrauen  auf  i^re  contritio  als  i^r  felbft  eigene«  Sßer!  f)atte  er  ha%  3^ertrauen 
auf  bie  ©nabe  unb  '-öer^ei^ung  bee  .öerrn  cntgegengcfteüt.  Saneben  "^atte  er  jeborf) 
ha^  ^eid^tinftitut  felbft  unangetaftet  gelaffen,  ja  bielme^r  ben  l^o^en  SSertI)  beffelben 
unb  ber  in  i^r  mirffamen  potestas  ecclesiastica  für  friebebebüxitige  ©emiffen  ]i\ 
rühmen  gett?uBt.  %od)  ^atte  er  gelegentlich  bereits  betont,  nicl)t  allein,  baB  '^äpfte 
unb  5?ifc^öfe  ^ier  feine  :^ö^eren  iNOllmac^ten  beföBen,  als  jeber  fct)licl)te  '^'riefter, 
fonbern  auc^  ba^,  mo  fein  'i^riefter  ju  ^aben  fei,  jeber  Beliebige  61)rift,  ob  5Jlann 
ober  SÖeib,  ob  alt  ober  jung,  gleiche  i^ollnmc^t  jur  91bfolution  befi^e.  Unb  fcf)on 
in  ber  9tecf)tfertigung  feiner  95  liefen  ^atte  er  ben  Sa^  fallen  laffen,  bas  fircf)licf)e 
^öeic^tinftitut  berul;e  nic^t  auf  pofitiöem,  gDttticl)em  ©ebot,  fonbern  allein  auf  firdj= 
lieber  Sa^ung,  fei  ba'^er  feiner  Statur  nadfi  beränberlic^.  ^oä)  lüo  er  fic^  alfo  mit 
ber  ^Beic^tpraris  befc^äftigt  ^atte,  ha  l^atte  er  boc^  bisl)er  üorniiegenb  einzelne  Schöben 
ber  ^^Umis,  5.  33.  bie  ^u  complicirten  31nroeifungen,  bie  man  ben  3?eicf}tenben  er= 
t^eile,  ober  ben  öerfeljrten  ©ebraucf)  biefe  ^nftitution  feitens  ber  ©emeinbeglieber 
befämpft  unb  in  beiben  33e3iet)ungen  befferen  ::Hatl)  ju  ert^eilcn  fic^  bemüht.  Um= 
faffenber  unb  fc^ärfer  einfc^neibenb  lautete  feine  .ffritif  in  ber  Schrift  öon  ber 
babi)lonifc^en  ©efangenfc^aft.  3?ei  ftarfer  Betonung  bes  9Bert^eö  ber  (yinjelbeic^te 
unb  6in,ielabfolution  ^atte  er  '^ier  lauten  '^proteft  gegen  ben  Stt^^^G  cvljoben,  ben 
man  in  ber  ^^eic^tpraris  ausübte:  ba§  tröftlirf)e  ministerium  ber  .Sirene  ift  jur 
tyrannis  getrorben,  bie  i5ollmad)t  ber  cf)riftlic^en  föemeinbe  ^i  einem  '4>riöileg  ber 
^riefter,  bie  au§  bem  ©lauben  l)erüorge^enbe  ^Keue  ]n  einer  üom  (^Mauben  lo3= 
gelöften  öerbienftlic^en  ßciftung;  baö  ^^erlangen  nad}  öelbermerb  unb  nad)  §err= 
fiutf)er§  SBcrfc.    VUI.  9 


130  3}on  bet  Seidit,  ob  bie  ber  SBapft  tnad)t  t)alie  311  gerieten.    1521. 

fc^aft  über  bie  Ojetyiffcu  regiert  in  biejeni  römifdjen  iBeic^tinititut.  5iun  mu^te 
man  toünfdjen,  ba^  ßut^er  über  biefe  9Jlaterie  eingel)enb,  üor  allem  in  grünblid^er 
^^InSlegung  ber  in  3?etrad)t  fonunenben  3?ibel[teUen  unb  in  genancrcr  '^elebmng 
über  bas  5]er^alten,  ba§  bie  (ifjriften  fortan  in  il)rer  tird)lict)en  -ih-aric^  ein^ntjalten 
l^aben  tttürben,  jur  ©emeinbe  felbft  reben  mDd)te.  Unb  er  felbft  empfanb  lebtjaft 
bie  5Uit"^ignng,  fic^  "hierüber  in  breiterem  3iiffiin"HMiI)ange  an§3ufpred)en.  S)enn  ^u 
tief  tonr^elte  bae  33eidjtinftitnt  in  ber  fird)Iid)cn  05eniüt}nnng  bcS  Isolfö,  nnb  nid)t 
ganj  Ieid)t  modite  e§  i.'ntl^cr'o  lUnbängern  luerben,  baö  mit  einanber  ,^u  reimen,  ba^ 
er  gleid),]eitig  ^Beic^te  nnb  Slbfolution  fo  t)Dc^  prieg  unb  alö  feelengefäbrtid)e  i1tenfd}en= 
fafenng  tterurf^eilte. 

"ilu^eren  5(nla^  baj^n  bot  ifjm,  ba^  nic^t  allein  bie  tt)eologifd)en  ©egner,  bie 
ftc^  toiber  it)n  er'^oben  Ratten,  mie  3.  03.  bie  l'ijrcener  nnb  bie  '^^arifer,  gerabe  jene 
früher  toon  ü)m  beröffentlic^ten  3Iu§fbrü(^e  über  bie  33eid)te  al§  Äe^ereien  t)erou§= 
gefud)t  nnb  gebranbnmrft  Ijotten ;  autb  bie  piipfttid^e  33nlle  tjatte  bie  bebcutfamften 
feiner  biöi^erigen  3luöfagen,  ba^  e^  unmöglid)  fei  and;  nnr  alle  Jobfünben  3U  beidjten, 
ba^  für  eine  iDtrffame  ^^tbfolntion  ber  (Staube  be^  33eid}tenben  unerläßliche  '4]orau§= 
fe^ung  fei,  ha^  mir  nidjt  in  .ftraft  unferer  ^'ene,  fonbern  in  i?raft  be§  '-Ber()ei§nng§= 
morte§  6f)rifti  ©ünbenliergcbnng  erlangten,  bafj  päpft(id)e  unb  priefterlid)e  5i>DlI= 
mad)t  l^ier  nii^t  größer  fei  al§  bie  jebeS  einzelnen  6briftenmenfd)en  u.  f.  W.,  bem 
,,pestiferum  virus  crronmi"  beige,^ä^tt,  um  bereu  tüiüen  er  mit  bem  iBanne  ju 
ftrafen  fei.  S)amit  toar  ^inreic^enb  Einlaß  gegeben,  an  biefem  ^^^unfte  mit  tief  ein= 
fc^neibenber  unb  principietle  .^Kärung  fd)affenber  Üieformation§fd)rift  ein^ufelen:  e§ 
galt  ber  i^nftitution ,  bie  ein  3^ot}.  M  nic^t  mit  llnredjt  al§  ben  nervus  religionis 
nostrae  et  disciplinae  christianae  be^eicfinet  ^at.  2)Dd)  !am  nod)  eine  befonbere 
9)erontaffung  T)in,^n.  „3nn  bißere  nebiften  faften  -  fd)reibt  fiut!)er  in  ber  SÖib= 
mnng  ber  (5d)rift  Don  ber  a3eid)te  —  tieß  id)  el)n  fenffte  unterrid)t  außgetjen  ben 
bet)^tfinbern,  mit  bit  an  unffere  get)ftlic^e  Sundfern  unb  tt)rannen,  ba§  fie  bie  ein= 
fettigen  gemiffen  mit  frib  ließen  meiner  bud)er  f)albeu,  ba  neben  an|el)gt,  htie  t)i)X 
tl)rannet)  be§  bet)d)t  borenß  nit  grunb  genug  i^abi"  er  meint  ben  im  Februar 
1521  ausgegangenen  „Unterrid)t  ber  iöeidjttinber  über  bie  tterbotenen  33üd)er"  (Grl. 
5lu§g.  2  24,  204  flg.),  in  metd)cm  er  bereitö  ben  ©atj  betont  tjatte,  baß  bie  SBeid^te 
•jlüar  ben  öemeinbeglieberu  ein  ^Jied)t  auf  ®ennffen§troft  unb  3lbfolntion,  aber  nid^t 
ben  @eiftti(^cn  ein  iRedjt  auf  inquifitorifdje  -iperrfdjaft  über  bie  (vJemiffen  getnä'^re. 
„9lber  —  fä^rt  i'utljer  fort  —  fie  mit  bem  topff  bin  burdj,  ba  ift  fet)n  l)oreu 
noc^  bebenden."  ©palatin  l^atte  il§m  in  einem  Sßriefe,  ben  er  am  12.  9)tai  erl^oltcn, 
bon  einem  (Jbift  gemetbet,  n)elc^e§  ba'^in  .^iele  „iit  sub  conscientiae  periculo  sint 
exploraturi  orbem  super  mois  libellis",  unb  er  müßte  t)on  dürften  in  ber  ^Jiad}bar= 
fc^aft,  bie  nid^t  fänmen  mürben,  ein  folc^eö  jur  9tnefüljrung  ju  bringen.  1)a  be= 
f daließt  er:  „id)  mil  auc^  fort  faren,  bie  marl)el)t  auß  ,]upn|en  unb  erfur  mad^en, 
unb  mel)n  ungnebige  tjerrnn  alßo  menig  fordeten,  alß  öiel  fie  mid^  t)orad)ten". 

^^tm  14.  ^JJtai  mclbete  er  ©palatin ,  er  beabfidjtige  einen  bentfd)en  Sermon 
über  bie  ^^rei'^eit  ber  0^reubeid)te  jn  fd^reiben.  S)od)  tonnte  biefe  9trbeit  nber= 
flüffig  gemorben  3U  fein  fc^einen,  alö  i^m  menige  3:age  banad^  folgenbe  ©d^rift  in 
bie  .dänbe  fam : 


S3on  ber  Seicht,  ob  btc  ber  ^Bapft  mad)i  i)ab<:  311  gepictcn.    1521.  131 

„QVOD  1:  NON  SIT  ONE  .  ROSA  CHRISTIA  ;  XIS  CONFESSIO    PARA- 
DOXON !|  lOANNIS  CECO  Ij  LAiMPA=  |1  DU.  |1 [nod^  7  Seiten]" 

9Jtit  liteictnfaffung.  64  q?rättcr  in  Cuart ;  le^te  (Seite  leer.  331.  Qii.i : 
„Excufum  Auguflai  VindelicoH  in  Officina  ||  Sigifraundi  Griiii  Medici, 
&  Marci  ||  Wyrfung.  xx.  Aprilis.  Anno  ||  Dni  M.D.XXL  |j"  ^ 

ßut^er  fd^tieb  am  26.  Wai  barüBer  an  ^)3teIanc^t^on :  ,Sermonem  de  con- 
fessione  antevertit  Oecolampadius  noster,  edito  libro  de  confessionis  facilitate, 
satis  libero,  futurus  et  ipse  Anticliristo  et  suis  militibus  nova  vexatio".  ®Ieic^= 
tüol^l  Überzeugte  i^n  hk  Seetüre  biefer  Schrift,  baB  für  feine  eigne  5(rbeit  nod) 
9taum  geblieben  fei:  „tarnen  et  ipse  aliquid  addam,  si  possum,  in  eandem  verna- 
cule".  llnb  nid)t  nur  bieg  fc^affte  l^ut^er  ein  9tect)t  3U  feiner  5trbeit,  ha}i  er  in 
beutfdjer  gd}rift  fic^  an  bie  Giemeinbe  ^u  ttienben  beabfi^tigte ;  auc^  materiell 
gab  e§  nod)  nac^  CccoIampab§  t^araboron  manches  ju  ergäujen.  S)iefer  „U>iev 
nac^,  baB  hie  ^eic^te  in  äöat)rt)eit  nic^t  eine  Saft  fei,  fonbern  für  ben  rechten 
6:§riften  eine  erleid^terung  unb  ein  Iroft;  frei(id)  fei  fie  in  bcr  römifdjeu  .ßird)c 
ju  einer  unerträglid)en  3?ürbe  gemad}t.  Ütber  biee  gauje  iBeid^tirefen  fei  aud)  eine 
Neuerung.  3n  Uieitläufiger  gefd)id)tlid)er  2)arlegung  ermies  er,  baiß  bie  iöupbung 
ber  alten  ^ird)e  eine  bei  n^eitem  anbere  gentefen  fei,  unb  ha^  befonbers  bie  CT)ren= 
beichte,  bei  tuelc^cr  bcr  '^^ricfter  fid)  eine  fo  ungebüfjrtidje  ©ctüalt  anmaße,  fid)  erft 
biet  fpäter  eingefc^ ticken  l^abe.  Qx  untcrfc^ieb  brei  3trten  ber  ^eic^te.  Sie  erfte, 
jebem  6'^riften  immer  nötl^ige  unb  leichte,  n?etc^e  er  in  fi^oner  ebangetif($er  2öeife 
befc^rieb,  finbe  ftatt,  mcnn  man  ©ott  alle  feine  Sünben,  aud)  bie  geljcimftcn,  be= 
fenne.  Slie  anbere  gefd)el)e  bor  bem  '^ricfter,  ber  §ier  bie  Stelle  ber  ßird)e  t)er= 
trete.  Sritten^  enblid)  tonnten  bie  5?rüber  fid)  aud)  unter  einanber  i^rc  Sünben 
befennen  unb  fo  erleichtern.  Soc^  ert^eilte  Cecolampab  ber  jlreiten  9(rt  ben  i^or^ug 
t)or  biefer  legieren,  meit  ber  '^^riefter  taugtidjer  fein  Wexhc,  bie  ©emiffcn  ]\i  beratf)cn, 
alö  ber  einfache  d)riftlic^e  vorüber".-  Sut^er  I)atte  an  biefcm  „freimüt^igen,  gläu= 
bigen  unb  c^riftlid^en"  ^efenntni§  be§  i?ampfgenoffen  feine  l^o^e  iyreube,^  fonb  aber 
neben  biefem  no(^  boHen  Ütaum  für  eine  neue,  burd)au§  felbftänbige  SBcl^anbluug 
berfeibcn  i^kterie,  an  bereu  3tu5arbeitung  er  nun  fdjueüen  Cfntfd)luffeö  fid)  begab. 
3tüar  t^eilte  auä)  er  feine  Schrift  in  brei  2t)eile,  U^ie  fein  iUn-arbciter,  aber  mäbrcnb 
bei  biefem  bie  angegebenen  brei  Strien  bes  ^eid)ten5  bavS  6intt)eiiungöprincip  bilben, 
beginnt  Sutt)er  im  erften  l^eile  mit  einer  allgemein  gegen  alle  .'perrfd)aft  bcr'D3teufd)en= 
teuren  in  ber  .fiird)e  gerid)teteu  äöarnung,  prüft  im  ^meiten  cinge()enb  ben  Sd)rift= 
beltiei»,  ben  bie  ©egner  für  i^re  ^eid)te  ju  erbringen  fud)eu,  unb  giebt  enblidj  im 
britten  ^tnüuüfung,   lüa§  fomit  öon   bem   beftef)enben  33eid)tinftitut  ju  t)alten  fei, 


>)  e§  erfc^ien  fofort  ein  »afelet  «)iacf)brucf  öon  biefer  gd)tift:    .''^   QVOD  |1  NON 
SIT   ONEROSA   CHRI  ||  STIANIS   CONFESSIO,  ||  PARADOXON  ||  lOANNIS  OECO- 

LAMPADII.  11 [5  3eiten]  ||  EME,   ET   LAETABERTS.  l"     mH  Sitcleinfnifung. 

Jitelrücfjcite  bebrucft.  00  3?lättet  in  Cuatt;  Dotierte  Seite  leer,  nuf  ber  legten  ha%  Signet 
bc§  S^rucfcts.  m.  P3b:  .BASILEAE.  APVD  ANDREAM  |1  CRATANDRVM.  MENSE  || 
IVNIO.  ANNO  II  M.D.XXl.  \\*  '-)  ©0  giebt  Splitt,  Cfinleitmig  in  bie  ^liigiiftnna  I  260 

furi   unb    tveffcnb    ben    3"l)«lt    lüieber.  ')  äUrgl.   noc^  bie   S^ctncvfung    int   abriefe  an 

Wetanc^tt)on  Uom  13.  ^uli:  „Valdo  velleni  OecoUunpatUi  de  confessione  libiuni  apud  vo.s 
liL  JV  "J  >     itidem  vemaculum  fieri,  iit  rumpantur  papistae". 


132  33on  ber  S?cic^t,  ob  bic  bcr  Sa^ft  mncf)t  f)abc  ju  gel^ieten.    1521. 

tüie  iiä)  ber  6§rift  biefeni  gegenüber  3U  öerf)alten  ))ühe ,  iinb  aeigt,  311  föelc^  einer 
Seicht  =  unb  SannprariS  man  bei  fd^riftgeniöBer  ^anb^abung  ber  betreff enben  ®e= 
böte  Gl^rifti  gelangen  ttierbe. 

9(m  1.  Sunt  nnter.^eic^nete  er  bie  Söibmnng  an  ^xan^  öon  ©idingen,  bem 
er  ha^  ^Büd^tein  juf (^reiben  tüollte,  „met)n  toillige^  gemutt  unb  bancfparfeit  5U  er= 
3et)gen  auff  öielfeüige  cmr  troftung  unb  erbieten  mir  nnmirbigen  gefcf)ef)en".  Sä^n 
2:oge  banac^  fenbete  !s3ut^er  bereite  fein  ^Jtanufcript  an  gpalatin  ab  —  auö  bem 
(Sermon  n>ar  ein  libellus  geniorben  —  unb  bat  um  fd)(eunige  ::i3eförberung  ^um 
S)rucE.  3Bäi^renb  ber  3Iu§arbeitung  n.iar  it)m  jugleic^  bie  ^hngung  entftanben,  ben 
118.  (119.)  ^Pfalm,  n^elc^em  er  für  feine  (2d)rift  bie  einleitenben  @eban!en  ent= 
nommen  :^atte,  ber  ©emeinbe  auszulegen.  (?in  erfte§  Stürf  biefer  ^:pfalmenau§Icgung 
^atte  er  auf  bie  le^te  ^öogenlage  beö  i'tanufcriptö  üon  ber  5?eid)te  gleid)  Tjeran- 
gefc^rieben,  behielt  fic^  aber  nod^  bie  gntfcf)eibung  barüber  bor,  ob  ber  5pfatm  ber 
gdirift  bon  ber  3?eid)te  angefjängt  ober  al§  befonbcre  (2d)rift  öeröffentlic^t  merben 
foüte.  3n  einer  jttjeiten  'DJtannfcriptfenbung  folgte  bann  ber  Sdyiu^  ber  '^^f atmen- 
au§legung  nac^.  2)er  S)rucf  bes  ^})knufcript«,  öon  n^eldjem  er  in  ber  Sd)rift  gegen 
fiatomu^  fc^on  at§  toon  einem  Jiber  editus-  gerebet  Ijatte,  zögerte  anfangt.  3in= 
3n?ifd)en  fenbete  i'utljer  über  benfelben  ©egenftanb  Xljefen  ab,  mit  bem  Sßunfd)e, 
ba^  an  ber  Söittenberger  Uniöerfität  über  biefclben  bi^putirt  irerben  foUte;  aber 
ber  Äurfürft  berii-»el)rte  biefe  ^Eisputation,  p  l'utf^ers  nic^t  geringem  i^erbru^,  ber 
auf  biefe  (^ügfamfeit  ber  Iljeologcn  unter  bie  politifdien  9iüdfid)ten  be§  .^ofeä  in 
Briefen  an  ^elanc^tfjon  nne  an  gpalatin  (13.  u.  15.  3u(i)  ^^W  «»enig  fc^alt.^ 
%hex  neuer  3lufent^a(t  tam  ^inju.  IHnfang  9luguft  tpar  ber  S)rud  nod)  nidjt  über 
bie  erften  Stnfänge  ^inauSgefommen;  bafür  aber  begetjrte  Spalatin  rtiieber^olt,  l^itl)er 
folle  ber  Stelle  ^o^.  20,  22  flg.  eine  au3fü^rlid)cre  iJ?cl)anblung  unbmen,  aU  er 
get^an  ^atte.  S)ann  h^ar  ber  ZXjni  bee ''JJtanufcriptö,  nietdier  ben  118.  ^^pfalm  be= 
^anbelte,  öon  ben  'greunben  öerlegt  morben  unb  tonnte  nid)t  aufgefunben  merben; 
ba§  machte  neue§  C">in=  11»^  .^erfc^reiben  erforbeiiid).  9ll5  nun  ^JJlitte  Sluguft 
ßutl)er  bie  erften  brei  33ogen  be§  S)rud§  in  bie  ^änbe  befam,  machte  üjm  bie  un= 
faubere  unb  nac^täffige  5lu5fü^rung  beffelben  burd)  3ol)cinn  ©rünenberg  neuen  em= 
pfinblit^en  ^öerbru^,  fo  ha^  er  fd)cltenb  auf  biefen  bas  Sprüchlein  „loannes  in 
eodem  tempore"  „er  Heibt  ein  unberbefferlid)er  .^an§"  ^  anirenbete.  (5r  fenbete 
nun  noc^  unterm  15.  ^luguft  bie  berlangte  i'luölegung  be§  (£prud)eä  au§  ^0^.  20 
ein,  bamit  fie  an  paffenber  Stelle  ine  ^Jlanufcript  eingefügt  mürbe.-''  S)er  S)rudE 
f(^ritt  aud)  je^t  nur  langfam  fort;  am  17.  September  loar  er  nod)  nii^t  beenbet, 
boc^  fam  bie  Sd^rift  noct)  öor  2lblauf  bee  '^Jbnate  gleid^^citig  mit  ber  gegen  Satomu^ 
in  ben  .^anbel.    9Jielond;tt)on  fenbete  6jemplare  beiber  Sd}riften  in  einer  Senbung 

»)  Söergl.  auä)  Säger,  ?lnbrea§  SBobenftetn  Don  ßarlftabt.  ©tuttgort  1856  ©.  203. 
*)  ^ie  befonntete  gorm  be§  (Spricl)h)ortei  ift  ^Hans  in  eotlem";  yutl)er§  ^in  eodem  tem- 
pore" gicbt  aber  ft)ot)l  bie  rirf)tigc  ^iluelcgung,  lücnn  man  nur  tempus  in  ber  Siebcutung,  bie 
e§  in  ber  Mü]\t  ^at,  =  iempo  nimmt.  „@r  bleibt  immer  in  ein  unb  bcmfelben  S^empo,  er 
ift  nic^t  Don  bcr  ©teüc  ju  bringen,  er  läßt  nic^t  Don  feinem  Sc^Ienbrion."  ')  S^a  bie 

brei  erften  5ßogen  bereit?  gebrucft  rt)oren ,  bie  ©infc^altung  olfo  erft  im  4.  ^ogcn  erfolgt  fein 
fonn,  fo  geben  rtir  im  Slbbrucf  bie  ©teile  an,  lüo  in  3ol)-  ®rünenberg§  Trucf  ber  4.  Sogen 
anl)ebt.  Slbfc^nitt  G  u.  7  bes  jtoeitcn  2:i)eilc§,  toelc^e  5JL  l'ena  für  ba'i  eingefc^attetc  ©tücf  t)ält, 
bcfinbcn  fic^  nocf)  auf  bem  :>.  Sogen. 


S5on  ber  23ctc^t,  ob  bie  bor  2?üp|"t  mncf)t  ijabi  ]n  gepicten.    lo21.  133 

aU  9tDt)itäten  an  (Spalatin  ah.  5(m  19.  CctoBer  idjrciBt  ein  SBittenberger  <5tubent 
an  SSeatuä  Ot^enanue:  „Dono  item  mitto  libelluni  de  confessione  germanice 
scriptum,  num  pontificis  sit  eam  praecipere,  quam  vidcre  cupiebas".  9(uffäIIig 
ift,  ba^  ber  Criginatbnicf  bei  Schrift  üon  ber  iBcicf}te  hie  '"^iaimman^ka^nnQ  auf 
befonberen  3?ogen  mit  ba^n^iicfien  frei  gclaffencr  leerer  Seite  an^ngt.  2Baf)rfcf)einlicf) 
liefe  man  Bei  ber  i^er^ögcrung  bee  S'rucfes  5unäct}ft  bie  <2cf)rift  üon  ber  3?eic^te  für 
fic^  allein  an^ge^en  unb  lieferte  bie  ^4>f<ilrnenerflärung  fpäter  nac^;  bod^  ift  biefe 
burc^au5  ale  ba^u  gehörig  ^u  betracf)ten,  ba  bie  Signatur  nid)t  neu  beginnt,  fonbem 
mit  „•'p"  foiifä^rt.  l-utt)er  l}atte  fic^  alfo  entfct)ieben,  ben  ^^^falrn  ^copulatum'- 
ntd^t  „separatim''  auSgel^en  ju  (offen.  9lber  am  ber  3?efc^affenl^eit  be^  Criginal= 
brucfs  erflärt  ]iä)  ha^  öerfc^iebcnartige  3.^erfal)ren  ber  "itad^brurf e ,  bie  tl^eils  biefe 
Srucfeinric^tung  nad)af)men,  t^eile  beibe  Stücfe  eng  üerbinben,  t^^eile  ben  '^^fatm 
mit  neuer  Signatur  %  beginnen  taffen,  t^eil§,  tt?ie  es  fdjeint,  nur  ben  erften  Zi)tii 
reprobuciren.  iCHitbere  9lbfidit,  benfelben  ©egenftanb,  bie  ^rei^eit  ber  G^riften  üon 
bem  33eic§tgefe^,  balbigft  aucf)  in  einer  (ateinifcf)en  Schrift  ju  be^anbeln,  fam  nic^t 
3ur  2(u5fü^rung.     {_  '^    ^-  hj 

Sergl.  2öerfe  SBb.  I  ©.  255.  264.  329  f.  516f.  531.  540.  542f.;  VI  176f.  193 f.  Opp. 
varii  argum.  IV  273 f.;  VI  45 f.  ^ptitt,  (Einleitung  in  bie  Stuguftana  II  318flg.  3;e  jßjette 
II  6.  2.  3.  5.  6.  9.  16.  22.  25f.  29.  41  f.  43.  54.  90.  Kolde,  Analecta  Lutherana  <S.  34 
[öom  3.  3tuguft].  Corp.  Ref.  I  @p.  442.  444.  451.  453. 458.  SBriefwec^fel  beö  ^eotiiö  9tf)enanu-:', 
tjerausg.  Don  öotatütt!  unb  ^ortfelber.  Seipj.  1886  S.  295.  2ßerfe  9?b.  VIII  S.  58.  2)1.  Senj, 
3JJarbutger  ^^rogiamm  1883  S.  28.  29  f.  85.  37.  39.  41.  47.    fiöfttin,  W.  Sut^er  I  ^  g.  478 f. 

21u§gaben. 

A.  „5)on  ber  S3ei(^t  ob  I|  hie  ber  SSapft  ma=  |I  ö)i  1)ahe  ju  ||  gepieten.  ||  £octor 
(^  -v.b.j    g}lartinu§  ü  !^ut^er.  Ij  Söittenbergf.    "     9Jtit  liteleinfaffung.     litelrüdf^ 

feite  bebrucft.  28  33lätter  in  Cuart,  le^te  Seite  leer.  S^arauf  mit 
Signatur  „^"  beginnenb:  „Ser  öunbertt  Du  ac^t^e^enb  |1  ^falm  nuc^lic^ 
3u  betten  für  jj  hai  n?ortt  gottiö  ^ur  !^ebenn  rcibber  ben  [j  groffen  fetinb 
bes  felben,  ben  33apft  l3tl  li  menf(^en  lere,  öorteutfc^et  j|  burc^  2).  lllar= 
tinü  II  ßutl^er.  jj"  unb  borunter  nod^  16  Reiten  Zeid.  12  SSIätter  in 
Cuort,  le^te  Seite  leer.  ?Ilfo  ©efommtumfang  40  SSIätter. 
Xrurf  öon  3ot)ann  ©rünenberg  in  353ittenberg. 

5Bon  biefem  erften  2^rucf  muffen  jeborf)  brei  üerfdjiebene  Stu^gaben  untet= 
fdfjieben  toerben,  beren  2tufeinanberfo(ge  fic^  nodj  an  ber  öerfdiiebeitartigen  %h-- 
nu^ung  ber  ^iteleinfoffung  ertennen  läßt,  ^n  a  ift  ba^  britte  SPlatt  be^  3?ogen§  6 
fignirt  „6  3".  2~en  un-:-  befannt  gettjorbenen  L^remptaren  biefer  -Jlu^gabe  fef)lt 
ber  118.  ^fatm;  bod)  ift  bas  öielleid)t  nur  3i'fflü-  3"  ^  ^ot  ba^  britte 
5Blatt  bee  5?ogen*  6  bie  Signatur  „6  iii",  ba^  britte  3?tatt  bc^  iöogenö  -g)  „^  3". 
2ie  Sluägabe  c  enblic^  ^eigt  ^toax  and)  „6  üj"  toie  b,  aber  anftatt  „-§3"  bie 
©ignatur  „-^üj".     33ergl.  au^  unten  £.  183. 

B.  „Q^on   ber  58et)c^t   ob  [j  bie  ber  33apft   mo-  H  d)t  1)abe  p  ge=  ||  pieten.  || 
^»pV.  >/.■?.  ^     2;octor  "ilJlortinuö  i!  Cutter,  il  ihiittenbcrg.  "    li^t  liteleinfaffung.   Iitef= 

rüctfeite  bebrucft.  34  S^lätter  in  Cuart.  Signatur  t)  mit  einer  2ao,c 
öon  fec^5  i^lättern.  S'onn  mit  Signatur  i  beginnenb:  „Xer  Ijunbert 
önb  ocf)t,je§enb  [j  ^folm  nn^Iic^  p  betten  für  ||  bog  tüortt  gottis  ^ur 
!)ebenn  »ribber  ben  1|  groffen  fel^nb  bes  felben,  ben  '-Bopft  öR  ||  menft^en 


134  2]on  ber  ^eidjt,  ob  bte  ber  SBajjft  mQd)t  tjabe  ju  gepietcn.    1521. 

Icrc,   ttorteutfc^et  ||  burc§  S).  5)larttnü  j]  ^ut"^er.  |"    luib  baiimtev  nod^ 
19  3et(en  Icrt.     12  a^Iätter  in  Cuart,  Ic^te  Seite  leer. 
1)xüd  bon  Wdä)iox  Cottfjer  in  äöittenberg. 

C.  „$Dn   ber  58et)($t  ob  1|  bie  ber  !:Bapft  ma=  1|  d)t  TjaBe  ^u  ge=  H  pieten.  ]| 

S^Dctor  iltavtinu§  ||  Sut^er.  |1  3.Uiitten6erg.  "  ^iJtit  iiteleiiifaflung  [iine  B]. 
litelrüdtfeite  bebrucft.  34  iölätter  in  Cuart.  Signatur  ^  ntit  einer 
Sage  üon  \eä)^  93Iättern.  S)ann  mit  Signatur  ^  beginnenb:  „Ser 
t)unbert  önnb  ac^t,^e(;enb  \\  '^^falm  nu^lidj  Iju  betten  für  ||  hai  h?ort 
gottiö  ^ur  ^ebenn  nnbber  hen  \\  groffcn  fel)nb  beö  felben,  ben  23ap[t  || 
ünb  nicnjcfien  Icrc,  öürtcut|d)et  |1  burdj  3).  ^JJlartinü  |1  i.hitf)er.  | "  unb 
barunter  noc^  19  Reifen  Jejt.  12  SSIätter  in  Cuart,  le^tc  Seite  leer. 
Ixud  boit  9Jiclc^iDr  yottf)ct  in  äBittenbcvg. 

Iro^  bein,  bafe  C  mit  B  in  ben  ^Scitenal't()eiUuigcu  ^uiammeuftimmt,  ift  bod) 
C  ein  90113  neuer,  ortljograptjiid)  l^äiifig  ablüeidjeiibev  £a^;  B  ift  nad)  A  gebvudt 
unb  fdjiieftt  fic^  oft  fflttUifd)  an  bcffen  Drt()ogi"nbl)ic  on;  C  ift  bagegen  nad)  bcv 
Notlage  bon  B  mit  'oid  größerer  ^rci^eit  gebrudt. 

D.  „i^on  1  ber  33el)c^t  1|  ob  bic  ber  Sapft  1|  mad^t  l^ab  ,]u  ||  gebieten.  ||  S)octor 

^lllarti=  I!  nuä  Ii^uf^er.  |1  aöittcnberg.  j|"  ^lit  litcleinfaffnng,  bic  in  ben 
Seitenflächen  „S.  ^^autu^"  unb  „£'ntl)cr"  burdj  ^ilb  unb  '^luffdjrift 
barfteüt.  2;itelrüdfeite  bebrndt.  30  33Iätter  in  Cuart;  Signatur  g 
mit  einer  Sage  bon  fcdjs  iölättcrn.  üDann  mit  neuer  Signatur,  bie 
auf  bem  ,^tt)eiten  ^Mattc  mit  „aij"  beginnt:  „3)er  Ijunbert  bnb  ai^t= 
äcl^enb  II  ^fatm  nü^lic^  3U  betten  für  1|  baö  ttiort  gottcs  311  crt)eben  miber 
ben  grof=  1|  fen  feljub  be§  felben,  ben  ^apft  bnb  ||  mcnfd)cn  (ere,  bcr= 
teütfcf)ct  II  burd)  2).  ^JJkrtinü  ||  2autt;er  [sie].  ||"  unb  baruutcr  nod) 
19  Reiten  Icyt.  12  S3Iätter  in  Quart,  le^tc  Seite  leer. 
Trud  bon  2BoIf  ßöppt}cl  in  ©traßburg.* 

E.  „Ui3  ber  33cid)t  ob  bie  ||  ber  iöapft  mad)t  Ijab  ||  ^ngepietcn.  ||  !Doctor  lUar= 

tiuns  II  l'ntljer:  ||  Uuittcnberg.  \\"  lllit  litcleinfaffnng.  litelrüdfeite 
bebrndt.  36  Slättcr  in  Cuart,  teilte  Seite  leer,  ^lod)  auf  berfclbcn 
Seite,  auf  lüetd)er  bie  Sd)rift  bon  ber  iöeid)tc  fd)lic^t,  iöl.  g4<',  be= 
ginnt  ber  5)3falm;  bod)  fielet  bon  biefem  '^ier  nur  nod)  bic  Übcrfdjrift, 
meiere  alfo  lautet:  „S)cr  Ijunbcrt  bnb  acl)t,5cl)cnt  ^falm  ||  nnljlid)  ,]n= 
betten  für  hai  ioort  gottcö  ||  ^ur  lieben  Unbcr  ben  groffcn  feünb  [sie] 
bcffclbcnn,  ben  JBapft  ||  bnb  mcnf(^en  lere,  berteütfc^et  burd)  ||  2)octor 
^JJtartinnm  ||  !C'utl)er-  [sic]^  |i"  5Dic  ©rflärnng  fängt  bann  331.  g  4''  an. 
yjndj  aBeller  Kepertorium  Nr.  2134  Xrud  Hon  ^.  önftel  in  otöidau. 

F.  „Uon  ber  bel)d)t  ob  bie  ber  ||  33opft  mad;t  l^ab  ||  jugcpicten.  |j  2)octor  ^JJlar- 

tinuS  fiutljer.  ||  SBittcnbergf.  ||"     2itelrüdfeite  bebrndt.     28  «lätter  in 


>)  ®a§  33  fo  üerjiert,  bnß  man  e§  ond)  aU  2Ö  lefen  fönnte.  -)  Son  2BeItcr  Repert. 
typogr.  (I.)  Supplement,  5lbrblingen  1874  Nr.  228  al§  „^üxiä),  6.  grofd^otoer  1522"  be= 
scid)nct.  *)  2;iefc§  ^nterpunftion^^cic^cn  ift  in  E  fetjr  Ijäufig. 


S3on  ber  3?etc^t,  ob  btc  bcr  SBapft  madjt  '^abc  ju  gerieten.    1521.  I35 

Cuart,  te|te  Seite  (ecr.  Sann  mit  neuer  Signatur,  auf  bem  ^toeiten 
Statte  mit  „%ii"  Bcgiunenb:  „Ser  i^unbert  ün  Qd)3e"^cnb  pfafm  nu^  || 
lief)  ,511  Betten  für  bae  irort  gotte^  jurtjeben  ||  mibct  beu  groffcn  fet)nbt 
beg  felben,  |i  ben  33apft  önb  menfcfjen  lere,  ||  berteütfc^t  bnxä)  2).  \\  5-llarti. 
Sutl^.  ;j"  unb  barunter  noc^  16  ociten  2ert.  12  iötätter  in  Cuart, 
le^tc  (Seite  leer. 

G.  „i^on  ber  SSeid^t  ||  ob  bie  ber  Sapft  mad^t  ]§a=  |1  6e  ^u  gepietenn.  ||  S;Dctor 
^}Jtartinu§  H  Sutl^er.  I|  SBittenberg.  '/'  Jttetrücffeite  bebrudft.  34  «lätter 
in  Cuart;  Signatur  1^  mit  einer  iS^age  öon  6  3?Iättern. 

Tili'  (5-reinptar,  bac'  toit  tyn  befd^rcibcn ,  cittf)ält  nur  btc  Sc^tift  Oon  ber 
SBeidjte;  ob  auc^  bcr  ^^ialm  in  biefcm  Xrucf  üor()anbcn  ift,  berinögeu  toir  ntd}t 
ju  fagen.    Äcin  SBittcnbcrgcr  2rurf. 

H.  „5>D  ber  ißei  1|  c^te.  ob  bie  |1  ber  9?apft  |1  marf)t  '^abe  ||  ^u  gepieten.  H  Toct. 
^Dlar  II  tinus  Su=  ||  t^er.  ||  äöitteberg.  ; "  ^mit  liteleinfaffung.  2itc(= 
rürffeite  bebrucft.     28  33tätter  in  Cnart,  le^te  Seite  leer. 

SBic  G  nur  bie  Schrift  uon  bcr  3?cidjte  in  bem  bcuu^ten  (Exemplare  cntf;altenb. 

I.  „5?Dn  ber  33el)(^t,  ob^  ||  bie  ber  ^Bapft  ma  [|  c^t  (jabe  ju  ge-  H  bieten.  || 
S)Dctor  gjlartinug  ||  2nü)cx.  \\  Sßittenberg.  |1  llt.3).a\^ij.  iar.  !|"  Wit 
liteteinfaffung.  ütelrücffeitc  bebrucft.  34  iPIätter  in  Cuart.  S^ann 
folgt  mit  Signatur  „iiii"  beginnenb:  „Ser  tg)unbert  önb  ac^t5e=  i|  ^enb 
5pfatm ,  nüpii^  |1  jü  betten  für  ha^  tiiort  gottc§  3Ü  erl^e=  1|  ben  n?iber 
ben  groffcn  fcinb  beffet  I|  ben,  ben  ©abft  önb  menfcfien  jj  tere.  33er= 
teütfd}et  burd)  ü  X.  ^Jiartinü  J^^ut^er.  "  unb  barunter  no(^  16  ^cifc'i 
iert.  12  Stätter  in  Cuart,  le^te  Seite  leer.  Stmßnbe:  „c  ©ebrucft 
im  .  jrij.  iar.  ''{' 

2rud  bon  9Ibam  ^petrt  in  33afel. 

K.  „Son  ber  3?et)(^t,  ob^  j]  bie  ber  2?apft  um  |1  c^t  I)abe  p  ge-  .bieten.  ||  S^octor 

5Jlartinu5  ||  J^iut^er.  ||  Sfelegüg  bee  ^fatme,  Seati  immacutati.  ||  Söitten- 

berg.  1]  Ült.S).3L\"ij.  iar.    "     ^llit  liteteinfaffung   [n?ie  I].     !i^on  biefer 

Seränberung  beg  litelbtatts  abgelesen  in  allem  Übrigen  ibentifc^  mit  I. 

txnd  Don  3lbam  ^^etri  in  Safel. 

L.  „Son  ber  Set)c^t:  ob  bie  ||  ber  Sapft  mad)t  ||  'fjabe  3Ü  ge=  ||  bieten.  || 
j^..  /«.i.)  2)octor  -JJtartinu^  |]  i'utl^er.  ||  ^tußtegung  be^  'ipfatmcn ,  Seati  !I  3mma= 
cutati.  II  äöittemberg.  11  M.D.  XXII.  "  "Jllit  liteteinfaffnng.  Iitelrücf= 
feite  bebrucft.  54  Slätter  in  Cuart,  hüi  te^te  Statt  oermutl)tic^  teer.^ 
'am  (5nbe  (St.  ^]15'M:  „f  «ebrucft  im.  XKij.  "  ?(uf  St.  \?2»  ein 
btattgroßer  .^ot.^fc^nitt,  !i3ut^er  mit  •öeitigenicf)cin  unb  laube  barfteltenb. 
Stufst.  2  2^  beginnt  ber  '4-M"alm  mit  ber  Übcrfct)rift:  „c  2;er  «C^unbert 
tinnb  ac^tjet)enb  ||  '^'fatm:  nü^tic^  ^ü  bet=  ||  ten  für  bas  toort  gotte»  3Ü 


*)  3^Q§  .ffomtna  tu  3-  1  be?  IttetI  i)at  nod)  einen  5?untt  über  fic^,  ift  ober  fein  ©emifolon. 
*)  2öie  bei  I.  'j  2:afjelbe  fef)lt  ijt  bem  benu^ten  (^jentptarc. 


136  S3on  ber  Seilet,  06  bie  bct  SSajjft  moc^t  1)abi  ju  gerieten.    1521. 

ext)t=  11  Ben  toiber  beu  gi'offeu  fet)nb  1|  beffelbeii,  ben  Sgopft  biib  ||  iiienf(^e 
lere.  93eiteütf(^  I|  et  biirc^.  S).  5)10x11=  H  num  X?utt)er.  |1"  unb  barunter 
noc^  16  Reiten  Xejt. 

2;ru(I  bon  §an§  Sdjott  in  ©tro^burg.' 

M.  „33ou  bcr  Set)c^t:  ob  bie  1|  ber  SSa^ft  mad^t  |1  l^obe  p  gepic^  ||  ten.  || 
S^octor  ^ITlartiiiuö  [j  l'iitljer.  |1  ihiittcmbcrg.  ||  1  5  2  3.  ||"  mH  2itel= 
einfaffung.  litetrücfjeite  bebrurft.  36  Blätter  in  Duart,  le^tcö  33(att 
leer.  2)Qrauf  beginnt  mit  Signatur  „Ä" :  „2)er  '^unbert  bnb  Q(i)t= 
.^e'^enb  j]  ^fatm  nu^Iid^  ^n  beten  für  bae  tiiort  (yottiö  !|  ^ur  tjcbcn  nnbber 
ben  groffen  feljnb  ]]  be§  fclbcn,  beö  Ü?apft  önnb  |1  menfrljcu  lere,  t)er= 
beutfd^t  11  burd^  S).  ^JJkrtinü  H  ßntl^er.  |j"  unb  barunter  noc^  20  ^^eilen 
2ejt.  12  33(ätter  in  Cuart,  le^tc  ©eite  leer. 
2:ru(f  bon  5!JJcId)ior  2ottt)et  iu  äßittciiberg.'^ 

[N.  „3)er  .^uiu  1|  bert  ünb  neün^e=  H  l^enbt  ^falm,  baö  ünö  ®ott  |1  be^  feinem 
n?ort  er^It,  ünb  nit  H  abfallen  (äffe,  3U  betten.  H  93erbDlmetfd)t  bnb  au|= 
gelegt  1|  burc^  3).  ^3Jlartin  Sutljcr.  H  Stern  ber.  83.  ^^^falni,  ®a§  öuö  |1 
föott  üon  allen  fet)nben  erreb=  ||  ten  lüoüe  k.  Sampt  ber  au^le=  |1  gunge.  |! 
15  29.  I"  mit  Xiteteinfaffung.  24  «lötter  in  Cctaö,  le^te  Seite 
leer.  %m  ©c^IuB  auf  331.  6  8^:  „H  ^obft  ©nttucc^t.  |i" 
Srucf  bon  3iobft  ©utfnedjt  in  5iürnbcrg. 

2Bit  nottrcn  biefe  Slu^gaOe  ton  V>2d  Ijtet  nur,  um  ^u  bemcrfeu,  bn^  in 
biefer  unfet  ^folm  in  bcbcutcnber  (frtoeitcrnng  unb  Umarbeitung  cntl;altcn  ift, 
in  gan^  neuer  Ubcrfe^nng  unb  mit  biet  ouögcbetjnteren  (Erläuterungen,  in  bcnen 
jebod)  bie  bon  1521  meift  hiörttid)  enttjatten  finb.  2Öir  leerten  biefc  neue  Sieien^ 
fion  fpäter  beim  ^a1:)xc  1529  ^u  bcrürfftd)tigen  f)aben,  bnfelbft  nud)  föeitere  ii^ibtio^ 
grapl)ie  für  biefe  ^.Jtu^gabe  ,5ufnntmenfte(Ien.  (fbenfo  mufi  betreffe  einer  bon  !L'utt)er 
beranftnttcten  lateinifdjen  ^tuegobe  be§  118.  5pfatmeö,  ^Octonarius",  nnf  ba^ 
^nl}r  1527  bertoiefen  Serben.  3»  ber  Grianger  Slue^gabc  33b.  41  <B.  93  ift  ,^n)or 
biefe  (ateinifdje  ®d)rift  cinfndj  at»  Überfettung  bcr  bentfrijcn,  ber  Sdjrift  bon 
ber  ^eidjte  onge't)ängten  5tu»gabe  be§  118.  ^I^fatm«  bef)anbett,  aber  böÜig  mit  Uu: 
redjt.  S3ie(mef}r  ift  biefetbc,  bereu  genaue  bib[iograp()iid)e  58efd)retbuug  Jctr  an- 
mcrfungähieife  beifügen/  at«  ein  ©pecimen  Sutf)erfd)er  ä3erfud)e,  eine  neue  tatei- 
nifdjc  33ibelüberfe^ung  3U  fd)affen,  ju  betradjten.  Sic  giebt  außer  bcr  (atcinifdjen 
ilberfe^ung,  bie  einen  unter  SBenu^uug  bc§  örunbtcrte^  hjie  bcö  l'.saltt'rinni 
iuxta  Hebraeos  bertd)tigten  3Ju(gata=2crt  liefert,  nur  ctf  iHaubgloffcn ,  bie  fid) 
auf  bie  Dctonare  Zain,  Heth,  Lamed,  Mein,  Nun,  Saniecli,  Kut'  unb  Res 
bertt)ci(en,  aber  nirgeub  mit  bcnen  in  bcr  ^^fatman^gabe  bon  1521  jufammen= 
ftimmcn.    2;cr  Dctonar  crforbcrt  ba()cr  einen  befonbercn  5ßla^  in  iJutt)crä  3Ber!en.] 


')  S3erg(.  über  biefe  Slusgabe  JRiebcrer  in  Ö5.  6t)r.  ©icfe,  ^iftorifc^c  9iad)rid)t  bon  ber 
Söibelüberfc^ung  .fierrn  5:. 'DJiartin  8utt)erä.  C^rftcr  2T)ei(.  ?Utborf  1771  ®.  179  flg.  -)  ta^^ 
üottt)cr  bcr  Xrudcr  ift,  crgiebt  fid)  aul  bem  Impressum  ber  mit  gteid)er  liteleinfaffung  ber- 
feljenen  Sluegnbe  be»  „(fuangeUum  2]on  ben  jefjcn  ouf^fc^igcn"  bon  1523:  „öcbrudt  3U  SBittem: 
berg  Ut)  3)leIc^ior  Sotter  ^laä)  6f)rifti  gcburt  3Ji.2).ryiij."  =»)  ,OCTO  |1  NARIVS  DAVID 

PSAL.  11  CXIX.  II  Ex  Ebreo  Verfus.  H  MAR.  LVTHER.  ||  VVITTEM.  1|  ^  ||"  2«it  2:itcl= 
einfaffung.  Sitelrürffcite  bcbrndt.  8  S^lättcr  in  Cctab;  auf  ©.  a  8'^  7  Steigen  S^ejt  unb 
barunter  „FINIS,  ||\    SBergt.  bc  äß.  lü  ©.  210.    jtöfttin,  m.  £utl)er  H*  ©.  163. 


23on  ber  S5eid)t,  ob  bie  bet  ^apft  macf)t  ijabe  )ü  gepietcn.    1521.  137 

Siürften  rctr  ben  älteren  Bibliographen  unbebingt  ©lauten  )ct}enfcu,  jo  mü^te 
bic  Qai)i  ber  3lu§gaben  noc^  um  einige  stummem  üerme^rt  werben.  3rber  n?a§ 
^Pan^er  im  „(5ntn?urf"  S.  42  unter  Xr.  2,  in  ben  „beutfd)en  l'hinaten"  unter 
Nr.  1092  berjeic^net,  n^irb  unfre  3(uega6e  F  fein  tro^  einer  f (einen  '-Variante  in 
ber  litelangabe.  ^.  6.  ^alm  fc^reibt  in  feiner  „.öiftoric  ber  beutfct)en  Bibe(=Ueber= 
fe^ung  S).  "OJi.  gutl)eri"  ^aüe  1772  (5.  58:  „9lucl^  finben  fid)  in  meinem  i^üct)er= 
SSorratt)  ^tt?et)  nnterfc^iebene  Ediliones  bon  1522,  bie  bet)bc  ^u  äÖittenberg  gebrucft 
[inb  [ricf)tiger:  bic  beibc  „9Btttenberg"  auf  bem  litel  l^aben],  in  beren  einer  öor 
bem  119.  '4?fa(m  Sutf)eri  Bilbnie  fielet  ....  Ter  litet  bee  iöuc^ö  ift  biefer:  23on 
ber  Bet)d)t,  ob  bie  ber  33abft  ma(^t  I)abe  ,^u  gepieten.  Doctor  ^JJIartinns  Sutl^er. 
Ullegung  bce  ^pfalmcn,  Beati  iramaciilati.  äöittemberg".  3d)Dn  i1?iebcrer  T)at  bd 
@iefc,  .öiftorifc^c  ^Jiac^ric^t  n.  f.  W.  e.  179  barauf  aufnieiffam  genmcf)t,  baß  '^>alm 
l^ier  tt?of)(  al§  mit  J3ut§erö  33i(be  ausgeftattet  ben  öon  un§  unter  L  befdjriebenen 
%xüd  meine;  hk  beiben  ^luegaben,  bie  er  öor  fic^  batte,  n^aren  un^n?eifel^aft  K 
unb  L;  au5  K  ftammt  bas  „U^teguug"  in  feiner  litclangabe.  Iro^bem  t)at '^^an^er 
fic^  öerleiten  laffen,  au«  K  unb  L  nun  brei  Derfc^iebcnc  ^(uegabcn  ^u  marfien  ((5nt- 
ftiurf  S.  42  Xr.  3  —  5)  unb  baburd^  bie  33ibliograpt)ie  ^u  t»crn?irrcn;  Xr.  5  ift  =  L, 
Nr.  4  =  K,  Nr.  3  eine  33ermengung  üon  K  unb  L.  ©nblic^  meinen  nnr  auc^ 
SöcUer  Repertorium  Nr.  2175  nidjt  a(5  befonbere  'Otuegabe  auf,^ä[)(en  ^u  bürfen, 
ba  bie  einem  3?uc^t)änblerfatatDgc  entnommene  Bcfd^reibnng  bem  l'erbac^te  untcr= 
liegt,  nur  incorrefte  SBiebergabe  be§  ^ttieiten  I^eileS  unfrer  ?lu«gabe  L  ^u  fein. 

l'uttiers  33cmcrfungen  über  ben  2)rucfcr  lohannes  ^  laffcn  feinen  oRnnfct  barüber 
auftomuien,  baß  nnr  in  ©rünenbergö  2rurf  bic  Criginalausgabc  üor  une  t)abeu; 
mit  Unrecht  l§at  bie  (htanger  5(uggabe  bie  ;(tpeite  !L^ott^erfcf)e  3(u§gabc  (C)  alö  editio 
princeps  angefel^en.  f^ür  hcn  118.  ^^fatm  benu|t  fie  ein  (Exemplar  öon  B,  giebt 
jeboc^  ben  litel  bee  '4^falm§  ungenau  nneber.)  ©5  tonnte  bat)er  aud^  fein  3weifel 
fein,  ba&  tt?ir  A  unferm  3lbbrucf  ]ü  f^runbc  legen  mußten,  tro^  ber  .plagen  l'u^^erS  über 
ben  nad)läffigen  2;rucf  unb  ber  t^atfäd)li(^  unbequemen  unb  ber  iJutl)erfc^en  (£d^reib= 
n?eifc  mitunter  loenig  entfpred)enben  Crt^ograp^ie,  bic  an  ben  ©r^eugniffeu  biefer 
Cfficin  befannt  ift.  ä^on  ben  tt>eiteren  Srurfcu  famcn  für  un§  als  SÖittenbcrger 
nur  nod)  B,  G  unb  M  in  Betracht,  n^eldjc  burd^tpeg  üerglic^cn  finb.  5(u5  ben 
übrigen  ttJä'^lten  hjir  ben  gtrapurger  Siadjbrud  D  oue  unb  tl^eilen  au§  biefem 
(^arafteriftifc^e  Sßortformen  unb  namentlich  '.Jlbmeic^ungcn  öom  2i>ittenbcrger  2öort= 
fi^afe  mit.  A  ift  (Mrunblagc  für  B,  F  unb  H  gen^efcn;  B  liegt  n?tcberum  ben  '^(us^ 
gaben  G  unb  D  ,^u  ßrunbe,  M  ift  ein  9tbbrurf  Don  G,  irobei  „uit"  regelmäßig  in 
„nic^t"  umgeiranbelt  iporben  ift.  I,  K  unb  L  finb  mit  gleid)(autenben  'Hanbgloffen 
QUögeftattet,  tt?elc^e  furje  3n§alt«angaben  ber  ein.^elnen  3(bfd^nitte  enthalten  (in 
beutfdjcr  2pracf)e,  aber  in  L  mit  lateinifd)en  l'ettern  gebrurftj.  E  r)at  ben  ^^^fatm, 
für  ben  alle  anbcrn  ',!lu5gaben  12  Bl.  brauchen,  auf  16  Seiten  ^nfammengcbrängt; 
bemcrfensniertl^  ift  l^ier  aud^  ber  @ebraud§  öon  fe^r  fd^lec^ten  ^cbräifdjen  i^ettern 
in  ben  Überfcf)riftcn  ber  ein,5elncn  Cctonare.  91ud^  leibet  biefe  '^(negabe  an  böfcn 
Xrucffet)lern,  ].  iß.  „^anffpoteus",  „tert"  [ft.  „ter^"J,  „^unrferfdjafft"  [ft.  „^unff= 
fran?fc^afft"]  u.  bergl.  m. 


0  TU.  üicnj  bejiefjt   itrt^ümlic^  biefcii  Söornamen  auf  .fjons  Sufft  unb  bermutf)ct  botjct 
ebenfo  itrtpmüc^,  ber  üon  biefem  befotgte  2rucf  fei  toieber  eingeftainpft  rtjorben. 


138  2^on  bct  23cid)t,  ob  bic  bex  iBapft  maä)t  tjobe  ju  gepieten.    1521. 

Sn  ben  ©efammtauögabcn  |te(jt  unfve  ed^rift  SBittcnb.  (1561)  VII  237  flg.;! 
Sen.  (1564)  1  501  flg.;  %ltmb.  I  783  flg.  S)ie  nad^fülgenbeii  3lu§gabcu  trennen 
ben  ^^alm  bon  bcr  Schrift  bon  ber  33eid)te  unb  reil^cn  erftcvcn  ben  ei-egctifdjeu 
6d)iiften  l'ut^ere  ein;  fo  l'eip^.  XVII  692  flg.,  ber  ^:pfatm  VI  537  flg.;  3Bq(c^  XIX 
1015  flg.  bcr  5pfa(ni  V  1816  flg.  ;'^  bie  (frlanger  5(uögabc  gicbt  bic  Sd^rift  l)on 
ber  5i3eid)te  unter  ben  potemifd)en  27,  318  flg.,  bic  Sluötcgung  be§  '^^falmcö  unter 
ben  ejegetifc^en  41,  92  flg.  S)eu  2Bibmung§brief  an  ©icEingen  finbct  man  aud^ 
bei  be  äßette  II  13  flg.;  gil  ^tueg.  53,  74  flg. 


$8au  bcr  33ctc()t,  ob  bie  ber  ^ap]t  mad^t  ^aBe 

5U  ße^jieteu. 

Dem  geftrengen  unb  rl|eften  ^rancifco  von  Siefingen, 
ntcynem  be^onbernn  I^crnn  unb  patronn, 

jnaartiniie  Xutöcr.  s 

)Dttc5  gnabc  unb  frib  t^nn  (S^rifto  unfcrcm  f)crnn.  SBl)r  lc§en, 
icjcftrcngcr  i}cxx,  ijnn  bnn  Buc^  Sofuc,  ba  got  hau  bold  .^^fracl 
l)nn  baö  boriproc^nc  Innb  C^auann  furct  unnb  allife  bold  bailjnncn 
,crfd)lug,  ncnilid)  ct)u  unb  brct)ffiö  Mnigc  mit  alle  tjf)ren  ftcttcn, 
ha^  fct)nc  ftabt  ^o  bemutig  töor,  bie  ha  I)ett  frib  begertt,  au^=  i" 
genomen  bk  etjnigc  (^ibeon,  ^o  bod)  ^sl'^ad  bcfclf)  bon  gott  f)atlc,  frib  au|u= 
bieten  unnb  an^unef)men,  ^onbcrnn  ^nn  bormeffenf)el)t  aEe  borftodt  In:  ftrel)tten 
3oi.ii,  19.2U.  toibbcr  ^H'ficlr  ^Q§  öon  l)()n  bafielb  hnä)  fagt  c.  j.  al^o:  'ßy  iuar  fclju  ftnbt,  bie 
]iä)  mit  frib  ergab  beni  botd  ^frael,  au^genomen  ö)ibeon,  §onbern  finb  aßc  mit 
ftre^t  erobert,  benn  eä  hiar  bon  gott  alfeo  gefdjidt,  bo§  fie  tro|ig  unb  mutig  i'^ 
toiber  ^^fraet  ^u  ftreljtten,  ha  bnrd)  borftoret  unnb  ^'^n  !el)n  gnab  er|et)gt 
tourbe  zc."  2)ie§  t)iftorien  fil)et  midj  au,  al§  tüott  fie  eljn  crempell  tnerbcn 
unfern  58epften,  S3ifc^offen,  l)odjgclerten  unb  anbcrn  gel)ftlidjen  t^rannen,  bic 
ha  offcntlid)  fcl)cn  unnb  grcljffcn,  hai  man  l)()ri^  bingy  funbig  unb  ubir- 
brijfig  tnirb,  unb  bay  tjcUe  lic^t  t)t)r  tricgüdje,  borfurifc^e  tabbcl  mauigfeltig  -'o 


3  ©icEingc  HCM  4  metjucn  TBcfunbcrn  CM  (5  ®otH§  M      unjern  C  unferm  M 

9  etjd^Iuc^  M     funigc  B  Äoiiigc  ("  fonigc  M     oücn  CM         10  bemutig  BCM         13  beffelb  B 
14  3fta^cl  C      funbctn  C  ir,  mutig  BCM         Iß  öorftovet  M         17  SJiefe  M  18  i)oä)= 

getarten  CM  19  ubirbtuffig  C  ubirbrüffig  M  örbrl^ffig  D 

»)  .^ier  ift  bie  5lu§gobc  M  Don  1523  ju  ©runbc  gelegt.  ^)  Tajii  bie  (bürftige) 

Iiterargef(^icf)tac^e  Einleitung  äöalc^ö  in  SSb.  IV  Sorrebe  ©.  37  flg. 


33on  ber  i8cicf)t,  ob  bic  ber  5ßapft  mac^t  l^abe  ju  gepietcn.    1521.  139 

an  aßen  ortten  auffbccft,  ba^j  \)i)n  alle  bcrfe  |u  for^  unb  fcf^mal  tuirt,  nocf) 
betnutigen  fte  [tc^  nit,  fuc^cn  nit  frib,  ia  loffcn  bcn  felbcn  aud)  öorgcblic^ 
anbieten,  mutigen  [ic^  felb,  ne()men  für,  mit  geh>a(t  baö  licc^t  ^u  bempffen 
unb  t)n  l)f)rem  lüe§cn  lui  6Iel)ben,  mcl)nenb  fie  fi^cnb  ^o  feft  l)m  fattcl,  e» 

5  muge  fie  niemanb  auBf)eben,  ba^j  id)  forge,  e^  ge|(^ef)e  aud)  öon  gott,  bay  fie 
öorftocft  naä)  ferner  bemut  bentfcn,  nad^  !el)nem  frib  trad^tcn,  auff  ha^  fie 
aud)  |u  le^t  an  alle  Barmr)crt;icfet)t  untergc()en  muffen.  Sic  geben  ml)r  bic 
fdjult,  hjiffen  bod;  mol,  mie  fie  ben  armen  menfcf^en  ^o  l)ocf)mutig  norarfjt 
l)aben  bi§r)er.    ^d)  i)ab  offt  frib  angepotten,  gefd^rien  unb  gelauffen,  3U  ant= 

10  iDort  mid)  erpotteu,  f)ab  bifputirt,  ()ab  nu  auff  3tueen  rel)cf}§tag  erfc^ienen,  e» 
f)att  midj  nidjty  get)olffen,  ba  tjat  fei)n  rec^t,  ^onbern  etjtett  freuet  unb  getnalt 
mir  Begegnet,  nit  me^r  benn  toibber  ruffen  auffgclegt  unb  olIi§  unglud  ge= 
breitet,  tnolan  fumpt  if}n  bk  ftunb,  bai  fie  aud)  und)  frib  umbfonft  ruffenn 
tnerben,  ()off  id),  fie  merbeu  ljt)riß  i|igeu  öerbienftö  ijnbend  fetjun.    ^dj  tan 

15  nit  met)r  t^ünn,  id)  bin  nun  öon  bem  plan  gefc^upfft.  Sic  ^oben  nu  |ct)t, 
5U  tüanbeUn,  tnag  mann  oonn  t)l)n  nit  let)ben  fann,  uac^  foü,  nac^  mid, 
tuanbclln  fie  nit,  ^0  tuirtt  ct)n  anber  on  l)l)ren  band  Inanbeln,  ber  nit,  trie 
Sutl)er,  mit  brieff  unnb  tüorttenn,  ^onbern  mit  ber  t£)att  fie  leren  iüirt.  ®§ 
ift,  G)ott  lob  unb  band,  be»  l)anff  poticnfe  ^u  9{om  forest  unb  fc^eh)  einmal 

20  njeniger  n)orben,  unb  tüid  ba^  Gapitcl  'Siquiy  fuabente'^  nit  mcl)r  bk  (eutt 
be^obernn,  bic  Wäi  fann  i|t  ben  fegen  auff  fpredjen.  1:>od)  bay  idj  bie  tncl)! 
^nn  bi§er  iuuften  unb  ^n  metjncr  ^^atl)mo^  nit  muffig  fet),  \)ab  id)  mir  auc^ 
el)n  5lpoca(l)pfin  gcfd^ricbcn,  h.nl  bie  mit  tcl)lcn  allen,  bie  t}\]x  begeren,  hjilc^ 
ic^  aiijic  mit  uberfdjid  cn)r  geftrengl)ei}tt ,  mel)n  tnitligey  gemiitt  unb  band= 

25  porfeit  3U  er^ctjgen  ouff  öielfeltige  elor  troftung  unb  erbieten  mir  unlüirbigen 
gefd)ef)en.  Gy  ift  el)n  prebigt  Hon  ber  beljd)t,  au^  ber  urfad)  gemadjt:  ^nn 
bifeere  net)iftcn  fafteu  ließ  id;  el)n  fenffte  unterridjt  au^getjen  ben  bel)djtfinbern,^ 
mit  bit  an  unsere  geiftüc^e  ;^\undern  unb  tl)rannen,  bay  fie  bie  einf eltigen 
gelniffen  mit  frib  liefen  meiner  buc^er   l)alben,  ba  neben  antieljgt,  toie  ijtjr 

30  ttjrannel)  bey  bel)d)t  l)orenB  nit  grunb  gnug  Ijabe.  '^Iber  fie  mit  bem  topff 
l)in  burc^,  ba  ift  telju  l)oren  nod)  bebenden.  ^Üolan,  id)  l)ab  aud)  mef)r  tüaffer= 
blasen  gefe^en,  unnb  cljnn  mal  fo  eljuen  freOeln  raud),  ber  fid;  unberftunb 
bic  Sonne  gu  bempffen,  aber  ber  raud)  ift  nl)mmer,  bie  Sonne  leudjt  nad). 


1  ottin  B  attcin  C     lut^  C  2  bcmutigeu  HCM        :!  mutigen  A     fic^  fcr  V  \ei)t  M 

4  fi^cn  ßCM  5  muge  HC     ficforgc  1)          7  Ic^  C     aUc  on~bQtmI)cr^i(fcqt  CM          8  '^od^= 

mutig  BCM  10  rctjc^ötagc  CM      erfc^einen  B           11   junbcin  C           12   auff  gcled^t  B 

getccgt  C         14  oorbicnfta  CM         lö  tf)uu  BCM         19  ))o^en  C  rjanffpo^eu  M  ^anff  bntjen^j  D 

auftpo^ens  F  20  Icut  M         21  tje^eubcvu  C   bcjcübern  M     auff  brechen  1>         22  muifig  M 

23  »it  ic^  ot^ic  M           24  eWcr  CM       gemut  BCM           25  etuer  ijoftung  C   Oücr  troftung  M 

27  biefcr  M  28  „fie"   fc^U  in  C            29  angc^c^gt  CM    angejaigt  1)           30  tjorcnö  M 
31  ^oten  M 

')  c.  1.  in  Clem.  V.  8.  öergl.  c.  29.  C.  XVII.  qu.  4.  ^)  Sjergl.  einleitung  ©.  130. 


140  33on  bcr  2Beid)t,  ob  bie  bet  58apft  mad)t  f)Qbe  ,^ii  gerieten.    1521. 

^ä)  \üii  anä)  fort  foien,  bic  lünrl)cl)t  auB  3upu|cn  iinb  er  für  nmdjen,  unb 
metjn  ungncbigc  ()errnn  al^o  iüenig  find)tcti,  al§  öict  fic  m\ä)  lioracf)ten,  tüir 
ftnb  no(^  6et)bc  nit  ubiru  bcrg.  ^ä)  Ijab  aber  e^n  f ortc^I :  id)  gel)c  lebig,  gott 
geb,  baö  bic  h3arl)cl)t  bcn  fieg  bef)ntte.     .^ic  mit  gott  bcfoU]cn. 

@r  lUd)rid)cii  Oon  .s^uttcn  unb  'JJiartimic  3?uceriim  Iq§  ic^  ß.  Ö.  be- 
folgen fe^n.    ©eben  l)nn  meißner  ^at^mo§.    Uprima  ^unii-   152  1. 


I  H  E  S  V  S. 

nW  (Srften.     ^er   f)et)Iig  Äunig  unb   prop()ctt  ^aOib  f)att 
q5i.  iiy.   J^'-;>^^^<^^^1   e^nen  pfolmen   gemacht   t)unbert  fe(^B  "^^   fiben^ig  Ocrfen 

lang,  unb  tft  bcr  nüer  lengift,  groffift  pfnlm  unter  allen,  lo 
bcn  man  teglid^  c^n  mal  l}n  bie  |3rim,  tert?,  fci't  unnb  none 
gctetjlct  t]nn  ben  lirc^en  finget  unb  li^ett,^  unb  ift  ba§  t)n 
fjonbcrf}el)t  ^uOortrunbern,  bay  faft  cl)n  iglic^er  Oer§  buri^ 
unb  burc^  eben  ba^  bittet  unb  begre^fft,  ha§  ber  anber,  ba§ 
rtio  nit  ci)n  get}ft  ift,  öorbrie^üc^  |ut)oren  ift,  ba«  t)n  cl)nem  feo  groffen  pfalmen  15 
feo  biet  mal,   nemlic^  l)unbert  fcd}fe  unb  ficbcnljig  mal,  tüirt  nur  ^mcr  unb 
tjmer,  bie  irtot  mit  onberlet)  tüorten,  el)nerle^  bing  angctiogen,  benn  oller  bergen 
unb  bcy  gonticn  pfalmen  mcl^nung  ftett  l)nn  ben  ^h)ct)en  finden:   l^a^  erft, 
ba§  gott  un»  U)olt  füren,  leren,  lüclj^cn  unb  behalten  ijnn  fcl)ncm  lucg,  gcpot 
unb  gefe^en,  '3)a§  onber,  ba§  er  un§  h)olt  bellten  für  menfc^en  lere  unb  20 
gepott.    2ßer  auff  bie^e  ^tüel)  od^tung  ^ott,   ber  borfte^t  tet)d)tlid§  aüe  berfe 
unb  ben  ganzen  pfalmen. 

3um  anbern  fragen  n^ir :  SBarumb  l)att  ha§  bcr  prop^ett  t^an  ?  6§ 
antmort  fic^  felbs,  nemlid)  ba§  er  t)t)c  eljn  bleljffige  h)arnung  tf)et,  bie  tnir 
tegtidj  für  äugen  betten,  un§  ^ubutten  unb  fül]cn  für  menfc^en  gefe|en  unb  *.'5 
gepotten,  al§  für  bcm  groften  unfalt  auff  bieder  erben,  ba  nic^tö  l)ubfd)er§ 
swattf).  7, 15.  gle^ffct  unnb  nichts  grclblic^er  reljffct,  bjic  ouc^  (St)riftu§  ÜJlotf^ei  7.  ba  er 
fet)n  tcre  gett)an  l)atte,  befc^lo§  er  fic  bamit,  ba§  Jt)ir  folten  nn^  furfcl)cn  für 
ben  falfd)cn  prop()ctcn,  bic  l)nn  fc^affö  !(et)bernn  lommcn  unnb  t)ntt>cnbig 
OTQtti).i6,u.bo(^  re^ffenbe  tuolffe  fet)n.  Unnb  bie  3iU^iger  Wai.  16.  Ijart  bormanet,  ba§  3u 
fte  fid^  ^utten  folten  für  bem  fah)rtet)g  ber  5|3t)arifeen ,  ba§  ift,   trie  er  ba§ 

2  t)crQcf)tcn  M  4  gebe  M      ftec^  CM  5  §ert  BCDM      Urlic^en  C      a3ucern  CM 

ß  9Jt.5).jEi.  15C1)M    5Jl.2^.XXtj.  L  8  lunig  BC    fontg  M  0  ^jfalm  CM  \h  }u= 

:^otcn  M         18  ftcet  C         20  bc^utten  BC        23  oiibcr  C        24  „tt)n"  fe^It  in  D        25  feu-- 
l^utten  BC   au  Ratten  M  2G  :^u6fd^er§  M  30  junger  M  31  glitten  BCM      ben  C 

5p^arifcct  M 

»)  58crgl.  «Bb.  IV  311. 


93on  ber  ^Bcie^t,  ob  bie  ber  ^apft  mac^t  t)aBe  ju  ge))ieten.   1521.  141 

felB»  auB  legt,  für  menfc^eii  lere,  bie  nur  ^euc§(erei)  unnb  ntt  ben  grunb  (eren. 
^1^0  f)att  5)at)ib  §te  auc§  Qetl^an,  alB  folt  er  fagen:  SBolan,  i(^  tuil  boc§ 
etjnen  pfatmen  mai^en,  bo  et)ttet  toarnung  für  menfc^en  leren  l)nnen  feljn,  unb 
glet)d)  u6trf(^utten  bi%  juDorbrieB,  hk  h3et)l  ic^  fc^c,  hav  fie  Bo  ^ubfd)  glet)fjen, 

5  fo  (ei)^t  et)ngef)en  unb  Don  gottic^  gepotten  bo  liftig  unb  f}et)mli(^  ablet)ten. 
£rum6  ^atc^  eQn  gutt  urfad)  gehabt,  bo§  bießer  pfalm  für  anbern  teglidj  loirt 
geleßen,  toie  n^ol  eS  nidjt-^  ge^olffcn  tjatt,  unb  boc^  bie  6f)riftcn()el)t  öol  ntenfrfjen 
gefe^  njorben,  and)  bieBcr  pfalm  fe{6e  mibber  fet)n  eigen  niet)nung  mit  menfdjen 
gefe|en  ange;)unben  ift:  alte  getjftlic^en  leBen  t)f)n  aüe  tag,  n^iffen  gar  nichts, 

10  tüag  fie  barinnen  IcBen. 

3um  britten.  2J}ie  iuol  nu  bieBer  pfalm  altet)n  gnug  toere,  un5  o6^u= 
fc^rerfen  öon  menfc^en  gefe^en,  bo  ift  boc^  ber  Unfall  bo  tieff  unb  iüe^t  e^n= 
geriffen  unnb  alle  tnelt  tjnn  bie  ijrrige  met)nung  frefftiglic^  Bracht,  ha^  t)ber= 
man  achtet,  folc^e  fpruc§  biBe»  pfalmen  unb  ber  glel)c^en  ftrel)tten  nur  tnibber 

1^  öffentlich  6oBe  ubirtrcttunge ,  nit  tuibber  bei  Sopft»  ober  ber  gel)ft(ic^en  ge= 
fe^e,  unb  ^o6en  bamit  bem  fd)n)erb  bie  fc^net)ben  tnibberlegt ,  ia  etjn  t)orn 
bru6er  |ogen,  ba^:^  nit  mel^r  fdjnetjben  tan,  biß  baB  i^t  nit  bie  fc^rifft,  Bon= 
bernn  oEetjn  ^epftlic^  gefe|  regieren  t)n  alter  toelt.  S)orumB  ifti  Pon  notten, 
toibber  folc^  tjart  gemonet  unb  epngetour^lete  tjrt^um  mit  ftarcf  ftret}ttenben 

20  unb  burc^  fd)nepbenben  fpruc^en  ber  fc^rifft  P^alben  unb  fturmen,  Uiotten  Dor- 
fuc^en,  ob  tnir  fie  mugen  Dom  plan  fc^la[)en  unnb  an1^et)gen  i)[)r  ungegrunbte» 
furnel}men  unb  unbillic^e  t^rannel),  ha^j  mir  lüibberumb  leren  unb  erfennen, 
mos  gott  nit  gepotten  fiatt,  ^u  metjben  fep,  mie  bec^  teuffelv  gifft  unb  tobt, 
e5  i)ab  ^apft  ober  23ifcl;off,  engel  ober  teuffei  gefegt. 

25  3um  öierben.    Sjum  erften  fpric^t  531ofeö  S)eut.  4.  't}^x  folt  nidjt»  5U=  &■  ^ioi  4, 2. 

t^un  |u  bem  mort,  ha^  id)  rebe,  unb  aud)  nid)t§  baPon  t^un'.  ^a-:-  ift  aber 
'^ut^un'  anber^j  benn  met)r  letjren,  unb  'abttjun'  meniger  leren,  men  hk  fd)rifft 
leret  ?  @»  mag  nit  Pon  ber  auBlegung  gefagt  fepn,  benn  bie  auBlegung  mac^t 
fepn  nit  mefir  noi^  meniger,  Bonbernn  Dorcleret  nur  baffelb.    3ft  ba^  nu  nit 

30  ein  f larer  fpruc^  mibber  alle  menfc^en  gefegt  ?  äs^ae  fepn  nu  S^apfts;  gefe| 
ben  et)tell  ^ufet,  baPon  bie  f (grifft  bem  teuffeit  et)nen  Bonbern  namen  gibt 
unb  Ijepft  pl}n  auff  t)ebreifc^5  2iPiatl)an,  ha^  ift,  epn  tiufc^er,  ber  epnö  bing5 
me^r  mac^t,  benn  e»  fepn  fotl.  Xarumb  alle,  hk  ba  menfdjen  gefe^  ^u  gottis 
gefe^en  t^un,  bie  fepnb  gemiB  gottic'  fet)nb  unb  bes  l'ioiat^an  ^^poftell,   unb 

35  mer  fie  auffnpmpt  unb  t)ellt,  bes  l'ioiatt)an  fc^uler.  65  f)ilfft  auc^  t)ie  fepn 
auBteben,  baä  foldjä  'JJiofe»  nit  ijab  Pom  nclüen,  fonbern  Pom  alten  teftament 
gefagt,  benn  ber  ^Ipoftell  öeb.  2.  fagt,  e5  gcpur  fic^  Pil  mct]r  uBir  bem  nemenv^t'^.  2, 1.2. 

4  ubirfci^utten  M       ^ubjc^  M  9  ge^ftlic^e  V  13  trcfftüc^  M  14   ipvud)  M 

15  boBe  M       ubitttetung  CM  17   btuber  M  18  SBepfttic^e  CM       ift  C       nobten  M 

19  gerton^att  D       eijngewur^elete  UCM  20  fprud^en  M  21  tnugen  BC  24  f)abl  D 

29  öorftetet  H<'M  :iO  gejctj  M      gefegt  C         31  einem  P.         :i2  ^ebraljc^  D  (}cbrciid^  CM 

Seöiat^an  D  35  jc^uter  B( 'M  3«  fot(^  C  37  geputt  C  gepurt  M       über  CM 


142  S3on  bor  58eic^t,  ob  btc  ber  9?apft  mac^t  ijobc  311  ge^sietcn.    1521. 

tcftament  ^uf)alten,  lüilc§§  burrf}  6^riftu§  felB§,  benn  iiBir  bem  alten,  boS  et 
biird)  hu  (vnflcl  fjott  laffen  geben.  £)i-umB  'mixt  bie  ^ep[tif(^e  fecten  fnr  biffem 
Ipxuä)  ntt  mugen  beftcl)en,  e»  ligt  ^()r  gefe|  I)te  er  ntjber. 

®pricf)w.:{ü,  3iiin  fiinfften.     5(1^0  fpri(f)t  ond)  Solomon  proder.  30.  '^lUi^  gotti§ 

töort  ift  (anttcr,  Inie  bnrc^§  felur  probirt,  iinb  cljn  fd^irm  allen,  bie  bvauff  r. 
tratiien,  unnb  foltt  t)^e  nt(^t§  tl^un  3U  fernen  tüortten,  bu  itiirft  fonft  [treffUd) 
nnb  erfunben  ct)n  lugncr'.  Sif)e  ha,  ber  fprtc^t  üon  allen  gotti§  h)ortten, 
nit  allelinn  Dom  alten  3;e[tonient,  nnb  rnfft  an^  atte  bie  für  [traffniirbige 
nnb  Ingener,  bie  eth3a§  bor3ntt)nn,  ^0  mu^  folgen,  ha^  iuer  ouff  mcnfdjen 
lere  nnnb  jnfeljc  traluet,  ber  tralnet  anff  ligen  nnnb  triegen.  ©30  ntnfj  ber  10 
5ßapft  and;  nit  anbcr^  feljn,  ben  et)n  lerer  ber  Ingen  nnb  betriegcr  ber  ganljen 
tDellt  mit  allen  fel)nen  gefeEen.    3)a  Ijer  !nmpt  ba,]  fpric^  tüort  in  bem  5pro= 

2.Si8!2i:pt)cten  :^\faio  nnb  bnd)ern  ber  .innige:  '5Öer  fid)  lel)net  anff  ct)n  rT)or  ftab, 
bem  lüirt  ber  ftab  predjcn  nnb  l)f)n  bie  Ijanb  3U  ftcc^en",  ha§  ift,  ^0  man  anff 
menfdjen  lere  trainet,  bie  fd)cl)ncn,  alf^  toeren  fie  gnt  nnb  xtä)t,  al^  ha?-  rt)or  ir- 
fc^et)net  glel)dj  el)nem  öoEigem  l)ol^ftab,  nnb  ift  bod;  ct)ttel  nnb  lere,  ju  le|t 
brit^t  e§  nnnb  madjt  bie  l)anb,  ba§  ift  aüe  tücxä  barinnen  gefd)el)cn,  ^n  nic^t 

9)jntti).2v,29.  unnb  fdjeblici^.  2)aö  ift  ha^i  rl)or,  hai  bie  ^ynben  C^l)rifto  Ijn  bie  l)anb  gaben, 
ha  fie  fetjn  tierfpotteten,  ba  mit  bebent  Inorb  bie  3u!nnftige  triegeret)  ^cpftlid^er 
lere  nnb  gcfet;.  •.>.• 

^(\h'2'>.  ^inn  fedjftenn.    3tent  3faw§  ^-  ftvafft  ba§  öold  al^o:  'bcin  iocljn  ift 

gemifc^et  mit  tuaffer,  nnb  bein  filber  ift  jn  filbcrfcfjamm  toorben".  älniffer  t)n 
ben  mein  gieffen  ift  menfdjcn  lere  3n  gottiy  mort  t()nn,  bcffelben  glet)d)en 
f(^aU)m  fnr  filber  lierfeuffen.  6l)n  foldjer  biebfd^er  freljmcr  ift  ber  Stapft  and), 
bi§  bQ§  er  et)ttel  pfu^en  tüaffer  fnr  gntten  Uiel)n  Dorfanfft.  ^^Jtber  idj  mn^  25 
mic^  fold)er  öorblnmeten  fprndj  entl)alten,  tuie  tnol  fie  lieplid)  fel)nb,  nnb  bie 
fc^rifft  l)l)r  t)olI  ift,  ben  bie  ftret)tigen  feinb  modjtcn  el)nn  an^flndjt  nemenn 
unb  fagcn,  mct)n  nnnb  filber  beulte  nit  gotlidjc  fd;rifft,  ober  l)t)e  nit  anfigebrudt 
unnb  !tar,  iüie  fid)  gepnrt  ^m  ftrel)t  mit  !laren  fprut^en  ber  fdjrifft  fcd^teu, 
3oi.  8. 24.  tüie  bebeut  ift  ^n  ben  ünberu  Hon  ^s'frael,  bon  ben  l)n  ,3»-''f"c  gcfd^riben  ftett,  m 
tüie  fie  bie  feinb  tobten  mit  bem  mnnb  beS  fdjlnerby,  bay  ift,  mit  ber  fdjucljben 
unnb  fd^erffe,  ba  mit  e^  bel}ffet  unb  friffet,  tnie  eS  ben  nit  t^iit  mit  bem 
tudenn  obbcr  fcl)ttenn,  bcy  fd)Uierbty  mnnb  ift  fet)nc  fd)nel)bc.  Vlt^o  mn^ 
mann  gottiö  mort  and)  mit  ber  bioffen  fd^neljttcn  furenn,  has  ey  trefftiglid^ 
freffe  atte  tuiber  ftreljtter  unb  t)rt^um.  --is 


1  lt)iteöe§  M          2  58öl)fttidOc  D          :)  ntugen  M          4  ©olomon  CM  7  tugncf  BC 

er  fprid^t  CM         8  Don  C         9  lugner  C  lugncr  M         10  Uigen  C  lugen  M  11  lugen  M 

i;}  Kfoia  D     tonige  M          14  ^^m  M  im  1)         IG  idre  1)         17  U\ä)m\  C  tiefcÖe^Kn  I^'^J^l 

19  uorfpottcnn  C  boifpotten  M     n)av  CM        2.J  tfnm  HCM        24  biebifcOev  CM  2.',  pfujjen  M 

26  öorblumten  CM     finb  M         28  gotlidöe  M          29  gcpurt  BC     jptuc^en  M  ;{<>  finbev  C 
[teet  C          :J1  tobten  M           32  fdöcrfft  M     tliut  HC     in  bem  I) 


Sott  ber  SSetc^t,  ob  bie  ber  )&ap\t  maä)t  i)abe  311  gepictett.    1521.  143 

.3um  fifienben.  ApieremtaS  f)Qtt  et)n  gQnc3  capikl  bon  ben  falfd^en  pxo^ 
pijekn  gefc^viben.  ^iete.  28.  iintter  anber  tüortten  fagt  er  alfo:  '830  ipvtc^tacvcm.aa.is. 
got  ber  ^err  ber  ^^erfi^aren:  t)ftr  foEt  nit  ^oren  auff  ber  Propheten  tuort,  bie 
eud^  prebigen,  fte  betriegenn  mä)  unnb  prcbigen  ijl^r^  eljgen  tierc^en  geftdjt 
5  obber  bunctel,  unb  nit  au^  bem  inunb  gotti^'.  5it)c  ha,  alle  propl)etcn,  bie 
nit  auB  bem  munb  gotti»  prebigcn,  hie  Betriegen,  unb  gott  öerpcut,  man  fott 
fie  nit  froren:  ift  ber  fprud)  nit  !lür,  ba-^  \vo  nit  gottiy  tüort  Irirt  gcprcbigt, 
ha  foU  niemant  3U  ^oren,  aud)  bei  ber  gotlict)en  maieftct  gepot  unnb  ungnaben, 
unnb  fei)  eljttel  triegeret)'?    0  Stapft,  0  Sifc^otf,  0  ^^faffe"'  0  5Jluncf),  0  %^eo= 

10  Togen,  h)o  tnolt  t)f)r  ()ie  furnber?  mel)net  t)t}r,  baS  el)n  gering  bingf  fet],  tnen 
bie  ^ot)e  ÜJiaieftct  Uorpeut,  ina-^  nit  aufe  gotti>5  munb  gef)et  unb  etlt^ai?  anber^ 
benn  gottig  tüort  ift?  e§  t)at  foIctiS  nit  etjn  breffc^er  obber  I)irt  gefagt!  3Öen 
bu  üon  bet)ncm  t)erren  tjoriteft  fagen  3U  bir:  'loer  f)at  bic^  ba^  get)cl)ffen? 
ha^:^  t)o6  id)  bir  nit  6eiolt)en\  id)  ac^t,  bu  trurbeft  bar  au^  fo  öiel  furnet)men, 

15  bu  fottift  e§  nit  ii)an  traben  unnb  alfe  Dorpott  oermljben  l)a6en,  tüai  foüen 
toir  ben  tf)un,  tuen  bie  ^ot)e  ''JJlaieftet  fagt:  'tjoret  nit  ju,  e§  ift  nit  met)n 
toort'?  Sotten  lüir  nit  biHic^  bem  5^apft  nur  bae  tnibber  fpiel  fialten  t)nn 
QÜen  fetjuen  tollen  gefeqenn,  bie  er  muB  bctennen  fetb»,  bov  nur  fel)ne  lt»ort 
au^  fepnem  tjercjen,  nit  gottis  tüort  au§  gotti»  munb  gangen? 

20  3uiTt  adjtcn.     3l6er  Ineptter  l)m  felben  copitct:  '^sä)  f}ab  bie  proprieten3cicm.23,2i. 

nit  gefonb,  nodj  (ieffen  fie.  ^d)  ^ab  l)f)n  nirfjtä  befoten,  nodj  prebigent  fie.' 
^ä)  met)ne,  hav  fei)  auc^  rei^t  gnug,  bo»  niemanb  prebigenn  foE  anberfe  benn 
gotti'5  lüort,  unb  ift  übrig  genug,  bü5  bie  i}otic  'DJtaieftet  fagt,  fie  i:)ab  fotd)^ 
nit  befotfjen,  fei)  nit  gotti»  Iport,  brumb  luirty  geluifelid)  liegen,  triegen  unb 

25  öerterben  fet)nn,  loa§  menfc^en  lere  fel)nb. 

äßeptter:  'äßeren  fie  l)nn  mel)nem  rab  blieben  unb  betten  mepncm  Dold3cmti.23,22. 
metjue  tnort  ^u  bo^'ci^  geben,  %o  l)ett  ic^  fie  beferet  Don  t)l)ren  bo^en  liegen 
unnb  bon   t)§ren  bo^en  tl)otten\    .S^oriftu  t}k  aber,  bae  gotti^  rab,   gotti>:i 
iDort  fotlen  bem  Oolcf  ^u  tjoren  geben  löerben,  unnb  hai  fonft  niemant  mag 

30  beferet  lüerben  00m  bb^en  leben  ^um  gutten?  fet)n  lüortt  mu^  e^  tt)un,  nit 
menfc^en  lt)ort,  lt)a§  lücre  nott  gottiä  Inort,  loen  meufdjen  lere  un§  belffen 
mochten?  äßao  iDere  e§  auc§  für  el)n  gott,  Inenn  fe^n  iDort  nit  gnugfam, 
^ufa^  beburfft  bon  hcn  menfc^en?  Soll  man  billid)  bie  ebre  unb  band  tcl)len, 
nit  aUel)n  gott  geben,   ^onbernn  aud;  ben  tiufetjernn.     -<?tber  gottiy  loort  ift 

35  ^0  |ort,  bo§  e»  tel)nen  |ufa|  mag  leiben,  e§  Ipil  allet)n  fetjn,  ober  gar  nid^t» 
fet)n.    ©Ott  mag  tt)ol  let)ben,  ba§  etlnay  unrel)nB  |ufe|igi§  t)nn  un§ern  Incrden 


2  yriiij-  ^^  3  I)oren  M  4  tj'^reS  M  5  biindfen  D  „nit"  fe^U  in  D  (J  dov= 
^)eut  M  7  :öoren  M  prebtgt  M  8  ^orcn  M  gotlit^cn  M  9  mund^  M  10  bin^t  B 
13  ^oriteft  M  ^orcft  D  lö  oorbot  öortnljben  M  Ic  l)6ret  M  tnt)n  C  21  Jjtcbigtcn  D 
22  jo(t  (.'.M         2.j  üottcvBen  CM         27  ju^oren  M      boBen  B("  28  bofeen  HC      ^»oiiftii  M 

„gotttö  tob"   fcf)it  in  D  29  Igoren  AI  30  bogen  HC      muß  et  D  31  ton  CDM 

36  unrel)ni§  M 


144  3}on  ber  Seicht,  ob  bic  ber  Sapft  maä)t  ijahe  ju  gepieten.    1521. 

unnb  (eben  mit  unterkuffe,  ober  l)nn  feljnem  Jüort,  ha^  utty  rcl^mgen  foH 
öon  aßem  ^u|q^  unb  unftatt,  tan  er  nit  |ufQ^  biilbenn,  e»  tourb  fonft  un^er 
*M2,7.  leben  nit  tet)n  etüifllid^.  5)arumb  nennet  er  es  pfa.  11.  ein  ftlber,  ha]  ha 
fe^  ret)n,  unb  fpricf}t :  'bie  tüort  gotti?  finb  ret)nn,  unb  et)n  filber  probirt  unb 
öorfuc^t  unb  fibcnfeltic^  geret)niflet',  Jt)ilct)'3  er  and)  ^n  bein  felben  pjalm  fagt  & 
tüibber  bie  äufe^er  menfc^Uc^er  (ere. 
3erein.23,28,  ^um  9.    3ßet)tter :  '6t)n  propf)et,  ber  et)n  tratum  ^at,  ber  prebigc  ben 

tralüm,  unb  ber  niel)ne  inort  l)at,  ber  prebige  nicljue  tnort  rec^t.  äßa§  ^at 
bQ§  ftroe  mit  bem  mel^ffenn  ^u  tt)ün'?  fprtd)t  gott.  ©e^nb  nit  mc^ne  iDort 
loie  el)n  felüer?  fprirfjt  gott.  Unb  tnie  ein  f)Qmer,  ber  bie  fel^  3ur[c^(egt?'  lo 
8et)c  ha,  men|djen  teve  ift  ftroe,  gottiö  tuort  i[t  fetoer,  iDie  fe^n  rel)men  fie 
fid§  3U  fammen,  unb  tüer  gotti§  tuort  l^att,  ber  fott  e»  prebigen  re(^t,  nit  t)or= 
!eren  t)n  menjc^en  Derftanb,  tner  ct)n  trattmt  I)Qtt,  ha^  ift  e^n  Offenbarung  ^m 

4.  aRof.  12,  fctiloff ,  ber  b(el)b  aud)  ha  bei),  unb  mad)  nit  onberfe  brau^.  S^enn  5iumeri  12. 

befennet  gott,  ha5  er  bre^erle^  toct}^  offenbar  fel)n  tnort,  tjm  tratDm,  X)m  ge=   i'- 
fi(^t  unb  offentlid)  t)m  getjft.    Unb  ba»  n)ir  .f)ieremiam  enben,  fpridjt  gott 

Sftcm.  23,  toe^tter :  'Sd)alu  ^u,  ic^  tüit  über  bie  Propheten  fummen,  hk  met)nc  tüort 
fteten  e^ner  bem  anbern  (ba§  ift,  burc§  menfd)en  lere  fc^etjnen  Derpergen  fie 
baneben  gotti^  toort,  ha^  ba§  öolcf  nit  getoar  hiirt,  tuie  ^^m  gottiS  h)ort 
enttjogen,  unnb  nt)mpt  menfi^enn  h)ort  für  gottiy  tnort  an),  ©djalt)  3u,  id^  '-^o 
mi  ubir  bie  propt)eten  fummen,  bie  t)[)r  et)gen  jungen  auff  lüerffen  unb  fprec^en 
boc^:  gott  ^at  ha^5  gefngt.  Sc^alD  t^u,  iä)  tviU  ubir  bie  Propheten  fummen, 
bie  t)[)n  tremmen  (äffen  e^ttcl  lugen  unb  prebigcn  bie  felben  unb  t)orfuren 
melju  üold  mit  t)t)rcn  lugen  unb  gefdjloe^.  ^sd)  t)ab  fie  nit  gefanb  unb  l)()n 
nit  bep^oten,  t)oben  bem  öoldE  tnolt  nu^  fet)n,  unb  finb  i)()m  bod§  fetjn  nu^  sä 
getreten,  fpridjt  gott'. 

3um  ^cl)enbcn.  iBelüegen  fold)  iDort  nit,  ha  gott  felb  ^o  t)iel  ant^eugt, 
ba§  nid)t»  fe^,  tüo  nit  fel)n  mort  fel^,  ^o  fel^n  tt)t)r  ^t)e  fte^n  unb  t)ol^.  öet 
er  fd)led^t  gefagt,  fie  f ölten  folc^e  nit  leren,  unb  nit  ba|u  gefetU,  ey  fet)  nit 
fel)n  befeit)  nod)  fel)n  njort,  mod)t  t)emanb  ein  luifcn  finben  unb  fagen,  bamit  :"' 
mere  nit  alliö  Oortüorffen,  tüaö  nit  gottis  toort  ift,  ^onbernn  atlc^nn  Wa^ 
bb^  unnb  mibber  gottiö  iDort  ift,  unnb  lunben  bamit  erbic^ten  (tric  fie  fc^on 
tt)an  l)aben)  cl)n  mittcE  ^tnifc^cn  gottiy  toorttcn  unb  falfc^en  propt)eten.  5lber 
baö  mittell  ift  t)k  auffgel)üben  unb  enblid)  bcfd)loffcn,  hav  gotti»  luort  allein 
unb  nit  menfc^en  lere  ^nn  gotti§  Doldf  regirn  foll,  benn  lr)a§  er  nit  l)att  ^•■• 
befoU)en,  geraten  nod^  gepotten,  foll  niemant  gepieten  nod)  fobbernn. 


9  t^un  BCM     ©inb  M         10  fctfcn  1)         11  ©if)c  CM         13  üorftanb  C  Doiftanbt  M 
offinbaruttfl  M  14  maä)e  C  15  offinbor  M       je»)ne  D  17  met)n  M  19  bor= 

neben  D  21  fornmeii  M       „bie"  fe^tt  in  CM      t)i)Xi  M  22  übet  M  23  tugen  BC 

24  Ingen  ßC  25  bcfolt)cn  BCDM  njoUcn  D  27  anjeiidf)!  M  onjaigt  D  29  '\ä)Uä)ti\) 
bor  jü  D  geje^  ('  30  barmit  D  31  üeviüovffen  M  32  bo^  BC  bojc  M  33  getfjon  D 
34  Quffget)Qbcn  B  36  forbern  1) 


Soit  ber  iSiidjt,  ob  bie  bcr  iBopft  mac^t  ^abe  ^u  gepictcn.    1521.  145 

3um  6t)Ifften.  SßoEcn  l)nn  bas  nctü  teftamcnt  tommcn  unb  ^um  crftcn 
Igoren,  toa»  er  feI6  ha  ^u  ia^i.  ^JOktt.  15.  fprid)!  6f)n[tU'j  ^u  bcn  ^uben, 
hk  t)f)r  menfc^en  gefe^  hielten  unnb  ftrafftcn  fe^nc  Sin^Qei",  bos  fie  e§  nit 
f)ielten:  '£  t)!)r  gle^B"cr,  e§  f)at  (ffaios  tnol  tion  ciic^  norfunbigt:  5^t^  öoIdE  ^not«».  15, 

5  et)i-et  mi(^  mit  fet^nen  lippen,  ober  Q{)r  fiert]  i[t  fern  Don  mi)r.  '^ber  Dov- 
geblic^  bienen  fie  mt)r  mit  menfc^en  gepotten  unb  leren,  bie  fie  leren.'  Sag 
ml)r  ()ie:  3I>a-3  ift  'oorgeblic^  gott  bienen'?  barff  bcr  tcrt  aucf)  ei)ner  gto^en? 
9Zu  tnaren  boc^  bie  felben  menfc^en  gepott  nit  66§e,  ai%,  t)enb  lüafc^en,  flei)ber, 
tanben  unb  onber  gefe^  ret)nigen,  n^nrumb  toirfft?  benn  G^riftu»  mit  ^foia 

10  ^0  gar  Pon  fic^  ?  2Bal  mag  {)ie  für  6e()elff  auff  fummen  für  bie  menfcf)cn 
lere  ^,ux  rebten  ?  £iene  bu  cpnem  l)enc!er  öorgeblidj,  fc^lnepg  benn  gott,  loer 
bienet  gernn  Porloren  bienft  mit  mitten  ?  ^d)  ac^t,  61)riftu^  l)ab  alt)ie  gnug= 
fam  an^epgt,  mie  er  mcnfdjcn  gepott  oorpotten  l)a6en  mitt.  (5r  tfjet  aud}  fclb 
ha  mibber,   l)ieB  unnb  lieB  fcpne  ^u^QC^'^   a^id)   ba  iüibber  t^un,  leret  unb 

15  prebigt  auc^  ba  tnibber,  milc^s  er  fet)n§  on  ^löcQffctt  tl)an  l)ette,  unb  unS  tnol 
epn  anber  erempet  für  tragen,  tüenn  gott  nit  öortnorffe  unb  Porpotte  men= 
fc^en  lere,  ^o  er  pnn  atten  fturfen  gott  geljorfam  gcme^en  ift,  brumb  ift  fepnem 
erempel  pn  atten  ftuden  on  ^luepffel  auc^  pn  norac^tung  mcnfc^lidjer  gepot 
lufolgen,  motten  tüpr  anber»  rec^t  ß^riften  fepn. 

20  3«^  3tDelfften.    Sanct  ^aul  9io.  IG.  '^dj  bitt  cutf),  lieben  briibern,  iHSm.  ig,  n. 

pl)r  tnottet  il)a  auff  fel)en  auff  bie  bo  matten  fecten  unb  ergerniffc  neben  bcr 
lere,  hk  tjijx  gelernt  ^abt,  unnb  tüepd^et  öon  pl)nen,  bcn  bie  felben  bienen  nit 
unterm  Ijcrnn  6'f)rifto,  fonbern  pl)rem  band),  unb  burc^  gut  mort  unnb  mol 
teben  oorfuren  fie  bie  epnfettigen  l)er^en\   6r  fprid;t  nit  üon  leren,  bie  mibbcr, 

25  fonbern  neben  ber  redeten  lere  gefegt  toerben,  hac-  finb  bie  |ufe^e,  tücldje  auc^ 
fecten  ma^en,  unb  bie  cpnfcltigcn  fic^  leicht  brau  ftoffen,  ha5  fie  be§  rechten 
tüeg§  feplen  unb  auff  biß  fatten ,  ba  Pon  fc^reibt  Salomon  proPcr.  4.  '2i^cpd;  ^p/'*™-  ^' 
öon  bem  munb,  bcr  bo  Der!crung  leret,  unb  la^  fern  Pon  bpr  fepn  bie  lippen, 
bie  bic^  abmenben.    2aB  bcpn  äugen  ftractS  für  fic^  fel)cn,  unb  bein  augcn  lib 

30  rid)tig  für  bpr  l)pnn  ftc{)cn.  DJtac^,  ba^i  bcpn  fu^c  pm  tritt  fc^nurglcpi^  geben 
unb  atte  beine  mcge  glepd)  auß  fid)  richten.  älJepdj  ial)  nit  ^ur  redjten  noc^ 
^ur  lincfcn  l)anb,  unnb  toenb  bcpn  fuß  Pon  bem  bofeen.'  äßa»  mepnftu,  ha^ 
Salomon  mit  fo  Picl  tüorttcn  mil,  ha^^  er  un3  nur  auff  ber  fc^nurglepc^cn 
bau  bet)alte,  benn  haz^  attcpn  gottiS  Inort  unb  mcg  für  unj^crn  augcn  fepn 

35  fott,  unb  gor  fepn  bep  hjeg,  er  fep  |ur  redeten  obber  lindfen,  gut  ober  bofee? 
5^u  fepn  p^e  menfdjcn  lere  cptcl  bep  tncgc  unb  nidjt  bie  gottlidjc  ric^tftraffen. 


2  ^oren  M      Silben  BCM          ö  Uff^en  D      fett  D          8  Soße  BC          10  öon  im  I> 

11  jü  tebten  D         12  gcnucjfam  CM  i:^  angejaigt  1)         Iß  für  getragen  D     öornjorffe  M 

öorpotte  .M           17  barumü  C'M           IS  3tocl)effei  A           20  $!anet  C      brubern  BC   trüber  M 

22  geternet  M          24  oorfurcn  KCM  20  «etc^  C.M          27  hjetjc^t  CM         28  öorfcrimg  M 

leff^en  D          30  fuB  BC  fuß  M          :31  föeljc^en  CM      tueid)  gaf)e  Ü         32  fu§  M     bo^en  BC 

33  fd^nurgtel)dö  C          35  io^t  BC  36  gottic^e  M     rtc^tftraffe  C     rccfjte  ftroffen  D 

2ut^er§  SBerfe.  VIII.  10 


14G  3)on  bct  $Bci(^t,  ob  bie  bot  33apft  mndjt  ()atie  311  gerieten.    1521. 

2.*etr.2,i.2.  ^um  bvcl)^cl)enben.    ^^Ifeo  fagt  aiiä)  <B.  5]3etni§  2. 5pet.  2.  '(5§  finb  t)or- 

^e^ten  faljc^  propt)eten  getüe^en  l)m  öoirf,  alfe  benn  unter  mä)  oud)  fel)n 
tuerben  falfd^e  lerer,  hk  tnerben  bet)  tüege  imb  fecten  neben  et)nfnren,  bamit 
öiel  Icutt  nmbringen,  nnb  öiel  tüerbcn  \)i]xcm  öortcrben  folgen',  ©i^e,  ber 
jagt  and)  öon  be^  tnegen  nnb  fecten,  tuitcbv  \)i}c  nit  mag  fet)n,  benn  ntcnfc^cn 
lere  an^er  gotti§  lere  nnnb  tnege,  unb  ij^^e  l^ubfd^er  fie  glel)ffen,  t)^e  erger. 

spricf)ro.7.8.  S)aöon  f)at  6a(onton  ]\vo  pnraboln  ober  glet)rfjn{§  gefetjt  proöer:  am  fiebcnben 

nnb  ad)ten,  ba  er  §0  mit  groffcm  flet)^  tnarnet  für  ber  et)bre(^er^nn,  bie  tj'^re 

©Diid)m.  2,  tüort  fufe  mad)t  unb  öorleft  benn  met)fter,  ben  fie  t)nn  tj^rer  ingent  ^atte, 

'^'  ^^    unnb  öorgiffet  beS  öorpunby  mit  l)f)rem  gott  gemadjt.    äßild)ö  aüife  ift  gefagt 

öon  ber  legten  ^et)t,  ba  beö  tenffetö  !ir(^  mit  menfrfjen  gcfe^en  bie  redjten  tixd) 

sprid)ro  9,gottiö  öorfuret,  nnb  befdjretjbt  fie  al^o:  '©§  ift  ein  töricht  Uiel)b,   bie  öiel 

'^"'^    f(^tüe|t  unb  lotfet,  unb  fan  bod)  gar  nic^tg,  ft|t  ^n  ber  tt)iir  l)()riB  I)an§ia 

auff  et)nem  ftnel  om  t)of)en  ort  ber  ftabt,   auff  ha^  fie  ^n  t)br  labe  alte,  bie 

ouff  bem  inege  ge()en  nnb  rid)tig  Inanbeln  t)t)re  ftraffe.   ^il^er  ift  leid)tglanbig, 

ber  fumme  3U  mtjr.    Unb  jn  bem  ^er^loffen  ^pxaä)  fie :  D  bie  Uorftolen  it)affer 

finb  fnffe,  unb  bie  öor)3orgene  fpet)^  ift  luftig,  unb  er  Wt)^  nit,  ba§  ba  el)teE 

tobten  grüben  finb,  unb  t)l)re  gefte  t^m  grunb  ber  I)ellen  finb.'    0  Stapft,  inie 

biftu  ^ie  mit  bet)uer  liri^en  ^0  tüol  abgemalet  t)n  ber  ^orabolen  ober  glel^d)ni§ ! 

äßer  fi^t  am  l)ül)en  ort  t)n  ber  C^^riftcnl)el)t  ?    äßer  filjt  an  ber  tbnr  au^en 

an  ber  ftraffen'^    Sinb  ey  nit  bie  cn^erlidjen  cerimoniiften  Ijnn  ber  fl)nlid)en 

!^et)litfeljt  ?   äßer  lotfet  bie  red)t  tüanbclbenn  ^u  fid)  tjnn  bie  mort  grüben  unb 

t)elte  grunb?    äßer  ift  fdjtne^igcr  unb  nngelerter  t)n  gottiS  megen,  benn  fold) 

toUe  öoldt  ber  glelj^ner?    äßer  üorfnret  bie  leid}tglambigcn  nnb  l)er^lo^en'? 

äßoy  finb  bie  öorftolen  tnaffer  nnb  liorbad'te  fpetjj^e,  benn  ha^  man  unter  bem 

fc^el)n  ber  gottidjen  marl)et)t  bie  eljnf eiligen  mit  menfdjen  lere  fuüet'?    6§  ift 

et)n  parabcl  nnb  mag  nit  öon  eljucr  leljplid^cr  el)bre(^erl)nn  gefagt  fet)n. 

©piicDw.  7,  ^um  t)ier3cl)cnben.   2s^mx  l^roöer.  7.  Don  ber  felben  teuffely  l)üren:  'Sieber 

*"^^'    ^ou,  fog  3U  ber  h)et)peljt:  bu  bift  meljuc  fd;tt»efter,  unb  nenne  bie  borftentniy 

bet)n  frennbl)n,  ba§  fie  bid)  bcl)üte  für  ber  frcmbben  unb  für  ber  aujilenbifdjen, 

bie  ijljre  inort  fnffe  madjt,  benn   id)   t)ab  am  fcnfter  mctjniö  l)am^  unb  ^nm 

fenfter  toc^  ^l)n  au^  gefet)eu,  unb  '\atj  unter  bie  leidjtglaUibigcn ,  toart  alba 

getüar  unter  ben  linbern  et^nfj  l)ert;lof?cn  iuugl{ng§,  ber  luanbett  auff  ber  gaffen 

be^  \)\)xcx  ed'cn  unb  ging  am  Inege  l)l)riJ3  l)ött)^i^,  am  obenb,  ba  ber  tag  tDor 

tundel  tüorben,  ba»  i|t  bie  nadjt  finfter  tüarb  unb  man  nit  fel)en  lunb,  unb 


4  leut  M      umljljvingen  M  5  h(\)htn  loegcn  ABC  u.  f.  f. ;  erft  ^cn.  ^htSg.  „JBcUoegcn" 

Tiid^t§  I)  (1  ()u6fc^er  M  7  gcjc^  C  8  mit  \o  D     groBen  C         9  ju^  M     l^ctte  U 

11  rechte  D         12  tf)Dte(^t  D         i:)  tf)ur  BC        10  fomme  CM     berftolett  M         17  jufee  M 
öevpovgcne  M  18  gruben  BCM  20  tf)ut  M  21  fünbtlic^cn  D  22  njanbclcn  D 

3U  im  1>      gruticn  BCM  2'>  ocrbcdte  D  26  gottid^cn  M       etfuüct  CM  27   let)f)= 

lidöeii  L>        28  3tc  C    fclbigcn  CM     f)urenn  BCM        30  befjute  BC  be^utte  M     ouBtenbigen  D 
31  fufje  M       t)ab  oiii  fcnfter  D      meine§  BCM  33  iüngling§  M  35  buttäel  BCM 


2]on  ber  i8eirf)t,  ob  bic  ber  JBapft  mac^t  ijabc  3U  gepieten.    1521.  147 

ftf)e  ba,  ha  begegnet  t)t)Tn  etjrt  ireljb  tüte  ein  f)nre  anbetet)!,  bie  ein  öorftoret 
n3n]"t  ^er^  ^ott,  fc^toe^ig  unb  nnbenbig,  bic  nit  mag  mit  t)l)ven  fnffen  t)nn 
X)i)x^m  ^atü^  blet)6en,  t^t  ift  ftc  evauffen,  i^t  auff  ber  gaffen,  imb  on  alten 
ecfen  tanret  fie,  unb  fie  f)at  t)I)n  nmbfangen  unb  gefnffet,  unb  f)at  t)f)r  on= 

5  gefielt  unb  geperben  gefteüet  unb  f)ot  gefagt:  !^\d)  f)a6  für  bic^  geopffcrt,  f)eut 
f)ab  icf;  gottic^  bienft  ootnbrac^t,  brunib  bt)n  id)  ouBgangen,  bt)r  ^u  begegen 
unb  be^n  angefid)t  |u  fudjen,  unb  l)ab  birf)  funben.  ^ä)  i)ah  mein  bette  ge= 
frfjmucft  mit  guttem  fc^mucf,  mit  bonben  au^  9legt)pto  etjngemac^t.  'i^sä.}  t)ab 
mel)n  temmertin  befpvengt  mit  m^rrticn,  a(oe  unb  ö'innamen.    9hi  tum,  la^ 

10  un»  ber  brufte  fatt  hjerben  U^  an  bcnn  morgen  unb  la^  un§  ber  liebe  pffegen. 
We\)n  man  ift  nit  ha  t)e^m,  er  ift  fern  ubir  lanb  gongen,  er  f}ntt  ein  buttel 
öoti  gelt»  mit  fid)  genummen,  er  Inirt  aller  erft  tribber  f)el)m  fummcn  am 
tag  be»  t^ron^.^  <Bk  ^at  t)§n  ßenet)gt  mit  ber  menge  t)i)x%  an^if)en^  unb 
f)att  t)()n  eingetrieben  mit  ber  fuffic!ct)t  t)l)rer  lippcn.    So  balb  folget  er  t)br 

15  nac^,  tüie  el)n  oc^S  ^ur  flel}fcl)band  gct)et,  unnb  toie  l)nn  eljm  feffell,  ha  man 
hu  norm  mit  coftel^et,  bi^  bog  fie  tj^m  fet)n  lebber  oufffpolt  mit  et)nem  pfetjl, 
g(el]c^  tüie  tX)n  fogell  el)let  Ijum  ftricf  unnb  tüct)fe  nit,  bac*  t)l)m  fet)n  leben 
gillt.  9iu  l)6ret  m^r  ^u,  metjuc  ^one,  unb  l)obt  aä)i  ouff  bie  h)ort  met)n§ 
munb».    Sa^  be^n  l^er^  nit  loenben  ouff  ij^re  tüege  unb  la§  bid^  nit  t)rre 

•jo  marf)en  ouff  tj^re  ftroffe,  benn  fie  ()at  t)l)r  Oiel  OorU^unbt,  tju  faEc  brad)t,  unb 
bie  ftorcfen  ^att  fie  olle  ertourgt,  t)f}x  l)auB  ift  el)n  tüeg  ^ur  l)ellc  unb  nl)ber= 
genge  ^n  hk  tieffe  be»  tobt§/ 

3um  funff3el)enben.    S)o»  l)et)ft  fret)lidj  tjnn  poraboli?  gerebt,  unb  o6§ 
glet)(^  mod)t  Oon  et)nem  lei)plic^en  lnel)b  oorftonben  tnerben,  ^0  ift   boc^  ber 

25  recf)t  oorftonb  bon  ben  mcnfc^en  leren,  bie  inetjl  Solomon  felby  bcfennet,  erspncfiiB.i.t. 
rebe  ei)ttel  glet)c^niffe  unb  porobolen,  iuie  ß^riftu»  t)m  Cniongelio  ouc^  tl)ut.       ""'* 
(4r  t)ot  lüol  gefcfjen,  ba§  am  obenb  ber  tnelt  enbe,  toenn  ha?-  lidjt  be§  glaubeng 
untergongen  ift,  unnb  et)ttel  unOorftcnbig  toll  Ooltf  ouff  erben  t}rr  gel)n  Inurb 
Qnn  eufeerlidjen  tt)et)Bcn  unnb  f(^et)n  ber  l)et)li(fel)t,  bo§  eben  baffelb  cljnn  red)t 

30  öold  toere  für  biffe  bubt}nne,  bie  bo  l)et)ft  mcnfd)lid)e  lere  unnb  U)et)^t)el)t,  bie 
fid)  foft  lobt,  fc^mudt,  oicl  tiorl)el)ft  unnb  ben  tneg  Imr  felidfel)t  leidet  mad)t, 
h)ie  tjun  be»  iöapft»  ürdjcn  für  ougen  ift,  barouff  olle  bifee  trort  ftl)mmen, 
aber  i^t  ^u  long  tiu  glo^iern.  S)en  t)orftenbigen  ift  gnug  gefagt,  muffen  i^t 
ftret)ttig  fet)n  mit  offenen  terten,  iDie  broben  gefagt. 


1  f)ure  HCM  ttorftorct  rtuft  .M  2  fiijfen  M  3  bcteifien  D  :^crQu6en  D  8  Sgtjpto  M 
9  fetnmertetjn  BCM  Ginimmomum  ü  Ki  tiviiftc  M  11  über  M  büttcl  A  eine  buttel  M 
]edd  D  12  mit  im  D  genommen  M  fommen  M  14  jujficfeijt  M  Icff^en  D  lö  3u 
ber  D  IG  narren  M  18  fjoret  BC  jone  M  19  t)^rcn  C  21  3Ü  ber  D  23  fun= 
fec^enben  BC  30  biibljnne  M      ba  M  31  3Ü  ber  ü  34  oben  D 

'j  «utfier   überje^t  wSO:?  =  XS3. 

10* 


148  S3on  bcr  SSeid^t,  06  bic  bet  Sopft  madjt  ^bc  311  gcpieten.   1521. 

öai.  1,8.9.  3"^  fe(^|c'f)cnben.    63  fagt  fonct  5paulu3  ©oI.  1.  3ttie9  mal:  '©30  eiid) 

lüir  felb,  ober  auc^  el)n  engel  öom  f)l)mel  etlDaS  anbei'y  :prebtgt,  bcn  t)l)r  f)at)t 
empfangen,  ba^  fet)  öormalebetjef.  2)q§  i[t  tj^e  e^n  !^art  tüort  bon  foli^em 
^JlpoftclT.  5hi  {[t  t)^e  menfc^en  lere  etttna»  anber»  ben  ha^  ßnangclium,  ^0 
muB  fic  gelüi^üc^  Dormalebet)!  fet)n.  %bcx  fi^e  |u,  tüte  (jaBen  fie  et)n  lod§  t)n  •'> 
bi^en  fpruc^  gemad)t  mit  ct)ner  glo^en,  bic  l)et)ft  ol^o:  ba»  tnortUn  'ettt)a§ 
onber»'  f)c^ft  nit  f)ic,  ha^  man  nidjt»  me()r  ba  ncBen  foE  leren  ober  I)Qltenn, 
^onbernn  bos  man  baS  ßnangelium  nit  tüibberfpred)  unb  t)ornel)nc,  tt)il(^5  ber 
Äapft  mit  fet)nen  gefe^en  nit  f^ut.  öor  t)ie  ^n,  finb  ha^  nit  fel)nc  glo^irer? 
iiienn  ic^  fie  nu  fragt,  au^  tüa»  grunb  fie  bie  glo^  ^a6en,  nnb  tüer  t)f)n  ge=  i« 
tuatt  gebe,  be§  ^^poftellS  tnort  al^o  Ijurctiffen,  ^0  tnerben  fie  fagen,  tuie  t)m 
*i.  i2,f..  11.  pfalm  ftett  öon  l)()nen:  '\vt)x  i]ahm  felb  bie  mad)t,  Inoy  fragiftu  barnad^T 
unb  a(^  bie  patoPatfen  be§  ä^apfts  palt)§ten  imb  fpruen  in  feljnem  beeret: 
*Ubi  eft  maioritaS,  \bi  eft  manbanbi  autoritär,  cetero3  manet  obebienbi  necef- 
fitü§.  äBe^l  \vX)x  ber  gro^ift  fel)n,  ^0  {)aben  lt)t)r  gclnalt  t^u  gerieten,  aEen  15 
onbernn  ift  öon  notten  ge^orfam  fel)n\  ^ä)  me^n,  boy  tlingt  ^^tpoftolifc^  unb 
(^t)rift(id)! 

^um  fie6en]et)enben.  ^ilber  bie  glo^  ift  Iel)djtlicfj  toibberlegt.  ^um  erften, 
ba§  l)^r  cl)gen  tidjt  ift  on  grunb  bcr  fdjrifft,  hm  fie  mügen  fct)n  eyempelt 
auff bringen,  ha  baffclb  tuortlin  bie  mel)nung  gebe,  ^um  anbernn  ifty  !lar,  20 
bay  fanct  5poul  nit  tuibbcr  bic  rebct,  bic  boy  (Suangcüum  ijorfprod^cn  obbcr 
t)ornet)nttcn ,  tnie  fie  ertid^tcn,  ^onbern  loibbcr  cttlid;  iunger  ber  anbernn 
^2lpofte(n,  bie  bo  tüoltcn  neben  bem  (Suangclio  audj  bay  gcfe^  ^oft  e^ntrel)ben, 
bcn  er  fpric^t  nit  el)n  mal,  bay  fic  nit  geI)ord)cn  foUen  bcncn,  bic  bic  befdjncl^^ 
bung,  bic  fcft  tag  nnb  anbcr  gcfc^  ^Jlofi  neben  cljnfnrtcn.  ^Jhi  fil^e  bu  ^u:  25 
§0  fonct  ^aul  uit  !unb  Ict)bcn,  bay  5Jtofey  gefe^,  h)il(j§3  boc^  öon  gott  geben 
tnar  bi§  auff  6[)riftny  ^el)t,  tüurb  ncBen  bem  tnort  gottiS  unb  ßnangelio 
prebigt,  feonbernn  t)ormalcbet)ct  feo  l)od)  auc^  fiel)  fc(b  unb  alle  enget  Dom 
l^^mel,  tüo  fie  tjufa^  Icrten:  toa§  tüurb  er  fagen  |u  be§  S9opft§  unnb  anber 
menfd)en  gcfe^,  tuilc^  gott  nod^  nie  f)att  gepottcn?  5Drumb  ift  bieder  fpruc^  ao 
''^aiüi  cl)n  red;ter  bonncrfdjlag,  fd)tec^t  ben  iöapft  mit  allen  fernen  tratnm 
leren  unb  toEen  gefc^en  tju  pulocr  ^n  bie  erben.  (f§  inirt  für  bem  fprud) 
niemant  bcftct)en.  6. 5|iauluy  ift  nit  ^0  unbcrebt,  nod^  ^0  arm  öon  tnortten 
gelöcft,  er  t)ett  inol  funb  fagen :  'Ircr  bay  (.^uangelium  leugnet  obbcr  Oornct)net, 
bcr  fet)  t)ormalebel)et',   luo  baS  fel)n  mcl^nung  tocre  gelüc^en  l)n  bem  ii)ort)tlin  35 

i.2im.i,3.4.'etlDay  aubcr^".    S)cn  1.  2imotl).  1.  rcb  er  and)  ber  maffen  unnb  fprid;t:  '3d) 


2  ^el6§  D         3  bormotebt)ct  BC         9  f)or  BC  §ore  M         10  fraget  M         1?.  ^jfouB- 
boden  D      :()faiiBten  1)      jpueu  1)  Spruen  M  14  auctorita§  M  15  ABl)  intcvjjungircn 

nid)t  nocf)  „gepieten",  ^onbcvn   iiacf)  „anbernn"  3-  16  IG  notten  M  17  ßljriftenni^  D 

19  gebiegt  D       gejdivifft  D       miigen  ß('  20  ift  BCM  21  5ßauel  C  2:3  ba  BCM 

26  5ßoueI  C  32   in  ber  erben  D  33  unBerebct  C  35  bormalabetjet  A 


SSon  bn  Seidjt,  ob  bk  bcx  Sapft  madjt  'i}abc  ,^u  gepietcu.    1521.  149 

^ah  bicf)  Dornrnnet,  bu  tüoltift  3U  (fpficio  bictjkn  unb  öoilunbigcn  ctlid^cn, 
ba»  fie  nit  anbcr§  Icrctcn,  aucf)  nit  3U  fjorctcn  bcn  fabeln  unb  gcpurt  rcgiftcrnn, 
bie  fcl)n  cnb  l^aBcn'.  .§ic  fe^cn  tüir  ober,  ha^  nit  umB  tcug!cn  boy  ßuangcli 
bcm  SlpoftcE  ^^u  t^un  ift,  §onbernn  umB  anbcre  bei)  lere  unb  neben  prebißetcn, 

ä  hk  ha^  öoIcE  Dom  Guangelio  f)etjmlicf;  abn)cnben,  e^e  man§  gctuoi:  tüirt. 

3nm  ac^t^cljenbenn.    9io(^  Herer  fprtc^t  er  ßoloff.  2.^  'Se^ct  3U,  boö  euc^eoi.  2,s. 
nit  t)cmanb  bctricgc  burc^  bie  bornunfftigc  !un[t  (bie  ^^f)iIüfopt)ia)  unb  cljttcicn 
betrug  burcf)  menfcfjen  gefelj,  bie  bo  finb  nac^  ben  clemcnten  ber  tnellt,  unnb 
nit  naä)  G^rifto  gerieft'.   333q»  moc^t  tterer  gcfagt  tüerbenn '?  er  fpridjt  üertid^ : 

10  toua  nit  nacf)  6f)riftuy  laut,  boy  ift,  lüay  nit  6f)riftuö  tnort  unb  lere  fei),  bay 
ift  betrug  unb  3U  mel)ben.  Sr  nennet  mit  namcn  aEe  natürlich  !unft  unb 
hiel)§^e^t,  bk  pI)i(ofobf)ia,  oEe  menfc^en  lere,  tDa§  §ol  er  me'^r  nennen?  toaä 
leffit  er  l)ie  übrig  bleljben,  ben  aEel)n  (£()riftum?  hk  pl)ilofopf)in  ift  ii)c  bay 
groffift,  bay  menfcf)en  f)aben  mugcn,   %o  fcl)nb  mcnf(^en  gcfe^  bay  gel)ftlic^ft, 

15  boö  fie  ^abcn  mugen.    2lbcr  c§  ift  alliy  l)rtf)umb  unb  betrug,  fpric^t  S.  $Pauluy. 

3um  neun^e^enben.    Unb  ba§  tnir  auc^  ju  enb  !ummcu,  gibt  er  bcn 

menf^en  gefc|en  el)n  nEtcn  fd)lappcn  2it.  1.  unnb  bcfitf)t  l)f)n  al§o:  'Strafft  in- 1. 13. i*- 

fie  f)art,  ha5  fie  ^m  glaubcnn  gcfunb  fel)n  unb  nidjt^  geben  auff  bk  iubifd)cn 

fabeln  unb  menfi^cn  gcfc|,  tuitcf)  nit  mef)r  t§un,  benn  oblüenben  bon  ber  n)ar= 

20  l)eit'.  2ßie  ift  bay  cl)n  er)re  menfc^lic^er  gefec3,  ba^j  [fie]  nit  mef)r  bcnn  Don 
ber  n3orl[)el)t  füren  unb  feren,  barau^  Icl)cf)tlicf)  3U  ermeffcn  ift,  U^üy  ber  '^IpofteE 
6. 5pauluy  Pom  Sapft  f)elt,  unb  lueB  ftatf)eltr)er  er  if)n  fc^ec3t,  nemtiif)  bey 
l'ucifer§  l)n  ber  fetten,  ber  ein  Patter  aller  lugen  ift  unb  fcl)ncn  2lpoftcE  3U 
9tom  auff  getoorffen,  bk  gan^  icelt  unter  bem  namcn  G^rifti  3U  üorfurcn 

2:-,  unb  Porberbcn,  iüie  c§  bcn  ic3t  gel)t.  S)a  ^er  gebort  ba3  fpricf;  luort  'äöo 
man  got  el)n  ürdjen  balnet,  ba  maä)i  ber  tcuffcl  el)n  ßapcl  ba  neben',  unb 
'h)o  epn  !irdf)niel)  ift,  ba  Inil  auc^  cpn  tabern  unb  iarmarctt  fepn'.^  %l^o  f)att 
er  and)  aUc3ei)t  l)m  aütcn  tcftament  neben  bem  tempcl  anbcre  aEtar  unnb  ftctte 
auff  gerieft  unnb  falfc^c  prop()cten  bac3U  ertuedt   unnb  ^m  nchjcn  tcftament, 

30  neben  bem  l)cl)ligcn  Guangclio,  be§  33apft  unb  fcl)ncr  fectcu  lere  auffbrarfjt, 
bi§  bay  er  aUeiju  prcbigt  an  aEcn  ortern  unb  bay  (iuangclium  unter  ber 
bongt  ligt. 

3um  ^lrenc3igften.    So  fie  aber  für  Ijaltcn  bk  Goncilia,  barinnen  Piel 
gefccst  ift  3U  t)altenn,  bay  bod)  nit  pn  ber  fd)rifft  fuubcn  lüirt:  ^Jlntloort:  G» 


1  betfunben  D       2  ju^oieteu  M       3  Icucfen  beS  ßuangclü  M    ©uangclii  C  5  man  e§  I) 

7  !ß^itoiap^ia  A     c^tktn  BCM         8  ba  M         9  modjt  M         12  p^ilojap^ia  Ali  13  tafet  1) 

p^ilojap^ia  AB           14  gtoifift  xM     inugcii  M     fiiib  BCM           15  mugen  M  16  tommeii  M 

17  alte  UM  ©traft  M  20  „fie"  fc^lt  in  ABCD  22  toa§  ftat^alter  ü  23  lugen  M 
24  gon^c  CM  25  gebort  M  26  bat  neben  ü  28  alle  jc^t  D  ftebtc  M  29  bar^u  BCM 
31  euangelion  M          34  gcfcfe  BCDM    gefc^r^fft  D 

')  aJetgl.  oben  (5.  127.            ')  SJergl.  Sßanber,  ®pridjh)öttct=2erifon  II  1344.  1351. 


150  23on  ber  Seicht,  oh  bk  ber  S3apft  madöt  f)al)e  ju  gc^iicten.   1521. 

finb  ^n  ettit^en  (Sonciltcn  aitidcl  bc§  glatüBcnfe  bmä)  bic  fc^rtfft  erlauttert, 
qI§  Sticcnum  ift  getnefcn,  utib  etücf)  bing  gcfecjt,  qu§  ber  fdjrifft  öccaoQcn 
unnb  buvcf;  fcfjrifft  gegrunb,  haii  man  bie  fclbcn  I)altc,  tft  eben  fo  biel  al§ 
gottiö  njüit  polten.  '216er  hjaö  mcnfdyticfj  brljnnen  gefccjt  ift  (ber  ha^i  mcl)rer 
tet)t  unb  faft  aUe  ber  art  finb)  f)QUcn  fie  felb  nit,  bie  bo  ()od)  rumen  bic  ^ 
Goncilia.  Setjnb  auc^  offt  lüibbcr  einnonber,  unb  l)n  cl)nem  gefccjt,  hah  l^ni 
nnbern  öerbampt,  unb  eljn  foW)  iüerrig!,  lucijtleufftig  bing  mit  ben  ßonciliil 
tüorbcn,  ha^j  fie  ()infurt  nichts  me^r  qu§  ber  fcfjrifft,  ^onbcrnn  nur  au^  ^f)rcn 
cQgen  !opffen  fccjen,  au§  großer  freöelcr  öormef|enf)cl)t ,  ber  ^eljlig  gcift  fei) 
Bei)  l)^nen  unnb  laä  fie  nit  Ijrrcn,  bruniB  fie  onn  fordet,  on  anbad)t,  on  t)cr=  u» 
ftanb,  t^un  Ina«  fie  tuoUen  \}n  benn  (ionciliiy,  aud)  l}{)ren  glatuBcn  t)ortt)ar= 
lo§et.  Unnb  folt  man  alter  ßoncilii  gefec^e  t)alten  ober  tniffcn,  muft  man 
nod)  mcf)r  bruder  t)n  bie  iüclt  fd^iden  unnb  ben  mcnfdjen  lengcr  leBcn  cr= 
Serben.  (£y  ift  iüol  fo  etjn  gro§  mcf)r  foldjer  ftatutcn  mit  ber  C3cit  t)cr= 
famlet.  5lber  toic  e§  menfd^en  t^ab  ift  getoefen,  §o  ift§  auä)  mit  ber  qeit  i'» 
oorfdjtüunbcn,  an  bie  ftud,  bie  ben  !)cl)ligcn  3iomifd)en  ftuci  I)altcn,  bie  finb 
altern  \)n  ^2lbamant  gegraben  unb  fcfter  bef)altcn  t()anfent  mal  mef)r,  benn 
ba^  ©uangelium  6f}rifti.  3lufe  ttia§  getjft  ba§  gefdjcljc,  mag  t)berman  toot 
gre^ffenn. 

3um  21.  2)arumb  Goncilia  f)inn,  ßoncilia  l)er,  finb  e»  menfc^en  lere,  20 
^0  gellten  fie  nidjty  mctjr,  §0  finb  cä  nit  Goncilia,  e§  finb  taberncn  unnb 
^uben  fc^ulen.  ^d)  glatüb  6f)rifto,  ia  aud)  fand  5Panlo,  fetjncm  ^^IpoftcU, 
me'^r  ben  allen  6oncilii§,  toenn  l)f)r  auc^  §0  öiel  tocrc  al^  fanb  am  mcl)r 
®Qi.  1,8.  unnb  ftern  am  l)l)mcl,  ber  fid)  fclb  unnb  alle  engclt  tnilt  öormalcbcljt  l)abcn, 
toenn  fie  nit  bo§  tuort  gotti»  für  tragen,  ßoncilia  foHen  mit  fc^rifftcn  obber  2.> 
mit  gelüiffen  antjetjgen  beS  gcl)ftiy  l)anbellnn,  Joie  bay  erft  ßoncilium  ber 
aipgjd).  15.  ^^poftelnn  tljet,  '2lct.  15.  8ie  toerbeuy  nodj  lange  nit  bctuel)fen,  ha5  etju  Goncili 
ben  ^eijligen  get)ft  '^obe,  unnb  fie  an  ftatt  ber  ganljen  (Sl)riftenl)et)t  fitjcn,  iuie 
fie  Plenen  unb  furgcben,  cö  fcl)  benn,  ha§  fie  bie  fd)rifft  unb  gottiS  loort 
füren,  mau  toirt  t)l)n  nit  §0  glatuben  l)^ri§  rf)umi§  unnb  el^gcn  ge^engui§.  30 
©pS.27,2.'6^9cn  lob  ftindct',1  fpridjt  Salomon,  unnb  ba§  iä)  fage:  (g§  ift  ber  groften 
unglud  el)niö  ijun  ber  6f)rifteuf)el)t,  ber  fc^cnblid)  Oorbampter  lDal)n,  ba^^  man 
bie  Goncitia  ad)tct,  fie  i]abü\  bm  l)cl)ligeu  gcl^ft,  Bo  l)t)r  unter  3iüent}igen  laum 
cljniB  ift,  bah  bie  fd)rifft  braucht  unb  ben  getjft  beloelj^et.  Sie  l)aben  gefel)en, 
ba^  bic  crftcn  Goncilia  tjm  get)ft  gcljenb  glaubloirbig  finb  toorbcn.    .^aben  35 

1  6onciüi§  CM  gefd^t^fft  D  cttcuttett  M  4  geje^  CM  5  bic  bod^  D  turnen  M 
7  onbet  C     rtirtig  D     bcm  C  9  lo^jffcn  M     ftcbet  D  10  furd^t  CM     borftonb  CM 

l'J  ge^e^  1)  13  btundct  C  14  öorjamlct  CM  15  tf)anbt  1)  tf)at  M  16  9i6mtfd5cn  M 
18  ßuangctiou  M  24   fterncn  1)      üotmatcbcljet  CM  20  gcljftSM  30  i)'^re§  M 

31  gtoftcn  ungludE  M  32  hjon  l)  34  Btauc^  CM 

»)  SBcrgl.  ^tgticola,  300  ©pric^tüörtcr  Nr.  214.  SBanber,  ©prid)h)örter=2ejifon  I  772  flg. 
Salomon  unb  5JioroIf  23.  238.  239. 


33on  ber  23cidjt,  oB  bk  bn  33apft  mad)t  tjabc  3U  gerieten.   1521.  151 

fi(^  nu  aud§  ^nn  btc  felBcn  e^xc  gcbnmgcn,  gar  itic^ty  angcicl)cn,  ob  fie  uBtr 
taufent  me^l  ungictjd;  [inb  am  Ic6cn  unb  gcljft  bcn  erftcn  fjeljligctt  dettern  ijn 
tjljren  ßonctlten,  unb  tuic  fic  unter  gottiö  namcn  muib  icfjctjit  gotüd^cr  U)ar= 
l)el)t  l)t)r  etjgen  lugcii  prebigcn,  ^0  gcBen  fie  anä)  unter  beut  namcn  unb  ttttel 

5  ber  l^etjltgen  (Soncttia  t)^rer  f^nagogcn  unb  taberncn  gei(^tt)urm  un^ernn  elenben 
feien,  !ur|ü(^  Inie  tutjr  mit  bem  öoltf  ^u  marc!t  fomnien,  §0  muffen  tutjr 
Pfeffer  beraten  unb  meu§  mift  freffcn. 

^um  3h)et)  unb  |h3en|igften.^  äßen  |u  etjnem  ßoncilio  ntt  mel^r  getjorct 
ben  etjn  borfamtung  bieler,  hk  ßarbinol  f)utt,  JBifc^off  tnfulen  unb  paretf) 

10  tragen,  ^0  moc^t  mon  auc^  bie  f)ult3ern  t)el)Iigcn  au^  ben  tixä)m  öorfamlen, 
^^n  ßarbinal  :^utt,  33ifcf;off  tnfulen  unb  Barrett  auff  fe|en  unb  fagen,  eS 
fet)  etjn  Goncilium,  §0  lüere  Ijljnfurt  !et)nö  I)el)ltgen  gel^fts  not^  ©uangelium» 
nott  t)nn  ßoncilii^,  !unb  auc^  etjn  igüc^er  maier  unb  Bilbener  tüol  etjn  6on= 
cilium  machen.    2ßa§  fetjn  fie  aber  me^r  ben  !(o|  unnb  Uoä),  bie  ungetereten, 

15  ungel)ftüc§en  Garbinol,  Sifc^off,  boctoreö,  bie  un»  mit  ben  ^tten,  ^statten 
unb  paretten  etju  faftnadjt  fpiel  machen,  ha5  h)l)r  fie  für  bie  an  fef)en,  hk  fie 
feI6  gar  ungcrne  n)eren,  unb  bocf)  l)f)re  üetjber,  t)()r  gepcrb,  l)§r  ftat  Befi^en, 
unb  fcf)rec£en  unS  mit  bem  fpruc^  ß^rifti:  '2Ber  cucf)  f)6ret,  ber  ^oret  mid^',  ^"c- 1^>.  ig- 
alB  ^ett  tjtjxi  ß^riftuy  16efoü)n  feu  fogen  n)a§  fie  tu  ölten  ?    6r  fagt  aöer  al^o: 

20  '@el)et  i)t)n  unb  leret  fie,  \va5  iä)  eud^  6efoll)n  ^abe',  on  3lue^ffel  nit  toas  fieä'Jnttf).2s,i9. 
ertic^ten  modjten. 

^JJiodjt  aber  tjcmanb  fagen,  bie  mtjr  ettlic^  fdjulb  geben :  'foll  !el}n  menfc^en 
gefe^  fetjn,  §0  muft  aud;  telju  Joeltlic^  regiment  fclju.  Ä^iltu  benn  all  ubir= 
!et)t  n^berbrudten'?'  anttüort  ic§:  2ßa§  ge^^t  toeltlic^  regiment  hk  fac^  an? 

2.->  Siffen  luol,  bo3  S.  5]3aulu§  unb  ^etru»  l)a'6en  tneltlicl;  fcfjtücrb  unb  gefc|  ge= 

potten  |u  f)alten  Uo.  13.  lit.  3.  1.5pe.  2.    ^^Iber  lucltlid)  regiment  unterftefjtiira,^'^*' 
f{(^  nit  bk  geluiffen  |u  regiern,  ^onbernn  l)anbelt  nur  Ijnn  ^etjttidjen  guttcrn/'''''^'^''"'' 
Gin  ftetjnme^  mu^  ctjn  gefc^  Ijaben,  ba»  er  nit  ein  eil  lang  für  ein  Ijalb  neljm. 
Gljn  fcfjuftcr  l)at  gefe|,  hau  er  einem  finb  fctjn  man  fd}uc^  mac^t.   i^a  morbcr 

30  I)Q6en  gefe^,  ba5  bie  auHbeut  gleljrf)  teilet  lüerbe.  äßag  gel)en  foldj  gefe|  benn 
geljft  unb  getoiffen  an  ?  ^^l^o  hjeltlic^  u6irfcl}t  l)at  gcfe^,  ha^^  et)n  bem  anbern 
an  gutt,  el)r  unnb  le^b  nit  fd;abe,  fpridjt  aber  nit,  ha^  ha  burc^  ha^^  getüiffen 
für  gott  iDol  regirt  fei),  ^ilber  ber  iöapft  unnb  geljftlidje  fe^er,  bie  farcn  mit 
fiucifer  ubir  ben  ^^mel,  geben  für,  l)I)r  bing  fei)  gotlic^  unb  mac^c  für  gott 

35  frum,  regtre  unb  für  bie  gelüiffen  Iju  rec^t.    2)a»  !on  gott  nit  Iel)ben,  ha 

1  ufcittaufent  A  3  goUicCjcr  M  4  lugen  B  lugcitn  C  7  unb  muft  mift  CM 

8  geboret  M  9  ^tt  M      pauct^  ABCM  lu  l^ul^ctn   M   l)ur^cn  D      üotfamln  BC 

11  f)utt  BC  pauctf)  M  H  uugelcrtcn  M  15  l^utten  BC  16  panctten  ABC  pannetten  M 
faftnad^  A  faßnac^t  Ü  ITftabtM  ISl^orctBC  l^orct  BC  19  l)efoll)en  M  20  ©ef)t  M 
22  mhäjt  M  25  „©."  fc^  in  M         27  regiren  CM         28  oinet  eU  D         29  manä  Ü 

morbcr  M         öü  gctat)let  D     bcn  gcift  BCM         31  einer  M         34  gotUtfj  M        35  füre  M 

')  iJ3erg(.  oOeu  S.  57. 


152  S3on  hex  S3ei(i)t,  ob  bie  bcr  2?ap)"t  mad)t  tjabe  ju  gerieten.    1521. 

ift  er  et)n  ctjffcrcr,  bcu  tjtin  bcii  gctüiffcn  lüil  er  allcl)n  fctjii  unnb  feljn  tüott 
atte^n  regieren  lofjcn,  ha  fott  frcl)t)cl)t  fclju  Don  allen  nicnfd;en  gefe^en.  Benn 
nu  ber  23a|)[t  tnie  ber  .1n^el)f3er  bie  gctniffen  faren  lief]  nnnb  [trafft  nit  lücl)tter 
benn  ber  Ätetjfer,  [30  Ijettiy  feljn  nobt,  aber  er  tuil  bie  gelnifjen  gefangen  l)aben, 
nnb  fol  gotti§  h)ort  feljn  tüort  gleljd)  fet)n,  unb  er  ticfjtct  e^n  ctüige  ftraff  ^ 
nnnb  einigen  loTjn  fcljner  gepot,  ha^^  Mjn  ilcljfcr  tl}ut.     5)arunib  ift  er  ber 

2.2Dc)i.-2,i.^2lnticfjrift,  ber  fid)  nbir  gott  feljt,  tnie  6.  ^anl  fagt,  nnb  Bridjt  auff  bie  bratrt 
lammcr  ß^rifti  unb  tnad)t  alte  ß^riften  fccten  iju  l)üren.    O  bu  aEcrgroffift 
f)ürn  tret)ber,  tnie  tuctjt  uBirtrifft  bctjne  Büf3l)et)t  nnb  Bnberet)  alle  toort,  alte 
banden,  alte  bornnnff t !    ®cnn  tuer  mag  erljelen  bie  geluiffen,  bie  er  mit  fcljnen  i" 
gepotten  at§o   öorrndt,   erlünrgt  unb  fdjcnbet  l)nn  aller  mclt?     2)a§  l)el)ft 

2.  xf)cff.  2, 9.  lg.  ^aulu§  bie  rcdjte  Icljte  tuirdung  beä  uBirftcn  unb  crgften  tenffelS  ©atane. 
3)a§  fei)  gnug  gefagt  üon  menfdjen  leren,  l)off  e§  fei)  feft  gnng  gegrunb  uiit 
f(^rifften,  toic  fic  ^u  mel)ben  fetjn  at§  ha^2  grofift  ungtnd  auff  erben.  9Iu 
lüotten  mijr  fürt  faren  unb  ha^j  angrel)ffen,  barumB  bie^c  öorrljebe  ift  ge=  i-^ 
fc^e'^cn,  ncmlid)  bie  l)cl)mlid)e  petjdjt,  ber  fid)  alle  tuelt  nnb  BiEid)  Bcelagt. 
äßollcn  Ijum  erften  fet)en,  oB  fie  gott  obber  menfd)  gcpotten  l)att,  unb  al^  ben 
un§  rcd^t  unterridjten.  (So  l)aBen  Bi§l)cr  fidj  üiet  nit  bcr  felBen  frag  Bc= 
!ummcrt,  unb  folt  nndjriftlid)  geEt  tragen  f)aBen  bcm  ^opft,  tüo  ber  iar= 
mardt  lüere  angangen,  bay  mcnfdjen  gcpot  mere,  luicmol  ber  Bo^  gct)ft  eljn  l'o 
anber§  brlju  angefcl)eu  tjott,  baran  t)I)m  mel)r  gelegen,  hcn  an  be§  Sapfty  get)^, 
er  ^etti§  fonft  lengift  fclB§  auffgcftodjen. 


2)a^  niibcr  k\ß. 

Um  erften.    äÖl)r  fragen  art)ie  ben  33apft  nnb  alle  bie  feljnen, 

lüo  l)er  fic  mod)t  l)aBen,  bie  Bet)d)t  anffljulegen  aüen  6l)riften,  2.=. 

\inb  mo  ba§  got  gepottcn  l)aBc.    Xrctt  l)cr  für,  t)l)r  lieBcn  frcnnb, 

l;,el)gt  Bricff  unb  figel  etnery  amptö  unb  gebt  rcdjenfdjaff t ,  luie 

i.^;5cu.3, 15.  ^a^Sfesw  fand  5pcter  eud)  gepottcn  l)att,  ba  er  fagt:  'l)l)r  folt  Bcrct)t  fetjn, 

urfadj  jn  aeljgen  eiuri^  glaluBcnö'.    8ic  Brengcn  auff  jnm  erften  hcn  \pxnä} 

<üiatto.8, 4.(Sl)rifti  yjlat.  8.  ha  er  ben  oufjfeljigen  reljuiget  unnb  fprad):  'öeljc  l)t)n,  er-  30 

|cl)gc  bi(^  bcm  priefter  unb  giB  bein  opffcr,  toic  ^JJiofe»  tjt)n  gepottcn  l)att'.^ 

4  ^ctt  e§  M  5  ]t\)m  mxl  1)       cvtidjtct  DM  7  enbcä^tift  M  8  fjUttn  BCM 

gvoffift  M        9  t)uru  15CM        lü  gcbaudcu  D        11  ücvtrudt  D        12  ulOcrften  C    crQcftcnn  G 
crgcftcn  M         14  arojjift  U     unglucE  M         15  fort  IM  17  ab  A         20  fcofegc^ft  A  i.o&= 

geijft  B    bofec  B  6ofc  M  23  2)te  Sluffd^rift  fe'^tt  in  D  26  im  M 

')  Scrgt.  Totr.  Loml).  IV.  Sent.  dist.  17  A.  18  F.  93crt()otb>5,  5Bifd)Df'i  boit  Pfiicinfce, 
letotfdje  ItjCülogcl),  tjcrnuög.  Don  3icitl)mcict.  ^JJJüiidjcn  1852  S.  50ü  unb  bie  bort  aiiijejDijeiic 
©teEe  au§  5pfcubo  =  5Utguftin  de  visitat.  iniinnoruiu  II  4.  Eck,  Encliuiridion  loc.  conun. 
cap.  8.  (ed.  Colon.  lOUU  pg.  'J7). 


S3on  ber  Seicht,  ob  bie  ber  iBapft  mac^t  i)abt  ,^u  gepieteu.    1521.  I53 

§ie,  fprcc^en  fie,  tjatt  6t)nftuö  Bctolljcn,  bcm  prtefter  ft(^  |u  cr|el}gen,  bQ§ 
tft,  er  foU  bcm  pricftcr  l)e^mlic^  Beichten  fct)n  funb,  unb  tote  iüol  bQ§  feo  etjn 
nerrtdjtc  glo^c  ift,  baö  fic  6illicf)cr  üorIad)t  beim  Inibberlcfit  luitrbc,  tüoHen 
tül)r  bod)  l)f)n  bicncu  unb  l)()rcu  t^rttjum  öon  l)()u  iiemen.    Sie  folteu  aber  nit 

5  untüiEtg  fe^n,  ba§  bie  fc^aff  anheben  ^u  leren  hie  l^irtten,  bie  fc^uler  ben 
nict)[tcr,  bie  untertf)ancu  hk  iibirftcn:  hk  t)or!erung  ift  \}\]X  fcfjulb,  fcljutemal 
fie  gar  unb  gan^  luibberfijnnifd)  unb  borferet  finb.  äßenii  clju  blinber  fci)cn 
tourb,  unb  ber  blinbenle^ter  bliebe  blinb,  ^off  iä),  folt  billidj  ber  blinbcn= 
le^tter  fet^ner  c()re  unb  meljfterfdjafft  fic^  t)or^eijI)en  unb  bcm  fcf)cnbcn  folgen,  • 

1«  obber  ol^  ct)n  unfljunigcr  narr  öorlaffen  lücrbcn.    Gö  ift  aurf)  bie  borferuug 
nit  nett).     2)aöib  pfa.  118.  fpricfjt:  'bu  ^aft  mirf)  iüet)§  gcmadjt  ubir  atte;i-^'j'^. 
mcl)ne  fcljnb  burd)  beljn  gcpott,  barumb  hivj  iä)  t)mer  brau  bl)n.    ^sä)  blju 
!(uger,  benn  alle  meljue  mcijftcr,  barumb  hiVj  iä)  mit  betonen  be|cuguiffcn  Iju 
t:^un  fjobt.     ^d)  btjnn  borftenbigcr  benn  bie   alten,   barumb  ha^j  iä]  beljne 

15  fa^uug  bcfjütte'.  6»  ift  nit  iuunber,  ha^j  bie  narn  llug  toerben,  bie  ]xä)  an 
gotti»  hjort  l)alten,  unnb  hie  luctj^cn  narn  toerbcn,  hie  fic^  an  mcnfc^en  lere 
:^aEten,  barumb  hai  mir  audj  mct)r  miffcn  benn  un§er  S3a|)ft,  iöifdjoff,  Gar- 
binal,  5pf äffen  unnb  ';)Jlond^,  madjt,  fie  laffen  gotti§  toort  liegen,  ha^  liedjt 
otter  creaturn,  unb  tricc^cn  bcm  tcuffcl  naä)  ijun  menfc^cn  leren,  hai  finb 

20  et)ttel  finfternifj.    Xrumb  fpridjt  gott  Dfcc  4.  1]U  bcn  fclbeu  Dorfcrctcn:  '2nt->ot- 4,6. 
^oft  t)on  b^r  getüorffen  ertentni»  meißner  toortt,  brumb  tüiE  id^  bic^  tnibber 
öortucrffcn,  ha^2  bu  nit  fetjcft  metjn  pfaff\    ^2ll§o  gcl)ct  cS  nad)  bcm  j:t)ij.  pf a :  ^i^,.  is,  27. 
G)ott  borferet  fid)  mit  bcn  bcrfercten. 

3um  anbern.    :3fty  aber  reblidj,  fdjtoetjg  c^riftüd^  t^on,  ha^  man  auff 

25  foldjen  lo^cn  grunb  etjn  folc^cn  iamcr  tjnn  bie  mclt  batoet,  fold)  fc^djung,  folc^ 
angift,  fold)  tljranncl),  fold)  frcöcl  unb  gematt  ubit?  O  Stapft,  toie  fil)ct  fic^ 
"^ic  bcljn  unnb  ber  bet)nen  borbicnft!  ^iitn  erftcn.  5)l)r  molt  mit  tcljucm  bunctcUn 
fpruc^  getrieben  felju,  c^i  fott  alliö  tlar  unb  cljgentlidj  fcpn  au^gctrudt,  may 
eud)  bringen  foll,   molt  bennod)  ungefangen  fctju.    äBarumb  bringt  l)l)r  un-i 

30  benn  mit  biffem  fprud)  iuir  beid^t,  ba  tclju  toort  bon  ber  bcl)d)t,  fcpn  mort 
bon  hcn  funben  t)nnen  ftett,  ^onbernn  aEcl}n  'ber  geretjnigcte  foll  fid;  bcm 
priefter  ^cljgcn'?  ^tem,  fear  bod)  ber  felb  priefter  Woici  pricftcr  l)m  alten 
gefe^,  ber  !et)ne  madjt  l)at  funb  ^uborgcbcn,  bcn  bas  ift  aEdju  bcm  nelucn 
teftament  mit  ben  fd)luffclnn  geben.    (5$  Ijcttcn  t)^n  bittidjcr  hie  ^iHpoftel  ab= 

35  folbirt.  äßiltu  aber  fagen,  er  l)ab  bebeuttet  bie  bet)(^t,  bie  bcbeutung  muftu 
bctucljBcn,  benn  ea  modjt  eljn  anber  and;  elju  bcbeutung  brau§  faffen  auff  elju 


3  öortagt  BCM  tocrtcgt  D  4   l)rt:^unilj  CM  5   fd^ulcr  BCM  G   fiutcmat  M 

fe^ttnalS  D  7  fic  fo  gar  D      feiern  C  8  bliubcleiter  BCM      bleibe  BCM  betljbe  1) 

13  Huger  BC     aUcinc  C  alle^nc  M    bctjncm  M        l.j  be^uttc  BC    narren  BCDM        IS^JJund&M 
21  brum  BC  23  öoricrctcn  BCM  24  3ft  B     rcblitf)  iä)  gcjcOcljg  D         29  bringen  jr  1) 

34  fd^lüifcln  M  3(i  moc^t  M       baraufe  BCDM 


154  S3on  bet  Scidjt,  ah  btc  bet  S3a)3[t  madjt  Ijabc  ju  gepietcn.   1521. 

anbeiB,  ioeldjcm  folt  iä)  benu  glauBcnn?  gigurcn  unb  beuttungcn,  btc  16e= 
toeren  nid^tö,  fagt  ©.  ^luguftin.^  ^cf)  lüilt  aucf)  etju  beutung  geben,  bic  foE 
nel)!-  fet)n  bcn  bic  bcl)nc,  unb  i[t  bic.    (^ö  ift  !et)n  ä^e^ffei,  ba§  alle  figurn 

<Röm.  3,  'ji.  unnb  ganl  gcfc^  5Jtofi  auff  fö{)ri[tum  hjcljfen,  lüie  S.  5pau(  9to.  3.  Icrct.    5ll^o 

bcr  pricftcr  Ijm  alten  tcftamcnt  bebeut  (5()nftum,  ber  allein  prieftcr  ift  für  ö 
unö  aEen.  äßenn  )x>i)x  nu  burc^  fctjucn  glatubcn  geretjuiget  tüciben,  finb  lt)l)r 
fcljulbig  uns  für  l)()m  ^u  crljcl^gen,  boö  ift  betennen,  ha^  tnljr  öon  uuy  fclber 
et)tel  funb  fe^n,  unnb  altern  au§  ferner  gnaben  frum  felju.  6ic^,  ber  band, 
ha^j  lob,  bic  e^rc,  ha^i  belennen  ift  bebeut  burd)  bifec  figur,  ba  fl)nb  alte  mcnfdjcn 
ijuncn  begriffen  on  untcrfdjeljb ,  bcn  fie  finb  aÜe  für  got  funber,  unb  alXet)n  i" 
aufe  6f)rifto  rechtfertig:  ha'^  ift  bic  rci^t  bebeutung,  bic  auff  bcn  glauben  ge[)t, 
nit  auff  bic  iücrd,  auff  6()riftum  unb  nit  auff  mcnfdjcn. 

3um  2)rittcn.    5U§o  ligt  ber  fprud).    ^um  anbernn   füren  fie  bal)er 

©pncf,iD.27,bcn  fprud)  Salomoniö  proücr.  27.  '2)u  foüt  mit  ))kt)^  cr!cnncn  ha§  angcfid)t 

bel)nc§  bi§ey'.2     ."pirau^  mad^cn  fie  et)n  fold)  crforfi^ung  ber  getüiffen,  ha^  ^^ 
!et)n  cnb  noc^  rüge  ba  ift,  glo^ircn  alfeo,  ha^  angcfid)t  l)ei^  ein  gelniffcn.    ^vft 
ha^j  nit  cljn  tüunbcrlidj  latin  unb  beutfd)  ^    '^ngefid^t  t)ct)ft  baä  I)crl},  unb 
ertcnnen  l)cl)ft  betjc^t  l)orcn!    äßie  aber,  lücn  l^cmanb  nit  Inolt  bcidjtcn  obbcr 
nit  reljn  bciii^tcn,  tric  offt  gefd)id)t,  tuo  luiltu  bcn  fetjn  angefic^t  ertcnnen? 
bu  niuftö  l)^c  erfennen,  foUtu  beut  gepott  gnug  tl)un.     i&ö  mufj  and)  eljn  20 
fel^ant  gott  fe^n,  ber  bt)r  fold)  bing  gepicte,  baä  nit  l;nn  bcljncr  mad)t,  fonbern 
tjun  et)nfe  anbern  Ijcimlidjcn  luiEen  ftet)et.    äBo  I)at  er  foIc§  gcpot  niel)r  geben? 
übber  tucre  eß  nit  et)n  nicljuung,  bic  iDctjl  \\)t)x  uuy  §0  fret)  iju  gloficrn  gc= 
tüalt  genummen  l)abcn,  h)ir  !ercten  hcn  fprud^  umb  auff  bic  lüet)§:  'hu  t)i()e 
folt  bcl)n  angcfid)t  mit  ölel)^  Iju  ertenncn  geben',  auf  ha^  fold)§  gcpot  Don  -'•> 
unö  auff  bic  bci(^ttinber  tcme,  luic  broben,   ber  anfefetjige  muft  fid)  crljct)gen, 
unb  nit  bcm  priefter  gepotten  luar,  aEc  aufefe^igen  |u  ertennen,  bcnn  c§  hjcrc 
l)f)m  fdjlücrc  geloc^en.    6i()c  auff  fold;en  peltjcrmeln^  ftctt  bic  bcidjt  unb  has^ 
gan^  5öapftum,  nod)  tüoEen  fie  niemant  bic  fdjrifft  lüiffen  laffen,   bcnn  fid^ 
fclb  aEcin,  mctjncnb,  l)l)r  bing  ftcl)e  auff  ftcrdcrn  fctulcn  bcn  ber  t)t)mcl,  aber  30 
fie  t^un§  barumb,  ba^  niemant  foE  l)inber  bic  groben  lugen  unnb  triegcrcl) 


1  »itd^cm  M      icbcuttungcn  BCDM          2  kbeuttung  1)         G  gcrctjntgt  CM         7  für 

un§  jetfecr  BCM  für  D        8  front  COM         10  bor  got  D        15  §ic  aufe  D  IG  rugc  BC:m 

rütt)  D  18  Igoren  M  SBir  A  19  tuic  Itjiltu  BCDM  20  muft  BCDM  21  fcöamcr  I) 
22  tua  D          24  genommeil  M          28  fdjhjcr  DM          ol  lugcu  M 

')   SJcrgt.  oOen  ©.  60.  -)   Thom.  Aqu.  in   IV.  Sentent.  dist.  17.  qu.  ii.  aii.  3. 

qu.  ö,  2:  ^mandatum  divinum  est  ad  rcctores  Ecclosiavuni,  ut  diligenter  vultiini  pccoris 
sui  agnoscant,  Prov.  XXVII.,  quod  inipeditur,  si  alius  quam  ipse  confessionom  cius 
audiat".  SBcrgl.  Dcfolompab'j  3d)rtft  Quod  non  sit  onerosa  Christianis  cont'essio  H.  li.j  flfl-, 
bet  ^toax  and)  bie  ^Bc^iefjung  bicfct  ©tcitc  auf  bfiö  forum  conscientiarum  obtoeift,  ober  bori) 
bic  2ßortc  aU  2lnlüeifung  an  bic  geiftlidjen  .^lirteu  fafet,  „ut  per  seipsos  gregis  curam  gerant". 
^)  Sergt.  SKanbcr,  oprid)h)örtcr=ycji£ou  111  1208. 


Üiott  ber  Seicht,  ob  bie  ber  35oJ)ft  maä)t  X)abi.  311  gcpictcn.    1521.  I55 

!ummen,  lugen  mag  boy  lidjt  nit  lct)ben,  brumb  toil  fic  aEein  tebcn  unb 
red^t  l^abett. 

,3um  öicrbcn.  %nä)  ftnb  fic  iiit  ^0  furfic^tig,  ba§  fte  TBcbcdjtcn,  baä  bie 
beidjt  i[t,  h)ic  fie  )elb  leren,  eiju  facrament  beö  nennen  tcftament»,  unb  tjm 

5  alten  bie  htiä)t  nit  gelreBen,  unb  6alomon  felb  nit  geBeicf)t,  !unb  auc^  nit 
beichten,  bie  tuetjl  !ci)n  fc^luffel  geben  lüarcn,  biumb  toollcn  \ü\)x  bey  fpruc^y 
rechten  üorftanb  ^orcnn.  Salomonn  leret  am  felbcnn  ortt,  tüic  ei)nn  iglidjer 
foll  fct)ner  guttcr  toarten,  bay  et;  \fym  brau  gnugen  laffe,  fe^e  |u,  bay  er  nit 
feljniö  ne^iften  gutte  befil^c.    Sljntemal  bi^  leben  turlj  ift,  brumb  foll  el)n 

lu  igtic^er  t)l)m  benugen  laffen,  nitt  fc^arren  unb  trafen,  aU  tüo(t  er  etoig  l}ie 

leben,  unb  laut  alBo:  'S)u  folt  t)f)e  tütfjen  bay  angcfidjt  beljuy  fifjCy,  unnb  spridjiB.o?, 
fe|  beiju  l)er|  auff  bel)n  fjerbe.     S^enn  hu  toirft  nit  ciüig  ei)n  l)err  fet)n  bey 
guty,  üuä)  nit  ein  ubirljerr  t)nier  unb  ijmer.    S)ie  iüic^en  ftef)en  offen  unb 
ba5  graB  Jüec^ft,  unb  l)eh)  famlct  fid}  auff  ben  bergen  (bay  ift,  forg  nit,  raube 

15  nit,  la§  bir  gnugcnn,  rtedjft  boc^  aHe  tag  gra^  unb  ^etu,  boä  feit  ift  if)e 
nit  3u  gebedt,  iüie  tt)ucftuO-  2)ie  lemmer  lafe  bir  tleljber  geben  unb  bie  fc^aff 
ha5  lolju  geEt  ^um  aderbatt)  (bay  ift,  borteuff  fie  unb  loßc  gelt  brauß,  ba 
mit  bu  Ionen  unb  balüen  mügift,  nit  groffe  l^etofer,  ^onbcrn  benn  adcr).  £a$ 
bie  gcl)§  mild^  bein  fpcife  fel)n  t)m  Ijatüßc  unnb  |ur  nobburfft  betjncy  gcfinby 

20  (bay  ift,  mad;  milc^,  putter,  fe§,  iß  baOon,  üorteuff  unb  fdjaff  bl)r  bein  nob= 
burfft  brau^)'.  ©il)e  feo  leret  tjk  ©alomon  toibber  ben  get)|  unb  forgc,  ioie 
fii^  ein  menfc^  foE  gotlic^  ncren  l)nn  benn  ^cljtlidjcn  guttcrn,  unb  tüir  Ijaben 
el)n  beidjt  brau^  gemacht!  2)aö  er  aber  üonn  beut  angcfid)t  beö  fil)cö  rcbet, 
meinet  er  ha^  anfe^en  unb  gcftalt  bey  filjey,  benn  et)n  l)glid)er  fennet  fel)n 

25  fif)e  für  einä  anbern  aufe  bcy  fif)eö  gcftalt,  ob  ey  rob,  luei§,  tlein,  gro^,  tpenig 
obber  öiel  fet).  8olc^  eu§erlid)  form  nennet  bie  l)cbreifd)  fprad)  ein  angcfic^t, 
unb  fe|t  eö  gegen  bay  I)er^,^  fprid;t,  (^ot  fct)e  unb  ridjte  nadj  bem  ()er^en, 
unnb  nit  nac^  bem  angefidjt,  tüie  bie  menfdjenn  ridjten  unb  fe[)en. 

3nm  funfften.    2^cr  britte  fprucf)  ift  :3öi-obi  bcö  ?(pofteE  3"cob,  ult:3ac.  5,16. 

30  unb  laut  al^o:  'S^efennet  eigner  bem  anbcrnn  etur  funb  unb  bittet  für  cljun- 
anber,  bay  t}i}\:  feiig  toerbet'."''  .^ic  fummen  tuir  l)n^  nctr  teftament,  unb  für 
inar  t)ie  inirt  hk  bcid)t  unnb  funb  bcrürt,  ba  er  fpridjt :  '2?cfcnnct  clur  funb\ 
^ber  er  fe|t  cljnn  fel^amcnn  beijdjtoattcr,  ber  Ijeljffct  "<!Uterutrum',  ber  gefeit 
bem  SSapft  unb  $Papiften  gar  nic^ty.     Sllterutrum  l)cl)ft  'cljucr  bem  anbernn' 

1  lumtne  ABC  lommc  1)  lommcii  M  lügen  M  5  fclbä  D  7  l^oteu  M  8  guugc  A 
Genügen  BC  knugen  DM  9  net^fteii  gutt  1)  Sctjtmalg  D  lu  Genügen  M  11  bcineä  CM 
12  fcfet  BD  13  ubcr^ctt  CM  lö   bitf)  tcnügcn   D  16  t^uftu  M  17  loßc  BC 

bo  BC         18  mugift  BC         19  fpcii'e  M         'JJ  gotlid^  M        26  .t)ctivaiidf)  D        29  %po\tcU  CM 
30  kuttet  BCDM      ctoct  CM      bittet  M  31  .^it  C      lommen  CM  32  beiuit  BCM 

etoct  M  33  gefcUet  CxM 

')  SJergt.  Oecol.  1.  c.  35t.  lij:  „''SB  dicit,  non  "'i'^,  vultum,  non  viscera,  exteriora, 
non  intel•iol•a^  ')  23ergl.  Occol.  1.  c.  331.  N  i.j  flg. 


156  33on  ber  Seidjt,  ob  bic  ber  Sapft  madjt  Ijobe  ju  gepieten.   1521. 

obber  'unternonbcr'  unb  mc^nt  un§  aEc  fampt,  barau^  bann  folget,  ba§  bie 
^elji^töetter  foUert  bcn  ktjdjtfinbcrnn  Beichten,  unb  ba§  fie  nit  QHe^n  Pfaffen, 
Btftfjoff,  SSapft  fcl)n,  fonbernn  ct)n  iglic^cr  (5()iiftcn  tücre  Sapft,  T6ifcf)off,  pfaff, 
nnnb  ber  iBapft  muft  ^()m  beljdjtcn.  G()r  fie  ba«  3U  geben,  (äffen  fie  tnel 
lieber  ben  fprud§  faxen  unb  befennen,  er  rebe  nid^t§  don  ber  I)epmlirf)enn  beprfjt:  \ 
ha^j  ift  au^  tnar,  löie  inol  fie  l){)nn  am  erften  gefurt  Ijaben.  ^en  i^acoBuy 
meljuet  ba,3,  toie  e^n  nienfcf),  Inen  er  got  ert^urnt  ()at,  fc^ulbig  ift,  fid)  gegen 
l)^m  öorüagen  unb  fe^n  funb  befcnncn,  §0  tüerben  fie  tjijm  öorgeben,  Jnie 
^i.  32, 5. 3)aöib  pfa.  31.  fagt:  '^d)  i]ab  gcfagt:  idj  iüill  lüibber  niid)  ntct)nn  funb  gott 
be!ennen,  nnnb  bu  f)aft  mir  liorgeben  bic  untugcnt  meißner  funb':  5llf30  aud)  i" 
fot  et)n  iglid)er  gegen  feljnem  ne()ften  fidj  beniutigen,  ^uöor  §0  er  ^()n  bclcljbigt 
t)at,  fetjn  funb  befennen,  nit  fic^  fredj  cntfdjulbigen,  ben  ba  mit  tnirt  !el)n 
frib  unb  etjttel  Ijinberniö  bes  gcpetö.  Xo5  h)i(  er  für  fommen,  ba  er  fpric^t: 
3qc.  5,  Ib.  't)^r  fott  für  e^nanber  bitten,  ha^  t)^r  alle  feiig  luerbet'.    2)aö  mugt  t)l)r  nit 

t^un,  t)l)r  öorgebt  ben  cijuer  bcm  anbern,  tcie  ha^  batter  un^er  au(^  leret  v-, 
'borgib  un^,  h)ie  h)ir  Oorgcbenn  3c.'    5tu  !unb  ly^r  nit  borgeben,  eljuer  beten 
benn  bem  anbern  feljn  fdjulb,  Inie  er  ijlju  beleljbiget  l)at,  ba^i  al^o  elju  iglidjer 
bereit  fet),  t)^m  felb  unred;t  ^u  geben,  auff  ba^  iatj  frib  ble^b  nnnb  ba§  gcpett 
TOattö.  5, 23.  nit  boi1)t)nbert  inerb.    5llf3o  leret  andj  6()riftuö  yjlattl).  5.  fid)  jum  erften  mitt 

bem  net)iften  borjunen,  e()e  er  bai  opffer  jum  alltar  bringe.  -'o 

3um  fed)ften.  3)er  bierbe  unb  ber  ^ctDbt  fprud§  ift  i^o^on.  ult.  ba 
30^.  20, 22. 6§riftu§  ben  ;3ungern  eljnblie§  unb  fpradj:  '5Jemet  l)l)nn  btn  l)ct)ligen  geljft. 
SUildjcn  ^()r  bie  funb  borgebt,  benn  fel)n  fie  bergeben,  unb  tuildjcn  iyf)r  fie 
bel)altenb,  ben  fe^n  fie  bet)alten\  |)ie,  l)ie  getoonnen !  §ie  fpric^t  man :  't)l)e, 
follen  tü^r  bie  funb  borgeben,  §0  muffen  tuir  fie  njiffen,  toie  mugcn  aber  irir  2.^ 
fie  tüiffen,  tüenn  fie  uuy  nit  gefogt  tuerbenr  öic  laft  un§  fcl)cn,  pn  hjildjen 
iamer  unb  fdjiuepfe  fie  fid)  füren  ubir  bcm  fprudj:  ift  ein  fprudj  in  ber  iöiblien 
tribber  bie  Ijepmlidjen  bepdjt,  feo  iftö  eben  bißer. 

^um  erften:  bißer  fprudj  fagt  nid)ty  bon  ber  l)epmlid)cu  beidjt,  ia  anä) 
nic^tg  bon  ber  offcnber(id)en  beidjt,  unb  loo  er  ^lonnge  l)cimlir^  ju  beichten,  so 
fo  3tüung  er  onc^  offentlidjen  ^n  beichten  alle  funb,  benn  C5  modjt  l)ie  ber 
33apft  eben  ^o  hjol  bifputiru  unb  fagen:  foll  id)  borgeben,  ^0  muftu  bcfcnnen. 
diu  niil  id;  nit  f)cpmlidj,  fjonbcrn  offentlidj  borgeben,  §0  muftu  auä)  offentlid) 
beichten.  5llßo  ftunb  un§er  beid)ten  gcpunben  an  fepn  borgeben,  unb  too  er 
mit  bem  borgeben  füre,  ^0  muft  aud)  bie  anl)angcnb  beidjt  folgen.  3)amit  30 
f)ett  er  geinalt,  aEer  ()crtjen  Ijcpmlideit  iju  offenbarnn,  al§  loere  er  gott  felb, 
ber  allein  ber  ^er^en  Ijeljmlideit  Joiffen  h)itt.    2)ringt  aber  ber  fprucf)  nit  auff 


1  unbcr  ainanbct  D    beim  M       2  fic^djüettcr  A    I3ct)d^linbctnn  A       4  Se  D       6  ^l^m  BC 
7  ift  fc^ulbig  CM  9  p]a.  O.  AHCDM  14  mugt  BCM  16  9lun  C      lunbcn  hjir  D 

17  bele^bigt  M  18  iod^  D  20  bovfuncn  BC      aUtct  AB      breiige  CM  21  pxui^  C 

23  borgeben  CM     jt  fie  bc^oltcn  1)        25  mugcn  BC        27  über  CM        28  ift  BC        31  offcn= 
liefen  C  34  ftunb  M  36  offenbaren  BC  offiiibaren  M      Wer  CM      fclber  D 


Son  ber  i8etcf)t,  ob  bic  bev  5^npft  tnocftt  ^obe  311  gepietcti.    1521.  I57 

bie  öffentlichen  Beicht,  ^0  brinc^t  er  aud)  nit  anff  bic  (^etmltc^e  beid^t.  S)arumb 
ifty  nit  tnar,  bov  l)t)n  biffcm  fprucf)  getnott  geben  fei)  hk  beic§t  |u  fobbevn 
unb  auff  fe|en,  nnb  hk  beic^t  nit  an  t)I)r  öorgeben  gcpunben,  §onbern  !ere 
hüv  btot  umb,  ^0  finbcftu  c^.    2:a§  öorgeben  ift  an  bie  pct)c^t  gepunben,  unb 

5  hk  Dorgebung  fot  folgen  unnb  fic^  lencEenn  nac^  ber  bcl)cf)t:  tnil  ic^  f)et)mlic^ 
betjc^ten,  ^0  biftu  mir  fc^ulbig  ()et)mü(^  öorgeben,  toil  iä)  offentlici^  bet)d^ten, 
fo  biftu  fc^utbig  offentlid;  ,]u  nbfoloirn.  WiCX)n  bct)c()t  ftef]t  nit  t)n  bet)nem, 
^onbernn  meljnent  tüilfor,  ba^u  hk  abfolution  ftef)t  i)n  meinem  unb  nit  beinern 
red§t.    ^ä)  i)ab  redjt  unnb  fret)f)eit  fte  ju  fobbernn,  bu  f)aft  nit  red§t  fie  3U= 

10  öorfagen,  ^onbernn  fc^utb  unnb  nob  ]u  geben.  S30  f)at  Gb^iftu-o  feijne  ubirften 
]n  !necf)ten  gemacfjt,  ^0  fereftu  e§  umb  unnb  tüitt  mic^  ,3um  fnecf;t  mac^enn, 
be^eltift  bir  rec^t  unnb  gctnalt  ubir  me):)n  be^c^t  unb  abfolution.  3i^e,  ha^ 
ift  öorferet  bing. 

3um  ftbenben.    3if)e  nu,  ob  nit  ha^  ber  tert  gibt.   6r  fprid^t  nit  'fumpt 

15  unnb  be^i^tet',  obber  'gcf)t  ^t)nn,  ^etjffet  fie  bet)d^ten  t)^re  funb',  Bonbernn 
'loel(^en  tj^r  bie  funb  Oorgebt,  benn  foEen  fie  oorgebcn  fet)n\  9iit  me^r  bringt 
hav  toort,  ben  hai-  bu  fc^ulbig  bift  bie  funb  ^uOorgeben,  tt)er  e§  begert,  unb 
bift  ei)n  tnec^t  ba^u  gefegt.  5(ber  bem  bet)c^t  tinb  ift  tnitfor  getaffen  unb 
folc^  oorgebung  ju  gefagt,  ha^  er  ^f)r  mag  brauctjcn,  Iren,  toie  unb  tüo  er  toit, 

20  toit  er  nit,  ^0  f)aftu  \)tyi  nit  ^u  treiben,  ben  niemant  !an  no(^  fol  geben 
tjemaub  an  feijnen  bontf  unb  loitlen.  5tbfo(ution  aber  ift  ein  groffe  gäbe 
gotti».  @(ei(^  al^  3U  bem  glauben  !an  unb  fol  man  niemant  3mingen,  Bon= 
bern  tjberman  furf)alten  ha?"  (?uangclium  unb  oormanen  3um  glatoben,  bodj 
ben  fretjen  loillen  laffeu  |u  folgen  obber  nit  3U  folgen.    (^»  foUen  alle  facra= 

■2ö  ment  fret)  fein  tjberman :  hjer  nit  taufft  tüii  fetjn,  ber  la^  on  flehen,  toer  nit 
tüill  ba^  facrament  empfal)enn,  i:}ait  feljn  tüol  mad)i.  511^0  tner  nit  beijd)ten 
tt)il,  i)ai  feljn  aud)  mac^t,  für  gott.  Bii)c,  %o  (jabenn  fie  ben  fprucf  auff  bie 
ht\)d)i  genottiget,  ^0  er  eben  ber  ift,  ber  hk  bel)if)t  fre^  machet.  Sßibberumb 
l)üben  fie  hk  Oorgebung  l)nn  tfi^x  milfor  frei)  gefetjt,  ^0  ebenn  bieder  fprud)  fie 

30  notigt  |u  abfoloirn.  2i}a§  folt  nit  iamer^  au^  folc^cm  frcOcln  Oorteren  ber 
fd)rifft  gottiö  folgen,  ha  man  mit  lugen  unb  menfdjcn  getid)t  bie  tüelt  nerret 
unb  Oorfuret? 

^um  achten,     '^um  anbern:  ift-S  aber  nit  ein  frf)anb,  hav  ein  fo(d)  burb 
ouff  gelegt  aller  iDelt,  unb  bod)  3U  folc^cm  groffen  tnc^en  nit  ein  el)niger  flarer 

aö  fprucf  mag  auff  brad)t  Inerben  ?  muffen  fic^  mit  folc^en  angft  glofeen  unnb 
nobreben  ^0  lauBfid)t  unb  bcttclifdj  bcf)elffen,  fo  bod)  6briftuv  bie  tauff,  ha^ 
facrament  unnb  aEiy,  toas  er  t)at  tuollen  l)aben,   fjo  üiel  unnb  flerlid)  au^ 

1  ^emlid^c  ABC        2  ift  M      l)f)n  in  bicfem  M      forbern  D         ö  geniert  ü         8  nit 
in  betjnem  BCDM  9  fotbetn  U  lö  biec^tcn  Bf  17  ba§  »dot  C  21  on  D 

23  ßuongeüon  M  25  an  ftcen  D  28  genottiget  B  genottifjet  C  ntQdfjt  .M  29  loitfor  M 
30  nottig  Ü  nottigt  M  :J1  lugen  M  33  ift  BC  35  mujjen  BC'.M  3G  taufefic^  BC 

tauffid^  M  (auficf)  D       ben  tauft  ^ 


158  33oit  ber  SSeic^t,  ob  btc  ber  58opft  mod^t  fjahe  311  ge^Jteten.    1521. 

gebrurft,  unnb  bi^  tüefen  ber  ()c^mli(^enn  beid^t,  faft  ba§  alter  groffift  t)n  ber 
(i§ri[tenf)eit,  fol  nit  e^nen  el)nl^clen  fprud)  ^abcn!  %uä)  Ido  tüotten  \mx  bie 
tje^ligen  öetter  (offen  ^nn  ber  tniiftennet),  hk  nit  6el)c()ten,  auä)  nit  ha?^  facra= 
ment  empfangen  nnb  nichts  Oon  be§  23apfty  gefclj  Iniffen?  S)a^u  finb  man 
i)nn  ^^(mbrofio,  ^^luguftino,  öiei"ont)mo  nnb  t)t)ren  g(el)dj  mefftgen  öettern  nid}t§ 
öffentlich  baöon  gefc^riebenn,  bo§  hoä)  ttjunber  toere,  h)et)l  fie  fonft  öon  attcn 
C?^rift(i(f)en  fad)en  ^0  nbirflnffig  gefd)riebenn.  (^§  ^at  et)ner  el)n  tnc^  l)nn 
fanct  ^^uguftin^  nanien  gefdjrieben  'be  öcra  et  fatfa  penitentia',  tueld}-^  l)m 
get)ftli(^en  rec^t  nnb  t)n  ©ententiiS  toirb  fedjer  auffgelüorffen,  unnb  ift  tceniger 
6.  ^ituguftini^,  benn  met)n  nnb  bet)n.'  (£r  füret  and)  ^Jiugnftinum  an  et)nem 
ort  mit  namen  unnb  ift  ^0  el)n  grob  ungeleret  topff  gelne^en,  ha^  er  ben 
fprudj  (^^rifti  'toer  mic^  befennet  für  ben  menfc^en,  ben  toil  iä)  be!ennen  für 
mel)nem  üatter',  tfjar  ^um  grunb  ber  {)et)mlid)enn  bct)d)t  für  legen,-  unnb  ber 
gteid)en  öil  me^r.  6»  ift  eben  ct)n  bud)  für  ben  ^apft  nnb  fel)ne  papiften, 
hk  nit  beffer^  ioerb  finb.  6l)n  efell  fol  nit  fet)gen,  ^onbern  biftelln  freffen. 
^Jlber  e§  t)at  öil  f(^abcnn  t()an  unnb  bie  bet)d)t  faft  gefterdt,  ha§  iä)  forge,  fet)n 
met)fter  ligt  brumb  in  ber  ()ell  om  aller  tieffiften,  too  er  nit  Jool  gepuffet  l)at. 
^9.  ^um  britten.  Ubir  baS  atli§  rebcn  fie  toibber  fid)  felb.  Sie  fprec^en: 
*@ott  id)  funb  öorgeben  obber  binben,  ^0  mu^  id)  fie  Griffen,  tüild;  id)  nit 
iuei^,  bie  !an  id)  nit  Dorgcben  nod)  bl)nben :  brumb  mu^  man  bel)d)ten\  .^ie 
frag  ic^:  iüa§  mad)t  benn  ber  ^'apft,  tocnn  er  fi(^  tjnn  fet)nen  buEen  f)oren 
leffit  bur(^  feine  5lpoftell,  6r  öorgebe  aEe  funb,  pel)n  nnb  fd)ulb,  mit  namen 
bie  t)orgeffne  unnb  unbetnufte  funb/  unnb  füret  bie  fcelcnn  t)on  munb  auff 
gen  t)t)mel,  au^  l)ett,  auf]  fegfelor  unnb  aufs  öUcm  unglud/  nnb  er  fan  nit 


1  groffift  M  2  endeten  BCM      entließen  fpruc^  I)         3  itiüftnüfe  D         7  6^rt[ten= 

liefen  l)      joc^e  (,'  tc^reljten  ü            9  \\ä)cx  CM            10  ^luduftinB  CM  14  jein  BCM 

16  t^on  D             17  ^eücn  HCM      in  ber  tieffe  ber  f)eüen  D      flepufjet  BC  21  ^oren  M 

22  Slpoftetn  CM  23  borgcffenc  M          24  unglüiJ 

')  U^erg(.  Oi)p.  August.  Tom.  VI  Venetiis  17.'31  Append.  -231.  ,Totus  fere  hie 
Über  cum  nomine  Augustini  in  Decreta  per  Gratianuni  et  in  Sententias  per  Petrum 
Lombardum  translatus  est  ....  Suppositium  tamen  credit  Tritheniius  lib.  de  script. 
eccles."  Trith.  in  Fabricii  Biblioth.  eccles.  Hanib.  1718  pg.  39:  ^Liber,  qui  de  vera  et 
falsa  poenitentia  sub  Augustini  nomine  iam  impressus  est,  illi  mendaciter  adscribitur, 
quoniam  in  17.  capitulo  circa  finem  ipse  Augustinus  allegatur".  ^)  Opp.  August.  VI 

App.  234.  ,Quod  Omnibus  promisit  indulgentiam ,  aliis  promissionibus  declarat:  Qui 
me  confessus  fuerit  coram  hominibus,  omnis  quantunuunquo  et  quotiescunque  peccator, 
euiuscunque  ordinis,  etiamsi  fuerit  sacerdos:  confitebor  et  ego  eum  coram  Patre  meo." 
')  §ier  beginnt  in  A  ber  bierte  5Bogen;  Dergt.  nnfrc  ßinicitnng  <B.  132.  ■•)  5üergt.  bie 

^formel  ber  ?lb(aji=3!ni"trnctiDnen  „Absolvo  te  plenarie  ab  omnibus  peccatis  tuis  confessis, 
contritis  et  oblitis^  Siapp,  ©djnnpla^  be§  2c^e(if(i)en  ?lb(n§  =  ^ram§.  Setp3.  1720  ©.  77. 
3^er|.,  fiteine  91nd)tefe  111  (Seipj.  1730)  ©.  213.  ''•)  ,,Mandamus  angelis  paradisi,  quod 

animam  illius  a  purgatorio  i)enitus  absolutam  ad  paradisi  gloriam  introducant."  Me- 
buction^buüe  t£(emen§'  VI.  öom  3.  1350.  ,,Et  si  tunc  moreretur,  sine  impedimento  ad 
celestem  gloriam  migraret."     ^trcimbotbi?  ^b(aB^3fnftrnction  in  fiapp,  fil.^kdjlefe  III  ©.  182. 


3]on  hn  Seiest,  ob  bic  bet  iBopft  mac^t  i)abt  311  gepictm.    1521.  159 

tjnen,  toie  t)r  fagt?  ßtncr  ctjnt^  mu§  liegen  unb  trtegen,  ber  5öap[t  obbcr 
t)^r.  .Hunnen  bie  funb  öorgeben  tuerben,  bie  unbclniift  unb  üorgeffen  fel}ub,  ^0 
bringt  unb  fC§Ieuft  nit,  ba^  tj^x  fagt :  'i^  tan  bie  funb  nit  öorgeBen,  ic^  mu§ 
fie  tniffen',  unb  tjoBt  ben  fprud)  mit  ber  Bet)(f)t  norloren,    6(^leufjet  aber  etnr 

5  met)nung,  §0  nerret  unb  üor füret  ber  Stapft  bie  lüettt  mit  fel)nem  öorgeben 
unb  ^^mel  füren.  SCßa»  ioolt  ^^r  t)ie  fagen?  ©i^e  fo  gat)t  e§,  luenn  man 
menfc^en  t()anb  nnffric^t  unb  trilfi  barntu^  mit  gotli(^er  fc^rifft  ftertfen,  aber 
fie  leffit  t)f)r  fernen  ftroern  barb  fledjten.  Sie  maä)i  gar  ibe^enb  3U  fc^anben 
oße,  bie  fie  f(^enben  unb  befielen  tnoüen,  tuie  ber  tretj^e  utan  fogt.    2)rumb^sJ'i*i)  sm- 

10  fc^lie§  iä)  ubir  eudj  bet)be:  l}()r  liegt,  %o  treugt  ber  ^apft,  unb  fef)ret  elur 
kt)n^  rei^t,  l)^r  3tüingt  mit  falfd)er  gloffen  auff  bie  bet)c§t,  §0  mag  ber  Stapft 
!et)n  unbetüufte  obber  öorgeffnc  funb  öorgeben,  unnb  6lel)bt  bie  h)art)et)t  l)m 
mittel  |mifcl)en  euc^  l)l)nburd)  brtngenb.  5iemli(^,  ba§  t)l)r  nur  hie  funb  tniffen 
muffet  unnb  lofen  funbt,  bie  mä)  gebel)d)t  tücrben,  tinld)e  aber  eud)  nit  ge= 

15  6ei)c^t  merben,  muffen  tj^r  nit  Unffen  unb  lofen. ^ 

10.  3um  öierben.  2)rumb  ift^  nit  allet)n  falfdj,  Bonbern  audj  gar  et)nn 
nerrifc^e  bifputation,  ha^  fie  fagen,  bie  funb  mngen  nit  öorgeben  Juerben,  fie 
muffen  Ql)n  ]u  iDiffen  iDerben,  benn  ha^  lüere  ju  el)ncm  unmnglic^em  bing  ge= 
trieben,  fintemal  tein  meufd^  fe^n  funb  mag  ott  erfennen,  unnb  bo»  mel^rer 

20  tet)ll  atlel)n  gott  fnr6el)altcn,  hav  tnenigcr  tet)l  er!anb  tt)irt.    äöie  bau  pfa.  18.*i3i.  19, 13. 
fagt:  '^err,   hjer  erfennet  alle  feljne  funbr  unb  pfa.  39,  '©§  l)aben  mid;  bie ^^^i.  40, 13. 
übel  umbgeben,  ber  tet)n  gal  ift,  unb  me^n  funb  l)aben  midj  umbfangen,  ba^ 
id)  nic^t  ^ab  funb  feljen.    ^r  ift  mel)r,  benn  iä)  l)at)r  auff  bcm  t)eubt  i)ahc, 
ha^2  mir  au(^  mein  t)erlj  abgefagt  l)at  2C.'    ©prid^ftu  aber:  'tja  bie  betouften 

25  nac^  muglid^em  erforfc^enn  foll  man  bepdjten":  3^rag  iä):  iüo  tniltu  ha^j  ^er 
beH)el)Ben?  5lud)  lüo  Iniltu  ha^  )^ii  nel)mcn,  ha^  ^0  öiel  el)nfeltiger  menfdjen 
erfennen,  tüie  fern  fie  fid)  erforfc^cn  unnb  tnild)  funb  fie  bel)d)ten  obber  nit 
bet)d)ten  f ollen?  iuer  tü'iU.  l)berman  fagen,  tuildjy  teglic^,  lüildj^^  toblid;  funb 
fei),  ^0  hai  felb  nodj  fel)n  2)octor,  fein  öater,  fetjn  l)el)lig  erfunben  nod)  geluift 

3u  nod)  geleret  l)att?  unb  bu  tuitt  ber  Inelt  ganzen  l)auffen  l)n  el)n  folc^e  un= 
getüi^e  mul)e  tret)ben,  bü§  fie  nl^mmer  Iniffen,  U^aran  fie  fetjn '?  ^JJtel)nftu,  ba» 
6l)riftu§  tnort  el)n  fol(^  rl)or  toanden  unnb  luiubtuerbel  ber  ()cr|en  lere?  ^0 
er  el)n  feft  getuiffer  felB  fel^n  inill  unb  foll,  ha^  l)nn  fel)nem  tuort  ct)n  iglic^er 
tül)ffe,  tüie  er  brau  fei)  mit  ljl)m,  unb  nit  l)t)nn  unb  l)er  fare  luie  bie  bulge 

35  ouff  bem  mel)r,  ha  fe^n  rüge  nimmer  ift. 

11.  "OJIodjt  aber  l)manb  fagen:  '^a,  ob  ba§  lo^en  nit  ftel)et  tjnn  be3 
priefter»  tüiltore,  ^onbernn  ift  fdjulbig  tiu  lo^en,  luo  er  brumb  erfud;t  luirt, 

1  et  fagt  BCDM         2  i!unncn  M    finb  M        4  ctucr  M     5  narret  M  7  gotUc^er  M 

gefc^vifft  D           11  tet}ni&  C  fct)ni§  M           12  üorgefjene  M           13  nun  D  14  lofen  M 

10  lüjen  M         IG  ift  C         17  mugen  M         19  fet)tmal§  D         23  nit  C    Gr  ABU  ttl  CM 

24  obgfagt  A        2Ö  müglidöem  M        27  fetr  l)        28  tobtic^  M        29  fetjen  D  31  mu^c  M 

33  foft  D         35  riihJ  D         3G  moä)t  M     ijemonb  M     lo|jen  BC         37  »nilfore  M     lofen  BC 

»)  S3ergt.  be  aBette  5öb.  II  ©.  34. 


IGO  33on  bcr  $8ei^t,  ob  btc  bot  S3apft  Tnaä)t  '^ak  311  gc^iieten.   1521. 

tDa§  fagtftu  aUx  |um  6inben?  S)a§  totrt  l)f)e  nit  t)nn  bey  ^unbcrS  tniüorc 
ftel)en.  6r  tuoE  ober  tüol  nit,  Bo  i^^QQ  ^^)^^  ^e^'  pnefter  Binben  unb  bannen", 
^ilnttüort:  ^ab  iä)  boc^  ^uöor  gefagt,  bay  alle  bie  lüort  öon  binben  unb  lo^en 
gefegt  t)m  ©uangetio  bringen  nit  tüeitter,  benn  ju  bem  offentlid^en  binben  unb 
watti).  IS,  iö^en,  iDÜd^y  i^t  ber  ^an  f)ci|"t,  h)ie  and)  6()ri[tuy  felby  5Jlatt).  18.  bay  binben  ^ 
''"'^'  unb  (o^en  auff  bie  funb  ineljffet,  hu  |ut)or  l^et)mUd§  öormanet,  bornad)  mit 
gctDifi'cn  ber  ,]engen  geftrafft,  ju  te^t  offcnttirf)  für  bem  ^atüffen  unb  bcr  ge= 
uicl}n  öorftagt  unb  ubirtDunben  tüerbenu,  tüildjer  !)el)lfamer  braurf)  i^t  i[t  gor 
üurgangcn  bur(^  unfjere  tlironnen  unb  öorfurer,  Stapft,  SSifc^off,  mit  l)I)rcn 
ftocfern  unb  ^entfern,  hm  Officialen.  ^n  biffcn  öffentlichen  funben  ifty  tüar,  m 
boy  bie  madjt  ift  bet)  ber  gemel^n  obber  bem  Pfarrer  on  ftat  ber  gcmel)n, 
^u  pinben  bcn  funber  auc^  on  fei)nen  lüillen,  unb  fott  ^^n  lo^en,  §0  er^ 
begerb,  ^ilbcr  barau^  folget  nit,  ha^5  fie  bie  funb  mugen  erf orbern,  toie  fie 
tuolten,  1)0  ey  folget,  boy  l)ie  ouc^  bie  öffentliche  funb  t^uOor  mufe  offenbart 
unb  bdanh  feljn.  i^> 

12.  SCßa»  aber  öon  ^etjmlic^en  funben  ift,  bie  ton  niemanb  bormonen 
nod)  felb  onber  ftroffen,  biel  tDeniger  offentlid)  Oortlogen  unb  ubirtoinben. 
2)rnmb  ift  !el)n  geltjolt  l)nn  ber  fird^en,  bie  fclben  |u  pinben  ober  ju  lo^en, 
fonbern  ftel)et  t)nn  el)ni^  iglic^cn  tüilfore,  ob  er  fid^  felb  Normanen,  ftraffen, 
öorllogen  unb  befennen  tnill.  (Sy  ift  gor  Oiel  el)n  onber  bing,  funb  belennen  20 
unb  funb  binben  ober  lo^en.  (£l)riftuy  luort  fageu  tüiber  Oon  leugfcn  nod^ 
betennen,  fonbern  üon  binben  unb  lo^en  ubir  bie  funb,  bie  offentlid^  t)or= 
leugfet  ober  be!anb  tüerbenn.  9hi  tnotten  fie  on^  bem  binben  et)n  befennen 
mad)en,  boy  fie  iot)  ju  fc^offen  l)oben.  ^]Jlit  bcr  lücl)^  modjten  fie  oud)  er- 
^luingen  unb  trel)ben  funbe  ^u  t()un,  ouff  bay  fie  ^u  binben  unb  ^u  lo^en  2f> 
fetten.  6intemol  e^  eben  ^0  bort  fd)leuft,  tnen  iä)  olfjo  orguirc:  ©oE  iä) 
binben  unb  lo^en,  fjo  mu^  funb  bo  fel)u,  lt)ie  ton  id)  fouft  binben  ober  lo^en? 
glel)d)  tt)ie  fie  cy  bundt  fd)licffcn,  menn  fie  al§o  orguiren:  6otl  id)  binben 
unb  to^eu,  ^0  mu^  bie  funb  belennet  loerben.  3)rumb  tnie  nit  folget:  'bu 
foHt  binben  ober  lofjen,  ^0  mu§  man  funbigcn",  aljio  folgt  oud)  nit:  'bu  :w 
foUt  binben  ober  loßen,  fo  mn^  man  be!cnncn\  Sonbern  tuiberumb  boy  folgt 
tüol:  '^at  t)emanb  funb  t^on,  ^0  fanftu  l)^n  boruber  binben  unb  l6^en\  ''^llfeo 
ouc^:  'l)at  l)emanb  betonb  ober  offenbart  fcl)n  funb,  fo  lonftu  t)f)n  binben  unb 
l6^en\    S)oy  luoUen  hk  mort  G^rifti  unb  nit  mel)r. 


1  jagftu  M    lüitforc  M        2  ftc^c  ABC        3  lo^cn  B  tojcn  C        5  (o§en  BC    tü«(3ö  CM 
C  lofecit  BC  7  feu  ie^  C  10  ftoÄcrn  M      ift  c§  1)  12  lofecn  B  toffcn  C  toflen  M 

1:}  tniigcn  M  14  ba§  bie  auä)  AB  ba§  bir  auä)  D  ia§  i)k  auä}  CM      offenfcor  BCDM 

18  togcn  BC        19  hjitforc  M        21  (oBcn  BC        22  logen  BC    funb  junb  A        24  mod)ten  M 
25  iofecn  BC  20  ©ctjtmalö  1)  27  loBen  BC      tiinbe  B       logen  BC  28  „atgo" 

fc^Ü  in  D         29  logen  BC     5Erum  B         30  dinber  C     logen  BC   lojen  M         31  logen  BC 
32  logen  BC  tofcn  M  34  logen  BC  lofen  M 


33on  bcr  ißeid^t,  ob  bie  bet  ^apft  mac^t  ^abe  311  gerieten.    1521.  Ißl 

13.  ^ä)  ftret)t  nur  barob,  ha^  bie  pct)ä)i  obber  6efentntB  nit  311  fobbern, 
^onbevn  ouff^unc^men  )et).  S)ie  fc^difielt  fotlcn  mit  ben  funbcn  |u  t^un 
f)aLienn,  nit  mit  ben  ^ei'^en  obber  gelniffen,  nnnb  foüen  nitt  f)ertjenn  obber  ge= 
lüifjenn  ^n  jc^lielfen  ober  Qufj  ictjüeffen,  ^onbern  ben  ^l)me(.    65  l)el)iien  nit 

5  ^er^en  f(^luffe(  ober  getuiffen  fc^tuffel,  fonbern  f)t)md  fd^tuffel.   6f)riftU'3  )pxaä) 
nit  jn  5^^etro:  '^sä)  iüit  bir  geben  bie  fcfjlnffel  ber  fier^en  ober  gelrifjcn'.    Dletjn, 
folcf)  id^hifielX  ^at  er  tj^m  aßetjn  betjaßten  biß  an  jungiften  tag,  tnic  5.  ^^an.    . 
9io.  2.  unb  1.  6or.  4.  jagt,  fonbern  aI]o  fagt  er:  '^d^  mit  bir  geben  Die  fc^tnffetii-.^oi-  i.r/. 
be§  f)l)me(  retjc^^  jc.'  nnb  ^o^Q"-  "W.  fagt  er  nit:  'lx)il(^  ^ert;  ijbr  auff  t^ut,'""   '"  *"' ' 

10  fot  auff  tt)an  fetjn,   tt)itc§§  t)t)r  ^u  fdyiieft,  fot  ]u  fc^Ioffen  fet)n',  Bonbern: 

'tüilc^  funb  t)^r  I)aUtet,  fotten  behalten  fet)n  3c.'    ßaß  fnnb  ^.nöor  fomen,  et)e  sci).  20, 23. 
bu  binbift  ober  lofift,  barfift  fie  nit  fncfjen  no(^  erfobern.    (£l)n  Inettlid)  ric^ter 
ift  üuä)  fc^ulbig  bie  boßen  ^u  ftraffen  unb  bie  frummen  ^,u  (oBcn.    3lber 
barumb  muß  er  nit  oEeS  l)el)m(ic^  bofiS  toiffcn  noc^  erforfcf)en,  Bo^i^crnn  nur 

15  toa»  t)l)Tn  für  !ompt. 

14.  Unb  tüog  barff c  oiel  iDort  ?  tücnn  (oßen  unb  binben  ber  maffen  t)n 
t)i}X  geloatt  finb,  ha5  teQn  funb  oorgeben  tourbc  an  t)f)r  toBen,  mo  mollten 
bie  bleiben,  bie  fie  mit  unrei^t  binben,  bie  für  got  gelriBtic^  loB  fe^n  ?  älMber= 
umb  tüoS  f)itfft§  hie,  bereu  funb  fie  nit  binben  nod)  binhm  looKen,  l)a  toßen 

•20  offentlid)  funb  auff,  hk  bo^  für  gott  gepunben  fei)n?  5oUt  brumb  ber  fprud) 
^o^an.  ^tüingen,  ha^  a\ii%  lo^  fet),  ina»  fie  loBen,  gepunben,  iua§  fie  binben, 
toie  firf;  ber  S5apft  unb  33ifc§off  öiel  mall  öormeffen,  narren  bal)er,  c§  fei) 
alliB  gepunben,  toaS  fie  pinben,  toB,  toa»  fie  loßen,  unnb  betenncn  hod),  lüie 
fie  offt  (oBen,  ha^  nit  to§  ift,  pinben,  ba^  nit  gepunben  ift?   barumb  (offen 

-5  trirB  b(et)bcn  ha  bei),  ha^  ]\vo  lt)el)B  finb,  hk  funb  betäub  ^u  madjen.    @t)ne, 

burc^  sengen  öffentlich  für  ber  famluug  ubirlnunbcn,  bie6t)riftuy  leret  ^JJiotf).  IS.watth.is.n. 
S)ieBe  ift  nobt  unb  aud)  gnug   ben  fc^luffeln   unb  gel)ft(ic^er  gelualt.     2^'ie 
anber  gefd)id)t  loilliglic^,  frei)  unöorflagt  unb  unge^loungen,  bie  ift  aud)  bie 
befte  unb  gan^  l)el)lfam,  brumb   lüil  fie  auc^  ungetrieben  unb  unerljlouugeu 

30  t)nn  el)niB  iglic^en  frei)  Iniltore  ftel)en  unnb  oonn  menfd)en  gefe^en  unge= 
fangen  fe^n. 

15.  S)arumb  foE  man  bie  nid)t  Oorbamncn,  bie  l)f)r  I)el)mlid)  funb  allcl)n 
gott,  fernen  f)el)ligen  ober  Inem  fie  luollcn,  betenneu,  unb  nit  bcm  pvtefter 
bel)c^ten,  ^0  fie  Bonft  l)n  rechter  relu,  trcln  unb  glalüben  bo§  tl)uu.    ^JJian 

35  fol  fid)  aud)  nit  l)rrcn  laffen  bie  greln(id)cn  ercmpel,  bie  et(id)  trammprcbigcr 
ertic^tet  l)aben  Oon  ber  OorbompniC'  ber  ungepei)d)tcn,  tu:  fc^red;en  bie  leut  unb 

1  f orbern  D        i>,  bcm  ^er^en  C'DM        7  am  BCM  Siungftcn  M        S  2.  6or.  Al'.CÜ.M 

9  toelc^§  I)     tfiunb  D        10  gct^on  D     cjef^foffen  I)       12  binbeft  HC     lofift  BCM     crforbcrn  D 

toett(itf)er  D       10  boßen  BC  bofen  M     lofeen  BC  (ofcn  M  14  aüi^  BCM     notu  l)       17  on  D 

19  lofen  M          20  fct)  BCU     borumb  M          21  fingen  B  lofen  M         25  tjwii  ('         2S  ge^ 

fc^i^t  M       unöcrftogt  M           29  ungejmungen  L)           :32  öerbammen  D           M  trctü,  trcw  C 
„rem"  fef)[t  in  M           05  fol  fie  auä)  BCM 

£ut^er§  2ßerfe.    VIII.  11 


102  S3on  ber  Seidjt,  ob  bie  bcr  ^opfl  mad)t  f)nbe  ,^u  gepieteti.    1521. 

2.2:t)c)f.2,io.  ^nn  ^()r  ge(t  nc^  ^u  tagen.  ©.  5pau.  ^at  fol(^§  oHi^  öorfunbigt,  tnie  ber 
6nbd}rift  Itmrb  mit  fallrfjcn  ljcl)d)cn  imb  tnunbcrnn  bie  tnettt  öorfuren  burd) 
()ulff  be§  teuffeig,  boy  itjt  gar  faft  ttott  ift,  nit  nadj  tjcljcfjenn,  ^oiibcrnn  nac^ 
«HC.  IC,  ber  itlarcn  fc^rifft  gottiS  311  ridjten.  '>itbrat)am  ^ucc  17.  toolt  bem  ret)d)en  nit 
^^~^^' gönnen,  ha§  Sa^aru»  obber  et)n  tobter  !eme  ^u  fetjnen  örubernn,  ^onbernn 
lüet)§et  fie  t)nn  hk  fc^rifft,  fpra(^:  'Sic  f)a'6en  5}tofen  nnnb  bie  5]3ropt)eten, 
la^  fie  bie  felben  f)oren\  %ud)  bie  gan^  fdjrifft  fagt  nit  öietl  lionn  ber  tobten 
offenbarunge,  tnie  bi^e  cjempel  für  geben.  ©tetüB  bu  fid)erti(^:  l^enn  fie  ^0 
oicü  muften  l^ur  6ct)i^t  geBcn,  al^  fie  baöon  ne^mcnn,  fie  lüurben  bi^  hjott 
ungebrungen  (äffen,  l)a  mit  gelnattt  baüon  ftoffcn. 

IG.  5(6er  iüa?  miU  ^ie  aller  erft  tüerbenn,  ba§  6()rtftu§,  e()e  er  Bcfel^ 
tl)ut  bie  funb  tjuborgeBen  nnb  Ijn  Binben,   bliebet  er  t)l)n  el)n  nnnb  fprii^t: 

5of).2o,22.23/9iempt  ben  ^eJjligen  gcljft,  Unlcljcn  l)l)r  tnerbet  hie  funb  Oorgcben,  bcn  fel)n  fie 
öorgcben"?  §ie  ifty  befd^loffen,  ha^  nicmant  bie  funb  öorgebcn  fan,  er  i)ah 
benn  ben  l)et)ligen  geljft,  benn  hk  tnort  ligen  llar  ha  nnb  lnet)c^en  nit.  ^§ 
l)ilfft  nit,  ha^  man  plerret,  ha^  fet)  cl)n  artidel  ^^o^nniS  |)u^  obber  äBigleff 
unb  ^n  i^ioftni^  öorbampt.^    (5§  ift  nit  gnug  an  öorbamnen,  efi  gcl)oret  ant= 

wattii.  23, 3.  tüort  ^u  geben.  6§  ift  and^  nit  gnug  an3eugt,  ha^  ^JJlat^.  23.  ftet :  '2!Sa§  fie 
endj  fagen,  ha^  tl)ut,  aber  nad)  l)l)renn  tiierden  follt  t)l)r  nit  tl)un',  benn  ha^ 
ift  Don  bem  prebigen  gefagt,  ^u  lüeldjem  ampt  (i;i)riftu§  bie  ?lpofteln  fcnbet 
unb  blie^  l)!^n  nit  e^n,  gab  ^l)n  anc^  noc^  nit  ben  Ijeijligen  ge^ft,  tnie  er  !^ie 
t^ut.  äßo  bleljben  nu  bc§  23a|)ft§  fdjlnffett?  id)  ad§t,  fie  muffen  l)l)m  I)ic  an 
fel)nen  band  cmpfallen,  unb  funb  Jnerbcn,  baä  er  [bie]  mit  allem  freöel  aUel)ne 
füret  l)nn  feljnem  fc^illt,  %o  !^ie  Har  ftett,  efi  l^ab  bie  fd^luffett  nit,  benn  ber 
ben  l)el)ligen  geljft  l)ot.  £)rumb  follt  man  bem  S?apft  l}nn  fel)n  fi^ilb  (iä) 
meife  tooll  loay)  malen  nnnb  bie  fdjluffeE  craufj  rcl)ffen,  ba»  loapen  ift  etjnfe 
anbern  man|,  benn  ber  ^^apft  ift.  S)odj  mibberumb,  follt  id)  nu  nit  el)e  öor= 
gebung  Ijaben  mel)ner  funb,  ber  bcl)d)töatter  l)at  benn  ben  ^e^ligen  gel)ft,  nnb 
nicmant  mag  geloi^  fcljn  Oon  bem  anbern,  ob  er  ben  felbcn  i)ahc:  iocnn  Unirb 
idj  meiner  abfolution  gcloifi  unb  ubirfem  el^n  geruget  gcloiffen?  ^0  inere  cö 
tüte  öorl)t)nn. 

1  üertimbigt  il       2  ncxfurcn  M       3  funbcrn  C  jonb  M        4  ciej(]5rt)fft  D  5  gönnen  M 

C  9cjc^vt)fft  D            7   üorcn  M      fiantje  CM            8   offentmntngcn  BCDM  11  Ijefetd^  D 

12  bticfje  ('  Hicfc  M    filofet  ci:  in  tjn  I)           1:3  finb  fie  M            14  ift  CM  15  ro\)ä)tn  D 

17  (softcnt5  I)     genng  C     betbammcn  D     gcliorct  M          18  „Qud)"  fel)lt  in  M  an9C,^eücit  1) 

anl5el)gt  M  matii).  jriiij.  M  2o  \»M)m  M  22  »apft  HCl)  fi^luffel  M  2:5  cv  bie 
mit  F  2-,  3)avuni'6  CM  20  f)evauB  D  27  cf)v  CM  29  anber  C  30  nkvtcm  M 
gevulüig  1) 

')  UJevgl.  bcn  nm  4.  ^JJiai  1415  in  (^oftnii^  üctbommtcn  <Ba^  „Si  episcopus  vel  sacerdos 
est  in  ppfi.ato  mortiili ,  non  onlinat,  non  conlicit,  non  consecrat,  non  haptizat". 
^efelc,  ßoncilicngcirfjirfjte  VIl  117;  ober  aud)  33nbbcnfieg,  ^of).  2BicIif  u.  feine  .3t'it-  ^oiija 
1885  ©.  199;  Hus,  de  unitate  Ecclesiae  cap.  X;  Palacky,  Documenta  Mag.  lo.  Hus, 
Pragae  1869  pg.  164. 


93on  ber  iBetc^t,  06  bte  bcr  93apft  tnad^t  ^of»?  3«  gcpietcn.   1521,  163 

17.  5lnttt)ort:  bog  {)a6  ic^  anzogen,  aiiff  ba^  man  bi§e§  bing§  el)n 
rechten  grunb  ijobe.  £a  ift  !ct)n  atueljffel  an,  boS  niemanb  funb  binb  obber 
öorgibt,  beim  aüet)n,  ber  ben  t)cl)ligenn  get)|t  ^0  geJiuB  f}a6e,  ba§  bii  iinb  id)-5 
iriffen,  Inie  biffe  tuott  6f)ri[tt  oüjic  ii6ir|eugen ,   biV3  ift  aber  niemant,   bcnn 

?.  bte  ßbriftUdjc  tirc^c,  bo§  ift,  bk  öorfomtung  oKer  glelrBigen  g^rifti :  bie  i)aii 
allel)n  bi^e  fcf)(uffel[,  ba  foltu  nit  an  3tiiet)ffcln ,  unnb  Iner  l)f]m  baniBcv  bie 
fc^luffcH  Ijii  el)genb,  ber  ift  etjn  recfjter  a6gcfct)tnpter  facri(egii§,  tirc^cii  rcmber, 
e§  fet)  Sapft  obber  toer  e§  IdoU.  3}on  ber  feldcn  firc^cn  ift  t)bermQn  getüi^, 
ba^j  fie  bm  §cl)Iigen  getjft  f)aBe,  lüie  ba§  5|.^aii(u§  waä)  Csf)rifto  itnb  otte  frfjrifft 

i^>  ret)cf)Iic^  betuciBen,  unb  auff y  furtjift  öorfaffet  ift  l)m  glatnBen,  ba  Kur  fagen : 
':S^  glelob,  ba^  ba  fei)  et)nn  t)et)Iigc  ß^rifttic^e  !irc^c\  -C^eljlig  ift  fie  umb 
be»  I)el)(igen  get)ft§  iriHenn,  ben  fie  getoiBlic^  t)att.  SarumB  foll  niemant 
eljn  ?lbfoIution  üom  ^opft  ober  ^ifcfjoff  empfaf)en,  a(B  fel)n  fie  e-B,  bie  ba 
abfolüirn.    S?ef)ut  gott  für  bes  ^opft-^  unb  ^Bifdjoffen  abfolution,  ber  itjt  bie 

15  tüettt  üoE  ift.    6§  finb  be§  tcuffel'^  abfolution.    5(6er  ^0  fotltu  tf)un,   toie 

6f)riftu§  fagt  ^liatf).  10.  'äßer  et)nen  propf)eten   auff  m)mpt   t)nB  Propheten  Wiitifi.io,4i. 
namen,  bcr  t]att  el)nB  propf)eten  (oI)n,  unb  Incr  etjuen  recfjtfertigen  auffnijmpt 
t)nn  bem  namen  ei)n^  rechtfertigen,  ber  §att  et)n§  rechtfertigen  (of)n'.    9l(§o 
lüenn  ein  fteinn  obber  f)ol^  mirf;  !unb  abfoloirnn  inn  bem  namen  bcr  (Jfirift- 

•-H.  licfjcn  firctjcn,  tootlt  ic§y  anneljmen,  h)ibberumb  lucnn  midj  ber  Stapft  im  namen 
feiner  getoalt  in  ben  ubirften  !or  ber  ßngel  fe^t,  trollt  iä)  6et)be  oren  ftopffen 
unb  pt)n  für  ben  groffiftcn  gottis  Icftcrcr  l)alten.  Gr  ift  ein  !ned)t  ber  fdjtuffett 
toie  aUe  anbere  pviefter,  fie  finb  aber  ollctjn  ber  fird;en.  i^in  f)err  mag  leiben, 
ba^  fein  fned^t  fein  hjapen  füre,  %o  fern  er  nit  öorme^,  [ba^'l  ba§  loapen  fel)n 

■-'5  fet)  für  allen  fnec^ten  unb  t)berman.  ^^Ubo  bie  G^rifttidjc  firdjc  gibt  bie  fdjlnffel 
bem  Stapft  unb  befill)t  t)nn  l)()rcm  namen  fie  ^u  füren  unb  brauchen,  aber 
fie  leffit  fie  nit  barumb  fe^n  fepen. 

18.  S^arumb  ift  uuBcr  glalub  alfjo  georbnet,  bav  ber  articEcll  'Oorgcbung 
ber  funb'  muB  ftel)enn  nac^  bem  artictell  'ßt)nu  f)cilig  6l)riftlid)e  firri}c\  unnb 

30  für  bem^  '^«^  glatob  t)nn  ben  ljcl)ligenn  get)ft',  auff  ba>5  erfeunet  tnurb,  toie 
on  ben  ()et)ligen  get)ft  fein  l)et)lige  firdjc  ift,  unb  on  ^el)lige  !ir(^e  fein  t)or- 
gebung  ber  funb  ift.  5llfo  ifty  nit  toar,  ba^^  bcr  ixipft  bie  fd^luffel  Ijalc, 
lionbernn  atlcpn  bk  firc^e.  Unb  nit  er,  Bon^c^in  fie  allet)n  binbet  unnb  ab- 
foloirt,  bart)nnen  er  t)^r  bienet  unb  alle  prieftcr.    S)arau^  folgett,  bai  ber 

35  ^apft  l)nn  fet)nem  ampt  fol  fet)n  ein  fncd)t  aller  !ned)t,  toie  er  fid;  rumct 


4  uticrjcugen  M  0  anstueljffctn  A  8  fettigen  CM  9  gefc^ttjfft  D  10  auff  BC 
12  geift  BCM  13  cnpfa^cn  D  14  »apft  BCM  18  namc  A  ijat  am  D  fjot  ein  CM 
21  uberften  C  22  für  M      f^luffct  M  23  attc  oüc  A  24  fcrr  I^      oevmc?  M 

borme^,  ba^  toapm  ABCIJM  ba^  bj  wapcn  F     fe»)  fein  L         25  alte  M    fd^lüffet  M         2ß  6e= 
fitc^t  D  29  funb  M  30  »ourb  M  31  öcrge'enng  M  32  3ltfo  ift  BCÜM 

')  ^JJJnn  conflriiirc:  für  bem  [für  biefem  nrticfe(  iniif;  ftol)cn  ber  nrticfcl]    ^d)  qlalüb  ic. 

11* 


164  33oti  ber  SBeic^t,  ob  btc  bcr  Sapft  maä)t  i)aU  311  ge^Jtcten.   1521. 

unb  hoä)  nit  t()ut,   ba§  ouc^  et)n  ünb  tjnn  bei*  lüiegen  me^r  rec^^t  ^u  ben 
jc^luffeHn  ()att,  iinb  aEe  bie  ben  t)el)li9en  gct)ft  {)abcn,  benn  er. 

S)n§  fct)  giiug  öon  bem  fprud^  ficfagt.  ^^l^o  t)aBen  tüir  tiii,  hai"  bie 
!^et)mlicf)  6el){^t  bcr  3?ap[t  gar  !et)n  mocfjt  ()Qtt  Iju  feljcn  nocf;  ^u  fobcrn,  unb 
3.  ftnb  fet)ne  grunb  jai~]ä)  unnb  trieglid)  erfutiben,  hJte  6.  ^etru§  2. 5pet.  2.  öon  •'' 
t)()m  unb  ben  fetjnen  gcfagt  f)att :  '6§  ftnb  fa(f(^  ^rop'^eten  geinc^en  l)nn  bem 
x>oid  ber  ölten  e^e,  nlfjo  lüerben  unter  cud;  and;  feljn  falfd^e  lerer,  bie  mit 
folfd^en  ertic^ten  tüortten  md)  tncrben  umB»  gelt  bringen'.  2öa§  ftnb  folfd; 
erti(^te  Inort  anber^,  benn  folrf;  falDle  lo^e  grunb  ber  5Bepfttid)en  tl)rnnnel), 
bamit  er  bod;  Ijberman  fdjoben  tf)utt,  bie  mellt  nmb  l)()r  gellt  bringet  unnb  i'> 
alle  feeten,  bie  l)l)m  folgen,  ^nm  teuffei  füret?  5hi  ift  uoä)  ho  ^t)nben,  tDoS 
tpQr  öon  bem  fprud)  unb  ber  l)et)mlid§en  pet)(^t  l)alten:  baS  UioUcn  n)ir  nu 
l)oren. 


S)a^  brüte  tet)a. 

1.  S)te  l)et)mlid^e  bcl)d)t  Qd;t  i(^  trie  bie  3ii"Pffci1(^flfft  nnb  feufd)el)t,  ir, 
el)n  fel)cr  foftlic^  l)el)lfam  bing.  D  eS  foUt  nUen  (Ujriftcn  gar  let)b  feljnn,  ba§ 
bie  t)cl)mlidje  bel)d)t  nit  Inerc,  unb  gott  auf}  t)cr|en  bandenn,  ha§  fie  nuy  er= 
leubt  unnb  geben  ift.  ^ilber  ba^  ift  öorbrie^lic^  öom  SSapft,  ha^  er  eljn  nottftal 
brau§  maä)i  nnb  mit  gepot  Dorf  äffet,  gleljd)  It^ie  er  mit  bcr  !eufd)cl)t  audj 
feret.  <£ct)n  artt  ift  nit  onber^,  benn  hai  er  oEiö,  ma§  gott  gepottcn  l)att,  .'o 
tiorad^tet  unb  lefftt  e§  gal)n,  h3o§  aber  gott  nitt  gepotten  obber  nur  geratten 
^at,  ha^  maä)i  er  iju  gepottenn,  fcljt  fid)  bamit  ubir  got,  fobert  mel)r  benn 
got,  alB  er  benn  ber  (5nbd)rift  ift  unb  tt)un  fol,  ha5  er  ia()  ctma^  ^n  fd^affcn 
l)ab  t)nn  ber  firdjcn  ubir  gott,  nnb  luenn  !et)n  anber  an^cl^gcn  ioere,  hav  er 
ber  redjt  önbc^rift  fe^,  luerc  ha^  gnug,  baS  l)bermann  grcljfft,  tt)ie  er  l)n  alter  -.'s 
mellt  leffit  faren  gotti§  gcpot  unb  treljbt  nur  feljn  el)gen  gcpot.  Unb  mag 
nit  entfd)ulbigt  Iricrbcn,  baö  er  nidjtö  bartju  funbe,  ha^  anber  leut  bo^  fct)nn. 
^on  er  fetjn  gepot  tretjben,  lüarutnb  fann  er  nit  audj  gotti§  gepot  treljben? 
obber  leffit  er  gotti»  gepot  farcn,  loarnmb  leffit  er  fctjnif]  ond)  nit  faren'? 
3a  fel)n  gepott  bringen  gellt,  el)rc  nnb  luft.  (^JottiS  gcpott  bringen  armiit,  -m 
Idjmaä)  unb  creutj.  3fl»  ^^nt  aber  ju  Diel  t)nn  alle  tücEt  gotti§  tnort  ^u 
tret)ben,  Inarumb  nntcrftef)et  er  fidjy  benn  nnb  mil^  anbere  and^  nit  laffen 
tl)un?  ^a  marinnb  trcljbct  crfi  nit  an  fetjnem  ()off  bei)  ben  fetjnen?  lUd;  e§ 
ift  liegen  unb  triegen,  alli§  h)o§  am  23apft  unb  ^apftum  ift  öon  ber  fc^el)tlen 
bi^  auff  bie  ücr^cn.  35 


4  forbctn  D         r,  cinuib  M         0  fatfd^e  M         9  grunb  M  15  ^unilfferfcöafft  liV 

iundtfratoid^afft  DM         IG  fofttid^  M         17  ouß^er^en  A         18  öerbrie^Hiiö  M        21  malztet  M 
22  iotbert  BCDM         27  haiu  M  29  toaxumi)  tcflet  C         30  armut  BCM         31  3ft  CM 


Son  ber  Seidjt,  ob  bic  bet  5Bapft  mad)t  Ijabc  ,p  gepictcn.    1521.  165 

2.  SHß^r  fc|en  "^ie  für  ctjitcn  öiimb,  jum  crftcn  bcn  fprucf;  o.  ^o^onntä 
(Suangcliftae  ^n  fet^ncr  Icgenbcn:^  'dlon  placcnt  bco  coacta  ferbitia.  @y  gc- 
faEcn  gott  nit  bic  ge|it)ungen  obber  untoiüigc  bicnfte\  Unb  tücnn  fc^on  ba§ 
bie  fcIB  Icgcnb  nit  fao^-  §o  Ijattö  boc^  qUc  fdjnfft  l)nn  fid^.    S.  ^pautibS 

5  2.  6or.  0.  gcl)t  mit  ^anfften  Inortten  umb,  toill  nidjt  gerieten,  ^onbcrim  robt 
geben,  |u  lc|t  fpric^t  er:  '@^n  iglid^er  tljuc,  h)ic  cr^  fur!)att,  ^o  bod^,  bays.csov. 9, ?. 
nit  auB  nnhift  obber  ge^tuang  gel'cfje^e,  bcnn  el}n  frolicfjcn  gcber  Iic"6t  gott'. 
Unnb  ^u  fetjnem  iunger  ^Vfjitcmone:  'D6  ic^  tuol  ^uöorfic^t  fjob,  boS  ic^  b^r*^')"f"'-8-3- 
folc^y  gcpottc,   §0  tnolt  iä)  bod)  mä)t5  an  betjncn  rabt  tf)un,  auff  bay  be^n 

10  gut  toerif  nit  gc|lt)ungen,  feonbernn  tüiEig  U3erc\    ^Jll^o  fpric^t  and)  6f)riftu§ 

3o{)an.  U.  'äBcr  miä)  lieb  ^att,  ber  ^elt  ntetjn  tnort.    äßer  mic^  aber  nit ^pfM^.ss^i. 
lieb  f)ai,  ber  l)elt  me^n  iüort  nit\    S)a  !^cr  tje^ffen  bic  ß^riften  t)n  ber  td}rifft 
bie  frel)cn  obber  lüiltigcn,  pfa.  109.  '3)el)n  üoltf  fetjn,  bic  bo  frc^  unb  IriEigi^- no.a. 
finb\2    Unb  8. 5petruö  1.  ^et.  2.  '5)^r  folt  fetjn  h)ic  bie  frctjen,  bo(^  nit  ber  i-^ct^- 2,16. 

15  fclben  fveljf)ct)t  brauchen  |u  e^ncm  becEcl  ber  bofef)e^t,  ^onbernn  foEt  gotti» 

lmä)i  )et)n\    5ltBo  fpric^t  au(f)  ß^riftu»  3oI)an.  8.  bo»  ber  tnec^t  bktjhi  nit  3of).  8,35. 
etoig  tjm  I)aU)fe,  ber  §on  bictjbt  aber  eiüig  brljnnen,  barunib  ba§  ber  ^on  frei) 
bienet,  ber  tncc^t  bicnet  ge^iüungcn.    S^a-^  iuil  and)  gotti^  gcpott,  ha  er  fagt 
^Qtt.  22.  au§  3)eutero.  G.  'S)u  folt  bctjnen  gott  lieben  au§  betjncm  ganzen  J^^g^^^^?. 

20  l^er^en,  au§  betjncm  ganzen  leben,  an%  beinern  ganzen  gemut  ic." 

3.  3i"^  anbernn  grunb  bic^cö  Ijanbelö  ift  |u  mercten  ber  unterfc^ctjb, 
hai:  gottiö  inort  fctjnb  breljcrletj.  S)a§  crft  tetjl  finb  gcpott,  bie  ba  fobbcrn 
h)ay  lrt)r  tf)un  foßen  unb  muffen,  foHen  lüt)r  fclig  h)erben.  ^0»  anber  tel)l 
finb  treU)  rebtc  unnb  gutte  furfdjlcg,  bie  lutjr  nit  tl)un  muffen,  foEnn  h)l)r 

25  fclig  Incrbcnn,  §onbernn  ftctt  tjnn  un^ermm  frel)cn  iüiUcn.     5tl§  ha  ift  bie 
iungfralolidjc  unb  toitmifc^c  !eufdjct)t.    ^tem  lücr  bo  bcgcrcb  et)n  SSifdjoff  Iju 
fel)n,  ha^  ift,  etjn  prcbiger  be§  lüort  gottiö,  unb  fel^n  leben  brau  fe^cn,  tüic 
3faia»  tl)ett  ^sffiic  0.  ha  gott  fpradj:  'äßer  Inill  gcl)cu?  )x)d)n  foll  id)  au^- ;^ci.  e,  s. 
fc^idten?'  antlüortct  er:  '©it)e  l^ie  bl}U  id),  fdjid  mid)  au^\   2)ation  fagt^^aulus 

30  1.  2;imo.  3.  *äßer  et)n  ^ßifc^offö  ampt  begerbt  (bay  ift  prcbigcn  bic  gotlidjc  1.21m. 3,1. 
tt)arf)el)t),  ber  begerb  cQn  gutt  tocrct  tut  tf)un',  benn  er  loirt  aller  IneUt  fcljnb- 
fd)afft  ubirfummen.    SlBcr  bie  iöifdjoff,  bic  iijt  regicrn,  finb  nit  33if^off, 
feonbernn  luie  bic  gemalte  unb  l)ull3ene  ^ifdjoff,  benn  cö  trcljbt  l)f)r  fcl)ner 
iöifdjoffö  ampt  unb  iücrd,  nemlid;  hau  prebigen,  nit  eljn  iglid)  prebigeu,  feon= 

4  gefdör^fft  in  jr  D  5  fcnffteu  I)      nitt  C  ö  fut  ^attj  C    et  eS  bot  l)att  D 

7  ftoUc^cn  M  8  5pf)Uomciic  D         y  gcljottc  D     on  D         12  gcfc^tlifft  1)         14  1.5l}c.  A 

15  fclbigc  C  fclbigcii  M  17  batinncn  D  19  Scutro.  A  Sind)  'beutet.  1)      ganzem  C 

20  ganzem  gcmut  C    gcmut  BM        21  anbct  C        22  ciftc  CM     fotbctu  D        20  muffen  BCM 
24  muffen  BCM  20  freiem  C  26  ba  Ü     Ijegetb  M         27  batan  ü         2S  ßfaiaä  D 

29  mntwott  BCM  02  ubittomcn  M  3:J  l^üt^cnc  M 

')  yutljet  ittt  tooi){.  in  bct  CueÜenangabe  \üx  fein  Gitat;  üctfll.  abct  äßonbct,  ©ptic^= 
ttJöttet-Sejifon  V  1137.  -)  UJctgC  oben  ©.  11. 


166  2Jon  ber  23ei(i)t,  ob  bie  ber  Sapft  mQd)t  '^abe  311  ^epieten.    1521. 

bern  flottiö  tüort  prcbincn.  2)rumB  finb  fic  aucf)  ber  öoiiovcn  Ijalrff  bc3 
tcuffclö  cljQcn,  lüciui  [ic  Qtcljd)  luuubcr  tljcttcn.  3)ay  brittc  tcl)E  finb  gotlic^e 
jufagung  unb  t)üil)cl)ffungeii,  barljnncn  er  nidjtö  fobbert,  fonbcrn  nur  borbeut 
feine  f)nnb,  gnebifie  f)ulff  unb  troft  ic.  2)i§e  brcl)  ftuii  unb  unterfd^eib  muffen 
n)l)r  tüül  meröen,  gepütt,  rab  unb  t)or()eljffuuge. 

4.  9^u  ft^e,  h)ie  tt)oll  er  fcljn  gepott  tüill  ge'^QlIten  I)aben  unb  fobbert  e§ 
Hon  etjuem  iglidjcn,  bennod)  tuilt  unb  mag  er  ber  nit,  hk  fie  mit  untüiüen, 
Qufe  ge^lUQug,  furdjt  ber  pelju  unb  nit  au^  freiten  iuillen  Ijallten,  Inie  ber  erft 

^^si.  1, 1.:;.  pfolm  fagt:  '6elig  ift  ber  menfd),  beS  iüittc  in  gotti§  gefe^en  ftef)t',  f|3rid)t 
nit  'feiig  ift  er,  boy  fet)n  I)anb,  fujj,  munb  brl^nnen  fei)',  benn  ha^j  mog  nUi^ 
on  I)cr|  unb  tüillcn  gefdje()en.  630  er  nu  feljn  gepott  tuitt  nit  mit  unh)illen 
unnb  ge^tüang  gefjallten  I)aben,  tuic  biell  mefjr  ioirtö  ty()m  gar  nidjty  gefatten, 
fo  man  Ijmanb  ,3iüingt  3U  fetjncm  rab  unb  öorljeljff ungcn ,  bie  er  nit  fobert'^ 
60  ift  gar  Diel  Iel)blid)er,  ha§  man  ijUjing  Iju  feljnen  gepotten,  benn  tju  feljnen 
rebten  unb  liorf)el)f(fjungcn.  ^cS  nljm  etju  glel)d)ni5.  äBenn  et)n  rcljcfjer  man 
fi(^  öorfpred)  unb  IjU  fagt,  alten  burfftigen  IjU  geBen  eljn  gutt  t(el)bt  auff 
el)nen  tag,  tüMyS  niemaub  benn  eignem  igliifjen  für  fidf)  felb  mod)t  nu^  fet)n, 
fie  tuoUtcn  aber  nit,  unb  bu  narr  au^  beljuer  gutten  mel)nung  meljutift  ber 
fachen  ju  ^elffcn,  brungift  unb  ^toungift  fie  baljinn,  ba^  fie  c§  muften  cm= 
pfaf)cn,  unb  lüifteft  bo(^,  bay  fie  cy  nit  Inurben  bel)attten,  ^onbern  inn  ben 
n)in(fclt  loerffen,  luay  mcljuftu,  elcnber  tlugeUer,  hai  bu  für  el)n  bienft  tl)ettift 
bem  re^c^en  man,  bem  bu  feljn  gut  ^0  uerrifd)  tüoUtift  IjeEffenn  bortl)un'? 
ßr  luurb  bit^  für  unfinnig  obbcr  fetjucn  groftenn  fetjub  l)allten.  £ienn  haQ 
fpridj  tuort  ift  iuar :  'Wan  tan  nljemanb  on  feljueu  toillcu  geben.  ''Man  tan 
t)t)m  aber  tuott  on  fet)nen  band  uef}mcn\ 

5.  ©il)e,  alfjo  tl)uftu,  unfinniger  loutenber  ^apft,  and)  mit  bet)ner  fecten, 
t)l)r  ergiften  gottiö  feljnb.  2)enn  hk  Ijeljmlic^c  beljdjt  ift  el^n  auffgetf)aner 
gnaben  fd;a|,  bar^nnen  got  für  l)eltt  unnb  anbeut  fctju  barmljcrijidtctjt  unb 
Oorgebung  aller  funb,  unnb  ift  el;nn  feligc  rcljdje  gottiS  Iju  fagunge,  \vM)c 
niemaub  ^tüingt  nod)  bringt,  f3ünbernn  t)berman  lodtt  unb  rufft.  ©30  plumpiftu 
\)a  elju^er  mit  beljuem  frePcl  unb  tjlüingift  aEc  iüettt  tju  foldjen  guttern,  unb 
)ocl)ffift  unnb  fi^eft,  boy  fie  berfelben  uoc§  nit  bcgirig  fel)n.  51el)men  fie  and) 
nit,  bef)aütcn  fie  aud)  nit:  ioaö  madjftu  l)ie  anber^,  benn  hai  bu  got  für 
eljnen  narrn  l)eltift,  ber  feljue  guttcr  umb  beljni§  Ijtüingeuy  iDillen  foll  bor- 
fd^uttcn,  bringift  t)l)m  üiel  Ijatüffen  für,  ben  er  geben  foE,  unb  ift  niemaub 

1  öoxloru  BC  toerlorn  M  3  öcr^eljffungcn  M     forbcrt  D  5  „iuol"  fe'^U  in  CM 

G  forbert  1)  7  bcnnod^t  1)  8  fordet  D  9  Juil  D      öcfcfe  1^  10  '^anb,  fuB  D 

13  t)cmanb  iM  forbcrt  D  14  ^»utugt  C  ahiingt  DM  15  ücr^aiffunijcn  D  ucrijctjffungcn  M 
lO  bcrfpredö  M  17  nu^  M  19  ätoinöift  BCM  20  »üurbcn  M  21  mct)[tu  A 

Itügcler  M  cl)nbien[t  A  22  ücrt^uu  M  23  groftcu  M  21  fc^n  M  25  on  feinen  luiUcn  1) 
26  lüutcnbcr  M  27  auffijctfjoncr  CM  29  bcrgcfiung  M  30  lad  C  ptnmpiftu  bu  A15CM 
Blumpeftu  ba  D  31  fettjinöft  C  jtüingft  DM     guttern  M  34  guter  M     öcrfdjuttcn  M 

35  lüringiftu  CM 


23on  hex  SBctci)t,  ob  bte  ber  93apft  mad)t  fjabe  ,^u  flcpieten.    1521.  167 

ha,  ber  fet^nn  Begcvc.  D  h)ild)  mt^ptnuc^  bei  cbicn  tctrrcn  guttcr  ric^tiftu  an, 
bu  elenber  Sapft,  ba§  tcf)  tf)ar  [agcn,  baö  ficljlid)  kljn  funbüdjcr  Dorbamlidjcr 
tag  ift  tjm  tor  beim  ber  ofteitag,  unnb  tncun  bay  gan^  l)ar  et)ttct  faftnadjt 
loere  unb  aEc  tag  gctantit  iinb  gctruncEcn  tüurb,  geicf)e()c  bod)  nit  ßo  öiet  unb 

s  groß  fimb,  al§  t|t  gefdjic^t  Ijun  ber  aUer  f)cl)lig[ten  ^ei)t  ber  faften,  ^utior 
in  ber  ^Jtartter  toodien  unb  Dfter  fcftcn,  ha^  fi(^§  aUhi  umbferet :  h){tc^'3  h)tr 
bte  l^et)l{gt|ten  feet)t  {)cl}ffen,  ha§  bie  hk  aller  unl)et)lig{[t  ift,  tüild)'5  niemanb 
benn  be^  ^apft  )d)ulb  ift  mit  fel}ncn  toUen,  freöettn,  f)cUifc^cn,  teuffelifc^en 
gepotten. 

10  (3.  £enn  aKc,  bie  ungern  Bcl)d)ten  unnb  |um  facrantcnt  gcTienn,   unnb 

nit  au^  ^er^enn  bcgerenn,  ben  Incre  beffer,  bk  locl)U  tjun  el)nn  fdjtucre  öffent- 
liche funb  gefaEcnn.  Sie  uncf)rcn  gotti»  gnaben  unb  mod^en  eignen  fpot  braufe. 
5ht  finb  I}fir  gar  h^cntg,  bie  {)int;u  gengen  auf^  el)gcner  anbadjt  unb  Begirbcn, 
h)o  ber  unfinnig  Icuffclö  -2lpoftcE,   ber  ^apft,  foldjy  nit  tjUJungc  mit  fctjnem 

1^  gepott.    %[^o  funbigt  bie  gan^  lücUt  grelnlict)  auff  ben  Stapft,  unb  er  ift  anc^ 
f(^u(big  alter  funb,  bie  t)ic  mit   gefcf)ef)en,  ha^j  8.  5]}au(uy  tuol  gefagt   f)at 
2.  2;eff.  2.,  @r  fep  eljn  menf(^  ber  funbcn  unb  et)n  !l)nb  ber  tiorberbniö,  barumb  2. 2^01.2,3. 
ha^  er  tjn  aller  Ujclt  funb  unnb  üortcrben  t)etüffet,  tuibbcr  Gfjriftum,  ber  ba 
ift  el)n  mcnfc^  ber  gnaben  unnb  e^n  ünb  bcy  §el)ly,  bay  er  t)n  oEcr  iücHt  gnab 

20  unnb  fclictetjt  f)at  angertd)t,  ha  fon  f)ct)ft  er  6t)riftuy,  unnb  ber  23apft  '^lnti= 
(^riftuö,  hai  loutt  auff  beutfd)  clju  ioiberdjrift,  ber  g(cl)dj  tinbcrfinnifdj  bing 
tt)ut,  bod)  unter  bem  namen  6f)rifti,  be§  ftat()ellter  er  fic^  rumet.  8if)e  ha^ 
finb  bie  greU^Iii^en  ^t^ropfjeljtjcn,  barin  öortunbigt  ift,  Inic  bie  Sifdjoff  unnb 
^Pfaffen  tocrben  bie  ()eiyiige  facrament   ben  feinen  unb  unüornunfftigen  ttjercn 

25  geben.  ^JJ^etjnftu,  ha5  folc^y  gefagt  felj,  bay  fie  ben  natürlich  felren  Incrben 
geben?  dlctjii,  cc^  finb  bie  fctoifd^en  t)er^cn,  hk  nod)  nit  bcgirig  finb  ber  facra= 
ment  unb  f)aben  nod)  luft  ^ur  funben,  unb  muffen  bie  facrament  bo(^  eni- 
Pf a'^en  unb  Tbe^c^ten,  on  tjijxtn  band  unb  inillen.  Xa^  finb  bie  fett),  für  toeld^e 
ber  Sapft  unnb  ^J^apiften  unf;ere  f)oI)C  fc^e|e  unb  troft  ber  facrament  ^0  Iepd}t= 

30  fertig  fc^utten,  bay  nit  Ujunber  U)ere,  unj^er  fjertj  Imrfprung  l)nn  taufent  ftud, 
hjcnfe  nur  an  ben  le^bigen  ^apft,  hcn  @r|funber  unb  er^  oorfurer,  bedjte. 

7.  ©pric^ftu  aber:  'Sollt  bie  f)cimli^e  pet)djt  alige()cn,  ^o  Unirben  gar 
niel  bofe  leutt  h}erbcn,  bie  fid)  iljt  an  bie  bet)djt  ftoffcn,  unb  Cy  angcfe()en  Inirt, 
bie  bel)d)t  fei)  cl)n  l)crlid)c  rcformatiou  ber  6l)riftcnl)cl)t\    £  unb  ad)  l)err  gott, 


1  ebcten  CM  gutter  M  2  öcrbomlic^ct  M  3  ganljc  CM  gan^  gar  A  fafenad^t  D 
4  toutb  M  toter  a  unb  C  6  fic^  CM  umfcrct  M  7  uii^ct)ligft  CM  8  »apftä  KCDM 
tciiffcU^en  A  13  gecn  D  gtcngen  CM  17  ücibcrl6nt§  M  18  öcttcrl6en  M  19  :^e^lc§  CM 
21  toiberfinnicf)  BCDM  22  ftatt^attcr  1)     turnet  M  23  5l?to<)^cjct)en  D  ^^rop^ccctjcu  M 

berfunbigt  M        24  unbctnünfftigcn  M    tt)tercn  AB  tl)cten  C  t^^crcn  D  ticrcn  M        25  natur= 
liefen  M  26  gegeben  Ü  27  ^u  C  ju  1)       entpfa'^cn  C  28  njitd^e  M  3u  3ur= 

f^rung  M     ftud  M       31  er^öerfutcr  M    gebeerte  D       32  tict)c^t  BCM    tourbcn  M        33  iojs  M 
„fic^"  \ciiü  in  D 


168  Sßon  bet  a5cid)t,  ob  bie  ber  Sapft  madjt  t)abe  ^u  gepieten.    1521. 

ber  rcfoimation!  I)cttiftii  aber,  lieber  menfc^,  baö  für  frum  incrbcn,  h)enn 
uulniUigc  mcnfcf}cn  gc^toungcn  lücrbcnn  |u  gottiy  focramentcn  ^u  gel)en'? 
$IÖcnn  mau  alle  luclt  funb  fctia  madjen,  folt  man  bod)  utt  für  ctjuen  men)c^cn 
bie  ciotlidjen  focramciit  al^o  noridjutten,  ija  tncuu  bie  frumdel)t  ftunb  ijm 
gang  3um  3lltar,  mod)ti[tu  andj  tuoU  cljn  falü  unb  l)unb  frum  madjen !  ^nr=  & 
tüar,  lüer  tuillig  unb  luftig  balju  ift,  barff  !el)ni^  gepottiö,  luer  nutoitlig  unb 
unlnftig  ba^u  ift,  bcm  I)ilfft  !cl)n  gcpot  nodj  |tüang,  i)a  mac^tö  nur  erger. 
§ie  foUt  bcö  33apfty  ampt  unnb  ülel)B  fid)  uBen,  baö  bie  Icutt  luiEig  unb  luftig 
ba|u  tüurbcn,  ^o  tücre  te^uB  gepottiö  nott.  5iu  u6irl)c6t  er  fid)  berfelbcun 
mu^e,  f(^afft  l)^m  unnb  hm  fel)ncn  gutt  tag,  tüillfe  mit  gcpottcn  anfj  rid)ten,  lo 
unnb  ift  ba^u  ^o  el)n  nerrifdj  gcpott,  hiVj  clju  fjonbcre  plage  gottiö  ift,  baä 
mcnfc^lid)e  öornunfft  fid)  feo  ()att  laffen  blenbenn  unb  uit  crfel)cn  bie  uu- 
fd)idlid)en  tnort  bart)uueu.  ^r  gcpcut  ^  allen  (?l)riften,  mau^  unb  \mt)b%  per- 
foncn  (l)at  üillcic^t  forg  gel)abt,  eji  modjten  (il)riftcn  fcljn,  bie  tniber  mcnlic^ 
nod^  toet)bif(j§  tücrcn),  lücn  efe  !omen  ift  tjur  öornunfft,  foU  cö  ct)n  matt  ^m  i^ 
iar  alle  fel)ne  funb  bel)djtcn  feljuem  eljgcn  priefter.  äßer  hiVj  uit  tl)ut,  bcu 
fott  manu  uit  begraben  auff  ben  fird)e£)off.  följ  l)ilff  got,  tuie  fdjrerflidj  ift 
bie  ftraff  bc§  aller  l)el)ligiften  öatterfj!  tüie  tt)ct  idj  l)l)m,  h)enn  i^  nit  auff 
ben  tird)()off  tüurb  begraben  mit  ßtjrifto,  allen  5tpofteUn  unb  ^Bartercrnn? 
Gy  luurb  üillei^t  hau  badj  ber  ürdjen  nit  auff  melju  grab  trieffen.  C  groffcr  20 
fdjabe,  hau  eud)  buben  gott  ftraff!  tnic  luerfft  l)l)r  auff,  baä  ba  boä)  ^0  gar 
lautter  nid)t^  ift,  unnb  fperrt  bem  Pold  ha^  mautt  auff  mit  foldjen  fatülen 
fragen ! 

8.  2)a^u  bie  ^tcet)  tüortle  '5(ttc  fe^n  funb'  unb  'fcljuem  eljgen  priefter', 
l)ilff  gott,  h)a»  l^abcn  bie  ^amer  angeridjt !  tüie  ift  mau  barauff  gefattcn,  iüie  '^^ 
\)ai  man  bie  elenben  getüiffen  5U  unmuglid^cn  fadjen  trieben,  alle  funb  ju 
beljdjten !  \mid)  eljnn  meljrftroni  budjer  Ijat  bay  eljuige  luortlin  'Omninnf  ge= 
mad)t!  Sßenn  c§  ber  l^cljlig  gel)ft  gefügt  ^et,  ^0  tüere  e§  lengift  Porfatten, 
lüic  beuu  atte  fetjne  h3ortt  Porfallen  fcpnb.  Siber  iuepl  e§  ber  33apft  au§  bem 
teuffei  fagt,  fdjtoebty  empor  unb  martert  alle  toellt,  alfeo  hau  aufe  hafft  biefeey  30 
eblen  gcpotö  auc^  bie  iungeu  ünb  unnb  unfdjulbigen  muffen  bepdjten,  tootten 
fie  auberfi  meulid)  obber  Inepblid)  blel)ben,  er  Inurb  pl)n  fonft  öittcic^t  au^ 
fdjuc^tteun,  lautt  bi^c^  eruftcu  gepottiy,  bay  fid;  aul)ebet  'Dmniö',  atte,  nie= 

4  ©ottid^e  CM      ücrii^utten  M  7  luftig  D     bcu  D.M  9  bar  3u  1)      tourben  M 

10  mu^c  M  12  öernunfft  M     fo  ^aii  D         15  bernunfft  M  17  !l)rd}oft  D     fiilfft  AB 

roic,  wie  fd^rcdlid^  BC  lüic,  Joic  ctfdOroctUd^  I)  18  :^ct)li9ftcii  CM  19  Wuvb  M  SHartcten  BD 
Mcttetcii  CM  27  biidjcv  M      tuorttcin  CM  28  Ucrf allen  IM  29  öcifaUen  fiiib  M 

32  toutb  M        as  Jeanetten  B      iiacC;  taut  D 

')  C.  12.  X.  de  poenitentiis  et  remissis  V.  38.  ^Oiimitj  utriusque  sexus  fidelis, 
postquani  ad  annos  discretionis  pervenerit,  omnia  sua  solus  peccata  salteni  semel  in 
anno  fideliter  confitcatur  proiirio  saccrdoti  etc."  Concil.  Lateran.  IV.  can.  21  (Mansi 
XXII.  Ibl.  1(XJ7  flg.).  »crgl.  ©tei^,  S^aö  tömiid)e  ^öufefacramcnt.  §raii!f.  üM.  1854  ©.  155  flg. 
unb  £utl)ct»  Scmertungcn  tu  53b.  VI  ©.  IDof. 


Son  ber  33eicl)t,  ob  bic  bet  JBapft  rnadjt  V^^c  3"  gcpictcn.    1521.  169 

manh  au§gc|ogcn,  ob  er  fc^onn  md)U  |iu  pet)c^tcn  I)aBc.  ^teni.  SöaS  t)Qmmer§ 
ift  crlüad}ßcnn  5iöi]cf)cu  bcn  pfarrern  uiib  bcttclX  orbcn  ubir  bcm  Ivortle  'pro- 
prio facerbott',  on  bav  fic  ftcf)  lüt  crmorbt  f)Qbcn,  tua^  ift  fonft  öon  1)0^, 
nct)b,  gifft,  tiorii,  malcbctjuiig,  l3cng,  f)nbbcr,  crgcrni^  riad)  Blieben?     C  tine 

^  ctjn  feljti  fpiel  ift  ba»  bem  tcuffell  bißfjer  gelueBenl  6r  t)att  gebadjt:  'icf;  t)ab 
e^n  rcc^t  gefe|  l)f]n  geben,  ic^  1)ah  bie  lüortlc  gefegt,  toie  ic()5  ^abcn  toottf. 
5t(Bo  finbbert  man  nocf)  fjeuttig^  tagc\  tner  bo  fei)  proprium  facerboc\  oby  ber 
^^farrcr,  Gapellan,  Gufter,  ^Jliunid)  obber  iBcgt)nen  fep,  n.n)r  muffen  aber  bcn= 
nod^  bie  h)ct)t  bct)cfjtcn.    8if)e,  baä  ift  ct)n  ftuc!  ber  reformation  auß  biffem 

i'j  gefe^  crfoKgett. 

9.  Xrumb  foUt  ber  33apft  mit  ben  fcijuen  bay  laffen  feijn  erbeljt  fcpn, 
Quff  trctten,  munbüc^  prebigen  unb  bem  Polet  bie  far  unb  f(^aben  ber  funben 
unb  gottiy  gerietet  für  t)aEten,  ha  neben  prepffen  unb  (oben  bic  facramcnt 
gotlicfjer  gnaben,  baffelb  on  unterlaß  pmmer  prebigen,  unb  al^o  hav  Polet  oon 

1'  funben  abfcfjreden  unb  fruntlicf)  rep^cn  ^u  ben  facramenten,  ba^  fie  aufj  an= 
fef)en  t}[)x%  fc^aben-^  unb  nut;5  bemegt  tuiltiglicfj  femcn.  Xa  Irurbcn  fie  bcnn 
gott  f)otIt,  unnb  ertenncten  p()r  untugent  unb  gotti-j  gnaben  rccf)t:  ha^  tuurben 
redete  (itjriften.  5UBü  foUt  bk  bepdjt  frei]  blepben  pbcrmann  unb  p()rer  nu^ 
neben  ber  funben  ungtudt  gcp rebigt  toerbcn,  tocr  bcnn  feme,  ber  ferne,  toer  nit 

20  !emc,  ber  btepb  au§en.  @(cpd)  mic  idj  tnoUt  rabtcn  unb  prepffcn  bic  ^unbffcr- 
fdjafft  unb  fcufdjcpt.  ^d)  moUt  aber  fic  frcp  laffen,  niemanb  ^luingcn  nom 
Gl)etid)cn  ftanb.  3tcm,  id^  lüotlt  prebigen  bcn  glalübcn  unb  bk  tauff,  aber 
niemanb  batiu  ^toingcn,  Bo"^cvn  auffnel)mcn  alle  bie  bo  frcpmitlig  ba]u  tcmcn. 
3tem,  ic^  rooUt  prebigen  bcc^  facramcnt»  ba  aiiax%  gnabc,  aber  boc^  frei)  laffen, 

25  niemant  bar,5U  ^tningen.  Sll^o  bic  bepc^t  auff^^  aller  l)ol)ift  prepffcn  (tüpe  fie 
bcnn  pjarlid)  npemant  mag  gnug  prepffcn),  aber  niemant  bo^u  bringen.  5il)e 
ba5  meren  ^epftifdjc,  ^ifdjoff ifc^c ,  gcpftlid)c  ampt.  ^50  l)abcn  bic  '^Ipoftcll 
tban  unb  alltcn  oetcr.  ©Icmb  fic^crlid),  mild)c  bu  l)icmit  nit  ertiu  bringift, 
bic  mirftu  mit  gcpottcn  unb  notten  nit  fcliglidj  cr^u  bringen,  unnb  P^iü  bic 

30  urfac^  gröblich  an^cpgcnn. 

lü.  ^um  erften  gcfc^id)t  ba5  unglud,  ba^  berurtt  ift,  hjcnn  pcmanb  un- 
h)illig  unb  mit  gc^mungen  ()er|  |ur  bepd)t  gc()t,  bas  gotö  pjort  unb  ^ufagung 
mirt  Porgcbcns  oorfdjuttct,  gicpd)  alß  locnn  bu  guttcn  ''JJfalmaficr  goffift  pnn 
cpn  faB,   bay  oolt  l)effen  lucrc  biß  oben  an.     Xenn  bic  gotlidjc  gnabc  fucl)t 


2  orbcn  M     obit  C     toorttc  CM  hjortün  D       4  jond  1)        (j  gefegt  C     jncn  D     loorttin  Ü 
ic^  CM    ic^  e§  D  S  mün^  D      »C9i}n  U       bennoc^t  D  9  ftutf  M  11  Qibait  D 

12  bie  föt  D  Vi  S;atnclJcn  D  16  nu^  CM  17   „unb"  fc^lt  in  BCDM     toutbcu  M 

18  rcdjtcn   15     icUt)bm  D     jt  D         19  prcbigt  C         L'u  3undfferic^afTt  BC  ^undEfranjjcOafft  DM 
21  öon  C  22  „bic"  fe^U  in  D        23  bar  jü  I)     ba  U         20  baju  M      ^6()cft  D  l)6^ift  M 

2G  genüge  gcuügiam  1)     jiningen  D         27  Siffc^offc  CM     ^Ufo  D         26  nit^tö  nit  bat  jü  D 
bringft  CM  29  bat  ju  1)         ol  beriit  D  a2  geawungencm  D     ^er^en  DM         33  öei= 

gebenö  üetjc^üUet  M       guttc  BC       gojfift  M 


170  33on  ber  SBcic^t,  06  bie  ber  SBapft  macfjt  fjabe  ju  gc^jieten.    1521. 

unb  fobcit  Icbic^c,  fjunc^crigc,  bcgiiigc,  burftigc,  öorlongcnbe  I)cr^cn,  Itiie  'OJlarta 
2uc.  1,53. fingt:  'Gr  I)att  gcjcttigct  mit  gitttcm  bic  !)ungeiigcn\  £)arum6  mag  ber  nit 
on  fcfjnbcn  bcijc^tcnn,  ber  lauttcr  auB  gcpott  unb  nott  unb  (tuie  fie  fagen) 
Quß  gef)orfnm  ber  fird^en,  nit  nuß  Bcgirb  uunb  fc()ucu  und)  ber  gnab  I)t)n^u 
ge^t.  3:erf)nl6eu  aucfj  mcl)n  trclucr  rnb  ift:  (5t)u  igtic^cr  ^rufc  firf)  auöor,  •'- 
tüarumb  er  Bet)(^tcu  tooEc.  2^t)ut  cr§  nur  umbö  gcpottiS  tuillen,  unb  fe^u 
I)cr^  ringet  unb  fcuft^ct  nit  noi^  f)ulff  gotlic^cr  gnabcn,  ber  BIcl)^  nur  bntton 
fret),  laß  ^-^abft  mit  fctjnem  gepott  ficf)  nit  tjrrcn,  bi§  hau  er  ficf)  fulc  t)ungerig 
unnb  begirig  gotli(^cr  ^ulff,  unnb  ber  funben  au%  grunb  icl)nb  iüerb.  (^ott 
t)Qtt  gcrnn,  bnö  man  [icfj  Im  l)()m  fuge.  6r  Ijatö  aucf)  ungcrnn  unb  [trofft  "' 
gretülicfj.  föernn  l)Qt  er§,  §0  man  ()crt^üc^  l)ulff  unb  gcuabc  begerb.  Ungcrnn, 
tt)enn  e§  aufe  nott,  gepot  unb  on  ber  I)u(ffc  bcgirb  gefcfjic^t.  5lbcr  nu  ift  ^u 
furchten,  ha5  gar  toenig  ^nn  ber  faftcn  auf3  fotd^er  fiegirb  Bet)rf}ten.  Senn 
mo  fie  cö  aii^  begirbcn  ber  f)ulff  teten,  tüurbcn  fie  auc^  au^cr  ber  faftcn  on 
gepott  bcl)c^ten,  gar  nictjty  auff  hk  faftcn  gcpot,  kl)tt  ober  ftett  acfjt  l)aben.  i-^ 
9tu  fie  aber  bas  ntjmmer  tt)un  unb  ber  faftcn  aucf)  looU  lieber  gerabten  mochten, 
ift»  etjn  ^el)cf)cn,  baä  fie  aufe  tjhjang  iJ^cpftlicfjcö  gcpotS  bet)d)ten:  ba§  ift  nit 
anberö,  benn  ijnn  alle  unfati  fid)  treljbcn  laffcnn. 

11.  ^um  anbern  gcfd)ic^t  ha^  unglud,  ha5  and)  an^  allen  anbcrn 
mcnfdjcn  gcfc|cn  folget:  ber  finb  bre^.  '^a^  erft  ift  cl)u  falfd;  bo^  gclviffcn.  20 
Xa5  anber  ein  falfd}  gut  gclniffcn.  S^as  britt  abgottcrci).  ^-ragiftu,  tuic  ha^ 
^u  gcl)e,  ba^  h)ilt  ic^  bt)r  fagenu.  SCÖenn  bu  mcnfdjcn  gcpott  adjtift,  bu  muffift 
Ca  ballten,  ^0  ift  bclju  getuiffcn  fdpn  gcfangciui,  benn  f50  bu  ubirtrittift,  fprid}t 
betjn  gctüiffcu  ^0  balb,  bu  l)abift  gcfunbigt,  unb  ift  bod)  nit  iuar.  3)cnu  luie 
ha^  gepott  falf(^  ift,  ^0  ift  anä)  hau  gctuiffcn  falfd),  unnb  gcfc^id)t  btjr  eben  2.-. 
(tüic  mann  fagt),  hau  bu  bic^  furdjtift  für  bct)ncm  et}gen  augcnnftcrn,  benn  lüo 
bu  feft  glctubift,  ber  toolff  fct)  l)t)nbcr  bcm  offen,  ob  er  fdjon  nit  ba  ift,  feo 
ift  er  boc^  b^r  ha,  ber  bu  nit  onberft  tf)uft  unb  ferift,  alf3  fcl)  er  ha.  6il)c 
fot(^  fcfjctrc^tcr  unb  fpugniy  ift  allic,  U3a§  ber  S3apft  t)nn  ber  lucllt  mad)t, 
unb  betreugt  nur  6()riftlic^  gcmiffcn  mit  fcl)ncn  nid)tigen  effifd)cn  gcpotten.  .so 
'äi^  tücnn  bu  ad)tift,  tu  fei)  fuub,  %o  cl)nif3  'ilpoftcU  abenb  nitt  faftift,  ^0  iftö 
geh)i§  funb.  5iit  boS  h)arli(^  fuub  ba  fe^,  lr)eill  gott  ba'^  nit  gcpotten  '^at, 
feonbern  ba*5  bu  unnb  betjn  gemiffen  glclubt,  Cy  fct)  funb,  ^0  rid)tct  benn  got 
nad)  jold)cm  gcJuiffcn,  benn  ioic  bu  glembift,  \^o  gcid)id)t  bir  für  gott.  äßild)y 
getüiffen  unb  funb  nit  got,  §onbcrn  ber  tolle  ft^clücE  iöcpftlidjy  gefep  bt)r  ju  3.^ 


1  forbctt  D  burftitje  M  ücvlangcnbe  M  2  guttcvu  M  „bct"  fcl)tt  in  1)  4  jc^cn  Ü 
5  geltet  M  ®c§]^atbcn  D  tratoer  C  ^jrufc  M  7  juff^et  A  1 1  gnobc  CM  Ücgereb  BOM 
12  toenn  er  e§  D      an  ber  C   unb  anbcr  liulffe  M  13  bo§,  ba§  gar  D  14  bcg^rb  1) 

l^tlff  I)  15  faftcn,  gcpot  BCDM       ftcct  C      „ad)t"  fc^U  in  D  20  bofe  BC  21  ^.Jib-- 

gottere^  M  2:)    „fdjon  —  24  gOoiffcn"   fc^tt   in   D  26   furcfjtift  M  28   bo  D 

29  fd^ewfat  D      gcfpcnft  D  31  Ulpoftclö  1)       ift  CM  U  fold^m  C  35  fdjeWfat  D 

SepfUic^  CM 


5Bon  bn  !ßeid)t,  ob  bu  bei  ^apft  rnadjt  tjaOe  .ju  gepieten.    1521.  171 

gerieft,  h3t((^cn  fo  bu  crfcntift,  ol^  lücic  er  m(^tc^  lüic  er  nurf)  tüarlit^  nic[)ta 
an  l)f)m  fclb  i[t,  Bo  lücvc  !cljri  fuiib  ha,  bu  faftift  ober  effitt.  ^ii^'d^ftu  birf) 
für  bcm  po^eii  t)m  ^anff,  Bo  fi'ift  er  bic^,  furd^ftu  bic^  nit,  feo  t^ut  er  bir 
ntc^ty.  Sif)e,  nIJ30  fptelt  ber  5pab|t  mit  uiiBeruti  cleiibcn  gctüiffeii  luib  grcto- 
5  liefen  öortcrben,  al§  toerc  cß  elju  fiuber[picl,  bic  man  mit  po|cn  unb  rolninten 
fd)ud)tert,  unb  toitt  bcnnocfj  ber  I)el}ltgift  öattcr  unb  6f)riftuy  ftatt  ^aüter  fet)n, 
büS'  ^el)[t,  qIb  mid)  buncft,  bic  fc^aff  Gfjrifti  getneljbet. 

12.  Xai  i[t  el)n  [tuet  üon  falfctjcn  boB^n  gclüiffcn.    Sßibberumb  Wo  bu 
gtetübift,  boy  bu  für  got  tüoll  tfjutft,  toenn  bu  fcl)n  gepot  Iiclltift,  unb  ntjmpft 

if»  für,  ba  burcf)  frum  ]u  fct)n  unnb  borbicuft  fanilen,  fp  t)aftn  aber  cl)n  falid^ 
gut  gcmiffcn,  unb  i|t  ober  bel)n  glalub  borterbet,  ^o  ge^t  birB  luie  cl)ncnt 
menfc^en  tjm  tralüm.    Xa  ^foia»  bon  fc^reljbt  c.  29.  'ber  bo  mcl)net,  er  cßfe  Scf- 29,  s. 
unb  trund,  tücnn  er  auff  toacfjct,  Bo  ift  er  nod)  leer  unnb  f)ungerig\    ei^e, 
q(Bo  ift  ber  ^Qpft  mit  ben  feljucn  et)n  trah^mprcbiger ,  nerret  uuBcr  gctniffcn, 

1^  ba^  e»  meljne,  cö  finb  gercc^ticfcljt  ba,  unnb  ift  nicf;t  mefjr  babijubcn,  bcnn 
^0  bic^  t)emanb  ubirrcb,  ^alpfennig  iueren  reljnifrfje  gutte  gulben.  3^a-5  ift 
ber  grofftft  feutfcler,  ber  auff  erben  himmeu  ift,  unb  ber  boBc  gcbft  fcljncn 
lang  gefaniletcn  t)aB  burc^  folcf;  borterblic^  faucfcün  inn  fotcfjcn  ernften  facfjcn 
burc?^  ben  S9apft  on  ber  elenben  6f)riftcnbct)t  §0  muttnjtHig  buffet  unb  fetttget. 

20  SBcnn  er  felju  gcpott  alBo  gebe,  ba^  er  bk  getuiffcn  frei]  licBc,  unnb  |u  gebe, 
baä  fie  f)ic(t  frei),  tuer  bo  moUt,  Bo  Ijctte  bk  facfj  fein  fat)r.  iHber  er  toill 
fie  nit  toeniger  benn  gottiö  gepot  gefjaEten  ^aben,  unb  foE  foltf)  getüiffenn  ba 
fet)n,  ba^i  ber  frum  fei)  für  gott,  ber  fie  f)cllt:  bau  ()cl)ft  ben  glatüben  (luitc^er 
allelju  für  gott  frum  unb  gut  gelüiifen  macf^t)  mit  fuffen  tretten,  unb  an 

25  fctjnc  ftatt  e^n  fo((^  falfc^  ertrelomct  faucEel  gctüiffcn  auff  richten,  ba^  ift  ber 
teuffctl  fetby  mit  alter  feljner  bofjljeQt  unnb  fdjatct()et)t.  S)rumb  ift  bey  iöapft 
regiment  gteljd]  bem  ünberlüertf,  bk  man  mit  fatfdjen  po^en  fdjrcdt  unb  mit 
latl  Pfennigen  loctt. 

13.  S)arauB  folget  benn  bic  -^Ibgottcrel),  ba^j  ift  bie:  äßenn  bu  fold)  fatfc^ 
30  gelriffen  ^aft  ber  ertrcmmeten  funbenn  unb  frumfeljt,  ^0  ftett  betjn  fierlj  nit 

mcf)r  ijnu  gottidjer  gnabcn  t^unorfidjt,  Bonbcru  iju  oormcffenfjeljt  foldjcr  merrf. 
Xk  felb  üormefienI)eljt  rietet  tjn  btjr  auff  ben  abgot  bcljuer  eljgen  guttcn  n)er(!, 
burd)  bm  Stapft  unnb  fel)n  gefc^  geteret,  auff  bie  fclben  borlcffiftu  bidj,  \vMß 
bu  foUtift  allelju  auff  gott  tt)un.  Xenn  mo  bn  bid)  nit  brauff  Oorliijeft,  Bo 
35  tourbift  nit  §0  brauff  geben  unb  an  ^I)n  I)angen,  feonbcrn  fret)  tüanbeltn,  tt)un 


2  fotd^teft  bu  D          3  po^cn  A  butjcn  D          4  unjct  C          5  bcrtetteu  M  bufjcu  D 

6  bcnnoc^t  D      ^e:)ti9[t  t'M          8  ftudE  M      tio§cn  BC  bofen  M          9  ntjmpt  A  10  öct= 

btcnft  M           11  üettctfiet  M            12  Gfaiaö  D           i:]  Ictc  CM           15  eg  feljb  C  cö  fclj  M 

nitt  C         KJ  tjmanb  C     ^olpfcnning  BCM         17  groifift  M     gaudetcr  D     fomcit  M  ioBe  BC 
bofc  M           18  öcrtctblicf)  M     gaucfcln  D           19  büffct  M           20  lieg  M          21  fad^c  BCM 

föl  D         2.J  QQudct  U          27  bilden  D         29  ^JlbgottcrcQ  M         :jl  auoerfid^t  M  32  Det= 
nicfjenf)ct)t  M          33  geletnct  I)     öorlc|iftu  A   Dcrklfiftu  M           3-1  octliffeft  M 


172  25on  bn  SBcidjt,  ob  bic  bcr  Sapft  niad)t  Ijak  311  gerieten.    1521. 

iinb  Inffcn  bic  fclljcn,  lüic  c§  bl)r  für  !cmc.  'M^o  ift  ber  33ap[t  alter  tücllt 
o.xf,cfi.2,4.a69ott,  iüic  ^l^auluö  faßt  2.  2cffal.  2.  'ßr  irtrt  fic^  crl)cbcu  uUx  alle  tnort 
unb  bienft  gottiS'.  2)er  gtatub  ift  ber  red)t  gotti§  bienft,  bcn  öorftorct  er 
unb  maff)t  fctjucr  gcfelj  lücrtf  an  bcficlbcu  [tatt,  ba§  un^er  gctüiffcn  auff  fcl)ne 
gc)el3,  unnb  nit  auff  bcn  glatübcnn  acfjtct.  Sil)c,  bavumB  lüoHt  got  aud)  [cljn  5 
ct)gen  gcpot  nit  erfuHet  l^aBcn,  bcnn  altct)n  burd^  bcn  gtatüBcn,  ba§  ift,  |u= 
öorficfjt  nnnb  öorlaffcn  anff  fct)n  gotlicfjc  gnabc,  anff  bo§  ntt  bic  tocrt!  fcl)ncr 
gcpot  nn^cr  aBgott  tonrben  nnb  un^  iiormcffcnt]ci)t  Icrctcn,  ^onbernn  allcljn 
fcl)n  gnab,  unnb  er  fclB  un^cr  öormcffcnI)cit,  troti  unb  troft  tücre:  ba^  ^et)ft 
bcnn  el)n  n^arcu  gotti§  bienft  unb  gott  f)aBcnn.  .'piraufe  mcrd  nu,  tüaruniB  t" 
2.3:i)ffi.2,3.^aulu§  bcn  Jöapft  nennet  clju  mcnfcf}  ber  funben  unb  cl)n  fon  bcy  öorterBcnö, 
baö  er  folcf)  falfcf)  gcU^iffen  l)nn  aller  lucUt  t)etoffet,  bamit  bcn  glatüBcn  Dor= 
tcrBct  unb  mit  aBgottercl)  aEe  t)er|en  erfuEct. 

M.  ©i^e,  al^ü  gat)et  efe  aiii)  mit  bcr  Bcljc^t  unnb  ©acramcnt.   Scid)ftu 
nit  anff  bic  faften,  tüic  bcr  ^apft  gepent,  ^0  glelnBftu,  c§  fct)  funb,  unb  ift  »-^ 
borfj  nit  al§o.    ^eidjftu  aBer,  %o  gIctDBftu,  bu  f)aBft  mol  tl)an  unnb  fcl)eft  für 
gott   ba  burrf)  frum  al§  cl)n  get)orfam  Ünbt,  unb  ift  aud^  nit  mar.    äBcr 
mad^t  bljr  bcn  glamBcn  unb  folct)  gcmiffen,  benn  bcr  iöapft  mit  fcljnem  gcfc|  ? 
2)enn  tuo  fcl)n  gefe^  nit  h)crc,  ^0  ^cttiftu  bc§  glatüBcn§  unnb  gcmiffenS  nit. 
9{u  mag  fotcfjcr  gtatüB  nit  Bcftcl)cn  mit  G^riftUdjcm  glamBcn,  mild)cr  nit  nnff  -'o 
un^cr  tt)un,  -^onbcrnn  auff  (Sl]riftu§  tl)un  fiel)  Baloct,  unnb  t)ellt  feft  bafur, 
ber  menfd)  fct)  baruniB  frum,  baö  (5l)riftu§  für  i^n  alti§  t^an  l^aBc,  unb  fetjuc 
merd  l)t)nfurtt  fet)en  nur  frei)  folge  unnb  fruct)t  fold)ö  glamBcn^^  nnnb  fruni!ct)t. 
3)erl)atBcn  ift  l)ie  mctjttcr  mclju  trclücr  rab,  bay  el)uu  ß^riftcn  menid) 
auff  bic  faften  unb  oftcrn  nit  Beid)t  nod)  tjum  facramcnt  go'^c,   unb  bcnd  2^ 
alfeo:  ©il)c  ba,  bic  met)l  baö  el)n  mcnfcf,  ber  iöapft,   gepotten  l)at,  fjo  mitt 
i(^§  cBcn  barumB  nit  tf)nn,  unb  menn  crfj  nit  gepotten  l)ctt,   ^o  moHt  id)y 
tf)un,  milB  aBer  auff  cljn  auber  mal  tt)un,  ba  erfe  nit  gepotten  l)att,  menn 
unb  h)ie  midj  meljn  fre^  luft  unb  anbadjt  rüret.    Hub  tril^  barumB  tl)uu, 
ba§  idj  nit  mid^  an  mcnfdjcn  gcpot  gcmenc,  unb  mid)  für  pl)n  furdjten  obber  ^o 
auff  foldjc  merct  lerne  Horlaffcn  unnb  troftcn,  ba  mit  mctjn  glamBc  unb  tram 
^u  gottiö  gnaben  Horle^t  hjurb.    älHltu  aBer  t)a  Bcidjteu  unb  facramcnt  em= 
pfal)en  t^u  bcr   tiept,   fjo  Bcbitig  t)c  Bei)  bl)r  felB,  baö  bu  cS  nit  bon  lUvang 
^cpftlid)er  gcfclj  nnb  nobt  joldjy  gcmiffen,  fjonbernn  au^  frcljcm  millen  bcljncr 
fcelcn  |u  gutt  unb  ()el)E  tl)un  tnoUift,  fct)n  gcpott  nit  l)ol)er  angefcl)cn,  benn  3n 
bcn  tatt  für  bpr  anff  ber  gaifen.    ;^\d)  fag  Bei)  mcpncr  fcelcn:  mer  nit  fclju 
gcmiffen  al§o  frel)ct  Bon  bcm  l)cUifdjcn  tljranncn,  bcm  S3apft,  bcr  mag  nit  on 

2  u'bct  C            ;i  bcrftoret  M            5  aä)len  1)            G  3uücrft(|t  M  7  berlaffcn  M 

fe^ne  BCM  8  bctmeijcit^c^t  M        9  bertiic jjcnf)et)t  M          1 1  bcrtett)c)i§  M  1 2  tjaufjet  I ) 

öevtcrtct  M  11  9ct)ct  M         1(5  f)o[t  CM         18  gcjc^t  C         19  glouticn  CM  2:i  Ijinfut  C 

25  gef)e  CM  29  turct  BC            31  tocttaficn  M      tre»  D            82  gnabc  M       berieft  M 
',il  bell  BC 


3}on  ber  iBeic^t,  ob  bie  bcr  ^Bapft  madjt  tjabt  311  geptetctt.    1521.  173 

öoxfe^rung  je^neB  glalrbenS  foicf;  toll  gepot  t)aUten.  ^ä)  tuex-e  fie  ntt  ^u 
f)allten,  aber  mit  tret)em  geltiifjen  tüil  id)  fie  t)a(ten,  ba»  ic^  nit  ba  burd^  frutn 
iinb  unfnim  ^u  tücrben  tiormeljne,  al^  lüenn  iä)  fou|t  bem  5öap[t  tu  bienft 
mqr  auff^  l)elt)6t  griffe  obbcr  ettlüac^  anbcrfi  tt)ett,  ba  tcijn  gelüiffen  an  t)üfftet. 

5  15.  Spric^ftu:  'tük  tüxü  man  benn  ^unben  Ineren  V  ^ünttnort:  2Bie  Ineret 

man  i^t?  \vai:  f)ilfft  ha^Z"  beidjtcn  i^t  ?    5i()e,  loie  Diel  fid)  bcffernn  nac^  ben 
ofternn,  unb  bennoc^  alle  miiffcn  6eid)tcn.   G»  ift  nur  folc^  beichten  el)n  fur= 
geben  unb  f c^eljn ,  ha  nic^t»  nac^  Dolgt ,  unb  Irie  Salomon  f agt ,  gro^  tninb  spri*™.  25, 
unnb  tüolc!en,  ha  Ux)n  regen  nad)  öolgt.    ^Jian  ^att  ^luo  tnelj^e,  ben  funben 

lii  3n  meren.    Sie  erft  burc^^:'   treütliclje  f(^ti:)erbt,   ha  i]ai  man  galgen,   raber, 
felnr  unb  tüa§  ba^u  gel)ort,  ba»  man  frib  fc^aff  für  offentlidjen  ubeltt)etternn. 
S)ie  anber  ift  geiftlicl),  bie  ^at  d^riftu»  9JM§.  18  et)ngefe^t,  unb  lout  alfeo: 
'äÜenn  bet)n  bvubcr  l)nn  birf)  funbigt,   gel)e  f)t)n  unb  ftraff  l}l)n  ]tüiffcf)cn  bir  a-^fitth.  is, 
unb  qt)m  allein,    .s])oret  er  bic^,  fo  t)aftu  bcijuen  brubcr  getnunnen.   i^orct  er 

15  bic^  nit,  %o  nt)m.  tu  bt)r  eQnen  ober  ttoeen,  auff  bo§  t)nn  |tüet)er  obber  brct)er 
teugenn  munb  alle  ge^eugniffe  bcftcfien.  öoret  er  fie  nit,  ^0  fag  cc^  ber  ge= 
meljne.  iporct  er  bie  gemeine  nit,  ^0  Ijallt  l)f)n  tnie  et)n  publican  unb  f)eqben. 
S)enn  iä)  fag  eut^:  ma§  ^^r  binbet  ouff  erben,  foH  gepunben  fet)n  tjm  f)t)mel, 
unnb  tüa§  t)f)r  lo^et  auff  erben,   foH  loß  fcpn  l)m  l)t)mel.    äl3el)tter  fag  ic^ 

i"j  eu(^:  IDO  'jtueen  auß  euc^  auff  erben  etjniß  finb,  Inaruber  fie  bitten  moUen, 
ha^  tDirt  l)f)n  geben  tnerben  öon  metjnem  oatter,  ber  t)m  l)t)mel  ift,  benn  tüo 
3tüeen  obber  bret)  öorfamlet  finb  t)nn  melinem  namcn,  ba  bt)n  iä)  t)nn  t)l)rem 
mittetl'.  £  ha^  bißer  fpruc^  nit  Inere  ijm  öuangclio,  ba§  toere  mott  für  ben 
Sapft,  benn  ()ie  gibt  ($f)riftuc^  hk  fd)luffcÜ  ber  ganten  gemel)n  unb  nit  5. 5^^etro. 

•j->  Unb  i}k  l)er  t)oret  au(^  ber  felb  fpruc^  yjiatt.  16.  ba  er  S.  5petro  hk  fc^luffel  mattiMö,!». 
an  ftat  ber  gantjen  gemet)n  gab.   Tcnn  pnn  bi^em  acf)kbenben  capittell  gtoficrt 
fic^  ber  t)err  felb,  trem  er  bie  fdjluffell  t)ab  t}m  oorgangen  fect}l3cf)cubcn  capitel 
tjnn  S.  ^eter^  per^on  geben.    Sie  finb  aEen  G^riften  geben,   nit  8.  5^>eter§ 
perfon,  unb  t)ie  ^,u  foU  and)  bcr  ob  gerurtc  fpruc^  i^soan.  ultimo  fid)  fugen: 

30  '9iempt  ben  t)et)ligeu  gel)ft,  mildjcu  l){)r  lücrbet  oorgeben  bie  funb,  ben  f ollen  506. 20, 22. 
fie  öorgeben  fe^n,  unb  tnitc^en  ^^r  fie  beballt,  ben  foUen  fie  bet)alltenn  fetjn". 
Xret)  fpruc^  el)ner  mel)nung,  ba  mit  Gbriftuvi  bie  C^iriftlid)  orbnuug  funb  ^u 
ftraffenn  t)att  cijngefett,  bav  ba^n  be»  ^apft»  gefe^  telju  nott  nod;  nut  ift. 
IG.   Xißer  orbnung   nad;  foUt»  nu   al^o   ^u  geben:    2;a§  t)nn  et)ner 

35  iglirf)en  5pfarr  ober  gemcl)n,   tno  l)cmanb   offentlidjen   funbigete,  Oon   fetjncm 


1  üorfd^rung  B  tjetfetunci  M     ücmunt  I)    iet)niB  Bf'M        2  bavburd^  ('         3  oermetjne  M 
4  mit  auff?  CM       gre^ffc  M  ^  muficn  HC.M  lo  rcbet  M    räber  D  11  öov  COM 

1:5  fünbet  1)        14  öoret  M        10  ^ugcnn  H  ljungcn  CM     9e3ciigniiB  D     iioret  M       is  biiibeit  D 
19   tofeet  BC       (ob  BCÜM  22  boriomctet  C    öerfnmiet  M       feljn  D  24  ft^iuffci  M 

25   l^orct   M      id&tuffel  M  27   ie(6§  BCM       Wenn   l)      öergangen   M       i'edi'^ljcfienbcn   C 

29  auäf  bie  BCM      fprüt^  M  30  »erbent  D     oergefcen   M  31    üergcbcn   M     »nildicin  M 

jr  fie  behauen  D  32  fprudj  M  34  foü  eä  COM 


174  33on  bet  SSeid^t,  ob  bie  ber  Stapft  mnd|t  ^abc  311  (jepictcit.    ir>21. 

net)ften  bruberlid)  geftrafft  tüuib,  barnad)  orbentid^  mit  met)r  ^eugen  geftrafft, 
^u  le^t  öffentlich  in  ber  tirdjen  unter  ber  mefe  nad^  bent  ©uangelio  für  bent 
^4^farrer  nnb  t)bcrman  nnb  gantjcm  gemetju  crfnr|ogen,  tiortlagt  nnb  nBev= 
^eugt,  tüollt  er  fid;  benn  bcffcrnn,  t)nn  gcmel)n  für  l)f}n  bitten  el)ntred)tli(^, 
tuie  i)k  ber  ^err  teret  unb  erl)orung  3U  fogt.  äßoEt  er  nit,  boS  man  t)^n  & 
öon  ber  gcmet)n  t()ctt  nnb  t)ctt  nicmant  mit  t)i}m  ^n  f(^affen:  boS  ()et)ft  ()ie 
ber  f)crr  'gcbunbenn  Inerben',  nnb  ba§  ift  aud)  redjt  l)nn  bcn  bann  gcttjon. 
Sold)  lüel)^c  f)übcn  bie  ^äpoftell  nnb  nnd)  l)I)n  cljn  lang  ^cl)t  gcbrandjt  bie 
3^iff(^off,  bi^  ber  greinel  ^u  9{om  fic^  erf)abcn  nnb  fold)§  alli|3  mit  bem  ganzen 
(i^nangclio  mit  fnffcn  trcttcn  l)att.  2)arnmb  fitzen  iljt  nn^cr  ^'ifc^off  tnie  bie  i" 
sad).  11, 17. olgo^en  nnnb  mantlaffen,  alö  fie  3«rf)f^i*iöy  nennet,  fct)en  offcntlid}  an  allen 
ortten  tabernn,  ha  öoEeret)  unb  allerlct)  untugent,  flndjen,  nnt^ndjt,  morb  nnb 
ijamcr  gefd^idjt,  ba  finb  gemel)n  fralncnn  t)elt)fecr,  ha  fii^enn  öffentliche  lnnd)er, 
eljebredjcr,  ha  fet)en  fie  fold}en  nbirfd^Urnng!  ber  l)offart  mit  !lcl)bernn,  ba§ 
nit  3u  fagcn  ftet,  !ur|umb  hk  gan^  hjeHt  unb  alle  ftenb  offentlidj  ungezogen  1^ 
finb:  lt)a§  tl)nn  fie?  rel)ttcn  l)ubfdj  ^engft  nnb  tragen  gnlben  ftnd,  l)allten 
fnrften  l)offe,  ober  finb  fie  gant^  ^et)lig,  fjo  §aEten  fie  mefj  unb  betten  l)l)r 
fieben  ge|el)t.  ?lber  fold^  funb  l)elffen  fie  fterden  mit  ij^rem  ftill  fi|en,  t)a 
mel)ren  bar.^n  nur  fetiertog,  ha§  l)l)e  bicl  fnnb  burd)  l)l)r  ^nlff  gefd)el)cn,  nod) 
meljnenn  bie  elenbcn  leutt  S^ifdjoff  |u  fet)n,  iDoEen»  mit  l)ora§  le^en,  ^Bcf3  i" 
l)aCtten,  ftifftcn  Inibbcrbringcn  nnb  laffen  fol(^§  bornac^  mit  ber  ^et^mlidjcn 
bct}d)i  anf^geridjt  fetjn.  2:oE,"toll,  toll  aUfampt!  tna§  l)nlff§,  Incnn  ct}n  S^Mffdjoff 
I)nnbert  tanfent  mc^  be§  tag§  l)iclt'?  lna§  Inere  e§,  tncnn  er  atte  !ird)cn  l)nn 
ber  meLlt  ftifftet,  nnb  leffit  bifee  orbnnng  6f)rifti  an  ftef)en  unb  untcrgel)en? 
3ft  er  bod)  gefetjt  tpm  ^ifdjoff  ober  5|^farrer,  fold)  fnnb  ^n  tneren  unb  fold^  i-t- 
orbnnng  6l)rifti  l)anbl)abcn,  ha'i  ift  l)l)e  feljn  anber  ampt  nad)  bem  prebigcn. 
■})a  menn  e§  tünfj  Incren,  bie  armenn  leut  3U  fd^inben,  ha  tunh  man  bannen, 
ba  f et)n  funb  ift !  ^    Sße^c,  tüe^e  atten  S^iffd^off en  unb  gcljftlidjen  regenten ! 

17.  6i()e  tno  bifje  (^l)riftlid)  orbnnng  Inerc,  ba  Incren  and)  ©Triften,  ha 
fonft  etjttell  C5t)riften  namen  nnb  bie  ergiftcn  l)el)ben  finb,  ba  lourbcn  niel  -m 
funb  unb  urfad)  Oormibben,  ha  tnurb  ber  l)e^mlid)en  betjc^t  Ut)n  obber  tnenig 
not  fel)n.  äüet)l  to^r  ober  (5l)riftn§  orbnnng  Oorad^ten,  nnb  nnfjcr  el)gen 
menfdjen  funble  trel/ben,  unb  onfj  ber  offentlidjen  bel)djt  cl)n  l)el}mlid§c  mad)en, 
maö  ift»  lüunber,  ba§  6^riftu§  unfj  loiberumb  andj  öorloffc  unb  geb  un^  tjnn 
un^er  etjgen  t^nn,  tnie  e§  i|t  gal)et,  baö  gott  erbarm,   ^a  fold^§  tt)oEt  mul)e  3,^ 


1  nc^iftcn  CM  bvubettt(ä5  BCM  2  offcnlid§  C  3  QQtiljcn  M  ßcrftagt  M  ubtr-- 
jcugt  M  5  crr)onm3  M  8  ©otd^c  CM  wel)^  D  lange  D  9  gratuet  D  11  ot= 
go^cn  BC  olgoljcn  M  12  ottten  M  füüevct)  D  13  fcljn  I)  mtiä^mi;  CDM  IG  ftud  M 
17  ^üffc  M  l)off  D  IS  3ct)t  D  24  taflet  1)  25  gejct}  BD  I5U  C  jü  D  27  arme  CM 
28  Söe  hje  D  31  bcxmittcn  D   ücvnnbbeu  M  32  öevad)ten  M  33  offentUdöe  BCM 

34  toertaffe  M  35  mü^c  M 

»)  Sßergl.  5Bb.  VI  e.  445. 


53Dn  bcr  ^etrf)t,  ob  bie  ber  ^npft  macf)t  f)abe  311  gcpictcn.    1521.  175 

unb  er6ct)t  foften,  unb  moc^t  nit  cl)n  3>'iffc^off  ubix  jtüo  ftett  regtrn,  öiel 
Weniger  ber  Stapft  uBtr  atle  tncllt.  S^nimb  f)at  ber  teiiffeü  fie  gelevet  bcn 
titeK  unb  fc^cl)n  S^iffdjofücfjc»  ftanb^  6cf)aÜtcn,  hai^  ompt  aber  abct^un,  fid^ 
tm  guttcr  rüge  [teilen,  bie  iad)  t)nn  fcfjrtiftiic^  gefeti  unb  gepott  öorfafjen,  hai 

5  et)n  iglic^er  ftc^  felb  3um  gutten  tret)6,  unBer  ^imcfern  unb  getjftüd^e  ^ernn 
muffen  bie  tüeüt  regiern,  ^iuB  budjer  le^en  unb  ber  ürc^en  gutter  bctuaren  unb 
mel)ren,  (labcn  öiel  3U  tf)un,  bie  armen  er6et)tfam  leut,  folct)^  prangcnB  unb 
praffeuy  ^u  lüartten,  ha^j  6f)riituC'  orbnung  fid)  l}nn  l}t]r  tneBcn  nit  fdjicfeu 
ian,  brumb  mag  ec^  faren,  tüo  e»  feret,  fel)n  glct)^  tüott  ^iffc^off,  eben  tuie 

11^  hk  gemallten  f)et)ligen  pnn  firc^en  f)et){igen  fet)nb.  Srumb  aüc  funb  unb 
unorbnung  ber  mcUt  ift  niemantc^  fc^ulb,  bcnn  bcr  Siffcf)off  unb  ^-i?epfte,  muffen 
auc^  bie  felben  alB  ^§t  e^gen  funb  tragen,  ba^i  ic^  forg,  Inilc^en  gott  ju  e^nem 
S^iffdjoff  i^t  mac^t,  ben  ^ab  er  fd)on  bem  teuffet  ]u  et)gen  geben.  vHber  (afj 
faren,  ba»  Doid   f)oret  nit  unb  gletnbt  nit,  fie  muffen^  felb;5  erfaren,  gott 

1^  tPoEt,  fie  toereuB  attet)nn. 

18.  5Iu  laft  unB  bie  f)el)mlic§e  Bcljc^t  (janbeEn  unb  leren,  ha?^  Inir  ber 
felben  feliglic^  brauchen.  Unb  ^um  aller  erften,  roie  gefagt  ift,  tocnn  bu  nit 
QuB  fret)em  ^er^en  bie  i^e^mtid^e  funb  be^d^ten  ttjitit,  §0  taB  nur  an  [teilen, 
bu  bift  unDorpunbcn  ba3u  öon  bes  ^^apftv  gefe^enn,   biB  hid)  bie  anbackt  an 

-»  fumpt,  bu  leuffift  fonft  ^m  grelulidjer  Dorferung  bel^ner  feelen  ann  hai  facro= 
ment,  be§  bu  burc^  fo(cf)  untoillenn  nitt  |e()ig  bift.    ^et)c§t  aber  beijnem  got 
mit  !2}aöib  pfat.  31.  '^sc^  i)cib  ge'ogt,  id)  Wiä  mepn  ungcred}tic!cl)t  Iribber  mid)  iü.  :i-j,  5. 
befennen  meijnem  gott,  unb  bu  bi^ft  tnir  oorgeben  hk  untugent  mepncr  funb. 
^ä)  i^ab  mei)n  funb  bpr  geöffnet,  unb  mepn  miffetat    bcib  id)  btjr  nit  t)or= 

1'.=.  porgen".    ^2luff  bie  tDepfje  f)aben  alle  l)et)ligen  muffen  beichten  t)m  atlten  tefta= 
ment,  unb  ber  nad)  biB   fliiff»  ^ap]t§  gefet;,  tüie  auä)  ber  fctb  S^aöib  i)nn 
bem  felben  pfalm  auff  bie  Dorrigen  tjiücen  öcrB  folgt  unb  fagt :  'für  bie  felben  v\.  32, 6. 
(funb)  tüerbenn  bi^  bitten  alle  l)et)ligen  {ba^  ift,  aEe  menfc^en,  bie  ^nn  gnaben 
rechtfertig  leben,)   t.u  gelegener  ^ept  (ba§  ift,  tnenn  er  fid)  fd^ulbig  finb  unb 

■so  ber  funben  t)nnen  lüirtT.  So  nu  bie  bepligcn  burd)  Ijcijmlic^e  bcpd)t,  für  got 
getrau,  finb  feiig  iüorben,  on  Offenbarung  t)l)ren  prieftcrnn,  iöorumb  fottt 
benn  iljt  pemanb  (30  frcc^  fci)n  unnb  bcn  t)t)met  abfagcn  bem,  Bo  i^it  feljnem 
5^^farrer  bet  alle  ^et)mlic^e  ftud  gepcQc^t,  on  allen  grunb  bcr  f(^rifft,  aufj 
lautier  eijgen  menf(^en  bundell  fold)  ^artte  burbcn  auff  legen  ?   5Jtan  laB  fid) 

35  gnugcn,  bay  tnpr  bie  felben  bcpdjt  loben  unb  lieben  unb  gerne  norgonnen, 
aber  boc^  nit  alBo,  ba^j  mann  bie  für  feljcr  fc^ellte  unb  bem  teuffell  ]u  eijgcne. 


1  atbetjt  BCM     über  P.CM       2  ufier  M       4  gejc^rljfftitd^  D     Detfajjcn  M       ö  icI6§  BCD.M 
6  Budget  M  7   at6et)tiam  15C.M      brangen?  I)  9  „njoü"   fc^tt  CM  10  finb  M 

11  tp  BCÜM  »iijt^offc  M  14  ^orct  M  IG  f)Qimlit^cn  I)  Ijanblen  D  1 7  iclbigen  CM 
toenn  t()u  B  19  unuerpunbcn  M  3?Qpft  BCM  20  lauffeft  D  21  betjnen  B  2:3  tier= 
geben  M  24  ocrporgcn  M  29  gelegner  C  32  i^  tjmonb  C  :j;J  gcic^rijfft  D 

34  ctjgcn  BCM     burben  M  '-iö  genügen  D      toergiinncn  Ü  Devgonncn  M 


170  S3on  bcr  S8et(f)t,  ob  bie  ber  Snpft  macf)t  fjatie  3U  gerieten.   1521. 

bie  etlic^  §eJjmltd^  funb  got  Qttet)n  iinb  nit  bcm  menfd^en  6e^d;tcn  InoEcnn. 
S)enn  tDer  für  et)n  te|er  unb  öoibompt  foE  gefc^oUten  lüerbenn,  bem  ift  mann 
fcf)ii(big  ^u  ^et)gen  e^n  ftorcnn  fprud),  ha  tnibbcr  er  gefimbigt  iinb  ficf)  nit 
lücijffcn  laffen  tuill,  li)tlc^§  man  l)nn  bißer  bcl)cf)t  nit  tf)un  !an. 

19.  S)al  tü^r  aber  tüiKiglir^  unb  gerne  bcl)(^ten,  f ölten  un^  |n3o  urfac^  ^ 
ret)ljcnn.  S^ie  erft,  basi  t)et)lig  (Sreulj,  ba»  ift,  bie  fdjanb  unb  fd)am,  hiv^  ber 
nienfc^  fid)  n)iUigtid)  emploffet  für  el)nent  anbernn  mcnfd^en  unb  fid}  felb  öor- 
ftagt  unb  t)or()onet,  haU  ift  el)n  foftlic^  ftud  üon  bem  t)et)(igen  Greulj.  D  Inenn 
tt)t)r  iüiften,  tna^  ftraff  fotd)  Initlige  fdjam  robt  für  ferne,  unb  inie  gnebigcn 
got  fic  machet,  boy  ber  menfd)  t)i)m  Iju  el)ren  fic^  felb  fjo  t)ornid)tigct  unb  i" 
bemutigct,  tül)r  inurben  hk  6et)d)t  au§  bcr  crbenn  groben  unb  ubir  taufent 
meQt  ^oten:  bie  gon^  fd;rifft  6et,cugt,  tüie  gott  ben  bemutigen  gnebig  unb 
I)oüt  ift.  5iu  ift  bemut  nidjtS  anbcrB,  benn  ^u  nidjte  unb  ^u  fc^anben  tncrbenn. 
(J5  tan  aber  niemant  ba%  ^u  nid)te  luerbenn,  benn  mit  emploffnng  feljner 
funbenn.  3)emut  ^nn  f(et)bern  unb  geperben  ift  ni(^t§.  ^ä)  ^off  audj,  ba§  1^ 
finb  ber  tet)t  auffgcf)ortt  t)at  hat^  blut  öorgiffen  ber  ^Jkrterer  in  ber  6^riften= 
i)el)t,  unb  bie  6§riftüd)e  firdjc  on  yjiarterer  nit  tan  fe^n,  ha^  gott  be§  3?apft§ 
QU  ftatt  ber  ^el)bnifd}cn  ^ft^el^^er  geprauc^t  i)dbc,  burc§  fotd)  gefe^  fel)ne  t)el)tigen 
^u  marternn  unb  ^,n  creuljigen,  unb  alf30  bes  S^apfty  tt)rannel)  unb  frcPel  t)ab 
ben  felben  loffcn  3U  gute  fummen,  bie  e§  lüittigtid)  getiben  unb  tragen  ()aben,  jo 
lt)ie  tüotl  ^§r  trenig  tüirt  getüeßen  fetju,  tuie  ber  merterer  and)  Inenig  ttiaren, 
benn  hai-  me()rcr  kt)U  Inirt  burd)  foldj  tt)raunel)  tiorterbet  fel)n,  bie  t)^r  nit 
t)a6en  n^iffen  ber  maffen  3U  braui^en,  otfj  bie  be§  ib'apftS  gefcti  für  gut,  unb 
nit  al^  eljn  geiüottt  unb  freöell  erlitten  ^aben,  bamit  l;^r  gelniffen  ift  gefangen 
unb  bod)  unlüillig  geluefjen.  25 

20.  £amit  ift  aber  bcr  Sapft  nit  entfdjulbigt,  ha^-  l)cmant  feljncr  bo^- 
t)e^t  nu^üd;  Brandet.  3)enn  ba§  ^itnguftinu^  bur(^  ber  fetter  loibberftrcl)tten 
t}t)t  gelerter  unb  beffer  h^art,  ^att  bie  !e|er  brumb  nidjty  gct)olffcn,  bie  aud^ 
md)t,  bie  unter  ben  tet^crnn  öorfurt  fol(^  beffernng  nit  mod)ten  baöon  cmpfat)en. 
2)ay  bie  53lcrtercr  n)ie  (^()riftuv  l)t)n  ()aben  nulj  gemad^t  bcr  3ubcn,  Äet)^cr,  au 
f)el)ben  t)orfolgung,  be§  t)aben  fie  nid^t»  gnoffen,  finb  brumb  nit  ^u  loben, 
bie  and)  nit,  bie  öom  glatrbcn  ha  burd)  gcfaltcn  unb  bcr  felben  Porfolgung 
nit  audj  a(fo  nuljlid;  braudjt  ()aben,  finb  and)  ha  burd)  nid)t$  gebeffert.  IHlfio 
bie  bo  mitlig  finb  gelnefeen  fic^  ,]u  fdjcnbcn  tjn  ber  bel)d)t,  ift  be§  ^apft§ 
tt)rannet)  cljn  nu^tid)  öovfolgung  getncBcn  ^nr  bemut,  ,^ur  gnabcn,  Ijur  fclidet)t.  30 
^ilber  ben  anbernn  e^n  grctnlid)  urfad)  |u  junben  unb  Uortcrben.     -^1(^0  ftct)t 


1  ben  HCDM  2  öctbampt  M  4  wild^S  loon  C  .">  ^rou  C  G  ^ctjtige  CM 

7  cmptoffct  I)  öerftogt  M  s  üetf)onct  M  9  witftcn  M  10  öernic^ticjet  M  12  gc= 
fd^rtjfft  D  13  ift?  bemut  BD  nidötcn  D  14  jiii^tcn  D  15  ift§  C  IG  fünb  D  tocr-- 
giffen  M  Vetteret  M  20  lomcn  M  22  louvb  UCM  hJÜtb  D  ocrtcrbet  M  2G  bo^^etjt  M 
29  »)eTfutt  M  30  <0lorterer  BC  31  üerfolgung  M  genoffcn  D  32  borburd)  D  bcrfot= 
Qung  M         34  ia  D     ifti  BC'DM         3.j  tcrfolgung  M         36  getretDüd^  urfad^  BC     ücrterben  M 


S5on  ber  SBeic^t,  ob  bie  ber  S?opft  maäjt  ^ahe  311  gerieten.   1521.  177 

e§  Quc^  itoc§:  tner  al^o  gefcfitdt  ift,  boS  er  tüittigüc^  fic^  bemutigcn  unnb 
Tttc^tigen  \viU,  beni  fc^abet  be§  ^ap[t§  gefe|  ntt,  er  tf)Ht§  aiic^  nit  i:m6  tcl)n{B 
gefcp  tüiiien,  ^onbernn  imib  gotti§  toillen.  Slber  iril^S  ungern  unb  umb§ 
.^apft§  iüitten  tfjun,  ben  i[t§  fd^cbltc^  unb  borberblidj.  '^xumb  (aft  un^  felb§ 
5  martternn,  tüttjU  tt)tr  ^et)t  tiobcn,  unb  hk  funb  nit  etjner  !lel]nen  mut)e  unb 
furtier  ^et)t  QUBle)d)en.  6g  t[t  !e^n  faftenn,  !cl}n  beten,  fel)n  oblaB,  fct)n 
tüoßen,  !et)n  (el)beu  nl)mmer  Bo  gut,  al^  bifee  toilligc  id^am  unb  f^anb,  bortjun 
ber  nienfd)  rec^t  grunb  ^u  nic^t,  bemutig,  ba^  ift,  ber  gnabcn  begreif fig  tüirt. 
Unb  lüoltt  gott,  e§  tnere  et)n  brau^,  öffentlich  für  atter  tnellt  atte  f)el)m(ic^e 

10  funb  |u  befennen,  h)ie  ^2tuguftiuu§  tf)an  t)Qtt.  0  gott,  toie  gnabereic^e  men= 
fc^en  fotten  iDtjr  ba  gar  fc^neüe  toerben,  ha  \vix  fonft  mit  !et)nem  ftrengen 
leben  ^mer  ^^n  futnmen. 

21.  Unnb  h)Q§  ift»,  ba?  lt)t)r  un^  für  etinem  et)nigenn  ntenfc^en  %o  faft 
f cremen,  ^0  rtir  boc^  am  fterben  (bo  nit  lang  t)l)n  ift)  folc^  fc^am  auB  fte^en 

15  muffen  für  got,  alten  ß^ngeltn  unnb  teuffettn,  bo  el  toirt  taufent  matt  fc^toer^ 
lid^er  |u  get)en,  mitc^em  tnir  allem  mit  bi^er  geringen  fc^am  für  el)nem  men= 
fc§en  tet)cfjtlic^  mugen  ^ubor  tummen?  ^d)  tnel)B  ai^t^  "ttt,  ob  ber  el)nen 
rechten  lebenbigen  glatoben  ^obe,  ber  nit  ^0  öiet  teljben  obber  ftcfj  |u  Iet)ben 
begeben  toiti,  ha^j  er  für  el)nem  menfc^en  t,u  f(^anben  tüerb,  unnb  et)n  fotc^ 

20  !let}n  ftuö  öon  bem  t]el)ligen  (Sreu^  nit  tragen  Wili.  Sintemal  et)n  iglict) 
6f)riften  et)n  6reu|  tragen  muß,  Bott  er  fetig  unnb  fel)n  glalub  belocrb  merben, 
^0  ift  i)l)e  !et)n  let)ben  ein  Greutj  leiben,  benn  allet)nn  bie  fc^am  unb  fc^anb, 
hav  er  (mie  6^riftu§)  mit  ben  funbern  geachtet  tnerbe.  S)enn  ha^  ic^  bei 
Sapftö  gefe^  öonn  ber  bet)c^t  furtoirff,  tl)u  icf)  umb  ber  initlen,  bie  folcf;  6reu| 

25  nitt  trogen  tüotlen  unb  t)f)nen  fold^  ret)^ung  nit  etjuge^en,  hk  felben  foEt  er 
ungebrungen  loffen  unb  nit  ^u  U)et)tter  funbigenn  treiben,  benn  eS  finb  et)ttell 
lincfe  fc^ec^er  unnb  letjbenn  oorgeblid),  t)a  funbigen  nur  me^r  brl)nnen,  ioie 
ber  linc!e  fc^ec^er  ouc^  t^ett.  5Jton  fotlt  nur  ret)^en,  nit  treiben,  lotfen,  nit 
jtüingen,  ftertfen,  nit  bretoen,  troften,  nit  f(^redfenn  mit  ber  bet)c^t  unb  ottem 

30  onbernn  tel)ben,  frei),  fret),  tüitlig  unb  gern  fott  man  beljdjten  leren  unb  machen, 
fon  mon  bo§  nit  t^un,  ^0  lo^  mon  ge^ot  unb  tretjben  auä)  onfte^en.  ^211^ 
^u  ber  9)krter  let)ben  unb  tob  foU  man  ret)kn,  locEen,  ftercEen  unb  troften, 
toer  bo»  nit  ton  ober  \vi\l,  ber  foU  fet)n  breiten,  jtüingen,  fc^retfen  laffen. 
65  bretoett  unb  bringt  fic^  felb§  ot^u  biett. 

35  22.  S)ie  anber  urfoi^  unb  ret)^ung  |ur  h)illigcn  bei(^t  ift  hk  t^elnre 

unnb  eble  t)ort)et)fc^ung  gotti^^  t)nn  ben  öiercn  fpruc^en  53ktt.  16.  'äßa§  buaiMtto  16,19. 

3  gcfe^  BCM     funbernn  ('     mitc^c  M  4  betbcrbncö  M  S  6e9tt)ffig  D         11  hjit 

^i  gar  CM   hjir  gar  D      ba  rtütt  junft  1)  12  !otnen  M  14  ba  mit  C   ha  boä)  nit  D 

IG  einen  BC            17  fomcn  M      et)nem  C  19  oincn  ü  20  ©eitmot§  D           22  ift 

^ie  fein    BCDM          24  g?a^ft  BCL)      oorrtirff  B   öorh)irffe  C    Octrtitffe  M  25  toiüen  BD 

27  fc^ac^et  ABCDM     öergebti^  M         28  fc^ac^ev  J)     jot  BCDM  29  troften  M        .32  matter, 
(et)bcn  M          36  t)ct^ct)ffiing  M     f»)tuc^en  M 

Sut^eri  SOßetfe  VIII.  12 


178  3}on  bcr  S3eic^t,  ob  bte  ber  33apft  mac^t  ()abc  311  gerieten.   1521. 

awatto.i8,i8.h){xft  aufflogen,  foK  to§  fcl)n\  mati)ti  18.  '2Ba§  l)I)v  tüerbet  auff  lo^cn,  foll 
3oi).  20, 23.  lofe  fel)rt\  3oan.  ultimo.  'äBiW^en  t)i)x  bic  funb  Dorgebt,  bcn  fottcii  fie  öov= 
iüMttp.is,  19.  geben  fe^n'.  2)^att.  18. 'äßo  jttieen  mit  et^nanbet  el)n§  fel)n  auf[  erben,  e»  fei) 
tüaxtjii  e§  tüoK,  ba§  fie  begeren,  ba§  fott  t)'^n  gcfcf}ef}en  öon  met)nem  öatter, 
bei-  \)m  l)ljmel  ift.  S)enn  Ido  jlücen  ober  brcl)  Dovfamlct  fel)n  ^n  mcl}nem  r, 
namen,  ha  6t)nn  iä)  Ijnn  Ij^tem  mittel".  2Bil(i^en  fold^  lieplic^  nnb  ttoftlid) 
niortt  nit  beilegen,  bei"  mu^  frct)lic^  etjn  lallten  glatüBen  ^aben  nnb  et)n  lo^er 
(itjxi^i  fet)n.  S^cnn  ob  tüoU  el)n  iglic^er  bei)  t)[)m  felb  got  bel)cl)ten  mag  nnb 
fic§  mit  gott  ^e^mlicl)  öorfnnen,  ^0  l)at  ex  bo(^  niemont,  ber  t)l^m  e^n  nrteljl 
fprec^,  baronff  er  fic^  Iju  fricben  ftett  nnb  fel)n  gelniffcn  ftille,  mn§  forgcn,  er  i^» 
l)ab  ^l)m  nit  gnng  t^ann.  ^<ilber  gar  fcl)n  nnb  fid)er  ift§,  baS  er  gott  er= 
gret)ffe  be^  fel)nen  el)gcnn  tnortten  nnb  Ijn  fagen,  ha^j  er  el)nen  ftarden  xuä= 
ifaüi  nnb  troi^  anff  gotlid;  lt)arl)e^t  nbirlnmme,  bamit  er  mnge  frei)  nnb 
Uäiiä)  Q,kt)ä)  gott  felb  bringen  mit  fel)ner  el)gen  lt)arl)e^t,  anff  bic  n)el)§e 
fprec^enb:  9ln,  lieber  gott,  id)  l)ab  mel)nem  nel)iftenn  fnr  bl)r  meljn  fnnb  er=  1.-. 
!lagt  nnb  offenbart  nnb  t)nn  beljnem  namen  mit  ^^m  mi(^  borel)niget  nnb 
gnab  begereb,  %o  l)aftn  an^  groffer  gnaben  l^n  gcfagt,  lna§  gcpnnbcn  luirt,  foU 
gepnnben  fel)n,  tüa»  gelobet  lüirt,  foll  lo^  fel)n,  nnb  foll  gcf(^el)en  öon  bel)nem 
öotter,  lt)Q§  toir  e^ntrec^tidlid)  bcgeren:  %o  i^attt  id^  mid§  bel)ner  |ufagung, 
^loe^ffel  ann  be^ner  lt)arl)el)t  nit,  loie  micl)  mcl)n  nc^ifter  ^nn  bel)nem  namen  20 
entpnnbenn  ^att,  ^0  fei)  ic^  em|)nnben,  nnb  ml)r  gef(^el)e,  Inie  Wtjx  begereb 
f)obenn. 

23.  Si^e,  e^n  folc^en  troij  nnb  fid)er^el)t  fan  bcr  nit  l)abcn,  ber  bei)  fid) 

allein  gotte  bel)(^t,  benn  bi^e  ^nfagnng  gottiö  finb  geftcUct  anff  Tineen,  bre^ 

nnb  n)ic  öicl  ^^r  fel)n  mngenb.    diu  ift  gott  niart)afftig,  nnb  tnay  er  Ijn  fagt,  2r, 

2.xim.2, i3.be»  fel)n  lt)l)r  gclnifi,  ha^  er^  tjellt.    S)ay  ©.  ^^anln^  ^n  Simotljco  fagt:  'äßenn 

Inir  gle^d)  nit  gleit) bcn,  ^0  blel)bt  er  bcnnoc^  trelü  nnb  lt)art)afftig.    @r  mag 

fid)  felb  nit  lengncn'.    Sarnmb  ift  fold)  gotlidjc  lüarl)cl)t  l)nn  fel)ner  jnfagnng 

gar  cl)n  ubirfd)lt)endlic^,  !oftlid),  rc^c^  nnb  ftarde  fic^er^eljt,  hk  niemanb  leffit 

finden  nod)  |a|}pelln.    6r  mnfj  fnr  alter  gcU^aEt  blcl)bcn,  l)nn  l)l)mel  önnb  30 

l)cll  nnnb  erbenn,  ha^  and)  gott  felb  barl)nnenn  fid)  l)l)m  ijn  el)genn  nnnb 

i.i»ioi.32,24f.  gle^c^  gelüonnen  gibt,    äßie  ha^  fignrirt  ift  @ene.  am  glüc^  nnb  bre^ffigiften, 

ba  ^iacob  mit  bem  ßngel  rang  nnb  fempfet  bic  nad)t  bi^  an  bcn  morgen,  ha^ 

bic  fc^rifft  ba  felb  fagt,  ^atoö  bcr  fei)  gegen  gott  |n  ftard  gelücfjen,  nnb  ber 

ßngel  §ab  l)^m  nic^ti?  mugen  abbrechen.    Darumb  er  anc^  l)l)m  fcl)ncn  namen  -.i-. 

n^anbcEt  nnnb  l)ic^  l)l)nn  !^ixad  (baö  lant  anff  bentfd)  'cl)n  fnrft  gottis'  obber 

1. Wo). 32,28. 'ber  bo  gotti§  gelücEtig  fei)')  nnb  gab  bcffelben  nrfad)  nnb  fprac^:  '3)n  foUt 

1  ouffto^en  BC  aufffofcn  M      oufffofjcn  lU;  auffCofen  M  2  Detgcfet  M      öcrgefien  M 

5  öorjomctt  C  bctjornelt  M  9  Ucvfuncu  iM  bct  bcr  D  13  ubtrfome  M  14  fcglicf)  D 
16  bereiniget  M  17  tcgcrb  M  18  gclojct  M  2;j  Bet)  im  D  25  ntugen  M  2G  ha'€ 
jcljn  CM  29  iifcerfc^loencftid)  CM  foftlid^  M  fider^eit  H  :iO  jatilen  D  ;}2  bretjffigften  CM 
33  an  morgen  D  34  gefd^rljfft  D  36  beu^  C 


3}on  ber  SBeic^t,  ob  bic  bet  Sapft  mad^t  ^abt  311  gepieten.    1521.  179 

^t)nfurt  §et)ffen  ^frael,  gotti§  getneEttger,  benn  ^0  bu  gegen  got  Bift  ftard 
gch3e^en,  tüte  biet  tTte()t  luirftu  gegen  menid)en  mec^tig  fel)n\  5l(^o  muffen 
)x>t)x  alle  ^fraeliten  fet)n,  ba§  toir  gottiö  mei^ttg  tnerben.  S)a§  ga^t  ntt 
anber^  3U,  benn  ai^o:  gotti§  gerieft  unb  un^er  geJtitffen  finb  groffe  fet)nb. 

5  @ottt§  gcridjt  ift  rec^t,  un^cr  getüiffen  ift  funbig  nnb  fttefüc^,  h)enn  bie  jtüel) 
auff  et)nanber  ftoffen,  %o  ge^et  an  ber  toblampff  unb  bie  ^eH  angft,  ba^  ift 
et)n  ^artti»  ringen  unnb  fd)h3ei-c§  ftret)tten,  feolt  ha^  geiüiffen  ha  oBIigen  unb 
e^n  ^]xazi  töerben,  ^0  muß  e§  gott  crgxeiffen,  ha  er  ^u  ubirtoinben  ift  unnb 
gefangen  mag  merben:  ha^  gef(^i(^t  Bei)  fet)ner  |ufagung,  ann  iuilc^er  bo»  ge= 

10  tüiffen  ^0  feft  unb  lang  mu^  faßten,  Bi^  ha^  geridjt  mu^  aB  laffen  unb  bie 
^ugefagte  gnabe  alleljn  ha  Ble^Ben,  ha  tnirt  benn  ha^  geioiffen  frolii^,  ba  ift 
gott,  tDO§  ber  menf^  felBg  tüiH,  benn  er  !an  ntt  liegen,  unb  töirt  al^o  mit 
fet)ner  h)ar^et)t  uBirltiunben,  bie  er  gnebiglid^  ^att  ^ubor  borfproc^en. 

24.  £arumB  folget  and)  an  bem  felBen  ortt,  ha^j  ber  ßnget  geBenebe^ete 

15  i^acoB,  unb  ^acoB  fprad):  '^ä)  i)ab  got  Oon  angefid^t  |u  angefi(^t  gefeBen,  i.fflJoi.32,3o. 
baOonn  ift  metjn  feel  erlöset',    äßa»  jetjgt  er  bamit  an,  benn  ha^  fe^n  feel 
ift  t)nn  groffen  nobten  unb  cngiften  gebeten,  !^at  gotti»  gerieft  gefutett  al^ 
toibber  fic^  erzürnet,   h)a»  t^et  aBer  er  ba^u?    6r  ^atte  |ut)or  e^n  gnebige 
^ufagung  bon  gott,  has  er  fe^n  gott  fet)n  tnoüt  unnb  t)nn  fernem  famen  Bene= 

20  bellen  alle  Ineltt.  3In  ber  tnarl^etjt  ^ielt  er  ^0  feft,  lie§  l)l)m  gott  nit  anber^ 
t)nBilben  unb  !^et  fic^  et)e  laffen  ^nn  f)unbert  taufent  ftud  rel)ffen,  el)e  er 
anber^  gtetüBt  !^et,  ©ott,  ber  t)m  bie  ^ufagung  gnebiglic^  t^an  ^atte,  hjurb 
fällten  unb  tüar^afftig  fe^n,  unb  bamit  getnan  er  auc§,  unb  ift  genennet  e^n 
man,  ber  got  ongeiüonncn  f)at,  baS  ift,  ^frael,  babonn  Cfee  12.  '@r  ift  t)nnc-.oi.i2,4.5. 

25  fet)ner  fterdE  gotti»  mec^tig  toorben  unb  !§ot  t)§m  gegen  bem  ßngel  gefc^leunigt 
unnb  ift  oB  gelegen.  (Sr  ^att  geinetjnet  unnb  ^l)n  geBeten  Jc'  5ll^o  ift  er 
tüorben  ^frael,  ber  gottiö  getoeEtig  ift,  unnb  Oor^tjn  ^acoB  gelüefeenn  {ha§ 
ift  e^n  untter  tretter,  ber  aller  funb  oB  gelegen  ift)  ha^  ift,  e^n  frelj  menfc§ 
tuorben,  ber  gotti§  unb  ber  funb,  l)ell  unb  ^t)melB  mec^tig  ift.    3llBo  muffen 

30  toir  auc^  got  mit  got  uBirtoinbcn  unb  l)^n  mit  l)t)m  felB  bringen,  in  inilc^em 
tampff  un^er  ftercf  nic^t»  anber^  ift,  benn  fc^ne  gotlic§e  ^ufagung  unb  tüar= 
i)tt)i,  bie  er  felB  nit  leuden  tan  noc^  toiE.  3)rumB  iner  t)l)n  ha  Bet)  ergret)fft, 
ber  ^at  t)^n  unnb  tüirt  t)I)n  l)aEten.  !3^ay  Benennet  and)  bie  Kranit  6ant.  3. 
ha  fie  ^§n  lang  gefuc^t  unb  nit  gefunben,  ^0  Balb  fie  für  ben  tDed)ternn  uBir= 

35  !am,  ba  fanb  fie  t^^n  unb  fprad):  'id)  ^ab  t)l)n  unnb  tüiE  t)^n  nit  laffenn'. ,^>of)ci.  ,4. 
2ßer  nu  folc^  gro^  gutt  gotlic^er  tr)ar^et)t  nit  achtet  unnb  fie  bod;  tnit  ber 
Bel)c§t  ^0  let)c^tlic^  ^olen  mag,  toaS  i^et)gt  ber  fclB  an  anber^,  benn  ha^  er 
gottis  gnaben  nit  gro^  ac^t,  leffit  ^^m  et)n  folc^en  rct)(^en  t)armardt  t)or= 


1  3yta^et  C         0  ^eUe  CM         11  Bleibe  BCDM         1:5  berjproc^en  DM        14  9e6enc= 
bette  C  gei)enebet)tc  DM  17  engften  CDM  18  et  aUx  D     ^ette  D        22  t^on  ^ettc  D 

26  gepeten  BC  32  bo  CM  38  laffet  D      tergefienS  M 

12* 


180  23on  bn  5Beic^t,  ob  bie  ber  SBapft  madjt  ^^abe  ju  gerieten.   1521. 

ge6en§  auff  gefd^Iogen  fe^n,  ba§  |u  Beforgen  fet),  et  tücrb  nit  tedjtfc^affen 
gtalüben  !^a6cn,  audj  nttt  enblic^  Bcftcnbtg  6let)Benn. 

25.  3ift§  aöer  nit  tuar,  too  ^emanb  lüifte,  ha^  et)n  folc^  l^ufagung  gotti§ 
tüere,  at§  5lbro'^am,  ^faac  unb  SacoB  gel^abt,  an  Inilrf^eni  ortt  ber  tücEt  e§ 
toexe,  Bo  tüurben  tnir  nit  tnge  tjoben,  letjB  unb  gntt  bran  fe^en  fie  |u  f)olen.  & 
^fiu  fil^e,  gott  f)att  otte  hjellt  öott  gemacht  folc^er  |ufagung  t)m  ßuangelio. 
S)cnn  eBen  n)a§  et  ^^nen  ^at  ^ugefagt,  bog  |u  fagt  et  nn§  unb  aßet  tücUt 
3Knttö.  i8,i)nn  oBBetuttten  f:ptu(^en  Waii).  18.  unnb  tüt)t  !^aBen  fie  Bet)  un^ctn  ne§i[ten, 
fut  bet  t^ut,  ^m  ijato^,  unnb  iüoEen  [ie  nit  anffne^men.  2)ie  ^e^Iigen 
^Qttiat^enn  ^oBenn  fie  ^o  i)oä)  unb  feft  gewollten,  unb  tnl^t  ad)ten  fie  ^o  i» 
geting,  bo»  töit  eljn  fle^ni^  fi^anile  unb  fcf)anble  fut  et)nem  einigen  menfdjen 
nit  tüoEen,  umB  fie  |u  empfa^cn,  auff  un§  loben.  (St)  e»  ift  e^n  fi^enbUd^et 
nnglotüB  unb  e^n  unbanifpat  t)otacf)tungc  folc^et  gnebiget  Ijufagnng  gotlirfiet 
gnoben  unb  ttoft.  2)atumB  I)Qt  un^  gott  auc§  geplagt  umB  folc^e  unban(f= 
pat!e^t  mit  bem  Stapft  unb  feljucn  öotfludjten  gefeljenn  unb  t)ot()en(ft  Ijut  ^■> 
fttaff,  bo»  "mtjx  fernen  lugen f)afftigen  BuUen  unb  ttiegli(^em  oBlo^  noc^  lauffen, 
unb  hk  felBc  fet)ne  BuBeteQ  mit  gtoffet  !oft  traten  unnb  Ijolcnn,  gefd^id^t  un^ 
ted^t,  bie  \x>t)x  bie  tet)c^e  gotti§  Icatljafftige  Ijufagung  nit  etfenuen,  noc^  mit 
lieB  unb  luft  umB  fonft  on  foft  unb  mu^e  auffgenommen,  ha^  io^t  an  ftatt 
bet  felBen  eljttetl  lugen  be§  teuffely  butd^  ben  Stapft  fut  tüatl)et)t  mit  gtoffet  ao 
2.j()efi.2,io.  mu^e  unb  !oft  teuffen  muffen,  tuic  3. 5^^au.  2.  S^eff.  2  öotfunbigt:  '@ot  tüitt 
l)^n  tm  fc^icfen  mitdung  be§  tjtt^umB»,  btumB  bo§  fie  bet  U)at^e^t  nit  ^aBen 
glemBt  unb  t)aBen  bie  lieBe  bet  lt)atl)el)t  nit  auff genummen ,  ba§  fie  töeten 
feiig  tnotben'. 

20.  äBo  aBet  et)nn  tec^t  gleiüBige  tctn  ift,  ha  batffy  nit  bicl  Beteben^  25 
nod§  üotmaneuy,  unb  ^onbetlid§  t)nn  toby  notten,  ha  Ivixh  bet  funbet  ted^t 
fe()enenb,  Begitig  unb  ftol),  hav  ^l)m  el^n  folc^  talom  metbcn  mag  ^u  Bct)d^ten 
unb  foldjen  ttoft  bet  tjufagung  gottiy  l)otcn.     6t)n  fold)  l)et|  geBe  e!^e  Oiel 
matt  fe^n  leBen,  e§e  e§  fol(^§  fottcl)tt§  mangettnn  tüottt.   SßotumB  tl)un  h)it 
benn  nit  anä)  ai^o  attljel^t  unb  bie  lüei)l  mit  gefnnb  fel^n?  f30  mit  bo(^  bet=  30 
felBen  funb  attt^eljt  geioatttcn  unub  nnfid}et  feljn  muffen.     äßibbetumB,  tük 
btoBcn  gcfagt,  iüilc^e  nit  al^o  gefdjidt  finb,  ben  ift  bie  Bet)c§t  nit  nu^.   S)enn 
e§  ift  nod)  nit  tem  noc^  glamBen  gnug  ha.    2)atumB  iftö  l)l)n  Beffet,  fie  laffen 
l)()t  Bel)c^ten  anftel)en,  ha^i  fie  gottiö  ijufagung  unb  etBotteu  gnabe  Ijnn  hzx 
Bet)c^t  nit  uue^ten  unb  fd;me[)en  butd^  \)f)X  unfd§idlide^t ,  unb  loffen  fid)  bie  35 
met)U  be§  S3apft§  äffen  gefe|  nit  tjtten,  oB  fie  glel)d^  btoB  fottten  OotBannet 


2  mä)  A         3  itjuftc  BCM        7  Ij^cncn  D        8  fptud^en  M  9  tl§ut  M         13 

ac^tunge  M            14  troft§  M            15  bcrflud^ten  M       bctl^cnÄt  M  IG  liigen^afftigei 

noc^  CDM           17  bcjaten  D           20  bem  C          21  ucvfunbigt  M  23  auffgeuommcn 

20  gläubige  I)         2«  bcrinanenS  M     notten  M         27  je^cub  DM  28  r)orcu  M         30 


t)ev= 

tigen  M 

CM 

30  atte 

3ei)t  D  33  ift  CM  30  ungejc^idEtigtQit  D  3ö  öerbrennct  D  ucrfiannct  M 


23on  ber  Seicht,  ob  bie  ber  SPa^ft  mac^t  '^aBe  311  gejjieten.    1521.  131 

tüerben.  (5ö  tft  Beffer  t)nn  bc^  !cu(Jelet§,  bei  39ap[t§,  Bonn  feljn,  ber  bo  ntcj^ti 
gittt,  benn  t)nn  bie  ernftc  h:»arf)affttge  gnobc  gottty  unb  |u  fagunge  funbigenn. 
Unb  fumma  fummarum:  3i>cr  ct)n  rcc^t  6f)n[tcn  tft,  ber  bancE  gott,  ha^j  er 
folc^  betjc^t  tjaben  tan,  unb  6rauc^  t)^r  mit  freubcn  unnb  luft,  unangeie^cn 

.s  be»  ^ap[t§  narren  tüercf  unb  gcpot,  inenn  unb  trie  offt  er  tritl  obber  barff. 
XrumB  i[t  t)ie  nit  ntef)r  ^u  tt)un,  benn  ha^  man  hk  leutt,  feonber  gepot  unb 
^iüang,  tüillig  unb  luftig  ba3U  maä)c  burd)  obberurtte  urfac^c,  %o  öofgt  nu^ 
unb  fruc^t.  2J3ibbcrumb ,  lt)il(^e  nit  tnillig  fel)n  nocf)  foId)e  urfac^  fic^  6e= 
toegen  taffenn,  bie  Bringt  man  auä)  biet  Jüenigcr  mit  gepot  unb  jiüang  ha= 

10  ^^n,  ober  §0  fie  ^tnungen  tüerbcn  unb  on  fret)en  lt)itlen  t()un,  ^0  trct}Bt  man 
fie  nur  gu  l)()rem  groffernn  öortcrBenn  unb  fc^abenn.  Xarumb  ift  t)ic  nott, 
ba§  man  fold^  nit  nottige  unb  la§  ha^S  unfeligc  gepot  be»  SSapft»  bie  it)et)lX 
auffy  t)el)mlirfj  gemac^  ge^en:  ba  gef)ort  e^  ^l)n,  unb  ift  fet)n  bennoc^  nit 
tüirbig,  hk  n)et)E  es  Bo  gretulid)  öie(  taufent  feelen  ^u  ^^rem  borterben  iagt 

15  unb  trel)Bt  on  biffem  facrament,  unb  mac^t  baffelb  I)o^e  gutt  gotlic^er  ^u= 
fagung  3U  etjnem  fpott  on  oEe  urfac^  unnb  grunb,  au§  lautter  et)genem  fredel 
unb  muttüiHen. 

27.  33itt  Beffer  ift  ben  felBigen  gu  rabten,  ba^  fie  t)e^mlic§  gott  alletjne 
Bet)c^tenn.   Xenn  fie  tnerbcn  on  timet)ffe(  nitt  bret)  obber  öier  maU  ber  moffen 

2u  mit  gott  f)c^mtid)  reben  unb  Bei}c§ten,  fie  tnerbenn  t]t)c  elju  mal  t)nn  fi(^  fc^la!^en, 
benden,  tuer  ber  fcl),  mit  bem  fie  reben,  bem  fie  Bcljcfjten  unb  Befferung  für 
legenn,  unnb  toerben  ^u  fic^  felb  fagen:  6^  toie  offt  be^(^ftu  benn?  tok  offt 
rebiftu  mit  bet)nem  gott'?  Inenn  toil^  et)n  mall  ernft  fel)n  betjn  Befferung? 
Unb  mod;tcn  ai%o  huxd)  bie  felBen  t)el)mliclj  Bet)d)t  für  gott  et)n  mal  t)nn  bie 

25  furdjt  fummen  unb  barnac^  fre^  tnerben  unb  ioillig,  autf)  bem  menfc^en  gu 
Betjc^ten,  unb  bomit  gotti§  ^ufagungen  aucl)  erlangen.  3"  toilc^em  etjnbcnden 
fie  fonft  billeic^t  nt)mmer  fummen  für  angft  unb  furd^t,  bie  fie  bem  menfdjen 
^u  Betjc^tcn  ^aBen,  bie  Ij^n  ^0  öiett  3U  ft^affen  gibt,  ha^^  fie  nit  Inetjtter 
bentfen,  benn  tueren  fie  nur  erburd),  Blet)Ben  al^o  ctjn  iar  mie  ba^  anber, 

30  meinen,  fie  ^aBenn  mit  ber  Be^c^t  gnug  tljan,  benden  ntjmmcr  rec^t  on  gott, 
bleuen  nur  ber  gemon^e^t  unb  menfc^en  gefe|.  S)rumB  nur  fern  mit  benen 
öon  ber  Betjc^t,  unb  untertüci)ffet,  boS  fie  fiel)  getüencn  t)l)rem  gott,  öngeE  ober 
Patronen  am  l)et)mlid;en  ortt  Betjdjtcn,  unb  laß  fie  ba  Bei)  blei)Ben,  Biß  boS 
fie  irilliger  unb  Beffer  tnerbenn. 

35  28.  2;oc^  bie  fc^lnac^  glemBigenn,  luili^  ber  l)el)lig  '^(poftell  9to.  15.  ge= 

peut  nit  juöoroc^ten,  ^onbern  an  guneljmen,  tnoUen  tnt)r  aU)ic  ouc^  metjtteraiöm,  14,1.3. 


1  gaudelcti  1)  S?aj)ft  B  ba  I)  b  Sßap^t  C  ü  3;tum  V  funbet  CD  8  forest  1) 
11  ^^ten  BCD  öettctbcn  M  12  nottige  .M  Sajjft  CM  13  geboret  C  14  bcrterkn  M 
18  aüein  C  attoin  Ü   otte^n  M  20  fc^tagen  1)  22  ju  jn  D  23  bcffctunge  CM 

2ö  lotnmen  C   fönten  M      hjiUic^  BC  26  et  langen  A       toitdjen  BC   hjelc^cn  D   rtird^en 

gebancfen  M         27  fomen  M         29  :^ctbur(^  D         30  genüg  1)         31  Satumb  CM     fett  I) 
32  ^^ren  BDM  ^:^tenn  C        34  fie  benn  Jüiüiget  BCDM         35  hjiÜit^  C        3(3  juDcrad^ten  M 


182  23on  ber  Seicht,  ob  bie  bet  Sapft  marf)t  f)a6e  ju  geptctcn.    1521. 

troftcn  unb  bi|3cr  6el)(^t  frelj^cljt  tüet)ttcr  nn|et)gen.  S)er  S3opft  ^ot  tjnn  feljncm 
tandd  gcfclj  baö  biug  §o  enge  gefpannen,  bn§  er  gcpeut  aEc  funb  311  peljc^teu, 
unb  nur  bcm  ^Pfatxer:^  boS  foUtu  nit  tf)un,  bu  tüoltift  benn  fonft  gcrnn, 
unb  mei(f  t)ic  bret)  be^ncr  irct)f)el)ttenn.  Xic  erft,  ha^^  bu  h\)x  nitt  furn'^cmift 
aEc  funb  ^u  peljdjtenn,  ^onbcrnn  nur  bie  hiä)  tjvx  gelüijfcnn  6et)ffenn  uunb  5 
brurfenn,  unb  baneBen  t)nn  gemein  bie  anbernn  mit  ganzem  leben  borttogen, 
bQ§  bie  6et)d)t  !nr|  fet).  5lemlic§  al§o:  '6i^e  I)err,  bQ§  \}ab  id)  tt)an  unb 
ha^,  boncben  auc^  öiel  nte^r,  bie  iljt  nitt  nobt  ^ur  |clen,  hi^  finb  aber  bie 
groffiften,  Bit  um6  e^n  gutten  troft  unb  rabt,  benn  aE  mei)n  leben  nichts 
gutt§  ift\  äßo  l)er  hjottt  ber  35ap[t  obber  mcnfi^  ^hjingen,  aEe  funb  lui  fagenn  lo 
Ijnn  ^onber^eljt,  %o  ha§  gott  nit  fobbertt?  S)ic  anbcr:  fie  ^oBenn  auc^  t)onn 
ber  be^(^t  te^lung  öiE  gefcfjtoe^t.  ^  %btx  ic§  gletoB,  ha^  nientant  muttniEig 
fet)n  Ut)d}t  te^le,  ber  bo  lüiEig  beljd^tet,  oB  er  aber  etlüaS  tiorgeffe,  ift  er  bar= 
nac^  gar  nit  fc^ulbig,  bem  felbeu  beQ(^tiger  |u  bel)c§ten,  ^onbernn  mag  baffelb 
gar  nitt  be^c^ten  obber  iüilrfjem  er  h)iE,  benn  ba  ift  !et)n  gepott  ubir  nod)  i.^ 
tDtbbex.  2ßilc^  ober  untüiEig  bet)d)ten,  nur  au§  furd}t  ^epftlid^e^  gefe|y,  tüo§ 
ligt  brau,  ob  fie  tel)len  ober  nitt  teilen  hk  bet)c^t?  bie  beffcr  tüere  gar  natf) 
geloffen,  benn  fie  giEt  boc^  nid^tS  unb  ift  öorloren  erbel)tt,  ba|u  fdjcblii^  an 
ber  feeten.  6§  ift  etjn  bel^i^t,  bie  gott  nit  ()oret,  f^onbcrnn  e§  ift  bem  Stopft 
gebeljc^t.  S)rumb  hjie  ber  bel)d)t  öotter  ift,  §0  aiiä)  boy  bel)d)t  ünb,  ^0  oud^  20 
bie  3Ibfolution,  on  ba^  gotti»  tnortt  bo  lüirt  gefd^enbet  unb  mi^praud^t. 
2)arumb  lo^  te^Eenn  obber  gen^cn,  ioie  fie  tüoEen,  e§  ligt  nid§t§  brau. 

29.  S)ie  brtjtte  frel)^et)t :  ino  bu  nit  moc§tift  ct)ncm  Pfaffen  obber  ^unid§ 
be^c^ten,  ißo  nt)m  für  hiä)  et)nen  mon,  er  fet)  Icl)  obber  prieftcr,  Iju  bem  bu 
bidj  gutt§  öorfit)eft,  unb  t^u  nit  onber^,  benn  ai%  tüoEtiftu  treinen  robt  unb  25 
troft  bet)ncr  feeten  l)oIen,  toortten,  ltia§  got  bl)r  burd)  l)f)n  fogen  lüoEt,  unb 
tüie  b^r  ber  fagt  tjun  gottiS  nomen,  ^0  folge  unb  laf3  bljrfj  e^n  obfolution 
fel^n  unb  hiCVib  brouff,  fudj  Ut)n  onber  obfolution.  6§  foEten  inoE  bie 
priefter  foldj  leutt  feljn,  bo  l)berman  fi(^  troft  unb  robt§  l^u  borfelic  ^nn 
folc^en  foc^en,  %o  lu^eEt  fie  bie  getnoEt  ^0  foft,  boy  fid)  niemonb  ^u  l)l)n  30 


1  troftcn  M  2  qauäd  l)  6  berltagen  M  8  ^u  ^elcn  C    3Ü  crjelen  D  ju 

jelcn  M  10  mcnfc^§  C  tnenft^cn  I)  11  forbert  D  13  ba  D  bcrgcffc  M  15  ntiä^t  C 
16  gcfc^  CM  18  Uerlorcn  M     arfiait  D     bat  ju  D  19  l)orct  M  20  S)antml6  C 

21  ba§  tont  CM  23  eine  C  c^ncn  M      ntünd^  D  mund^  M  25  berft^cft  M      attife  C 

attiä  tooltift  M  27  Ux  D  28  aBfoution  A  29  ^tibftcr  C      ttoftä  M      bcrjct)c  M 

30  luvtet  D 

^)  Söcrgf.  oben  ©.  168.  ")  SBergl.   „ber  befd^loffen  gart  bei  rofenfran^  5JJarie" 

Nürnberg  1505  in  bem  3lbfd)nitt  „'p,x\m  fnnfftcit  jol  bie  bcid}t  gan|  fein,  nnb  nit  geteilt"  bei 
.^o)af,  ber  djriftlidjc  Öilanbe  beö  bcnti'rfjen  2.>olfe§  beim  Sdjtnije  beö  ^JJMttctatterS.  9tcgen§burg 
1808  ©.303.  g^erner  „45nberriri)tung  ein>3  geiftlirijen  lebenc'"  ©tro^burg  1509  ebenbaf.  ©.  358; 
öa^Ier  Don  ßa^feröperg,  „Ta§  bnd)  Öranotapfel"  Stngöburg  1510  ebenbaf.  ©.  394;  „©umma 
:3oanm§"  «afet  1518  ebenbaf.  ©.  524. 


5öon  bet  ^eid)t,  ob  bte  bcr  ^opft  mac^t  l)Qbc  31t  ge)3ieten.    1521.  183 

borget  unb  nur  qu^  f utd§t  be§  S5a|)ft§  gcfe|  ^"^n  Bet)(^tet :  fold§  ungunft  machen 
fte  mit  t)^xn  tt^xanmt),  ha^  fie  nit  bicner,  ^onbcrnn  "^errnn  fe^n  tooEen  ijnn 
bcr  (?f)riftcn^et)t.  (?^  ^0  tnuft  man  \){}x  {)irid}afft  laffcn  6Io^  ft^en  unb  ctjn 
ntott  fte  l)f}r§  bienft  ampts  ertjnnern  unb  fie  |cl)cn  (offen,  bay  fie  nit  iuncfern, 

:   ^onbern  fnei^t  Uferen,  toie  ^^n  6^riftu§  t)at  ouff gelegt.     Diu  boy  id^  foli^ä 
nit  au%  metjucm  fopff  rebe,  |o  loft  un§  G^riftum  felbiJ  f)oren,  ha  er  tjnn  06- 
Bcrurttcn  toorttcn  Watt.  18.  qI^o  fngt:  '6unbigt  bcljn  Bruber  tjnn  bidj,   ^0  2}{atti).i8,i5. 
gang  f)t)n  unb  ftraff  l)!)n  ^tüifdjcn  bl^r  unnb  t)§m  altcljun,  I)oret  er  bii^,  §0 
l^aftu  betonen  Bruber  getounnen'.     öorc  ^ie  ben  uBirften  Sa|)ft  unb  ri^ter. 

10  @r  fpric^t,  ber  Bruber  fei)  getnonnen,  tüo  er  t)I)m  fagen  left  unb  fet)n  funb 
ertennet  Ijeljmlid;  ^tnifdjen  t)()m  unb  fcljuem  net)iftcn  allel^n.  3ft  er  gelnonnen, 
^0  tft§  aUi^  fd^Iec^t,  unb  öorfdjlüinb  bie  funb  alba  ^et)mti(^  ^tnifc^en  t)t)n 
Bet)bcn  altetjn,  tüa§  barff  er  mc^r  Bel)djten?  6f)riftuy  fe(B§  aBfolDirt  i)f)n  aU)ic 
oUetju  bamit,  bay  er  fernen  Bruber  (joret  unb  nierben  bcr  fadjcnn  et}nif5,  ba 

15  ift  ^:§e  !e^n  priefter  nod§  Stapft,  nod)  ift  bcr  Bruber  getnonncn  unnb  funnb 
borgcBcn. 

30.  2Bic  öiel  mef)r  ioirt  bay  %o  fct)n,  ^0  iä)  felB  ^ubor  !umnte  unb 
tntd§  felB  ftraff  für  meinem  ne()iftcn  unb  Bitte  rab  unb  troft  t)on  l)f)m? 
D3iet)nftu,  tucnn  id^  ^ie  ß^riftus  n)ort  unb  aBfolution  I)aB,  idj  foHt  niid;  laffenn 

20  anfcc^tcnn,  oB  mid)  bcr  ^opft  nit  abfoldirt,  bcr  Iju  fel)ncr  t)ct)ntlii^cn  Bctjdjt 
fet)n  tl)tel  ber  fc^rifft  f)att,  unnb  i^  att§ie  ^0  el)n  ftarden  fpruc^  6t)rifti  für 
mic^  ()aBc?  t)a  c§  tüitt  l)ic  folgen,  ha5  bie  t)cl)mlic^  Bet)d}t,  ftraff  unnb  Beffc= 
rung  bcr  funben  bon  ben  pricftern  genummen  unnb  tjun  bie  gank  genictju 
eignem  iglic^cnn  gcBcn  fet),  benn  6t)riftuy  fpridjt  nit  ^u  5^?etro  obber  tjemaub 

25  aEetjn,  ^onbernn  t)nn  gcntclju  ^u  Ijbermanu:  '(Sang  ^t)nn  unnb  ftraff  bet)ncn 
Brubcrn'.  SaruntB  fo  ift  etjn  iglid)  (S^riften  menfd)  ctjn  Bet)d)t  öotter  bcr 
I)et)mlid)en  Bel^djt,  toitc^y  ^u  fid)  geriffen  t)at  ber  ^apft,  tnie  er  audj  bie 
fc^luffel,  ^'iftumB  unb  atti^  anber  ju  fit^  ^att  geriffenn,  ber  groffe  reioBer. 
SieBcr,  iücnn  6^riftu§  urtctjllt  unb  fpridjt,  bcr  Bruber  fei)  gewonnen,  unnb  ge= 

30  fc^idjt  bod)  I)ct)mlic§,  ^0  mad)  bljr  f clju  fdjclücl  nic^r.    @r  Inirt  bljr  nit  liegen : 
ift  er  getüonnen,  %o  ift  funb  h)eg  unb  gnabc  ha,  tt)a§  tüiltu  inel)r?    3)a|u 
t)ilfft  ber  folgenb  fprud)  aui^:  'Wo  l^tüccn  ober  brel)  ijnn  meljnem  nanten  t)or=wattD.i8,2o. 
famlet  finb,  ba  Bl)n  id)  ijun  l)()rem  mittcü'.   äöarmnB  ift  er  t)n  l)^rem  ntittcU, 
benn  bog  er  ha^  an  nl)mpt  unb  BetüiEigt,  h)a§  fie  ba  tl)un?  ^a  er  ifty  felB, 

35  ber  cö  tl)ut,  l)l)c  tnay  fedjten  Inljr  benn  tne^ttcr,  ^0  lütjr  I)ie  fcl)nn  flar  tnortt 
l)aBen,  haä  aEiy  rcdjt  unb  fd)lcc^t  für  l)()m  fei),  luay  al^o  ijun  fcljncm  nanien 


1  öEtfi^ct  M      »ü^ft  BCM  2  l^ctren  liCDM  :J  fielen  C  9  gclüonucn  M 

§0«  M  10  gchjunnen  C  12  öetf(i^U)inb  M  15  gctüunnen  B(J  16  bergcBcn  M 

17  suöorfomc  M  18  meinen  C  19  9)leimftu  C  9)tet)utftu  M  22  l^e^mlic^c  CM 

23  genommen  M  26  bruber  DM  27  ju  im  D  28  fc^Iujfcl  M  ju  im  1)  31  gc= 
lounnen  CM  l^^nhjcg  D  h)iü  I)  32  öorfamctet  C  bcrfamlet  M  33  ^nn  l^^rem  A,  a'6ci; 
nur  in  ben  Grempiarcn  a  34  „ba"  fc^tt  in  D 


184  3Jon  ^^^  S3eidjt,  ob  bie  ber  SBapft  inad)t  '^abe  ju  gepietcn.    1521. 

|U)if(^en  brubcr  lutnb  hxnhn  gcfdjidjt?  tüo  !umpt  bic  frcmBb  Pflicht  f)cx,  bic 
bex  Stapft  barubcv  fobert  unnb  IniU  auc^  Ijnn  beni  §el)mltd)cn  mittel  bic  t)Qnb 
^m  fobe  I)a6en,  t}a  left  ^^m  nit  bcnugcn,  boran  (5l)xiftuy  felb  genüge  l)at, 
fexet  ubir  6[)xiftum  imnb  Ißtüingt  fold;  t)cl)mlirf)  bing  anä)  t)f)ni  unnb  ben 
fernen  ^u  offnenn,  t)a  öottilgct  fo(cf)  l)el)mlid;,  6t)nftlid)  betjc^t  unnb  xid;t  r. 
Quff  et)n  35ep[tif(^,  menfd^lid)  f)et)mlic^  Bel)d)t  on  aEen  gxunb  unb  uxfa(^'? 
yi(Uti).i8,i9.  31.  S)a§  ift  aud)  feo  [taxd  obex  nod)  ftexdex,  ha^  ex  jagt :  '3iVnn  ^iiiccn 

unttex  nid)  mit  cl^nanbex  eljuife   finb  auff  cxbenn,   lr)nxubex  cä  fet),  boö  fic 
bitten,  ba§  fott  ^^n  gefc^e^en  öon  mei^uem  öattcx,  bcx  ijm  :^t)mel  ift\    ^d) 
met)n,  baS  ^el)^  bem  ^apft  t}nB  mauE  gxiffen  unb  fetjn  fpljntüebifd^  gefe|  ^u  lo 
ftuden  ^uxiffen.    6x  jagt  ijn  gemel^n:  'luenn  jioeenn  unttex  euc§',  jpxid^t  nit 
'trenn  bex  Sap[t  unb  le^,  pxieftex  unb  buxgex,  munidje  unb  patox",  ^onbexn 
'|tüeen'  JDex  fie  fcljn,  tüenn  fie  nux  'untex  eud)',  bay  ift  6f)xiften  fetjn,  unb 
'auff  exbcn',  bay  nit  ijcmanb  fidj  untexftet)e,   tuie  bex  33apft,  bie  tobten  Ijm 
fegfetüx  obber  i)elle  ^ux  lo^en.     Unb  'Itiaxl^nn  fie  et)nif3  ioexbcn  2C.'  ha  xebt  i^ 
ex  fxet),   nljmpt  nidjtS  au%,  '6egxet)fft  on   allen  3lüel)ffett  aud)  bie  funb,  ^o 
3tt)iff(^en  Bxubex  unb  bxnbex  ge^anbeEt  tüexben,  unb  !uxij  umB  aEe  bing.    5iu 
^oxe  ha^  uxteljE  unnb  öefd;lufe:  '(ä§  foE  t)f)n  gefd)et)en  üonn  meijnem  bottex 
^m  ^ijmer.   8i^e  ha,  tüay  tüiEtu  me^^x  unb  ftexdex^  ^aBen'?   ß^xiftuy  ift  ba, 
bex  öattex  ex^oxet,  ^o  nux  ^tüeen  aEel)n  Bitten  Ijnn  6l)xiftu§  uamen  Ooxfamlet,  20 
toaä  fie  lüoEen  obbex  buxffen.    £)xumb  laft  unfe  nux  fvifd;  unb  fxolic^  ex= 
lüegen  auff  fetine  !laxe  tüoxt,  unb  e^nex  bem  anbex  Bel)(^ten,  xabteu,  ^elffen 
unb  Bitten,  h)a§  un^  t)mex  an  ligt  '^el)mlic^,  e§  fei)  funb  obbex  petjn,  unb 
l)^e  nit  ijtüel)ffeEn  an  fold)ex  liedjtex,  l)eEex  tjufagung  gottiy,  fxel)  unb  fxolic^ 
bxauff  ^um  facxament  gelten  unb  ftexBen,  öiel  fii^exex  unnb  getüiffex,  benn  25 
auffö  ^apfty  Ije^mlid)  Bet)c^t,  bie  luetjE  bie  felBe  teijiten  gxunb  l)at,  l)ie  ift 
abex  el)n  ftoxdex  gxunb.    ^^^a  id)  fog  lucl)ttex  unb  Juaxne,  bay  t)l}e  niemanb 
eijnem  pxieftex  ol^  eignem  pxieftex  t)et)mlidj  Bet)d)t,  ^onbexnn  al^  eignem  ge= 
mel)nen   Bxubex  unnb  (Sljxiften.     Hub  bay  baxumB,  bie  toeljE  bie  ^epftifd^e 
Bet)d)t  fel)n  gxunb  l)att,  baö  tül)x  nit  auff  ben  fanb  Batnen,  ^onbexn  bay  lol)x  ;« 
tjnn  fxafft  bi^ex  luoxtt  6I)rifti  Bel)d)ten,  txiem  iüix  Bel)d)ten,  ejj  fei)  let^  obbex 
Pf  äff,   unb  baxanff  un^  fedlid;  lct)nen  unb  txoften,  baö  iuenn  ijh.ieen  mitt= 
et)nanbex  fidj  l)nn  fel)nem  nameii  Ooxfamlen,  ha'5  ba  6t)xiftny  fei;,  luaö  fie 
tl)un,  i)l)m  gefaE,  h3ay  fie  Bitten,  Oom  öattex  gef(^el)e,  baxan  l)t)e  nit  t^lüetjffeEu. 
5fiu  !an  man  ^^c  nit  Beffexex  toetjfe  ijnn  (S^xiftuS  namen  ^ufammen  !ummen,  3.^ 
benn  ba§  man  bie  funb  Beffexn,  fclju  gnab,  ^ulff  unb  txoft  fudjen  ItiiE,  ha^ 


1  lompl  M  2  forbert  D        3  jn  1)      gnuge  M         5  bcvtilflct  M     unb  ß^riftlitf)  M 

9  Dom  A      ^^m  C  10  gre^ffcu  CM  11  Iju  eiffen  C  ju  rcl}ffen  M  12  tnuncf;  1) 

jitund^  CM  15  JU  erlofcn  D  cnife  C  18  ^otc  M  16jc^lu|  A  20  txljhxd  M  berfamlct  M 
21  35axumB  B("M  fxottcf)  M  22  aitbcvn  D  anbeten  CM  23  l)cmet  1)  24  Ic^t^ter  U 
froüd^  M         2(j  iclbcu  1)         31  Wen  C  32  bxauff  BCM     kincu  l)         33  uorfamelcu  C 

öerfamlen  M  35  tomen  M 


23on  ber  S?et(^t,  ob  bie  ber  SBa^ft  madjt  tjaBe  ju  gerieten.    1521.  185 

t[t  ^^m  ha§  nlter  Iie6|t,  ba  tüirt  t)\)t  fet)n  namc  unb  ct)re  geflieht,  unBer  namc 
unb  ef)re  ^u  nickte. 

%u%  biBcm  QÜen  itijm  tütr  nu,  tDie  fern  un^  33cp|tifc^c  tt)rannet),  auß 
bey  teuffei»  rabt,  bom  (Suangeüo  unnb  ß^tifto,  ba|u  öon  alle  unterm  troft 

ö  unnb  l)c^ll  gefuret  Ijatt,  unb  ha  für  bennoc^  aller  toeltt  gellt,  gutt  unnb  e^rc 
gcratüBt,  olB  f)ett  er§  h)oll  au^  gerieft,  ba»  tüenn  e§  nit  un^er  öorbienft 
hjere  luxib  gott  öorfc^ulbt,  UUiä)  tncre,  hai-  tüix  t)^n  mit  fet)nem  tcuffcl»  ftuell 
|u  pulDer  malmeten.  G§  ift  ber  rec^t,  er^,  l)ert)6t  ^Jlnti(^rift,  Unlc^en,  06  gott 
h)tll,  un^er  ]^err  6f)riftu§  gar  fester  ^nn  aögrunb  ber  gellen  ftoffen  inirt  burd^ 

10  fetjue  |u!unfft.  ?lmen.  £)arum6  laft  un§  un^cr  fcf)ulb  benennen  unb  un- 
bandparfet)t  betlagenn.  äBt)r  l)a6en  gotti»  tnovt  unnb  gnaben  nit  anffgenum= 
men  umB  fonft,  brumb  §at  er  un§  ben  ^a:pft  geben  |ur  ftraff,  ber  un^  feljne 
lugen  unb  ^rt^muB  öorfeuffet  um6  all  un^er  gutt,  let)B  unb  leben,  biß  ha^ 
er  fcel,  lel)b  unb  gutt  öorfc^lunben  f)at  unb  nod^  teglic^  borfc^linbet,  unb  laft 

15  unfe  et)ntrec§tlic^  bitten  tuibber  ben  felben  teuffei»  ftantf  unnb  gretüel  ^u  9tom, 
ber  aEe  hjeEt  dorgifft,  ha§  gott  Inibberumb  fetjn  n^ortt  erl)ebe  unb  bl)»  funb= 
liefen  öorbcrbtic^en  menfc^en  gefe^  öortilge.  2:;a^u  !^elff  unß  (i.t}riftu5  un§er 
§err,  gebenebe^et  ^nn  elüig!et)t.    51  -B^  6  3^. 


2  ntd^ten  D         3  3Bcp[ttifc^e  A  a9ät)ftttf d^e  D         4  aUcm  ü         8  ntalctcn  D         1 1  auff-- 
genommcn  M  12  batumb  BCDM         13  bcrfeuffct  M  14  betjd^lungcn  M      berjd^linbct  M 

15  ainttec^tigfUc^  U       gtartel  D  16  Ocrgifft  M  17  üerberbUc^en  M       bcrtilge  M 


186 


23on  bet  33eid)t,  ob  bie  ber  5Bap[t  madjt  f)abe  511  gerieten.    1521. 


2)er  Ä^nubcrtt  uub  arfjt5cl)cub  ^^falm 

nuc^Ut^  511  betten  für  bacs  niortt  gotti?'  tjur  l^ebenu  tuibbcr  bcn  grufjen 

fc^nb  be£^  felkn,  bcn  23a))ft  unb  men(t^eu  (cre,  tjorteutjt^et 

burdj  2).  SOkrtinum  Sutfjcr, 

3e  f)cBreifc^  Ijung  f]att  22  BucfjftaBcn,  unb  bcr  ^^io|)r)ct  l)nn 
biffcm  ^^falm  l)att  auff  cljn  igiicfjcu  bud}[ta6cu  8  liev[3  gc= 
madjt,  bie  ficf)  attc  ad^t  ann  bcm  fclBcn  BiidjltoBeu  anial)cn, 
t)ntt  al\]o  eljn  öct)ftHd)  gotüc^  ipid  Iju  gcrid;t,  bo»  man 
tcglicf)  üben  foEt. 

60  ift  ober  |u  merden  ^onberlic^  auff  hau  tüortUn 
'2)e^n'/  iuilc^y  faft  inn  otten  tier^en  ober  l)()e  fel)ni§  gtcii^ 
meffigen  ftctt,  bamit  er  un^  abrct)ijet  öon  menfd^en  lere  unnb  nnff  gottiS 
lere  bc()allten  tüill.  2)rumb  joU  mann  and)  mit  bem  ()eiijen  folgen  unnb  ob 
bem  felben  irortt  et^n  luibber  Initten  cr^el^gen  t)m  fjerl^en  auff  bk  menfdjen 
lere  unb  el)n  begirb  ]n  gotti§  lüorttcnn. 

Wan  mu^  nu(^  aUe  fe^nc  iuortt  üorfte^cn,  alJ5  ftet)C  er  für  got  l}U)iid)en 
fet)nen  feljnbenn,  bie  ju  ^"^m  trachten  mit  gemoltt,  Uften  unb  altem  öormugen, 
mit  tüildjcn  er  ^u  t^un  l)att  ubir  gottiS  unb  menfdjen  leren. 


».  1. 


5. 2. 


SB.  3. 


SB.  4. 


SB.  5. 


N  Aleph.2 

1.  6elig  finb  bie  ganlj  gefunben^'  auff  bem  ioege, 

bie  bo  lüanbelln  tjnn  gotti»  gcfc^e. 

2.  6clig  finb,  bie  bo  bcl)ueten''  fet^ne  ijeugni^, 

bit  t)t)n  Oon  ganljem  ^er^en  fudjen. 

3.  2)enn  bie  bo  übel  tl)un, 

lüanbelnn  nif^  Ijnn  fernem  tocgc. 

4.  2)u  l)aft  ge^el)ffen  be^ne  fatjttngc 

|ul)alltenn  fei) er.'' 

5.  5ldj  ba^  fid^  me^ne  tuegc  rii^teten'^ 

^u  l)allten  be^ne  gcpott. 


2  3u  ergeben  D  3  be§  »a^jft  IM      öcrbeutj^t  M  4  Sautfjct  D  .5  .^"»el^roifcO  O 

12  fteet  CM         13  „md)"  fe^U  in  M        Iß  Derftef)en  M        17  bcrmugcn  M         IS  totlc^e  A 
tüitc^em  HCM  rteld^cm  1)      lere  M  19  D  läfet  1)iev  unb  h)cttcr^in  bie  l^ebr.  SSud^ftaben  fort 

21  ba  D        22  behüten  BC  bel)uttcn  M     fein  D        23  ganzen  ßC        24  ba  D        25  lueg  D 


')  Sergl.  »b.  IV  6.  304.  305. 
einzelnen  Octonare  ein. 


-)  yutt;er§  Otanbgloiicn  fc^en  tt)ir  am  ©d;lufe  bei; 


25 


jLer  .^unbertt  unb  ad^tjetjenb  5pjalm.  187 

6.  £)enn  hjctb  iä)  ntt  ^u  fcfjanbcnn/  s- e. 

iücnn  iä)  aufficf)e  auff  alle  bct)n  ge^et)tfc- 

7.  ^(^  tocrb  bt(^  loben  mit  richtigem  !^er|en,«  a?.  7. 

Inenn  iä)  erlern  bie  gerieft  bctjner  gerec^tidett. 
s  8.  2)e^ne  gepott  tüill  id}  fjolltenn,  ss.  s. 

borla^  mic^  nit  all^u  fef)er.'' 
S)a§  iüorttlin  'gan^  gefunb'  6cbeut   gel)[tlicf)   gen|e  unb  unborle|ung,  i.iim.  i,  lo. 
tütld^y  8.  ^poulnS  offt  Brautet  ah  Situnt  et  2^imotl)eum,  ha  er  ba§  gc)unb2.2tm.  i,  13. 
tüort,  gefunb  lere,  gcfunb  glotüBen,  gefunb  glctüBigen  nennet,  baö  ift,  bie  !ct)n  xu.  1, 9. 13. 
10  fet)l  ^oBen,  fic^  nit  flicken  mit  anbernn  leren  ber  menjd^en,  toilrf)  er  nennet 

'fied^en  circa  qucftionem  ac".  i.jim.  p,4. 

*  Sie  ni(i)t§  me^r  Bcburffeu  ju  bc^nen  gepottcn,  finb  al^o  bamit  gan^  unb 
gnugfam  frum.  ^  Sae   fie  ly^u   nit  gcnummcn  Irerbeii  burd)   meiifd^enn   (erc 

unb  '^a^.         *=  äöie  fic^  bod)  öovnieffen   bie  menfc^cn  lerer.         ^  5Daö  mann  t)^r 
15  allet)n  inartte.         "  S)a5  fie  nit  üDr^i)nbcrt  unb  frum  tt?erben  burc^  menfc^en  lere. 
^  (Sonft  lt)irt  etittell  fd)aub  au^  menfc^en  lere.         «  Sonft  loben  fie  fid)  [elb  mit 
frummen  et)gen  fu(^tigeu  'perlen.  ^  S;a§  ift,    Wenn  er  nit  aHc^u  lel)ben  lefftt, 

^onbern  auä)  burd)  leljben  ober  luft  abfallen. 

Z  Beth. 

20  1.  2Bart)nn  !an  e^n  iungling^  fetjnen  ^fabt  ret)nigen?       s?.  9. 

tnenn  er  fic^  ^ellt  nac^  beljnem  toortt. 

2.  SSon  gan|  met)ncm  ^er|cn  ^al  iä)  bic^  gefuc^t:  as.  10. 

la^''  mid§  nit  fet)len  be^ner  ge'^e^ffc. 

3.  ^n  met)nem  l)er^en  ^06  iä)  öorh^aret  beijne  rebe:  s.  n. 
25                          barumB*=  tuirb  ic§  für  b^r  nit  fe^n  e^n  funbcr. 

4.  @eBenebet)et''  fet)ftu,  §err  gott,  »-12. 

lere  mid^  be^ne  gepott. 

5.  £)urc§^  met)ne  lippcn  ^ah  iä)  öortunbigt  «.13. 

alle  geriefte  betjni^  munbi^. 
30  6.  Ubir  ben  lüeg  bet)ner  ^eugni^^  bl)n  iä)  §0  f  rolid§,  ??.  u. 

ol^  ^emanb  mod^t  fe^n  uBir  allem  reid^tum. 

7.  5Det)ne  fa^ungen  Inill  ic^  auflegen«  s.  15. 

unnb  fe^en  auff  be^ne  pfabt. 

8.  3"  bel^nen  gesotten  tüill  ic^  mic^  l)allten,  sj.  le. 
SS tüill  nit  borgcffen*'  be^ner  toortt. 

4  gcrid^te  CM  ß  Sßertal  M         7  unOcrle^ung  M         9  glaube  BCDM  10  \d  D 

i:{  gcnugfam  I)     gcnomcn  M         U  bertneffen  M        15  öct^inbctt  M         17  kftct  I)        18  ab= 
foUent  BCDM  23  fe(en  1)  24  Dcmaret  M       reb  D  2s  Icff^en  D       ücrtunbigt  M 

29  getickt  KCDM         30  bcm  M      froUc^  M         :jl  aUeii  CD         :J2  fa^ungc  BCM  fa^ung  D 
ic^  ftiiü  C  35  öergcffcn  M 


188  S3on  bet  S?eic^t,  ob  bte  bcr  'i&ap^t  mnc^t  tjabc  311  gejjietcn.    1521. 

S)q§  tüorttte  'auflegen'  ^  ^m  7.  öcrfe  Iie^ft  crfurbringcn  uub  auMtvet)c^cn, 
ba§  bic  metjnung  flar  an  tag  fumme,  tüie  bie  tl)uu,  bic  bo  gloBii»  un^  coni= 
mentitn.  5l(§o  foEt  gotti§  toort  getrtekn  unb  au^gef(^e(et,  au^gcpult  ubtr 
bic  tnenfc^en  lere  erfur|ogen  Serben,  ha^j  fie  ju  fci^anben  hjerbenn. 

**  2)en  man  fonft  mit  biet  Jüet)^cnn  terct  nnb  bodf)  ni(f)t§  '^ilfft.         ^  2)ur(^    .■, 
öorBtcnbnng  Ij^x^  glet)ffenö.         '^  53tuB  aber  für  l)l^nen  and)  et)nn  fe^er  jct)n,  baö 
tc§  Ijl^r  lere  ^nn  mct)n  l^er^  nit  ta^.         ^  S)enn  fie  t)ormatebel)en  biet)  t)nn  mir 
umb    beiner    gcpot   lüilten.  ^  |)at)   nit  gefdjUiigen  au^   furcht   t)t)rer   gen^altt. 

^  2)a§  teret  bie  öorfotgung  umb  beiner  tnort  lüilten,  aber  ntl)r  genngt,  baö  ic^  für 
bir  nit  fnnbige  t)nn  bem  t^^un.         »  Ob  fie  nmll  mir  fnr'^allten  l)l)r  treten  unb   n. 
öorpieten  bel)n  mort.         ^  2öie  fie  t^nnn  burc^  ^nfa^  i^rcr  lere  unb  Wxd. 

:\  Gimel. 

35-17.  1.  $öorgente='  beljnem  !nerf)t,  §0  iriib  irf)  leben, 

unnb  trill  f)aUtcn  be^ne  looit. 
2J- »s-  2.  21^u  Quff  mct)u  äugen,  bo§  ic^  fcl)c  15 

auff  bie  inunber^  on  beljncm  gcfe^. 
®- "•  3.  ^ä)  btjn  ct)n  frembbling"  ouff  erbenn, 

öorpirge  ia^  nit  für  mt)r  beljne  gc^c^^. 
^•20-  4.  53ce^n  feel  ift  tju  mallmef'  für  fernen 

naä)  bctjnen  gcridjtcn  ju  aller  |eljt.  20 

»•21.  5.  S)u  ftroffift  bic  brcd;cn,  unb  finb  bormalebctjct, 

fie  fehlen''  on  betonen  gcl)ct)§cn. 
38-23.  G.  SÖJcltjc  üon  mt)r  hie  ^ä)anh^  unb  fdjmac^, 

benn  id)  bcl)ucte  bet)ne  ^cugniffe. 
®-23-  7.  6§  fi^cn  auä)  furftcn^  unnb  reben  tnibber  niidj,  2.^ 

unb  bcl)n  Inec^t  legt  au^  bel)ne  gcpott. 
^•24.  8.  ^Jlc^n  tju^alltcn  ift  ^u  bcljncn  tjcugniffcn, 

unb  fie  fe^nb  met)nc''  rableutt. 

3)a§  iüortlin  '|ul)allten' ^  ^m  8.  öcr^  bi§e§   unb  borigen  bnd)ftaben§ 
l)cl)ft,  ba§,  tuen  ijcmanb  furgclcgt  tnirt  vielerlei},  unb  er  fidj  ^n  eljnem  t)cllt  30 
©prirf)iD.8,3i.unb  tt)ut,  bamit  er  an,]cl)gt,  tnaö  l)t)m  gefeilt.  S^o  fprid)t  bie  lnci)^t)ctjt5^^rot)er.8. 
1.  OTof. 4,4.5. 'belitie  meae.    ^d)  l)ollt  unb  tf)uc  nti(^  ^u  ben  mcufd^en',  unb  (iJeu.  4.  'refpcjit 

2  fome  M      bo  1)  •)  oufegc^u^  BC  augge'ßufel  I)  6  öctMenbung  M      jtc§  D 

„auc^"  fc:^It  in  CM  7  bcrmalcbetjeu  M  8  jtcg  gchJoUä  Ü  y  bcrfolgung  M      mid^ 

fcnügt  D  11  berjjietcn  M      Icr  BC;D  1.3  »crgclte  M  18  Scr^Jirgc  M      „fiir  mtjt" 

fc:^It  in  M  19  berfcncn  E  21  örcti^tcn  D      öcrmalcbekjct  M  22  ötclcn  BCDM 

24  fcel^utte  M  28  tnc^n  M      rabt§Ieüt^  D  30  hjonn  D  .31  gcfottc  CM 

')   n-^ir.    33crg(.  58b.  IV  ©.  284.         ^)  o^3.'y:»\ä  unb  nirsnuJn.    S3erg[.  oben  6.  86. 


Xet  .ipunbertt  unb  ac^t3e^cnb  5pfalm.  189 

beuy  2c.  ©Ott  ti}d  unb  ^iclt  fi(^  tiu  5tBett  unb  fct)ncm  opffer,  aber  t.u  G^üin 
unb  fernem  optfe^-"  t^et  unb  t)ictt  er  fic^  nit',  unb  i[t  tiu  mall  eljn  fepn  lüortle. 

*  S;a§  fie  fe'^en   ba  burd;,   ba§   ic^   bet)ne  trarl^et)t  füre  unb  tj'^r   bing  un= 
rec^t  fet).         ^  Senn  on  creu^  unb  ftiunber  mag  ntemant   frum  fet)n.         "  Jpab 
5   fetjnn  erb,  benn  bet)n  n»Drtt,  brumb  laß  mirB-         **  2Bie  ^m  morfer  et)n  bing  ju 
ftoffen  loirt,  aI§o  3uftoffen  mic^  bie  anfec^tung  ubir  beinern  wort.         «  SÖQe  n>oI( 
fie  meinen  oiel  anber^,    ftc  treffen^  allein,    unb   ic^   foU  festen.  ^  9ti§o  mu§ 

gottie  h?ort  toractit  unb  üorleftert  nierben.         »  Senn  gro^  tjauBen  fallen  t)i)n  ju 
unb  mt)r  ab.         ^  ©ie   i^aüten  fid)   ^u  ben  groffen  unb  meinen,   mein  ftercf  unb 
10  Tob  finb  bet)n  Ujortt. 

1  Daleth. 

1.  5Jletn  feet  ttebt''  am  puloer  ber  erben:  ».25. 

mac^  mic§  lebenb  nad)  bet)nem  mortt. 

2.  ^Jletjn  tuege''  i)ab  id)  DorJunbtgt,  unnb  bu  f)aft  mt)r  a.  26. 

"  (  -x  s>  V,  V    ii  anttDortet: 

lere  mto)  oet)ne  gcpott. 

3.  Jöorftenbige*'  mt)r  ben  Ineg  bet)ner  fa^ungen,  «-27. 

Bo  mill  i^  auflegen  bet)ne  tüunber. 

4.  2)^et)n  feet  t)att  ftd)  Dortropffelt'^  für  gremen:  «-28. 
20                          richte  mic^  auff  nac^  bepncm  tnortt. 

5.  S)en  toeg^  ber  falfc^e^t  ia%  tr)et)d)cn  Hon  nii)r,  »-29. 

unb  gnabe  mir  bet)n  gefe^. 

6.  Sen  Ineg  be^  glalrben»^  f)ab  idj  crmelet:  »-30. 

beljne  gerieft  ^ab  ic^  mir  furgepilbet. 
25  7.  5tn  betonen  ^eugniffen  ttcbe^  iä),  «.31. 

toB  mic^  nit  ^u  fc^onbcn^  tnerben. 
8.  S)en  n}eg  be^ner  gel)el)B  h^ül  ic^  tauffcn,  »-32. 

benn  bu  ^aft  met)n  ^er^  auBgcbrcijtct." 

^  3d)  bt)n  gan^  ^n  nid)t  irorben  unnb   (ige  t)nn  ber  afc^en  für  ber  tt?eEt, 
30  bie  gefjt  empor  t)n  lufften.        ^  3Ber  fei)n  funb  bcfennet,  bem  öorgibt  gott.  l.Ssocin.  1.  i.sofj.  1,9. 
£a5  t^unn  bie  gotloBen  nit.         "^  6^5  teret  fid)  üon  unB  felbs  nit,  ^onberlid)  pnn 
ber  5et)t  bes  creup  barffö  woll  gottie  jn  ei)nem  met)fter.         '^  Sie  Tjatt  fid)  unBL^I 
bnr  unb  mube  geniet)net,    ^0  übel   i)ah  id)  nüd).  *^  Ser  fid)  üonn  natur  unb 

burc^  boB  lerer  faft  er.^u  nottiget.         ''  Ölauib  unnb  tt?ar^eit  ift  l^ie  ein  bing:  onn 
35  glarob  iftä  alliB  trug.         *^  "Dcit  an  menfd)en  leren.         ''  2a^  mid)  nitt  tljnn,  be§ 
id)  mic^  fc^emen  muffe.         '  duftig,  troftlic^  unnb  frolid)  gemad)t. 

3  fuTC  BCM         5  barumb  D     miitfct  D     in  morfat  E        G  jerftoffen  D         7  fcten  D 
8  öcta^t  M      ocrteftcrt  M  10  tobt  U  14  rteg  D      octtunbigt  M  15  geanttoort  D 

17  SBetftenbige  M  19  öcrtropffelt  M  gvcincn  I  27  H)i(c^  ("  32  creutj  CM  bebarff?  D 
öuB  bur  A,  t)on  BCDKILM  in  „önfe"  corrigirt,  Don  N  unb  ber  Söitt.  unb  3en.  'iluvg.  in  »gon^" 
umgefe^t;  F  on^  -H  bofe  BCM  ;)ü  lere  M 


190  3]on  bev  S3et(i)t,  ob  bie  ber  Jöapft  madjt  t)abe  311  gepieten.    1521. 

n  He. 

58.33.  1.  ^txx  got,  iinterh)et)^e  tni(^  ben  h)eg  betjnet  ö'-'l'ot, 

uTib  iä)  tüitl  l)^n  6et)ueten  6i§  on^  enbe.'' 

sj.  34.  2.  33or[tenbige  mid^,  ^0  T6e§uetc  tc§  bcljn  gefe^ 

unb  tütUS  t)aHten  au%  met)nem  gongen''  l^er^en.  5 

9J.  35.  3,  ßet)tte  int(5§  auff  bem  ftetjgc  bet)ner  gel^e^^,*^ 

benn  t)nn  ^"^n  fte!^t  mct)n  Begtr. 

38.36.  4.  5le^ge  tne^n  ^erlj  |u  betjnen  ^cugnt|fen 

unb  nit  auff  ben  nu^.** 

58.37.  5.  Ubirfure  me^n  äugen,  ha^  fie  nit  feljen  bo§  ct)tele:^  i«i 

maä)  mid)  lebcnb  l^nu  bequem  hiege. 
SJ.  38.  G.  9lt(^t  Quff  beinern  fnec^t  be^ne  rebe, 

auff  ba^  ex  bid§  furc^te.^ 
58.39.  7.  UBirfure«  bie  fdjanb,  ber  id;  miä)  befotge, 

benn  bet)ne  gcrid^t  fe^n  gutt.  15 

s.  40.  8.  5l^m  iüaf)r,  irfj  fe§ne  mid)  nad)  betonen  foljungen, 

mac^  mid)  lebenb  ^nn  be^ner  gered^titfetjtt.'" 

^  5iit  abfallen  burc^   lieb   nod)  Iet)b.  ^'  S)a§  mag  nitt  gefd)e'^en  ijnn 

®ai.  6, 13.  inenfrfien  leren.         '^  ^Jlcnfc^en  lere  furf^en  nur  X)^x  ebre  ©al.  6.  unb  t)l)x  begir  ift 
jHöm.  16, 18.  trum.        ''  5lIIe  mcnfcben  lerer  ftnb  etigen  nutjig  Üto.  16.         ^  Unter  bem  el)ttel  20 
mu^  man  fet)n,  foE  aber  nitt  barnad^  fcbenn,  toie  iuoE  fie  fe^r  ret)^en,  fonberlid) 
ba§  gle^ffen   ber  teren.  ^  .^el)n  furcfit,   ct)ttel  öormeffenbct)t   ift  t)nn  menjcben 

leren.         »  S)aä  fie  nit  auf  mir  btel)be,    unb  id)  ha  burdj  abfiele.  ''  Ttit  l;n 

met)ner  nod^  ber  menfd^en. 

1    YOU.  25 

25.41.  1.  Unb  Ia§,  tjcxx  gott,  himnten  t)n  mic§  betinc  borm^er^ideit,'' 

bet)n  t)et)U  nod^  betjuer  rebe. 

88.42.  2.  Unb  ntei^nem  fi^cnbler  Inil  id)  onttnorten  ba%  Inoi't, 

benn  metjn  t)offnung''  ftet)t  l)n  beljnen  toorten. 
as.  43.       3.  Unb  nit*'  la^  ba§  tnort  ber  lüart)eit  bon  metjnem  munb  faren  m 

benn  auff  be^ne  genest  ^oi-r  id).  ^     \    > 

aj.  44.       4.  Unb  id^  iniU  polten  bet)n  gefe|  alltoeg 
öon  e^ner  ^e^t  ^ur  anbernn  ^merbar. 


3  Behüten  C  'Dcl^üttcn  M        4  SSctftenbige  M    'behüte  C  tc^iit  M        G  fteg  D        10  ll'6ir= 
filte  M      citer  1)  12  beincn  CILM  15  finb  M  21   „fott"  fe^tt  in  IL  22  ber-- 

mej)enf)e^t  AI  2:$  barburd^  D  2G  2Bn  C      lomcn  M      beinj  C  28  meljnen  M 

30  meinen  C         32  geriete  C         34  feu  ber  CM 


S^er  .^unbertt  nnb  aditjeticnb  ^^fatm.  191 

5.  Unb  id^  Irerb  luanbeln  l)nn  ber  Brel)tte/^  »■  45. 

benn  id^  ^ab  gefui^t  bc^nc  fa^imgc. 

6.  Unb  t(^  irtll  rebelt  bon  beljnen  |eugntffcn  für  ben  !unicien/i^- « 

unb  h)tU  ntt  ju  fdjanbcn'^  tucrbcn. 
5  7.  Unb  ttJtll  mii^  ^^allten^  3U  bc^nen  flefjeljffen,  ».47. 

iutlc^c  td)  UcB  ^oBe. 
8.  Unb  I)eB  auff  met)n  §enb  ju  bctjncn  gc^et)ffen,   bit  id§  UcB«- 48. 

unb  hjül  au^tegen^  bet)n  gepott.  ^ 

i'i  S)ay  tüortle  ^m  onbernn  ber^  'ha§  tüortt'^  l)el)ft  auff  fjcBreifcf)  qI§  öiel, 

alB  h)ie  eS  umB  bic  fa(^  ftcl)t,  IdqS  ber  grunb  ift,  hifiy  bic  fad)  fei),  unb  tft 
ai%o  ötel  gcfagt:  ^cfj  i^itt  mic^  mit  mcljnent  tcftercr  nit  fi^elten,  nitt  eljn 
fluc^  umB  ben  anbern  geBen,  ^onbernn  ^f)n  laffen  lefternn,  iä)  tnitt  antlnorten 
bay  mort,  linll  fagen,  U)a§  unb  tüte  bic  fac^  on  t)i)x  felB  ift.    6ic  ^roBer.  27.  spncfjm.a?, 

1^  'lerne  ir)el)Bf)e^t,  ha^i  bu  ntugift  antniorten  bem  Icftcrer  hav  toort",  ha^  ift,  ben 
^anbel,  bie  fac^,  unb  S.  ^^aulu»:  'S)a»  t)l}x  hjiffet,  luie  t)^r  foEt  antlüortten  lüh.  4, .;. 
e^nem  igli(^en\ 

*  £11  Unlc^    ift  fel)n^   gepottig   tvnä  gutt.  "^  SrumB  Unll  tcf)§  b^r  Be= 

feC^en,  micf)  nit  red)cu.         "^  S)aö  fareu  ift,  ^0  gott  burd)  fd)ulb  left  üon  t)cnianb 

20  tummen,    lüaS  er  l^at,   al^  üon  ct)nem  uutuivbigni  Befii^er,   tin)e  er  ^)Jlat.  8.  fagt:  ai?attf).  s,  12. 
'5Da§  rcid;   gottiS   foE  öon  cnc^   genummen  uicrbcu\  '^  3nn  troft  unb  gutem     '*'  ^^" 

getriffen,  ou  angft,  tüild)§  geUnffen  t)^euc  nit  ^aBen.  °  Söerb  uit  t()uu,  be§  ic^ 
mid)  fd)enic  aud)  für  fuuuigen,  ^0  flar  ift  bet)n  tuortt.  ^  SÖill  bcunod)  nit  nuff 
funigen  Bauicn,   ^onber   mid)   'fällten  k.         ^  5lu§  pu^cn,   frei)   erfur  ftrel)d)enn, 

25  nl)eniant  fdjelnen,  nl^  bie  el)nn  Brei)  l)in  mau(  TjaBen.^ 

T  Zain. 

1.  ©cbenct  an  ha^j  tnort,  bequem  tnccfjt  gett)ann,  35.49. 

barauff  bu  miä)  ^aft  laffen  ^arren. 

2.  S)afferB  ift  met)n  troft  l)nn  meinet  bemutigung,*  «.50. 
30                         benn  bel)n  rebe  tnadjen  mid)  leBenb. 

3.  £)ic  Urec^cn  triegcn''  micf)  allju  fet)cr,  sß.  51. 

öon  beinern  gefe|  ne^g  iä)  mid]  nit. 

4.  ^c^  ()aB  gebac^t  an  bet)ne  gerid^t  öonn  altera  l^er,  ».52. 

-Öcrr  got,  unb  B^n  getroftct°  lüorbenn. 

2  bein  I)      iacjungc  A         -i  tunigen  Ii<'  fonigcn  M          .-)  ger)el)f)en,  bic  ic^  ticli  f)Q'6c  I) 

6  toilii^  CM  7  1)  läßt  „bie  icf)  lieb  ()a&e"   ()icr  fort          10  §ebiai|dö  J)          12  mctjucn  -M 

18  fet)ni§  M  Srum  CM  3)arumt)  D         19  lafjt  D         20  fomcn  M     hjci;  ^att  F        21  gc= 

nommcn  M  22  333cr  CM          23  fonigcn  M      bcnnod^t  1^          24  tonigcn  M      jonbcvn  M 

fiu^cnn  1)  ol  öxcd^tcn  D 

')   '^?!''  ■)  ^-  ^-  itnbcutüd)  rcbcn ;  iicv(-i(.  (shintm,  3:ciitfd)e§  2ßbrtcvbuc()  II  354.  355. 


192  S^on  ber  Seicht,  ob  bie  bcr  SBapft  maä)t  tjobi  3«  gerieten.   1521. 

».53.  5.  ©turme*^  l^aben  mxä)  Befe^fen  t)on  ben  c^otlo^en, 

bic  ba  öorlaffen  bet)n  gcfc|. 
S8.  r.4.  6,  2)e^n  ge:pott  fe^nb  tnet)n  fangtibe 

t)nn  bem  ^a\ü%  tnetjner  itjollfatt." 
as.  &5.  7.  ^d§  !^a6  ^nn  ber  nad^t  QU  bet)nen  namen,  .^evTgott,  gebolzt    5 

unb  toiU  ^oUten  betone  gefe|. 
sß.  56.  8.  3)affelb  ift  ntc^n  et)gcn  tüorben/ 

benn  bet)n  fo^ung  iüill  id;  be^ueten. 
S)a§  tüortlin  l)m  3.  öet^  'Stiegen'^  ^e^ft,   ha^  man  gotti§  trort  t)or= 
teufd^ctt  unb   (erct   untei*  gotti»  nomen   Tiienfd^en   lere.     £)q»  tretjBen  oEe  10 
g(et)fener  ubir  bie  ma^,  !^orenn  nit  auff,  fie  ^oben  benn  l)bertnan  Mrogen, 
^f.  i.i.pfa.  1.  '^n  cat^ebra  ittuforum  non  febtf. 

^  S)a§  irf)  ^u  ni(f)t  uunb  unter  bvudft  it)evb.  ''  ©eben  guttenn  fcfiein  für, 
bamit  fie  öiel  öonn  mi)r  irenben,  imb  tljun  bn§  mit  groffem  t)tet)|.  "  S)enn  er 
l)at  nod^  nie  bie  gerechten  enblic^  öorlaffen.  ^  2)ie  gtel)^ner  fturnien  al(|et)tt  15 
umb  l)^r  bing  h?iber  bie  toarljeit,  bie  gal)t  fanfft.  ^  S)il3  (eben  ift  ein  wallfart, 
un|er  toonung  ift  nit  f)u,  attein  gottiö  tüort  ift  un|er  troft.  *'  ^ab  fonft 
fet)n  gott. 

n  Cheth. 

25.57.  1.  ^Jletjn  erbtetjll,"  ^err  gott,  fag  id^,  e§  fe^,  20 

bQ§  iä)  ^oUte  £)g39i(5  h)ortt. 
3.58.  2.  ^ä)  '^ob  geftel^et  für  bet)nem  ongefid^t  au§  ganzem  !^er^en: 

gnabe  mtjr  naä)  3)ß39lg9i  rebe. 
58.59.  3.  ^ä)  t)ah  met)n  tücge  betrachtet 

nnnb  tüill  !erenn  metjn  fu^  t^u  S)635^^9i  ^eugniffen.       25 
as.  CO.  4.  ^ä)  ^ab  gee^let^  unb  nit  öor^ogen, 

|u  l^anten  3)(S35^  gel§el)B- 
58.  Gl.  5.  ^er  gotlo^e  ^atxjffe  l^att  mxä)  beraubet,*" 

2)6391  gefcl^  t)ah  iä)  nit  Oorgeffen. 
a.  G2.  0.  3it  ntitter  nac^t  ioiU  iä)  auff  ftel^en  bid§  3U  loben  30 

ubir  hu  gerid^te  5Dg3^e9i  gered^tidfetjt. 
S8. 63.  7.  ^ä)  bin  mitgeno^'^  aller,  bie  bid)  furdjten 

unb  l)allten  3)(g39^(S  fa^ung. 
SB.  64.  8.  2)6:39^(591  borm^er^ideeijt,«  |)err  gott,  ift  öoll  bh  erbe, 

2)ß39i  ge^ott  lere  mid^.  35 

2  öcrtaffen  M         3  ftnb  C         ß  bcm  gcfc^  M         8  Behüten  M         9  bcrteütf($et  DIL 

tertcütfc^t  F  Dertaujd^et  M         11  über  M     tiebermon  B  14  grojfenn  V  15  öerlaffen  M 

3)em  cilel)§net  C         16  gct  CM         2:3  „-naä)"  fct)U  in  CM         24  me^ne  M  2.j  beljnem  M 

26  üerjoaen  M  29  Dergeffen  M  :}0  oufffte^e  BC  32  tnitflnofe  CM 

')  r^n. 


S:er  §unbertt  imb  oc^tje^cnb  ^^falm.  193 

^  SrumB  ntuB  iä)  aurf)  ^ie  not  Iin)bcu,  aber  ijfienc  'i)ühm  gniig.  ^'  9(uff^i^en 
unb  }üä  fte^eii  ift  ^u  xnd  gelten  t)nn  gotti^  irege,  unnb  fcfiiret^gen  ift  Bo  öiel 
al^  wiberfinnifc^  leren.  ''  Cn-  tjat  mir  öiet  fjer^en  abmenbet  mit  l^Tjrem  gleiBen 
unb  liften,   hu  burc^  folt^   fc^ein  bet)n  öorgcifen.  '^  Söic  fie  Iei)ben,   lei)b  id) 

i,  aud),   wie  S.  ^^^anhie  jagt.         ''  Unb  tüiü  leQber  niemant  au  ueTpnen,   öorfolgen2.(>or.n,29. 
fie  baju. 

i:  Teth. 

1.  öeiT  gott,  bu  fjaft  gutt  get^an  betjium  !necf;t  «-es. 

UQC^  Xi^^s^WM  iüortt.- 
10  2.  6t)n  gute  orbnung  unb  crtentntB  ievc  mid;,  «•  ec- 

benn  3)(S35^g^^^  ge^elj^  ^ab  ic^  gegleiübt. 

3.  @^e  i(^  gebemutigt  tüartt,  fiaB  ic^  gefetjlet,  «•  f-?- 

aber  nu  Rollte  tc^  S^ö^^i®  i-'c^e. 

4.  S)u  6tft  gutt  unb  gutt^etttg,  s.  es. 
15                         lere  uuc§  S)ß35i(g  ge|3ott. 

5.  2)te  ureigen  !§aBen  falf(^e^t°  uBir  mid)  ^ugeridjt,  «•  C9. 

iä)  lüiU  bon  ganzem  ^cr^en  6e()uetcn  2;G3'i)i  fa^ung. 
G.  ^i)§r  ^er^  ift  borbidett'^  luie  ba^j  fdjmaltj  fett,  '■«•  70. 

iä)  tüiU  miä)  |u  2)g39ie5Jl  gefe^  I)aUten. 
20  7.  ©utt  tft§  mir,  ha?-  bu  mid^  I)aft  gcbcmutiget,^  «■  ti. 

ba§  ic^  lerne  5:63516  gepott. 
8.  ©utt^  ift  mi)r  ba§  gefe|  £63(5135  munbtB  ®- '•^• 

uBir  aüe  taufent  gollt»  unb  filberB- 

Ter  anber  öeiB  tDtü  ba»:   £)i|  leben  mag  on  euBcrlid)  lt)et)Bc  ber  ge= 
-'^  perben  nit  fel)n,   Bo  bit  er,   ba§  t)f]n  got  lere  el)n  foldj  tucliBf,   bav  er  nitt 
brauff  falle,  a(B  fei)  fie  ber  rec^t  grunb,  unb  blcl)b  Ijuu  crfeutniB  unb  redjtem 
unterfc^el)b  be§  eu§erlid)en  unb  tjnnerüd^en  tueBeng. 

^  5tit  nad^  met)nem  borbienft.         ^  Senn  niemant  nnnj^,  tuie  Diel  unr  iivren, 
biB  ba5  bas  (^reutj  lere,    wie  fern  wir  öon  gotie  gepott  feiin,   fiunft  gel)en  wir  in 
30  unBcrm   eqgen  willen   unb  wiffen§   nitt.  '^  Sie   prebigen   unb   Ijüllten    mir  fnr 

tjtjx  lugen,  bic  folt  id)  ^oren  unb  auff  nel^men  mit  gewallt.  '^  ''))nn  if)ren  et)gen 
leren,  bie  t)l)n  fo  feer  gefallen.  "  SaS  id)  mid)  erfenne,  wie  ic^  mid)  l)nn  allen 
bingen  gefudjt  Ijabe.         *"  Sas  id)  l^infnrt  bid;  unb  bac-  bei)ne  fud). 


1  genug  D        4  (cftern  M      fotc^cn  ^[      üevgeücn  M         5  Pcrfolgcn  M         ^<^  orbnung 
t)iU  crfcntniß  <'M  1'2  gcbumutigt  .M     gcfeUet  CM   gefctet  D  14  unb  guttig  ('  giittig  M 

16  »redeten  U         17  bet)uttcn  .M         IsoevbicfetM         20  ift  CM     gebemiitiget  M         24  onbevc  C 
28  berbienft  M  29  feit  U       fet)  .\HC  •■12  ic()ev  M 


2utf|CT§  SBerfc.  VIII  13 


194  2]on  ber  Seidjt,  ob  bie  ber  $8apft  mac^t  ^abc  311  gerieten.    1521. 

^  Jod. 

58.73.       1.  2)6^516^  f)eub  §aben  mid^  cjcmndjt  uinib  bcveljttet, 

öorftenbigc  midj,  ^0  lerne  icfj  ^(S^i^i  gel)et)^. 
<s.  74.       2.  S)ie  bic^  furchten,  fd^atren'^  mid)  unb  fretnen  fid^, 

ba§  ic^  auff  S)(S39ie  tüortt  r)ari-c.  5 

58.75.       3.  ^ä)  crlenii,  -öert  got,  ba§  ®63'9^  gertd^t  finb  gere(^tidel)t, 

unnb  l)m  g(alt)ben'=  ()a[tu  miä)  gebemutiget. 
58. 7c.       4.  Sa^  ^(^3516  6ax-m()erljitfe{t''  fel)n  mein  tvo[t 

nad)  3)ßS^iß^^^  i^ebe  ^u  beljnem  biener. 

58.77.  5.  ^a^  nBtf  mtc^  fnmmen  2)(^:35i  Barm^ev^ideit,  ^0  lebe  id),       10 

benn  ]U  2)6^9^05^1  gefe^  f)allt  id)  mid). 

58.78.  6.  S)a5  bie  öred^en  innffen  ^,u  fd^anben  tt>erbenn, 

benn  fie  mit  fntfdjetjt  mid^  ^u  nnred;t"  madjen. 
3d)  tüill  aber  nufstegen  S:(S39t(^  fat'.ung, 

55.79.  7.  3)ali  |i(^  |n  mir  Oefercn  muffen/  bie  bidj  furdjten  n 

unb  bie  bo  erteuncn  S)(^35iG  ^eugniffe. 

58.80.  8.  Sq^  mel)n  ^er^  ganlj^  gefunb  felju  ijnn  2)(SS9'i69i  fa^ungen, 

ba^  id)  nit  ^u  fd)auben  tnerbe. 

*  ^d)  Iil)n  bel)nn  etjgcnn,  (afe  mic|  nit  frenibo  (erer  f)al)en.         ^'  5)ie  frum= 
menn  fe'^en  iiiict)  gern  iiiinb  fvetiHMi  fid)  iiu't)ii,  aber  ijljenen  bijn  id)  et)nn  tobt  l)nn  2ü 
äugen.  '^  älJarl^eit.  ''  'Jtit  niei)ne  icerd,    benn   baö  ift  ipibber  ben  glatobcn 

unb  tttar^et)t,  bart)n  id)  bl)n  bemntig.  '^  U>orferen  mel)n  lere  unb  bringen  fie 
fetfd)lid)  für,  fid)  iju  fd)murfen.  *■  3)ie  gotlo^enn  fcren  bie  anbernn  alt  unib. 
K  Cn  fei)l,  ei)nfeltig,  ba^  nitt  bnrff  nmngevlei)  nu'nfd)en  lere  unnb  flidiuerrfe,  luie 
broben  ^  am  erften  öer|  be§  erften  bud)ftaben  ift  gefogt.  25 

Z  Caph. 

si.M.  1.  9JUt)n  feel  ift  oll^^  iüorben  nad)  "i^^^^mm  tctjU, 

auff  S)(539i  Inortt  l)a5  id)  gel)arret. 

58.82.  2.  9Jle^n  angen  finb  all  lüorben''  nad)  3)@3i9i69{  rebe 

unb  fagenb:  äBenn  iüilltu  mid)  troften?  30 

58.83.  3.  X)enn  id)  Bljn  toorben  Inie  el)n  lx)el)nfd)land)'^  l)m  gereud)e: 

3)6391S  gepot»  ^ab  id)  nit  öorgeffen. 

■i  5öerftenbigc  M            7  gebemutiget  M           y  jet)  M  9  ^Jiqc  M  lü  tomen  M 

12  meisten  D          l.j  fcvcn  M           Iti  ba  BCDM      aeügnüfe  D          19  tere  CM  22  Sßer-- 

feven  M  24  fe(  I>  büiff  B  bütff  D  27  beincn  CM  29  fe^n  D  :W  fagen  M 
32  S;{s3(s©  C  3;ß39fe3  1>>^^1      oetgefjen  M 

»)  Oben  ©.  187. 


2er  ^unbertt  unb  ac^t^e^enb  ^^falm.  195 

4.  2Ba§  finb  boc^  bte  tage"^  3)ß39l35  !ne(^ti§?  «•  s*. 

tuen  lüilltu  gexi(^t  fällten  uBtr  mel^ne  öorfolger? 

5.  i)te  brechen  ^aben''  mir  aufläge  aufftragen,  S8.  ss. 

totld^  lüt  tpat  nac^  £'ß3yiß"":)Jl  gefe^. 
5  6.  5lHe  5:^39^  ge^ct)t3  ift  glatoBen/  ».  ss. 

mit  talf(^et)t  öorfolgen  fie  mtc§,  ^tlff  ml)r. 

7.  ©te  ^aben  mtd§  gar  naä)  all  gemacfjt  aitff  erben,  sb.  st. 

unb  iä)  ^aBe  nit  öorlaffen  3)6^9^6  fa^unge. 

8.  91acfj  £635169^  6armf)er|tcfet)t  moc^  mtcfj  leBenb,  «.  ss. 
10                     ^0  tüill  id)  t)aUten  bte  |eugni§  5)63l5iS  munb^. 

^m  5.  üerB  'bie  breiten'  finb,  bie  bo  !un  unb  ^'^n  felb»  tnolgef allen, 
on  furcht  faren,  h)ie  ber  ^apft  unb  bie  fet)nen  t^un.  2)iBe  nennet  S.  ?Paulu§ 
Sit.  1.  ^3üit!)aber,^  be§  felBen  glct)c^enn  2.  ^^et.  2.  t)etiffct  fie  auc^  '5lutl)abcr, f Jj^t^Jy,  lo. 
bie  fic^  felb  ad)kn  unnb  anber  t)ora(^tenn,  faren  fic^cr,  alf?  funbten  fie  nit 
ir.  ijrren,  tnie  benn  aller  gtelj^ne^  ai't  ift,  brumb  fie  tjnn  biffent  pfalm  offt  ge= 
nennet  tnerben. 

^  gur  groffen  begirben  burc^  bie  toorfolgung.  ^  S;a§  bie  fet)nb  ^o  ftarcf 

ha  tt?ibber  fturmen.         '^  Qjorborret  unb  unnu^  für  ber  ftieltt  angefe^en,  ba§  mad)t 
bie  öorfolgung.  ''  Söenn  fumpt  megne  ^er)t  auc^  et)n  matt,   ba§  \<i)  auä)  mit 

20  xcdji  beftefjc?  ijfjv  Ijeijt  ift  alte  tag.  '^  äöie  man  Iju  tifcf)  aufftregt  unb  für  fe^t, 
alBo  putjeun  fie  i)fjr  biiig  erau§,  ha§>  e§  foftlid}  |d)el)nc  uuub  mel)ne^  m^bcrbrucf. 
f  2Bar^el)tt. 

b  Lamed. 

1.  §err  gott,  i)mer  unb  t)mer  6efte!^te  «•  »g. 
25                  i)ß39l  toortt  l)m  ^tjmel.* 

2.  93on  et)nem''  gefc^lei^t  t)n%  anber  6Iet)6t  ^-©^^^  glatüB,         "ß-^o. 

hu  ^aft  bie  erben  Beretjt,  unb  fie  ftc^t. 

3.  3u  2^635165^  gerid^ten  ftetien  fie  f)euttc,  «•  91. 

benn  ade  bing  bie  neu  bl)r. 
30         4.  SBenn  nit  met)n  ^u  f)a(lten  luere  I5U  5)G39l  gefe^,  ».92. 

^0  norburbe  ic^  ijun  meljncr  bemutigung. 
5.  3)mmer  unb  l)mmer  tüill  iä}  nit  öorgeffen  Sß35^^9Uo^""Ö'^i'- ^s- 
benn  burcf)  fie  Ijaftu  mid)  lebenbig  gemacht. 


1  tag  BCDM      bcini§  C'.\r  2  bcvfotgcr  M            3  totesten  D            G  öetfotgcn  M 

8  öertQ^ien  M         K»  beinc^  D  1 1   3n  ABf     uvciüten  1)     üin  I)         12  fotcf)  1)         14  Der= 

ojJ^tcn  M           17  oerfolgunfl  M  18  ä^etbovrct  M          19  öerfolgung  .M     fompt  M     mc^n  M 

21  bu^cn  1)       binger  qub  C  bing  quo  M      f)erniiB  D      nibvebriicf  D           24  bo?  crfte  „t)mev" 

fe^it  in  M        :in  se^^JiCv^Jl  M  :J1  oerbürt  \>  nerburbe  M     bemutigung  M        ;52  üevgefien  M 

')  ((v&('(&}jg. 

13* 


190  2?on  ber  SBeic^t,  ob  bie  bei  5Bnp[t  maä)i  i)abe  ju  gcpiden.    1521. 

SB.  94.  0.  S)el^n  6t)n  ic^,  ma(i^  mid)  felig, 

benn  S)6;39i  fa^ung  ^6  ic^  gefucf)!. 
58.95.  7.  5lutt  miä)  tüatten  bie  gotlofeen,  mid)  umb^ubiingen, 

3)^35^6  leugnife  borftanb  id). 
SS.  96.  8.  ?l(lt^  aümadjcn«  ()ab  ic^  el)n  enb'^  geiel)en,  5 

£)g^gi  ge§e^^  ift  fe()er  brct)t. 

a  -Cb§  tüoE  anff  erben  öorfotgt  Inivt.  '^  i)b§  Ji'oII   iiit  jd)el)net  fuv  ber 

SRüm.  8, 28.  njeÜt.  '■  %iU  bing  finb  forberlid)  ben  frummen,   "äo.  8.,   tt>ie  tDoU  cö  fd)el)net 

\)i)x  ntemant   jo  faft  braudjenn  al^  bie  fet)nb  ber  n)arl)el)t.  '^  ©ie  »üerbcu  el)u 

mall  auff  f)orcn,  ha^  wel)^  id).  lo 

C  Mein. 

«.97.      1.  2Bie  ()aT6  ic^  hoä)  ^o  lieb  2)03^^  flefe^, 
ben  ganzen  lag  ift§  tneljn  auflag.'' 

SS.  98.      2.  5)u  l)aft  mic^  iiBir  meljnc  fetjnb  tueljBe  inadjt  biirc^  "i^ß^^KS^ 

c  ^   Ti  .  k  .  .  gcVi)§,  15 

benn  cö  ift  l)mmer  nnb  l)mmer  ntel)n. 

58.99.      3.  Ubir  alle  me^ne  lexer"'  t)Q[tn  miä)  gefc^iebe  gemad^t, 
benn  S)@39i  ^eugni§  finb  Tnet)n  anklage. 

as.  100.      4.  Vibix  bie  ollten''  bin  iä)  öovftenbig, 

benn  3)63^  fo^ung  be'^uete  idj.  20 

as.  101.      5.  ^ilUc  pfobtcn  ber  bo^()cl)t  i)ab  idj  ntcl)ncn  fuffen  öovpotten, 
bQ5  id)  3)e3^)ie  tDüvtt  Ijatttc. 

a.  102.      G.  33on  S)635^69i  gerieften  bin  id)  nitt  getüidien, 
benn  bu  !)nft  mid)  untcrtüclj^et. 

as.  103.      7.  äßie  fn^  finb  mel)net  feelen  SDö^^Ji©  rebc,  25 

nte^v  benn  ha^  l)onnig  meinem  munbe. 

3J.  104.      8.  äJon  2)^35i65i  fal^ungen  btjn  id)  Dorftenbig  tüorben, 
barumb  f)a§  id)  alle  pfab  ber  falfdjeljt. 

(S§  ift  Ijn  mevtfen,  ha^  t)\m  biffcm  öicl  maü  iuirt  gerumpt,  ha^  er  l)üb 
gefndjt,  geliebt,  geballten  2C.  gottty  gcpott  nnb  ber  g(el)d)cn,  nnb  bod)  lt)ibber=  '^ 
umb  bittet,  bay  er  fie  ballten,  erfennen,  lieben  nnb  tl)nn  nuigc  nnnb  iDolle. 
S)a»  fd)et)net  b^)C  h)iber  etjnnanber  fel)n.    'vHber  ey  ift  alfjo  bnliorftetjen :  äßcnn 
er  fid)  gegen  fe^n  hjibberpartt  l)cllt,  bie  nmb  gotti§  gepot  lüiEen  i)l}n  öorfolgen, 


4  berftanbt  M          7  ücviolgt  M  9  ba§  l)f)r  M  i:!  ift  HC'ÜM  14  >üel)B  flc-- 

maä)t  D          17  cicicf)l)b  l>  giicftidt  CM  19  uerftenbig  M  20  be^iitte  M  21  p^abe  1) 

öerpottcn  AI         2b  iiiß  M         2(J  niunbt  CM  27  tevftcnbiß  M  28  pfäb  D  32  2)e§  ABCD 
3ut)crftcl)en  M          33  oerfotgen  M 


3:et  .f)unbertt  itnb  ad^t^efienb  ^jalin.  I97 

|o  rumet  n  ft(^  6tIIic§,  ha§  fei)n  tucg  rcd}t  itnub  t^iit  fei).  '^I6cr  ci  Bit,  ba§ 
er  brauff  fclctjben  tnugc  unnb  für  got  ljl)c  mct)r  iinb  brau  311  nef)m,  für  lütlcfjcm 
niemant  gnugfam  frum  tft. 

^  S)ae  td)«  t-rau^  ntod^c  unb  au  tag  bringe.  ^  £cnn  baffcIB  ift  gottid^ 
5  it)el)Peit,  bie  feijiib  aber  l^abcn  menfd)Iid)  it»ci)fel)ei)t,  l)Ijr  el}gcn  ler.  '^  S^cnu  fte 
lauffen  oben  ^\)n,  bencEcn  i)^m  nit  nad),  ba»  fic  c5  idoU  erau^  ftric^cn,  toie  ic^ 
t^iie,  brumb  bas  fic  mid)  leren,  öorfteTjn  fic  fctb  nit.  l^lann  ntu^  l)t)ni  nad)  bcnden 
unb  auflegen.  '^  5IIIter  l^ilfft  für  fct)nn  tDrfjet)t, '  luo  c§  nitt  t)nn  gottie  gepottenn 
ga'^t,  toie  tuoll  fic  i)f)r  aütcr  T)dc^  auff  lucrffcn,  al^  fotte  baniit  gnug  fetju,  bae  fie 
1"  bic  altten,  bie  lerer,  bie  ubirften  finb,  ic^  folt  barumb  unrecht  Ijabcn.     ^Jtit  al^o  JC. 

:  Nun. 

1.  ^@3^  toottt  ift  ct)n  Icud)tc  mctjnct  fuffe  s.  105. 

unb  cl)n  lid^t  me^ucr  ftctjgc. 

2.  ^ä}  i)ah  gcfc^iüoru  unb  furgefc|t  as.  loe. 
i^                    5U  Rollten  bic  gerieft  S^ß^^iCSiH  gcredjtidcljt. 

3.  ^ä)  b^u  fecr  gcbcmutiget,  ».107. 

|)err  got,  tnad)  mic^  Icbcub  nad)  S)®^^^^''^^^  tnort. 

4.  2)tefrel)eu  reb  mctjuiß  mnubfe  Ia§,  .Socxrgott,  gcfcttig  feius.  los. 

unb  lere  mtc^  2)S;33i6  gerieft. 
20  5.  ^et)n  fecle  ift  ottneg  t)nn  met)ncr='  t^anb  «.109. 

unb  £'@2i^  Qcfel  '^ab  iä)  nit  borgcffen. 

6.  S)tc  gotlo^cn  ^abeu  mir  ftrid  gelegt"'  33.110. 

unb  ic^  t}ah  t)ou  S)@39i(^5Z  fa^ungenn  nit  gcQrrct. 

7.  ^s^  I)ab  beerbet''  ^6^^®  |eitgni§  l^mmer  unb  ijmmer,        4^.  m. 
2.'i  bcnn  fie  finb  mc^n^  I)cr|en  frcub. 

8.  ^d)  I)ab  mcljn  ^cr^  genetjgt  |u  tt)un  3)6^916  gcpott  «.112. 

t)mmcr  unb  tjntmer  bi^  an^  cnbc. 

2)er  tiicrb  bcrB  bon  ben  freien  ift  ^uborftcI)en  bon  bcr  lere  gottiö,  irild^e 

frei)  ift,  mad)t  frei)  unb  loitlige  Hon  allen  nicnfd)cn  gefclien,  luild)  nur  gefangen 

.30  glüiffen  mad)cn.    9hi  laut  ber  ber§   nit  aUcl)n,   hau  gott  l)l)m  fold)  la^  ge- 

faüen,  ^onbcrn  and)  mac^e,  ba§  folc^  prebigt  ber  frel)l)el)t  gefellig  fei)  l)bcrmon 

unnb  tnac^  mi^fcUig  bic  norfenglidj  prebigt  bcr  mcnfdjcn. 

2  SBieüeitfjt  ift  nait)  „mc{)r  unb"  ein  jmcitcö  „mcl)r"  anogcfaUcu  Jti(tf)cn  M  4  ic^C 
l^eraufe  Ü  tage  .M  <;  ^etoufe  I)  ftrcid^en  (DM  7  üerftci)n  M  'J  auffrterftc  ('  genug  D 
10  barum  C  12  füfe  1)  IG  gebcmutigct  M  18  nuinb  I)  20  icel  CM  21  t)et= 
gcffen  M  24  '^ab  ic  erbet  A    tjabbe  er!6et  B    l^atie  erbet  CM    i>ai  ercrlict  1)    i)ah  lieerljet  F 

^abe  erbett  I  2.")  feljnb  i)  28  3uticrftct)en  M  :]0   gewiffeu   CM  ;jl  prebig  CM 

^cbcrman  1^  -52  üertcncfticf)  M 

')  Sergl.  Süaubcr,  ©pricf)tüörter=  l'crifon  I  59.  60. 


198  S3on  bet  SBeic^t,  ob  bte  bet  5Bapft  macf)t  f)abe  ju  c^epieteu.    V)'2l. 

*  2)a§  i[t,  1)11  ferlic£et)t  mu^  ali  ftiinb  üou  t)I)n  bcö  tob^j  Uiavtten,  baö  e^ 
f(^et)net,  meijii  fcel  fet)  nit  t)nn  be^ner  I)anb,  ba  fie  tüüK  öortüatet  i[t,  ^onbcvnii 
^nn  niel)ncr,    ha  man  fie  all  ftiinb  ncnicim  tau.  ''  ^^)l)rcr  lere  uniib  glel}ffen. 

*=  Sd)  ad}t  fünft  fei)U  erbe  3U  l;akii. 

D  Samech.  5 

sß.  113.   1.  3rf)  ^^n  fct)nb  ben  JüeBUiigcn'' 
unb  Xm)dl  gefe^  Ijab  ic^  lieb. 

58.  114.   2.  ^JJicl)n  fct)u|  unb  fcl)irm  Biftu, 

auff  2)(g35l(S  tüortt  bcxlnj]  id)  mid^. 

«■  n.-'.  8.  3öcl)djt  öon  mir,  i)§r  Bo^tüilligen,  10 

id)  toill  Bcljuetcn,  U)a§  mi(j^  ^JJt63)9l  gott  ge^el)ffcn  Ijatt. 

».116.   4.  eiittjallt  mid)  nad)  S)(5?)9I(53t  rebc,  feo  lc6c  id), 

unb  la%  mid)  nit  3U  fdjanbcn  lücrbcn  an  mcijncm  tuortteii. 

s8. 117.  5.  Unterfinge  mtd§,  §0  tüirt  td§  felig 

nnb  Joill  mirf;  ^^allten  |u  S)e?)^Jl@9l  gcpottcu  alltücg.  ir. 

«•118-  6.  2)u  Icffift  nntcrtretten'^  alle,  bte  bo  fet)Icn  £)(5^})5ie9t  gepott, 
benn  falfdjetjt  ift§,  ba§  fie  anff  tüetffen.*^ 

sß.  119.   7,  T)u  f)aft  alle  gotlo^cn  anff  exbcn  al§  baö  !crid)  anf3  lüorffen, 
barnmB  l)al6  irf)  lieb  S)®?)9i@  ijcugnifj. 

35.120.  8.  ^JJletjnem  fleljfd)  I)oBen  hu  i^aljt  geftretübt  für  bcljnem  fdjretfen,  20 
nnb  fnr  2)ß^9'l(59i  gericf;ten  Ijab  iä)  mid)  gefnidjt. 

3m  7.  öcr^  bay  :^ebrcifc^  iDort  '8c^abaF^  ift  bcntfd)  morben  unnb  l)el)ft 
öortücrfflicl)  bing,  al^  taid),  fdjladen,  fpcnc,  fdjalom,  fpixin,  trefteru  jc.  nnb 
lant  alf3o:  2)n  §aft  fie  frfjababt  luic  hau  tmd)  nnb  Inaö  tjbcvman  locg  tuiifft, 
ba§  fie  ni(^t§  nnlj  finb,  ben  tcmme  nnb  tt»el)re  mit  t}I)n  Ijn  fnEen,  ha^  man  .'.•) 
nbir  fie  lanffc,  iöie  tuol  fie  diel  anbcrfj  Incljncn,  al^  feljn  fie  allel)n  au^evlcfcn. 
Sie  fel)n  ©djabab. 


2  Dctttarct  M          3  ?)^erlcrc  A          4  fünft  D         9  tocrtaf§  M  10  'bofetütütcicn  M 

11  bcfjittteu  M      „'^att"  fep  in  CM         13  tüovtcn  BC  meinen  luorttcn  DFIM         M  Untcv= 

ftu^e  U         1.-.  Qlüücg  fjat  C         IG  lejfit  CM  lafjcft  D     ba  fclrn  1)  IS  üufjgetuorffcn  DM 

19  brunib  Ü      Sg^^i  C          20  flct;fe  C          22  üiii.  1)      I)c13veif5  C  23  üorwcrfüng  BCF 
öcvtocrffUng  M  bcrlnotffcn  DI      fd^rtjm  M         24  tiebcrman  D 

^)  5öcrg(.  Q-'^air  .^oj.  8,  6  unb  bnju  Snt()cr§  .^ofenjüorlcfnng  Don  1.524  (Exegefc.  opp. 
lat.  Franc,  ad  M.  XXIV  ©.52):  ^Schahal»  lüntbcn  sicut  pracsegniina  et  praeei.sionos 
lignorum,  peripsema  est,  id  est:  deus  Samariae  ift  schabab.  fit  peripsema,  id  est:  redi- 
getur  in  nihilum^  ferner  tiergl.  Scnerfc,  ''lT?ittcIt)0(f)bcutfd)C§  Sööttctbud)  (9)JüEer  =  ^a'^«'*'-') 
II  2.  60.  2em,  aJJittctl)od)bentfd)cg  .S^anbluortcrlnid)  II  020.  5pf.  119,  119  ftet)t  übrigens 
B'ij'^o,  ©d)tadcn. 


lex.  .f>utibertt  iiiib  a(f)t3ct)enb  ^]aUn.  199 

*  Sie  bo  1)1)11  unb  tjcr  uiobeti  unb  farcu  luic  bic  baium  tipifeii  uom  uniib. 
Station  5pau(u5  ö-pt).  4.  *{a[t  unB  nit  I)in  unb  l^cr  mcbcii  üou  allevtci)  uunb  bcrep^.  4,  u. 
levcii  IC."  ©5  foll  nur  bic  ci)nigc  Bcftcnbigc  Icie  beö  gUmibeuö  un^  auf  Gl)vil"tuni 
ben  fel^  batneu.  ''  SÖic  6t)riftu5  93lat.  5.  fagt:  'biV2  falfe,  ^o  e»  ben  f c^nmc!  ^oJatti).  5,  is. 
üorlovu  I)at,  iftö  fcl)u  uuij,  bcnn  ha^  bic  leutt  brobcv  lauffcu',  al^o  uicnuct  er  I)ie, 
füld)  üDlcf  fei)  fein  nu^,  benn  hü^i  eö  üon  nieufd^en  lereuu  nntcrtrettenn  Uicrb,  luic 
man  fagt  uon  unuutjcnn  lenteuu,  man  foUt  ci)n  tüdjx  mit  fd)u^eu  obbcr  b6§  toege 
bamit  fuHcn.         "  öcbeii,  räumen  \)\)x  tcrc  unb  ipercf. 


y  Ain. 

1.  ^ä)  fjabc  tt)au  bac^  gciidjt*  unb  gcredjtiif et)t:  ».121. 
uBirgtb''  mid)  nit  metjncn  öor^^oncrnn.*' 

2.  6et)  bu  bürge  für  bct)ncn  !ncd)t  tit  bcm  gnttcn,  ss.  m. 
boy  bic  brechen  miä)  nit  bor^oncnn. 

3.  ^Ict)nc  QUflcn  ftnb  all  toorbenn  nacf)  £»(539^^531  fjeljll         ».123. 
unb  nad)  bcr  rcbc  3)6,:^^5i@9t  gcrci^titfeit. 

4.  %\)ut  mit  bcljncnt  !ncd)t  nad)  bcl)ncr  barm^ef|t(fet)t''  ».124. 
unb  lere  mirf)  £)@3i5i®  gcpot. 

5.  S)et)n  !ned^t  bi)n  ic^,  borftenbige  midj,  35.125. 
Bo  trerb  icf)  erfcnnen  £)6;39l  |eugni)fe. 

6.  6§  tft  |cl)t,  ha^i  bu,  A^errgott,  ba^u  tl)uc[t:  '  ».126. 

fic  Ijabcn'^  ^ubrocfjcn  bcl)n  gefe|!. 

7.  S)Qrumb  Ijab  iä)  lieb  3)63^^  9ef)ei)ffc  »•  i^^^. 

ubir  bay  gollt  unb  ^afcn^  gollt. 

8.  2)arumb  l)ab  icf)  ntid)  ganl^  gertcf)tet  no^  allen  1)@^^l@5Hv  128. 

^*  rr         -      Vi    ^         -     r-^    ..  i    f     t    ■ -^  fofeunoeU, 

olle  Pia  bt  ber  |ali(^et)t  l)o§  tc^.  1    ^      0     - 

^m  anber  bcrB,  ba  er  got  |u  bürgen  fe|t,  bocf)  ^um  guttcn,  tft  glel)cl) 
h)ie  ^ühüi^  fel)nen  bruber  S^eniamin  auff   fcljncn  glalubcn  an  nam,  l)t}ii  ,]u  i.a)?oi.43,8.9. 
bebauten,  al^o  begerb  er  t)ie,   ha^$  gott  tnoEt  t)t)n  auff  nemen  unb  für  l)f)nt 
30  fteben  ^u  fetjnem  beften,  tuiber  alle  fel)nb,  tncnn  aber  gott  für  un§  fielet  unb 
anttiüortet,  trer  hiitl  f lagen  ? 

*  3id)  ^al»  lf)a",    n^a«  nd)tig  unb  red)t  ift.         '^  Sae  'ubivgeben'  bcl)ft  l^ic 
auff  l)ebreifc^-  'bie  iribber  fac^cr  |u  rüge  fe^cn',  bae  im)r  bcutfd)  alfo  fagcn:  'ta^ 


20 


1  ba  1)      l)ert  ABC      öon  HC  5  üerroin  M           r,  tottt  U           7  fiofe  B  boefe  C 

tio§  M           10  i)ah  D           11  öer^onetn  M           12  bürge  M           13  üte(^tcn  D      öerhoiicn  M 

14  allroorbcnn  A          is  perftcnbigc  M  20  bar3u  1)         21  3Ür6tod5en  D         27  onbcrn  .M 

28  33en  Samin  M          32  übergeben  (J  33  auff  bcut|($  GM 

1)    TE,  *).'^''?r'- 


200  ^0»  ^^^  2?ciri;t,  ob  bie  bcr  Sopft  niad)t  f)aOc  311  gepieteit.    1521. 

[ic  nit  ifji;  mütlin  fulcn  an  iniv'  ober  '(a^  fic  nit  it)v  XpvU  ]an[\t  m)ber  legen  au 
int)r\  tote  [ie  für  l^abeu.  ""  3)aö  finb,  bie  mit  geuiallt  rei^t  InoIIeii  tjaben,  uub 
|oII  nit  unrecfjt  noc^  geiüaü  ^et)fjen,  lüae  [ie  tt;uu  bem  rechten,  tüild)cr  imi^  nlfeo 
fc^aben  iinb  unrecht  batiu  tjaben,  l^lrel)  ungluii  nnff  ein  mal.  2)ie  aber  offentlid)er 
fvebcler  geluatt  farcn,  finb  nit  bieder  artt.  ''  'Jüt  nad)  mei)nem  liorbienft,  luie  5 
tiioll  id)  bod)  auf!  bcr  rcd)tciin  [tra^  bt)nn  gegen  meljucn  fet)uben.  "'  ^}3tit  l)l)renn 
gefc^cn  unb  leren. 

E  Phe. 

iö.  129.  1.  2)e^n  ^eugnife  finb  cljttct  tounbere,* 

barumB  Be^uetet  fic  mcl)n  fcel.  10 

».  130.  2.  2)te  t^^uex"  3)e39i(^9i  iüortt  erleuchtet, 

unb  öorftcnbtgc  bic  geringen.'' 

«.131.  3.  2i(^  ^Q^  mctjncn  munb  aufff|)erret''  unnb  lufft  gci)oIct, 

benn  mic^  öorlongct  nad)  3)63^^®^^  9e^ct)§. 

».132.  4.  ©it)c  nii(^  an  unb  gnabc  mtjr  15 

naä)  bem  gerieft  bcr  licbt)aBer^  berufe  namen^. 

58.133.  5.  Tltt)nc  tritt  rid)tc  nac^  i)e^9ie^)i  rcbc 

unb  la^  nit  ljirfd)en  ubir  mid)  et)nigc  ntul^e.*' 

a.  134.  6.  ©rlo^e  ntic§  t»on  bem  bor!^oncn  ber  mcnfd)cnn, 

§0  tüill  id)  fällten  3)639^6  fa^ungc.  20 

35.135.  7.  (5rlGU(j^te  bc^n  angcfic^t  ubir  bct)ncn  tnec^t 

unnb  lere  ntit^  D(S35I@  gepott. 

».136.  8.  ^Jleljn  augcn  l)abcn  tuaffcrflu^  abcrgelaffcn, 

ba§  bic»  nit  l)alltcn  3)(535te  gcfet^. 

*  S)cnn  tüer  fie  IjaKteu  foü,   mn^  tunnbcrlid;  leben,   bae  alli^s  gclje  anber^,   2:^ 
benn  e§  filmet.  ^'  S)a§  ift,   tnenn  fie  offt^ann  ttjerbcn,   ^0  öorblenben  fie   oller 

evft  bie  ljDd)gelerten.  "  S)ie  eljnfeltigen,   bie  fiel)  bereben  laffen,   nitt  gro^  finb 

l)nn  l)ljrer  flugl)et)t.  ••  '^ü^  bem  angft  ift  nod)  be\)nem  liuntt  unb  troft.  ''  JlBildje 
bel)nc  gerieft  l)allten.  ^  ''33lnl)e  ^  nad)  bcr  pvopljeten  art  Ijctjft  baö  gute  leben  on 
glatoben,  bo  el)tteE  mul)e  unb  fein  gut  getfiffen  ift.         s  3)ie  iribcrfad)cr.  30 


1  mutlin  BCM    r)au'6t  1)        :J  gemalt  C        5  bcvbienft  M        c.  uff  1)         lo  l3el)uttct  ("M 
11  t'^uv  M  12  berftcnbifie  M  14  ucrlangct  M  18  IjcvfcJjcii  I)     .VBl)  fc^en  baö  /" 

über  ba§  SÖort  „u'bir",    CM  lihn  „f)itfc^en"       cnigc  C       c^nig  mut)e  U  19  bcn  lU'DM 

t)etf)oncn  M  21   uUx  betjnem  M  26  aufft()au  M       ücifitenbcn  M  28  naä)  D 

29  l^aiffet  D      gut  D 

')    i.?9- 


^er  .^unbcrtt  uiib  Qd]täel)cnb  ^^falm.  201 

i^  Zadick. 

1.  §err  gott,  bu  öift  gcvecfjt,  3?.  137. 

unb  richtig'*  i|t  S^ß^j^t  gerieft. 

2.  3)u  l)a[t  ge^ct}ffen  btc  gercrfjtiif  et)t  £(J^5l@9t  ^eugiüB  a^- las. 
5                      unb  bcn  glatnbcn''  feer. 

3.  5Jle^n  @t)ffcr  f)att  mi^  öorljcfjiet,'*'^  »139. 

ba§  met)ne  engftcr  öorgcffcnn  be^ne  h)oitt. 

4.  5)e^n  rcbc  ift  fcer  Bctücrb''  alß  butrfjy  fctur,  «.140. 

unnb  bctjn  fncc^t  t}att  fic  lieb. 

10  5.  2^  ^^^  iung"^  unb  tiorfc^ntcd^t:^  s- ui. 

betjn  fa^ung  (jab  icf}  nit  Dorgcffen. 

6.  2)et)n  gere(^ti(fet)t  ift  c^nn  gerccf)ti(fct)t"  t)mmcr  unb  5?.  1«. 

unb  bel)n  gcfcti  ift  bie  lüarfjc^t. 

15  7.  -2lug[t  unb  lcl)b  batt  micb  funbcn,  s.  h3. 

metjn  3ubaUten  ift  t;u  -£ 6 ^5 'Jl g ^JJl  gcbeiB- 

8.  ®ie  gcrcc§ti(fet)t  bet)ucr  gc^cucfniß  ift  ^mmer  unb  ijmmcr,«- h4. 
öorftcnbige  mic§,  ^0  leb  icf). 

@§  ift  |u  merrfen,  hav  bieder  5|}falm  faft  gar  gel)t  auff  ba^  crfte  geholt, 
•-■u  bo'j  bo  leret,  tü^r  follcn  gott  e^ren.  Ta  teblen  fic^  bie  ]\vc\)  tiolrf.  Xie 
frummen  tniffen,  bog  man  gott  ntu§  ebren  mit  bcm  glaiobcn  unnb  ouff  fel}n 
bing  balüen,  aEet  bing  gelaffen  ftel)en,  b'^^^cnbig  unnb  QUBtoenbig.  2)ic 
glebBner  lüiffen  ba^  nit  unnb  metjncn  mit  öielen  trciden  gott  ebren  unnb 
bicnen,  bal)er  matten  fie  bcn  fiel  gefe^,  bie  l)l)nbernn  beun  ben  glotobcn,  unb 
-'•^  alßo  gebt  benn  t)br  bing  tiiiber  alte  gottic'  trortt,  rebe,  gefcbe,  gepott,  beugni^!\ 
hivi  man  nitt  guug  baoon  fageu  fan,  beuu  fie  b(el)ben  auff  ijbrcn  tüercfen 
unnb  gcfe^en. 

*  <Btxad  unb  fcbtecbt,  fibcft  nit  an  bie  pcvfon,  alfe  fic  ficb  nornicffcn.  ''  3Bar- 
l)el)t.  "  Xae  ift,  eö  Ijat  micl)  üorbvüffen  unb  erbittert,  bne  icf)  brob  fd^icr  öor= 
30  gebe.  ''  S^arumb  (e^bet  fie  fet)n  tiufafe  nienfcblicber  lere.  "  2)a^  ift,  fte^nn 
unb  gering.  ^  Sie  lücrffen  auff,  i)br  bing  fei)  aüt,  icb  lt>olIe  fic  nett?  bing  (crcnn 
unb  fumnie  new  babcr,  barumb  öoricbniebcn  fic  miä).  «  ö)lel))|cnt  gcrccbttcfcljt 
tüerett  nur  ^et)tlicb  für  bcn  menfcbcn. 


4  gcjeügnife  I  5  ietjct  M         1;  cljfferu  I     Dcqct)i;ct  M         7  Dctgcjfcii  M         S  buid^  M 

10  öcrjc^mcc^t  M  11  Dcrgeffen  CM         18  oerftenbigc  M         20  ba  I)    üoldfer  D        24  ban  C 

28  öftmcücn  CM  2Ü  uerbroffcn  M       oerge^c  U            31  uff  D            32  lommc  M      bcr= 
fc^me^en  M 


202  33on  ber  Seicht,  ob  bie  ber  SBapft  inadjt  t)atie  3U  gepieten.    1521. 

p  Kuff. 

58.  US.       1.  ^c^  TjaB  flcriiifcn  nu§  9fin|  meinem  r)cr|cn,  antttrort  mt)r, 
feo  tüilt  id)  bel)ucten  2)635^6  gepott,  .^;)crrgott, 

58. 146.  2.  3cl)  ^fl6  gcruffcn  Iju  b^r,  tna(^  mtc^  fcHg,  5 

feü  loill  id)  I)QUtcn  XC^^^lö  Ijcugni^. 

33.147.  3.  2^  f'i^  |uöor  tummcn  t)nn  ber  fruf)e  unb  f)a6  geft^rien, 

auff  2)ß3^Ji(S  iüortt  l)a6  i(^  gcljnrret. 

55.148.  4.  ^JJle^n  äugen  finb  ^uöor  !ummen  iju  ber  morgen  tnac^e, 

au§|ulegen*  2)(S3^e  rebe.  w 

2}.  149.       5.  ^ore  mcl)nc  ftl^m  nad)  bel)ner  6arml)er^idet)t, 

.^err  got,  nad)  Xi&^-)l^'i}l  geridjten  moc^  midj  lc6enb. 

58.150.  6.  5Jle^n  borfolger  na^en  fid^  |ur  miffet^at^ 

uub  Ijaben  fidj  gefernct  öon  bet)nem  gcfe|. 

58.151.  7.  £iu  bift  nad)  6el),'^  .^errgott,  15 

unb  alle  3)@:35i  ge^etjfe  ift  tüQrl)et)t. 

33.152.  8.  ^d)  ijab  |ut)or  erfennet  bet)ne  |eugni^, 

ha§  bu  fie  l)a[t  gegrunb  ijun  etüide^t. 

*»  6rau^  jupu^en  unb  gniub  an^c^geu  k.         ^  Sas  ift,   fie  fui^eu  got  Ijk 
unb  ba,  laffcnn  bod)  ben  glalüben  aufteilen,  bamit  fummen  fie  nur  iceiter  öon  i^'^m  20 
unb  tteffer  t)n  bie  funb,  Vfijc  mc^r  fie  mit  tocvrfcn  unb  gefcfecn  UiDllcn  fclig  utcrbcn. 
"  3(ber  got  ift  nad),   barff  i)ljnn  nit  toe^t  fud)cnn,   l)ni  l)cr^eu  finbt  er  fid)  burd) 
ben  glattibcn.  '^  il^or  allen  bingen   ift   ntt)r  betjncr   gepott    cvfcntuif^,   ber   id) 

nid)t^5  für  fc^,  fie  ift  me^nn  crfti§,  furnc§mift  unnb  beftiö,  benu  bie  erfentni^  toirt 
en?ig  feijn,  luie  bie  ^eugni^  aud§  finb  k.  25 


■)  Res. 

95.153.  1.  Sd)a'm  an  me^n  bemuttgung-'  unb  errebte  ntt(^, 

bcnn  2)©3^  Sefc|  l)ab  iä)  nit  öorgeffenn. 

35.  154.  2.  9lt(^tc  mel)n  fad}''  unb  lebige  mi(^, 

|u  2)e^^(S3t  rebe  maä)  mid^  leBenb.  30 

25- 155-  3.  i^ernn  ift  ha^  !^et)l  öon  ben  gotlofeen, 

bcnn  3)(53^  gepott  fuc^en  fie  nit. 

4  bc'^uttcn  M         7  fommen  D     frü^e  M         9  tommcn  D  11  f)6re  M         13  tier= 

folger  M        19  ju  bu^cn  D         20  lotncn  M         23  crfcntenife  AB      crlantnUfe  D         24  er= 
tantnüfe  D  27  bemüttgung  M  28  ücrgeffen  U  29  meine  M 


2:er  §unbertt  unb  ac^tjef)enb  ^\alm.  203 

4.  2)et)n  erbarmung,  .^errgot,  fiiib  tiicl  groß,  sj.  ise. 

na(^  X'@^9i(S5t  gerid^tcn  maä)  mic^  lebenb. 

5.  Wt\)ntx  borfolger  unb  cngfter  tft  ötel,  s- 157. 

öon  S5G35tG5l  ticugniftcn  ncljg  tc^  mic^  nitt. 
5  6.  ^c^  i)([b  angefc^alrict  bie  burcfjccfjtcr''  unb  öorbroß  midj,       «.  iss. 

benn  XC^^^i©  ^'^^e  (jallten  fic  nit. 

7.  ©(^Qh3,  ()errgott,  X63^i^  fa^ung  ijab  id)  lub,  «.159. 

nac§  bct)ner  BQrmtiGr|idcl)t  mac^  mtd)  (cBenb. 

8.  Xq§  f)ctübt  X©39i;^5  toorti;  i[t  n3nrf)cl)tt,  »•  leo. 
10                     unb  einig  ift  al%^  gerieft  2)©:35i69i  geret^titfeljt. 

^  i^iit  ülc^^  unb   mit  \vc\)l  anfeilen  l^ct)ft  fd)an.icn.         ^'  ^^ifc^cn  mir  unb 
mei)nem  mibbcr  tcljll,  beim  got  mii^  allci)ii  "^ie  rid)ter  fci)u.  *-'  S'ie  oben  l)i)nn 

ge^n,  act)ten  fDld)er  fadjeu  ntci}t5,    laffen«  geben  iinb  luoüen  bennod)  frnm,   ljct)lig 
fet)n,  nemcnn  fid)5  nitt  an  für  tjijxcm  ttje^enu,  boriju  fic  erfoffen  fei)nn.     'Uu  tt)utt§ 
lö   faft  tfe^e,  toenn  el)n  fad)  gro^  ift,  unb  foU  fct)enn,  bag  fid)  ber  felben  bie  nit  an 
nemen,  ben  c§  boii)  am  mei^ftenn  gepurt.     ^d)  l)d^  ]o  'l)an§  ac^t  fel)nn  nitf. 

w  Schin. 

1.  ?}urften^  ^aben  mid)  borfolgct  on  urfodj,  s.  lei. 

unnb  für  Xg^^'Jiß^Jl  hjort  furd^t  ficb  metjn  f)ert 
20  2.  ^d)  btju  frol]  ubir  Xe^s^iß^Jl  rcbc,  ».  162. 

alB  bcr  bo  finb  öicl  rnlub  {bau  ift,  nuBbeut). 

3.  Q^alfdjctjt  bt)n  id)  fei)«'^.  lu^i^  ntl)r  grcU^lct^'  für  l)t)r,  3?.  les. 

aber  Xö;^^^  9efe|  ijab  ic^  lieb. 

4.  Sieben  mal''  beö  tag»  i)ab  iä)  hid)  gelobt  sj.  m. 
25                     ubir  bie  gerieft  Xe:39^69t  gerec^tideljt. 

5.  33iel  frib  Ijaben,  bie  XG;>5I  gefcij  lieben,  3?.  les. 

unb  fic  ergerf^  fei)n  crgerni^. 
(3.  ^ä)  ^al  getuartet  auff  Xß^^i  ()ei)U,  .s^errgot,  as.  lee. 

unb  betjn  gefjel^fe  t)ab  id)  getl)an. 
30  7.  ^JJ^cljn  fcel  fjott  gefjalten  beljne  ^cugniffc  ».  m. 

unb  {)att  fie  fcer  Heb. 
8.  ^c^  t)ab  gehalten  be^n  fo^ung  unb  bei)n  ^cugni^,  «.  les. 

benn  alle  met)ne  njcge  finb  für  bcl)nen  äugen. 

3  bcrfotget  M             5  toetbtofe   M  'j  i)aüU  D  ^tübt  M             lu  allec.  F   aljo  M 

13  ta^fen§  gcfin   M       bennoc^t  1)  bannod^t  V            14   ficf)  fic^ö   M       crtruncfen    DF      finb  M 

l.j   fic  nit  ABI)              IS   öerfolgct    M  21    .i.  AH  unb  ff.,   üon   F   aufgctöft   in   „ib  cff 

22  gtcloetct  M   grartct  I)          31  fe^et  -M  33  lücg  1) 

>)  =  aüii,  acr-c-br. 


204  SBon  ber  Seicht,  ob  bie  bet  Sapft  mac^t  'i)abc  ju  gcptctett.    1521. 

*  9IIIi«,  lüQ5  ubivfeljt  ift,  beim  bic  meuuige,  bic  flvoBc,  bic  t)oT}e,  bic  inacfjt,  bie 
üornunfft,  bie  tt)eJ^§^et)t,  bie  reirf)tumb  ftnb  a(  iüibev  bae  gepott  gottis.  ''  3i5i(c^ 
ben  glei^Bnevnn  baö  l)ol)ift  gut  ift.  "  2)a^  ift  offt  iiub  üiet  ma(.  ''  S)ic 
gle^B'ici'  crgcvt  aiid)  bic  iuart)et)t  unb  alle  bing,    was  uit  ljf)v  biug  ift,    aber   bie 

sRöm.  8, 28.  gletobigen  ergert  auc^  bie  funb  nit,  lonbernn  ^ilfft  i^n  alliö  |um  gutten.     9to.  8.    .-) 

n  Thaph. 

!8. 169.  1.  ^Iel)n  lob^*  ncf)c  fi«^,  .'pcrrgott,  für  bcl)n  ongefii^t, 

nacf)  3)(S3^Ji®^^^^  tDort  Horftciibigc  micf). 
Iß.  17U.  2.  Safe  Eummcn  tnetjn  flehen  für  bcljnn  angefid^t, 

naä)  be^ner  rcbe  crlofec  ntic^.  w 

sß.  171.  3.  ^Jlc^n  lippcn  lücrbcn  f^ctümcn*'  bct)n  loB, 

bcnn  bu  I)aft  mid)  X©^^^^®  Ö^^pot  gelerct. 
a.  172.  4.  5Jlc^n  ^ung  tüirb  bet)n  rcbc^  |u  antiüortt  geben, 

benn  alle  2)635^  Sc^ct)§  ftnb  gcre(^ti(fct)t. 
58.173.  5.  Safe  bcljn  ^nb  ntt)r  Ijelffen,  is 

bcnn  bcl)n  fa^ung  l)ab  id)  crtüclct. 
s8. 174.  6.  ^JJlid^  l)at  borlangenn,  ^crrgott,  nac^  betjnem  ^et)ll, 

unb  |u  2)(SS5ie5}t  gcfe^  ^allt  iö)  mic^. 
SB.  175.  7.  Cafe  me^n  feel  leben,  feo  Inirt  fic  bic^  lobenn, 

unb  3)@35i(^  gerieft  locrben  tuljr  t)ctffen.  20 

83.  176.  8.  2^  'f)«^  geartet  tuie  etjn  t}orIorcn  fc^aff ,  f  uc^e  beijnen  !ned^t, 

benn  2)63^  flcl^e^fe  l)ab  iä)  nit  öor^effen. 

*  Cbber  me^nn  ge^^et  mit  lob.  ^  3Bie  ein  topfen  iibir  bem  fetttr  für  bi^ 
fcberomt  unb   ubirgebet,   at^o    aufe  groffcr  lieb   prcbigct  er   baö   inort  gottis«   fret)  2^ 

a«Qitb.4,4.7.  crau^.         '^  Xcnn  burcb  gottie  wortt  füll  man  antiuortten,  loic  G,t)riftuö ''JJlatt.  4. 
^"'       bem  üorfucb^^'  ^^ctt. 


1  ift  benn,  bic  ABU  menge  1>  2  bcrnunfft  M  »ocld^c  D  2öitt^§  M  5  gläubigen  1) 
8  ocrftenbigc  M  9  lommen  D  fomen  M  11  leff^cn  Dl  14  bc^ne  M  17  »erlangen  M 
21  Derlorcn  M  22  oetgefjen  M  23  l^ix  \  "j-^x  BF  31501691  D,  fc^  in  EIM  24  Sffiic  ain 
Isafen  E  26  l^erau^  D 


2)er  36.  (37.)  ^^falm  2)atJtb§. 

1521. 

Viit^ers  ge^eimni|t)otte§  93crfc^tüinben  rief  in  SBitteuBcrg  inef)r  ai^  an  irtjenb 
einem  anbern  Crte  ^tnfregung  unb  Q^eftür^nng  t)ert)or  unb  erciffnete  bti  feinen  bortigen 
Sln^ängern  bie  tranrigfte  '^^erfpectioe  in  bie  ^ufunft.  S^an!  ber  über  i^n  öer^ängten 
9{eic^§ad)t  nuif^te  man  in  ber  Stabt  feiner  Biöfjerigen  SÖirffamfeit  für  bas  IVben 
bee  ^^tuguftinermönd)«  nnb  n^eiter  für  ben  gebei^tid)en  /voi'tgang  feines  begonnenen 
Söerfe^  ernftlic^  beforgt  fein;  im  beften  5aIIe  aber  fa"^  fid)  Stabt  unb  Uniöerfität 
üon  Suf^er  auf  unabfel^bare  3eit  l^inan«  getrennt.  Um  einerfeit«  bie  aufgetaud)ten 
^Befürchtungen  für  fein  ©efc^id  ju  entfriiften  unb  anberfeitö  feine  ^reunbe  im 
Äampf  mit  ben  fie  bebrängenben  2i}i  ber  fächern  3U  ftiirfen,  fenbet  ber  ferne  ^Kefor^ 
mator  feiner  ©emeinbe  ,5u  Sßittenberg  bie  3>erbeutfd)ung  unb  furje  3(u5legung  be« 
36.  (37.)  ^:pfatmes  als  „xroftbriefle".* 

Sen  '^lan,  bie  ßommentirung  bee  ^Pfaltere  fortjufe^en,  nietete  ja  burd;  bie 
Söormfer  9ieife  unterbrochen  niorben  n>ar,  faßte  ßutl^er  fcfion  in  ber  allererften  ^eit 
feines  Stufent^^alte»  auf  ber  Söartburg.  Senn  fc^on  .^efju  2age  nad)  feiner  ^^tnfunft 
t^eilt  er  ©patatin  feinen  3trbeitsplan  ba^^in  mit,  ba^  er  fd)reibt:  „Scribam  ser- 
monem  vernaculum  de  confessionis  auricularis  libertate:  Psalterium  etiain  pro- 
sequar«  (be  2Bette  II  S.  6).  mit  bem  67.  (68.)  ^falm  ^ub  er  an/  anbere  (ie^ 
er  folgen,  ^u  benen  auc^  ber  36.  (37.)  ^fatm  gehört.  2)ie  '^tbfaffung  unfereS  '^fatmeö 
loerben  n>ir  in  ber  .C^auptfac^c  h)enigften5  fd)on  bor  bie  tjeftige  (frfranfung  beö 
Ofefonnatorä,  wcidjc  i^n  anfangs  ^nü  adjt  läge  lang  arbeitsunfiit^ig  mad^te  (Dergt. 
be  äÖette  II  (£.  22)  3U  fe^en  ^aben.  9(m  Sd)tu^  ber  ;-]ufd)rift  eilrabnt  er,  ha}i  er  „ein 
tlel)nif!  geprec^lin  ubirfummen"  I^abe,  mobei  man  aber  nur  an  ha^  treiben  im  l'Uige= 
meinen,  bas  fc^on  inSSormö  begonnen  (jatte  (be  SBette  II  <£.  16f.),  unb  bas  imlHuguft 
noct)  nid)t  üi^lüg  getjobcn  war  (.fiotbe,  Analecta  Lutlierana  ©.  34,  be  3öette  II  S.41), 
,iu  beuten  ()at.  ^ebenfallö  öerlie^  ber  36.  (37.)  '^.sfalm  am  12.  3tuguft  hie  örünen= 
berg'fc^e  Cfficin,  wie  ba§  ^mpreffum  JJIontag  nad)  l^aurenti]"  .itoeifelloö  bartljut^. 

Sn  einem  am  1.  ^fioöember  ir)21  an  "Dtifolaus  ©erbet  geridjteten  ^-Briefe 
(be  Sßette  II    £.  90)    gebenft   ^uttjer   felbft   beö    P.salimis   XXXVI  ^    ad   Ecciesiam 

')  Scrgt.  oben  S.  1.  ^j  Sie  ^atirung  bei  be  QBette  U  ©.00   „füox  bem  1.  ')lo-- 

Dcmber"   ift  batum  nur  retatiD  rid)tig.  »)  1e  SBettc  lieft  XXXVII   nad)  Vorgang  Don 

tJtuvifaber,  Epist.  Lutli.  l  '^l.'MS^,  mtbegveiflid)etn3eife  niinint  er  bie  ridjtige  l'e^Qit  bei  fyedjt, 
bist.  eccl.  saec.  XVI  suppl.  ®.  841  nic^t  in  ben  SEert  auf. 


206  2)er  36.  (37.)  ^falm  SaöibS.    1521. 

Witebergensem  consolatorius,  unb  ^tvüx  an  her  Stelle,  Wo  er  bem  ©tra^bitrger 
Jreunbe  eine  Üteil^e  feiner  feit  bem  3BQrtburg=3lufent^alt  öeröffentlic^ten  Sd^riften 
aufjä^It.  ßinige  läge  fpäter,  am  11.  5böember,  erfa"^ren  mir  aus  einem  ^Briefe  be§ 
Sodann  üon  33o^t)eim  an  3:()om.  Volarer  (bergl.  äßalcfjner,  S.  öon  ^Bo^'^eim  ©.  124), 
baß  jioei  '4^falmen  Sattere  bereite  ben  2Beg  ju  ben  {yveunben  2utl}erö  an^erfjalb 
SBittenberg«  gefunben  !^aben.  ^n  ben  duo  psalmi  a  D.  Martino  vulgari  sermone 
divulgati  i)aUn  mir  ben  Ü7.  (68.)  unb  ben  36.  (37.)  3U  feigen. 

;3m  Saläre  1526  bearbeitete  ber  9teformator  ben  36.  (37.)  ^^falm  jum  ^toeiten 
9JiaIe,  um  i^n  jufammen  mit  bem  62.,  94.  unb  109.  ^^falm  unter  bem  litet 
„ißier  trofttirfie  ^^fatmen"  ber  .Königin  '^laxia  öon  Ungarn  ju  mibmen.  S)iefe 
jmeite  3tu§gabe  nnfere§  ^^fatmeö  unterfd^eibet  ftd^  nicf)t  unmefentlic^  Oon  ber  erften, 
tt»a§  insbefonbere  auc^  öon  ber  Überfe^ung  bes  2erte§  gilt. 

SJetgL  itoftlin  I-  ©.480.   ßen3,  ^Hogramm  jur  acab.  Öutfjcrfcier  in  3Jhu-Lnug  1883  ©.40. 

A.  „2)er  fec^§  ön  bret)f=  ||  figift  ^  pfatm  S)auib  |j  e^nen  (>'^riftlic§en  53^enfc^en 
^^  H.i  -^    ^u  II  leren  ön  troften  mibber  bie  ||  ^}3lütteret)  ber  bo^enn  |1  bnnb  freuetn  || 

mct)^--  11  ner.  j]  ^JJkrtinuö  Sut^cr.  1|  1(|21.  \{'  mt  liteteinfaffnng.  ^luf 
ber  ütelrücEfeite  nur  ein  .öoljfdjnitt.  16  S^tattcr  in  Cuart,  le^tc 
Seite  leer.  3tm  @nbe:  „©ebrucft  |u  äöittembergf  ||  ^Jtontag  nad^  1| 
Saurentij.  |1  1^21.  i," 

^oIäf(^mtt  auf  ber  2;itetTÜ(f feite :  DJkrin,  mit  .ftrone  auf  bom  .Stäupte  uub 
9timbuö,  auf  ber  ^DJ(Dnbfid)et  ftebenb,  trögt  auf  iljrem  recf)teu  '^(rm  ba^  6[)riftu§- 
fiub,  beffcu  fi5pfd)eu  l)ou  ciuiMu  AireujuimbuS  umgeben  ift.  2^a§  Öianjc  luirb  Hon 
ciuer  ;){aub(eifte  umrabmt;  iu  ber  'BUtte  bes  uuteru  2(}eil'?  biefer  Seifte  ba^ 
5Jiünoflramm    "^   —  Snid  üon  :3ot)aun  ©rüncuberg  in  äßittcubcrg. 

B.  „2)er  fec^§  öü  bret)f=  H  ftgift  pfatm  S)auib  1|  e^nen  6:^riftli(^en  5Jlenfd^cn 

tu  II  leren  ön  troften  mibber  bie  1|  53tüttere^  ber  bb^enn  \\  tmnb  freuetn 
@(el)B--  II  ner.  H  ^33tartinu§  ;i'utt)er.  ||  1^)21.  ;;"  ^JJZit  liteleinfaffnng.  3tuf 
ber  2itelrürffeite  nur  ein  <£)otäfc^nitt.  16  931ätter  in  Cuart,  tc^te  Seite 
teer.  %m  C^nbe:  „©ebrucft  ^n  SÖittembergf  H  9)lDntag  nad)  ||  i*au= 
rentij.  H  1^121.  j"     Sm  Innern  öon  A  öerfd)ieben.     U^ergt.  S.  209. 

S)cr  |)ol3fc^nitt  auf  ber  litelrürffette  ift  berfelbc  tüie  bei  A.  —  Srucf  bou 
3ot)ann  Girünenberg  in  SBittenbcrg. 

C.  „S)er  fec^ö  bü  bret)f=  1|  ftgift   pfaint  Xauih  \\  el)nen  O'^riftlii^en  9Jlenfd)cn 

^u  II  leren  ön  troften  mibber  bie  |1  ^Jlutteret)  ber  bof^enn  ||  ünnb  freneln  || 
®le^f,i=  II  ner.  |;  ^llartinn«  ,?ut§er.  ||  l<i21.  ||  •:■  ["  mH  Stiteteinfaffnng. 
3luf  ber  Jitetrürffcite  nur  ein  faft  btattgro^er  C^oljfd^nitt.  16  ^tätter 
in  Cuart,  (ctjte  Seite  teer.  %m  @nbe:  „(^ebrudt  ^u  3Sittembergf  j| 
93iüntag  nad;  Saurcntij.  |1  lf|21.  ||" 

.^-)Dl3f(^uttt  auf  ber  litetrücf feite:  SJlaria  mit  bem  6^riftu§finb  ouf  ber  "üJonb^ 
ficl)el  ftet)eub.  ^3J(ortas  -öaupt,  bon  einem  ^imlnt§  umgeben,  luirb  bou  jtuei 
©ngeln  gefrönt.     Xa^  Cn)rifttiub  fi^t  auf  bem  liufeu  3lrm  ber  lUuttev   unb  fiel)t 

ju  il)r  empor.  Siute  noit  ber  DJionbficf)et  7K  red)ts  bou  berfelbcu  c)  (^ttbrecljt 
2'ürcr?)   —  ^Trurf  Oon  ^obaun  förüncnberg  in  2l>itteuberg. 

•)  3:er  ^uxiti  auf  bem  erften  „i"  in  „figift"  feblt:  bie?  gilt  oon  A  fotoobt  al^  t)on  BunbC. 


Ter  36.  (37.)  ^\alm  Sanibs.    1.521.  207 

3(uf  bem  Sitelblatt  eine?  un§  norüegenben  (?remp(at3  fefitt  Oei  „2)auib"  bev 
5|.^un{t  auf  bem  „i".  3m  Übrigen  [timmt  bie  Slu^gabc  mit  C  oöüig  übereilt, 
']o  i>a\i  fetbft  ber  „5pieß"  üor  bem  erftett  4i>ort  be^  litelbdittei'  (2er)  f)ier  tuie 
bort  crfc^eijit.  Ja?  5ct)(en  bee  ^Punftee  ift  ba()er  nur  auf  'ilbfpringen  bei  ber 
S^rucftcgung  jurücfjufü^ren. 

D.  „Ser  ferf)'S  m\h  |]  breiffigift  pfatm  1|  S^autb  et)nen  Gfirifttirf)?  me=  |!  fc^en  311 

(crcn  t)nb  troften  1|  tuibb'  bie  ^JJtütterei)  ber  !|  bo^en  öunb  fre=  ||  nein 
OJIe^B-  II  ner*  l]  ^J)lartin°  gütiger  jj  1521  |i"  mit  liteleinfaffung.  '  ^luf 
ber  Xitetrücffeitc  mir  ein  faft  ttattgro^er  .öoljicfinitt.  16  iBItitter  in 
Cuart,  le^te  Seite  leer.  31m  (Jnbe :  „(^ebrncft  ^n  äi^ittenbergf  Ij  11tDntat3 
md)  II  Saurentij.  ||  1521.  f 

.&Dl,M"c^nitt  fluf  ber  2itcrrücffeite :  6^riftu§  om  .Rreu^,  barunter  311  3efu 
9ficd)ten  lliaria,  .^u  feiner  Vünfen  ootjannt-'?.  im  Apintergrunb  ;3erufalem.  —  Zxo^ 
be§  ^tnpi-'cffumS  luofjl  fein  äßittenberger  Jrucf. 

E.  „S)er  fec^§tinbbreif=  |1  figft  pfalm  Siauib:    ainen   ßijvi  'j  ftftc^en   menf(f)en 

3utee  II  ren  öfl  troften  rciber  |]  bie  93iüteret)  ber  !]  bofen  önb  fre=  ||  nein 
gleifner  i|  S).  m.  S.  1"     16  3?lätter  in  Cuart,  (e^tes  5B(att  leer. 

2]ermutt)Iid)  2rucf  lion  Siltan  Cttmar  in  ^tugeburg.   Sgl.  oben  2.2  sub'Dtr.C. 

F.  „S;er  fec^eönb  brel)ffigft  5p  falm  S)a=  ||  uib.  ainen  (if)rift(id)en   menfcfjen  ll 

3uleeren  tinb  troften  n?iber  bie  ||  9Jluteret)   ber   böfen  önb  fre  ||  uelen 
gleif3neri  jj  3):  m.  2.   ,"     16  SBIätter  in  Cuart,  te^teS  5?Iatt  leer. 
Trucf  Don  ^'oxq  5iabler  in  Siugiburg. 

G.  „5E)er  fec^§  önb  breiiffigft  ■4>  fatm  S)a=  H  uib.  ainen  (if^riftlic^en  menfc^en  |! 

3uleeren  önb  troften   n?iber  bie  \\  55lüteret)  ber  bofen  önb  fre  ||  uelen 

gletfiner  !|  s^  3):  ^Jl.  S.  F^s  ü  $    "      ^^  S?Iätter  in  Cuart,    (etjteS 

3?latt  leer.     Dhir  im  Titelblatt  öon  F  öerfc^ieben. 

3'n  bem  nn?  au§  ber  58i6Hott)ef  in  3iJernigerobc  jugdnglic^en  ©remptare 
fef)len  bie  Stätter  Sij  unb  S:iij.  —  SErucf  öon  3örg  ^iabler  in  'JtugÄburg. 

H.  „S;er  fec^ö  önb  bre^f figft  ^4>fa(m  ||  Slauib,  e^nen  ß^riften  menfc^en  3Ü  leren  jj 
önnb  troften  »iber  bie  $Rüt=  ||  teret)  ber  bofen  ön  fre=  ||  nein  @(eQ^=  jj 
ner.  ||  ^3Jiartinu5  Cutf)er.  "  Slarunter  ein  .'pol3fd)nitt  öon  öier  '^anb= 
leiften  eingefdjtoffen.  ütelrüctfeite  bebrudt.  18  i^Uitter  in  Cuart. 
v'lm  C^nbe  ein  ^lättc^en  (^)  unb  barunter  eine  ^if^^tfifte. 

.Öol^fc^nitt :  itonig  Taüib  fnieenb,  nac^  redete  getoenbet,  loo  ÖJott  iUiter,  mit 
runbem  ^Jtimbu?,  in  ben  äÜolfen  erfc^eint.  ^u  Jü^cn  a^auib-?  3«rf>-'n='>^i-'one  unbAöarfe. 

I.  „2)er  Scd)Bönbtreifftgeft  ^falm  jDauib  ©inen  G^riftlic^cn  meufdjen  3U  leren 
önnb  troften,  nnber  bie  '"DJtüterei)  ber  btifen  önnb  freueten  @Iet)§ner." 
%m  C^nbe:   „^JJi.2).3eXij."     4^t  ^.öogen  in  4. 

<Bo  mä)  ber  ©rlanger  ^JlnSgabe,  2;eutfc^e  ©(^riften  58b.39  S.  123.  i?ergl.  aud) 
^an^er,  tJlnnolen  II  'Rx.  1270. 

K.  „2)er  fed^ä  H  önb  bret)ffigft  pfatm  1|  2)auib  ei)nen  (il)riftlic^en  \\  menfd;en  3U 
leren  önb  ||  troften  n?ibber  bie  ||  mutterei)  ber  bo  ;[  fen  önb  fre=  ||  ueln  || 


')  „i"  in  „gleißner"  bei  F  unb  a  ot)ne  '^Umtt. 


208  2^er  36.  (37.)  ^]aUn  S^abiba.  1521. 

9(et)fner.  ]|  "DJltti-tinuä   2üti)n.   \\  äßittemberg.  |I  9Jl.S).Oiiij.  \\"     mit 
liteleinfaffung.     Xitelrücffeite  bcbrucft.     20  5?lätti'V  in  Cuart. 
Txnd  Don  2)}eId)ior  Sottfjcr  in  älUttenberg. 

L.  „S!er  fed^§  ||  bnb  bret)  fftgift^  ^^fa(m  S)a=  utb  et)nen  ß^rlftüc^cn  ^Jien  I  fc^en 
5U  leren  önb  troften  |!  Iribbcr  bic  9]tütte=  |]  rel)  bei*  bofen  ||  önb  fveucin  ij 
@(cl)fner.  |1  maxi,  l'utfjev  H  äöitteniberg.  ||  1525. ',/'  WH  XiteUnnfaffimg. 
3:ite(rüctfeite  bebrudft.     24  Slatter  in  Cftaü." 

2ie  Safi2  bcr  auf  ber  Jitcleinfaffiuig  linfs  ftci)enbcn  ©ante  jcigt  bie  3"^!^= 
3Qt)l  „1524". 

^anjerä  eingaben  „Entwurf  einer  öollftönbigen  @efd)id)te  bcr  bcutfi^en  93ibel= 
überfe^ung"  2.  ^fneg.  S.  43  f.  nnb  „?(nnalen"  (äffen  auf  ben  crften  23licE  nod^ 
meitcve  ^^tuSgaben  be§  36.  ^>falme§  au^er  ben  aufgejä^tten  erlrarten.  Snbeffen  er= 
gibt  eine  genauere  ^U-üfung  feiner  ^loti^en,  ba^  ber  „ßntrourf"  ©.  43,  b,  2  unb 
„3Innalen"  II  ^Jtr.  1634  aufgefüljrtc  S)rud  toa^rfd^einlic!^  ibcntifrf)  ift  mit  unferer 
Slusgabe  L.  ^^an^erg  Cueüe  ift,  luie  er  felbft  angibt,  ^^alni  „.ipiftorie  ber  beutfd)en 
33ibe(  =  Überfe,^ung"  S.  61,  in  ber  tuir  bie  Sntjrjo^t  „1523"  benn  and)  Uncberfinben. 
Söert^boII  ift  aber  bie  Eingabe  in  biefer  feiner  ^-Uortage,  ha^  in  bem  fraglidjen  Slrud 
üon  1523  i?ere  1  „anftatt:  übir  ben  bofen  öinb,  bae  in  ber  erften  G^bition  (1521) 
befinbtid),  l)ier  nur:  übir  ben  bo^en  ftel)et"  —  eine  ö^igenf^ümlic^teit,  bie  unferer 
'Drummer  L  üor  ben  übrigen  3)ruden  eignet,  unb  bic  üor  etilem  beftintnien  mn§, 
fic  mit  ^anjer  5lr.  1634  ^u  ibentificiren.  S)a^  ^alm  „bbir"  in  L  mit  „übir" 
tranöfcribirt,  fann  nic^t  auffalten,  ttieit  er  aud)  ba§  „bbir"  in  ber  „erften  (Jbition 
t)ou  1521"  in  ber  gleid)en  äBeife  Unebergibt. 

äöeitcr  tonnte  hti  „Stnnaten"  II  ^x.  2141  „äöittcnberg  1524"  ?tnftoB  bereiten. 
2;ie  i<ergtci(^ung  öon  ^^alm  „.^^iftorie  ber  beutfc^en  93ibet=Überfe5ung"  <B.  44  unb 
Uieiter^in  bie  ^ergteicf)ung  üon  beffen  il5ürlage  (v.  d.  Hardt)  „Autogi-aplia  Lutheri" 
I  S.  179,  an^  benen  ^|^an,^er  offenbar  tebigtid)  feine  .VU'untniB  be§  Srnrfeö  fcf)öpft, 
ergibt  aber,  ha^  '^^an3er5  biptomatifd)e  Ungenau igteit  in  ber  unplänglidjcn  ^Xngabe 
ber  4>ü^'"frf)t'n  i^ortage  „eine  äöittemberger  C^bition,  in  4to  öon  1524"  bc^ft).  ber 
D.  b.  .^•)arbtfd)en  ??ortage  „Wittenberg  1524"  ifjren  ßrunb  f)at.  ^:pan3er  II  3h.  2141 
bedt  fid)  mit  unferer  t'lusgabe  K. 

enblid^  ift  bei  „3lnna(en"  II  9lr.  2142  bic  eingeftammertc2faf)täaT)l  1524,  ebenfo 
bie  ^-i^ogen,^al)l  (3\'2)  geeignet,  ^-yernnrrnng  an,^urid)ten.  -C^ier  gerät!)  jebod)  ^^an3er 
mit  fid) -felbft  in  äßiberfprnd).  2jÜät)renb  er  nätnlid)  in  feinem  „(vntnnirf"  a.a.O. 
6.  44  ^r.  4  als  ben  Umfang  ber  VtuSgabe  rid)tig  4^'' 4  ^ogen  benn  bae  (e^te 
$Blatt  ift  leer  unb  bee^alb  Don  i^m  nid)t  miteingered)net  loorbcn  —  angegeben 
t)atte,  ift  biefeUie  in  feinen  „'?(nnalen"  mit  einem  'OJlate  „3V'2  33ogen  ftart"  ge= 
morben.  V(n  bie  Stelle  ber  Siotij  in  feinen  „(Sntmurf",  ba^  ber  2)vurf  „ot)ne  alle 
l'tn.^eigc"  fei,  tritt  in  ben  „'^Innolen"  bie  ertuöl^nte  gan^  unb  gar  unbcgrünbete 
3al)reÄ3a^l  1524.  ^^an^erg  II  9k.  2142  (3lnna(cn)  ift  nid)tö  anberes  al§  unfere  3lu§= 
gäbe  E,  bereu  litet  er  übrigens  genau  copirt. 

3n  ben  (Mefammtauegabeu  ber  äßerte  ,^utf)erö  finbet  fid)  ber  36.  (37.)  ^\aim 
SÖittenberg  III  (1566)  »I.  1*^-11  ^  ^ena  I  (1564)  m.  526"— 538'-,  3tltenburg  I 


')  S5ei  bem  evften  „i"  in  „ffigift"  UctmiBt  man  ben  ^4-^mxft. 


2er  36.  (37.)  5ßfalm  Sabibi.   1521.  209 

©.  813^-825%  Seipjig  VI  S.  94^-106^  äöalcf),  inib  i^m  forgt  bic  (Ji-tauger 
3tuega6e,  brudft  biejenigen  %i)äic  bee  36.  (37.)  '^^falmes,  lre(cf)e  'Cutter  fpäter^iu 
in  bie  Sluslegung  ber  oier  Xroftpfalmcn  aufgenominen,  5itgleic^  mit  biefen  ab 
(2BaI(^  V  Sp.  6-33,  (Srlaitgen  38.  3?anb  ber  beutfc^m  Schritten  S.  373—396), 
träf^renb  er  nur  bie  3uf<^i^ft  iinb  ben  S(^IuB  „nebft  ben  n?enigen  ^ufäli^n"  be§ 
36.  (37.)  ^:piatme§  Söalc^  V  Sp.  444—461  ((Erlangen  39.  3?anb  ber  beutjc^en 
Schriften  <B.  123  —  136)  jujammenftellt. ^  S;er  36.  (37.)  '^^falm  ift  auä)  atgebrurft 
6ei  be  SSette  II  <B.  60-88. 

2)0  ber  36.  (37.)  ^^pfatm  al§  ^eftanbt^eif  ber  Pier  ^roftpfalmen ,  gan3  ab= 
gefe^en  Pon  ber  jprac^[ici)en  3eite,  fid)  auc§  in  23e3ug  auf  SSortlaut  Pon  2ert  unb 
Cvommentar  ot§  eine  9leu6ear6eitung  be§  36.  (37.)  ^falme»  Pont  ^.  1521  barfteüt, 
fo  iferben  tt?ir  ben  xert  ber  frühem  unb  fpätern  Stecenfion  Sut^er»  getrennt  geben. 

Sie  kteinifc^e  Überlegung  bietet  bar  ed.  Witeberg.  VII  (1557)  531.  515^  —  523  ^,  ••.•-  ^.3. 
5(urifaber,  Epistol.  doct.  M,  Lutheri  tora.  II  S(.  15^-36*.  ^ei  ber  lateinifi^en 
äöiebergabe  be»  36.  (37.)  5)}foIme§  fällt  Por  2lIIem  auf,  ba^  ber  tüeitau»  größte 
2^eit  bes  Sc^tuffee  geftric^en  ift.  Statt  „Sas  ntugt  t)^r  merden  an  ben  X?opd= 
niern"  bi§  Snbe  be§  (^anjen  fte'^t  nur  „Probant  boc  quotquot  hactenus,  ad- 
iiersus  me  conflictati  sunt,  Bene  Valete.  Anno  M.D.XXI.  postridie  Laurentij." 
i8enterfen5n?ert^  ift  habd  and),  ba%  ber  Überfe^er  ha^  Snipi^effum=2;otum  für  ba§ 
53rief=2;atum  ausgiebt.  —  5}on  ber  Söiebergabe  bes  lateinifd^en  2erte§  feigen  trir 
ab,  ha  er  nic^t  auf  !C'utf)er  als  3Iutor  prücfjufü^ren  ift. 

5ür  bie  lertgeftattung  fommen  A,  B  unb  C  Porne^mlic^  in  9?etrac^t.  Son  A, 
bem  tüir  als  bem  Urbrucf  fotgen,  toeic^t  B  nur  auf  33tatt  d^,  (i2^,  (£3*  unb 
(i4:^  ab.  G  becEt  ficf)  mit  A  in  ©e^ug  auf  Sogen  (i  unb  3),  bagegen  unterfc^eiben 
fid)  beibe  Pon  einanber  in  3X— 33.  kleben  biefen  aus  ber  (^liinenbergfc^en  Cfficin 
ftammenben  unb  mit  Criginalbatirung  perfe^enen  Srucfen  jie^en  unr  ben  iJottf;er= 
fd^en  ^fiat^brucf  K  '^),  ber  G  am  nöt^ften  fte^t,  unb  i>u  tüo^l  al»  ^feubo=äßittenberger 
anjufe'^enben  Sluegaben  D  unb  L^)  ^eran;  auf  bie  oberbeutfc^en  Srude  E,  F,  G,  H, 
Pon  benen  F  unb  G  aus  E  geftoffen  finb,  nehmen  n?ir  nur  ge(egentticf)  23e3ug.  I  n?ar 
uns  nicf)t  jugangtic^. 


')  Ta%  S3orge:^en  ber  SSalc^fc^en  unb  Srlanger  Sluigabe  beaetc^net  einen  9iücff(^ritt  gegen; 
über  ben  älteren  ©efammtauigaben.  :S^x  ^ünftration  öon  bem,  Iüq§  Wald)  unter  „nebft  ben 
toentgen  3"f"^2n"  üerftefjt,  bemerfen  toir,  ba\i  er  beifptetsitictfe  uon  ben  5tbn)eic^ungen  ber  3111.5= 
legung  3U  9).  1  ntc^t  eine  einjige  notirt,  toäfjrenb  fic^  ^ier  bod)  gegenüberfte^en  lö21  „öinb, 
loß  bic^  nit  borbrtcffen  bie  ubiltfjeter",  1526  (2Ba(c^)  „fet)  nic^t  netbifcf)  über  bie  Uebeltf)ater". 
1521  „forge",  152tJ  „ßebanfen".  1521  „Senn  ic^  befen,  ih",  1526  „benn  ei".  1521  „tf)itn 
bir  unred)t",  1526  „t^un  unrecht".  1521  „ubetß,  bai",  1526  „Uebet?,  unb  ge^et  i^ncn  benno^ 
lDot)l,  boB".  1521  „i)ie",  1526  „^ier  5u".  1521  „^el)t,  la%  fie  bo%  feQn,  (ai  fie  übel  tljun", 
1526  „3"t:  laß  fie  übet  t^uu,  Ia§  i^nen  )x)oi}l  ge^en".  1521  „toirt»",  1526  „tüirb  ei".  1521 
„Stntroorttet  er",  1526  „(ix  antwortet".  5tuc^  in  ber  ßrlanger  5tuigabe  fuc^t  man  nergcbltd) 
nad)  ber  2tngabe  biefer  Stbloetc^ungen.  -)  3:ie  (Jrlonger  Sluigabe  legt  bei  ber  IcrtgeftaÜuiig 

nid)t  bie  Criginolbrude,  fonbcrn  ben  9iad)brud  K  ^u  ßrunbe.  ^)  ^n  L  ift   „nit"  auh 

no^msloa  in  „nic^t"  umgefc^t,  unb  barum  toirb  biefe  ßrfdjeinung  unten  nic^t  befonbcri  notirt. 


fiuf^etS  JIBerle.    VIII.  14 


210  2)er  3G.  (37.)  5pfnlm  2:aDib§.    1521. 


2)cr  fcrf)^  unb  brci)fftflift  p\ahn  S^atitb, 

cljtien  ß()tiftltc()cti  9)tc)i|d)cn  l?u  (crcu  nnb  ttöftcn 

iuibbcv  bic  ^Jliittcrcl)  bcv  öofjcnu  umib  frcuelu  @Ici)|)ncn 

Dem  armen  I^eujfün  Cbrifti  ^u  IPittembergf 

^Poctar  jffCJartiniia  Xutljcr.  5 

'^lah  unb  frtb  öon  gott  bem  Datier  unnb  3f)c[u  ß^rifto,  iin^erm 
()cvrnn.  ^iltncn.  S.  ^^tut.,  ba  er  aiin  nielen  ortten  geprebigt,  nu 
gefangen  tt)or  jn  3tom,  lie^  er  hoä)  nit  fe^n  fotgen  fnr  bte, 
[30  er  Beferet  I)atte,  mit  Bitten  3n  got,  mit  troften  nnb  [ter!cn 
t)n  fcfjrifften,  inie  haii  auf]  toet)§en  feljne  (^piftel.  S)cm  felBcn  10 
ejempel  nac^,  ©internal  fe^n  3iret)ffel  Be^  un»  ift,  ba§  tnir  üon  gotti»  gnaben 
ha'5  red)t,  tauttcr  ßuangclium  ge"^oret  nnnb  ertennet  '^aBen,  toitc^y  got  gc= 
fettig  geh.ie§en,  el)n^  tet)l^  burdj  mid),  armen  menfdjen,  eud;  ju  eroffnen,  fott 
nnb  fan  id)  and)  nit  on  forge  fetjn,  ha§  nit  Jüolffe  nad)  mir  tnmmen  l)n  ben 
fdjafftatt.  Unb  luic  tüol  öon  gotti»  gnaben  an  met)ne  ftabt  l)t)r  f)aBt  fo  biet  i:> 
anbere,  hav  mir  fold)  forg  on  nobt  incre,  fobert  bodj  natnrlidj  beS  ßnangelii 
gunft,  andj  uberige  forge  im  tragenn.  3i>t)r  finb  nod)  nit  mirbig,  .ytHor  id; 
(et)ber,  ba§  mir  etJnaS  leiben  mod^ten  umB  ber  tüarljeljt  tnitten,  benn  ottein 
nngnnft,  f)af3,  nel)b,  lafter  toort,  fdjmad)  unb  fdjanbe  Don  ben  ^^apiften,  Jüie 
tDoI,  \]0  got  nit  bifef)er  l)ette  Iniber  ftanben,  fjo  Diel  an  ben  Blutbnrftigen  feel  20 
^i5i.  124,  G.  morbern  gelegen,  liiern  tüir  lengift  Don  ^'^nen,  h)ie  S)aDib  fagt  p^a.  123.,  mit 
Ijeenen  Im  riffen.  TarnmB  ift  unf^er  teljben  noc^  nit  f)od)er  tnmmcn,  ben  ba^ 
fie  unfi  äl>ig(efiften ,  §uf fiten,  feljcr  unnb  auffy  atterfdjenblift  au^  fdjreljen, 
unb,  fo  fie  nit  me^r  Dormugen  in  un§,  Buffen  fie  bie  lDct)l  l)t)ren  mutttnitten 
an  nnf]erni  namen  unb  6f)riftlic^er  ef)re.  ?tBer  lafj  get)en,  lieBer  menfri;,  lafi  sr, 
gel)cnn!  för  ift  broBen,  ber  e«  ridjten  lüirt.  3i>l)r  mngen  un§  Don  gottiö 
gnaben  rumen,  be»  fie  fid^  Bifi  I)er  ijun  t)f)r  l)erlj  muffen  fdjemen,  5iemlid^  ba^ 


Iff.  3Bir  r)a6cn  bie  ÜBerfc^rift,  bic  in  ben  ©onbcvbrucEcn  nit^t  tiorf)anben  ift,  bcm  Jttcl 
bon  A  entnommen  4  SBitten-bergt  D  SBittcnBerg  EF(}11  5  „Soctov"  fet)(t  L  7  Sant  EFG 
^aul  ÜL  5lJQuiu§  EFGK  ortten  L  8  nicf)t  K  9  t)et  EFCt  troften  L  10  g))ifteln  L 
11  9otte§  D      genaben  EFG  12  guangelion  L      geboret  CKL      n3illid^§  C  i:5  „euc^" 

fef)tt  1)     eröffnen  E         14  nidjt  K     an  E     nic^t  K     tomen  K  fommen  E         1")  genoben  EFG 
ir,  nnturlid)  1-  ITutrigeE      nicfjt  K  18  modjtcn  E  2<)  nici^t  K     Wiitburftigen  C 

btutburftigen    Kli  21    morbern   KE       ttiercn  E       Ijljenen  \j  22  nidjt  K       f)0(f)er  C. 

i)ol)(x   tomen   K    l)ot)er   fommen   E  2:i   .^mffiften    E        oüer   fdjenblicf}ft  E  24    „fo" 

fep  AHCl)EF(;iI      nicf)t  K      uermngcn  KL      fcüffcn  E      mnettuiUen  1>  2.'>  nnnfetn  E 

unfern  FGE      (*!^()riftentici)er  EF(i  2(i  mugen  E  27  genaben  FF(i      rumen  K  rl)umen  E 

muffen  E 


^n  36.  (37.)  ^Mnlm  STabib?.    1521.  211 

)xixx  bQ§  Itec^t  nod^  nie  gefd^etnet  f)a'6en,  toilcfjv  fie  Bt^  Ijer  flirteten,  inte  ber 
fioBe  gei)[t  bQ§  gerieft.  Sie  mufjen  on  i)f)rn  bancf  befennen  unb  mit  grofiem 
fc^mer^en  unb  Iet)b  t)oren,  ba»  irf)  micf)  nu  ^u  bret)mQl  geftettet  ^db,  ntt  für 
mel)n  freunb,  fonbern  für  fie  felby,  met)ne  fel)nbe,  mit  erbietung,  urfat^  unb 
■■  grunb  3U  Belnetjffen  un^erc^  glotüfeen?':  5iemüc^  ^um  Grften  ju  3tuBpurg  für 
bem  ßarbinal,  g(et)c^  für  bem  ubirften  met)ner  ergiften  fet)nb,  ber  nic^t»  ^0 
faft  f(oc^,  qIb  iixiaä)  meiner  lere  3U  ^oren,  unb  lieber  gefe^en,  i^  iüeet  nit 
fummen. 

3um  anbern,  bin  iä)  tiu  Se^p^ic!  geftanben,  tnie  i]f)r  tüiffet,  für  benen, 

10  bie  UU'^  ntt  tnol  fe^en  mochten,  uunb  bennoc^  QÜe  t)f)rer  mutttüü  unb  (ift  fie 
nic^tg  ge^olffen.  3"^  britten,  i^t  ]n  2ßorm§,  ha  iä)  mid)  fo  i)0(^  erbotten, 
ha5  icf}  mii^  Äet)Ber(idjö  gelc^by  öor^et)^cn  unb  met}n  leben  bretjn  ergeben 
iuoKt.  C  tüilc^  e^nen  fpot  ^aben  fie  ba  eingelegt!  ^ä)  l)offet,  e»  tnurben 
micfj  bafelby  bifi^off  unb  boctore§  rec^t  öorfuc^t  t)oben:  ^0  tnar  bie  met)nung, 

i-'  ic^  folt  nur  luibcrruffen.  ©ot  gab  gnab,  hav  nit  alle  furften  unb  ftenb  l)n 
folc^cn  furl)alt  öorluitligten ,  ic^  t)et  mic^  fonft  2eutf(f)i»  lonb»  |u  tobt  ge= 
fc^emet,  ba§  e§  fic^  bie  bepftiic^en  tt)ronnen  Bogar  gröblich  ließ  effen  unb 
nerren-    G»  inor  allec^  ber  fet)nb  getrieb,  tüie  t)berman  tüel)B- 

9'lu  fe^et,  fol(^  bre^  erbietung  unb  erfc^et)nung  rum  ic^,  nit  alc^  fon 

20  un§  geftf}ef)en,  fonbern  ba§  iüir  gotti-3  gnaben  erfcnnen,  ergeben  unb  unö  auff 
^f)n  troften  unb  trogen,  ber  un^cr  fe^nb  ^0  blob  unb  Dorijagt  mad^t,  bo-^  fie 
alle  fampt  nit  ^o  kä  finb,  et)nen  armen  betler,  mitten  unter  t)^ren  !^enben 
legen  n3crtigen,  3U  l)oren  obber  3U  beftrel)tten ,  fonbern  flilien  boS  liedjt  tt>ie 
hk  flebber  meu^,  unb  Inie  bie  nac^t  roben  beulen  fie  ut)u,  ul)u  t)m  finftern, 

2:.  met)nen  un§  bamit  3U  fc^rcrfen.  SBen  folten  fie  fo  fuben  fet)n,  baC-  fie  ober 
l)f)r  et)ncr  ouc^  3U  un§  gen  äßittenberg  feme  unb  be«  gle^c^en  erbieten  unb 
t)orl)orung  furtruge,  lüilc^y  t)l)n  bocl}  nit  aüetjn  gor  fet)n  anftunb,  al-^  benen, 
bie  fid)  i)l)rer  fünft  ubir  u\w  über  bie  ma*:;  rumen,  auff  haC"  elju  mal  erlaub 
inurbt,  lüie  ^^r  !unft  nit  t)m  gefcljret)  be»  l)olp,  fonbern  t)m  !opff  unb  l)t)rn 

:i"  gefaffet  tuere!  5)a,  bie  lx)et)l  fie  rii^tcr  unb  liirtten  fid)  aufflnerffen  unb  un§ 
^0  frei)  urteilen,  finb  fie  fdjulbig,  un-^  ^u  beftreijtten,  3U  uuy  ]u  lummen  unb 


1  toitii)  D      furchten  L  2  <)o§e  D      miifien   an  L      tj^ren  KL  3  ■^oren  C'KL 

nid^t  K  4  met)nc  freunb  L  5  Stugfputg  DEFG  ^(uggpurg  II  6  uBriften  D  7  :^oren 
("KL  gefe^en  l^ette,  i(^  L  8  fomcn  K  lommen  L  10  nic^t  K  mod^ten  K  11  ,i^t" 
fe^U  II  2öorm6§  II  12  berjetjlien  KL  1:3  O  ttiic  ainn  ipot  E  D  tok  atn  fpot  FG  Q  to'ie 
ct)n  ?t)ot  L       „fie"    fe^tt  H       njurbcn   L  14  öerfud^t   KL  15  nid^t  I^       Surften  L 

10  folc^em  K       oerroiüigten   KL      tanb§   f)Oc^  gefd^emet  L  17  IBadfttidöcn  II       groblid^  K 

18  getreib  K      toie  auc^   tjbennan   L  19  rüm  K   r^ume  L      nid^t  K  20  fonber  L 

21  troften  DK    trogen  C      bfob  \)      ber^ogt  KL  22   nid^t  K  23  gegennjcrtig  EFO 

f)6ren  K  fonber  L  24  nian§  L  2.">  tutjn  K  fu^en  L  2G  SBittemberg  KL  geleid^en  E 
gc{et)d)en  F(i     erbietung  EF(;  27  fcrljorung  KL     fiirtruge  L     ttield^»  D     nic^t  K     aUct)nc  L 

„gor"  fet)(t  EF(i      anftunbc  L  28  rumen  K  rl)umen  L      et)m  D  29  hjurbe  L      ntc^t  K 

^alfe§  L  31    fc^ütbig  L      „ju"  t)or  „fummen"  fe^tt  EEG      fonien  K  fommen  L 

14* 


212  2:«  3G.  (37.)  5PJolin  Sabibs.    1521. 

t)()rcn  glatüBen  menltc^  t)orferf)ten.  %bn  tt)a§  tf)un  fie?  Sie  finb  ber  grofte 
f)auff,  \mx  ber  fleinift.  Sie  finb  unfer  mec^tig,  tüir  untertfjenit^.  Sie  finb 
bie  gefertiftcn ,  inir  bie  nngclertiften.  Sic  finb  bie  (£()riftlicf)ften ,  lx)ir  bie 
£e^crift{)en.  ü^a.^u,  ob  fie  fic^  fnxdjten,  erbieten  \vix  l]()n  getel)b,  fvet)  foft  nnnb 
l)crberg  an.  Ubir  ha5  bitten  \vh  fie  nmb  gotti»  Inillen,  hau  fie  fid;  an  un»  s 
betoet)ffen.  2)ef  §ilfft  !eini§,  Sonbetn  blet)ben  oHetjn  bei)  t)i)n  fe(b§,  unter  ^f)rem 
partt:  ba  fd)(ieffen  fie,  ba  richten  fie,  ba  t)orbammen  fie  on  alle  norI)6rung 
bey  n^ibber  partim,  fprerfjcn  unb  fdjreljen  bar  nad-),  fie  fet)n  rebtid;  (i^riften  lent, 
bk  ha  (£^riftlid)  ^anbeEn,  ha  ift  !et)n  ftirnn,  bie  fic^  fc^einet.  0,  luie  muften 
unfjern  oren  tlingen,  tuen  fie  bi^eS  runte§  ein  !(ein  quentin  mod}ten  Jüibber  n' 
nnf]  auffridjten,  Wo  ntuften  \vix.  armen  lentt  l)f)r  fdjanbtreger  feljn!  ^^ber 
t)t)x  fc^anb  tragen  muffen  lüir  l)§n  für  e^re  unb  prctjfs  l)aEten.  D  be§  elenben, 
betrübten,  borlaffenen  6f)rift(ict)en  glainbenS,  ber  fotd)  fdjodjtere  flebber  meu^e 
unb  (iedjt  I)effige,  feltftud^tige  befdjirmcr  (jat,  bie  nur  mit  fdjreien  unb  rumcn 
l)m  fanb  t)offirn,  h)o  fie  allein  finb,  unb,  tüo  nur  et)nn  ct^niger  loibber  ^artiger  i^ 
menfc^  er  für  blic!t,  |u  trintfell  friec^en  tüie  bie  meü^e! 

Unb  ^0  ba§  alli§  fie  nit  ^elffen  mag,  ridjten  fie  t^u  etlid)  lo^e  gefetten, 
bie  mit   lafter  fc^rifften  unub  boBen   budjern  uuy  an  taften,   Ijnn  ()üffnung, 
fold)  t)^x  fc^anb  für  bem  gemeijuenn  man  gu  bedten  unb  fdjmuden,  ob  fie  trol 
tüiffen,  bay  bie  felbcn  ^£)re  fc^ret)ber  eben  ^ur  fad)  gefc^idt  finb,  a(y  ber  G§eE  20 
Ijur  barpffen. 

SSe^l  han  fie  mit  fi^rifften  geftoffen,  fid^  ertenenn  untudjtig,  mit  fdjrifften 
t)n  bem  liec^t  ^u  Raubten,  iftä  ^l)nfurt  ben  armen  menfdjen  nit  für  übel  ^u 
()aben,  bay  fie  boc^  t)t)r  fdjanbe  mit  biet  fc^reiben,  on  fdjrifft,  unb  mit  flud^en, 
teftcrn  unb  malcbetjen  troften.  ^arumb  mit  tc^  fie  fic^  laffen  mube  blutteu  25 
unb  leftern.  ;;^^^ft  gnng,  ba§  mir  fc^rifft,  fie  nit  fc^rifft  I)aben,  h^ir  auff  ben 
pian  tretten,  fie  t)nn  luindel  !ricd)en,  mi(d)  ef)re  mir  l)f)n,  toei)!  fie  nit  anberg 
lüollcn,  gerne  gönnen. 

Unb,  ha^  i^  hjiber  ouff  hic:  ban  !umme,  lüetjl  t)^r,  armer  ^auffe,  muffet 
mit  mir  bie  morter  un^er§  namcuy  tragen  öon  ben  (jodjberumpten  unb  !^o(^=  30 
gelerten  Ija^en  menncrn  unb  l)()r  nit  alle  gleljdj  ftardy  gemutö  fe^b,  i)ab  id) 


1  bctfciJjten  KL  t^ucn  L  gtüftc  KL  ?,  ungclertcften  D  ß:^riftUcf)iften  D  4  fc^e= 
rifc^en  CEUK  tctjcrifc^cnn  FG  fetjric^fttjcn  1^  barju  UL  fuvcf)ten  L  0  t)^rc3  K  7  \)0X= 
bäncn  ('  ücrbamncn  K  ücibammcn  L  611  C  Derfjorunß  1)  öct^üritng  KL  8  jcf;re^6cn  II  finb  L 
9  muften  L  10  nnfev  HL   unfcrc  K       quintün  LF(i    quintin  II      mochten  L  11  atm 

(EFGHK  arme  L  12  muffen  L         13  16etrul6ten  D    öetlaffcnen  KL    ß^riftentic^en  EFG 

fcf}eüc^  EF(}       ftcbbere  C  14   feÜftuc^tige  L       rumeu   K    rtjumen  L  15    alle^ne  L 

H)  erfur  L     btidEt,  fie  ,511 II     meu^e  CD  meufe  K  meuffe  L       17aIte§DL    nit^t  K     lo^e  D  lofe  KL 
is  boßen  I)      buc^evn  l^'L  19  benctcn  ('  fc^mucEen  L  22  SBe^I  fie  bann  II      benn  KL 

untüchtig  L  2:J  [)anbcln,  ift  CK  ift  II     f)iufüro  L  l^infuto  FG     nici)t  K  25  tioftcn  KL 

„fiel)"  fe^tt   EFGL       mube  CKL      Hucttcn  D  fctutten  KL  2G  ntd^t  K  27  toelc^  D 

nic^t  K        28  gönnen  L        29  !ome  K  fomme  L    muffen  EFG  muffet  L        30  ^octyOcvumptcn  L 
31  ]^af§männeren  E  ^a^  männeren  FG  mcnnet  L    nic^t  K    gemütö  L    ic^  mir  futgenummcn  D 


lex  30.  (37.)  ^Pffllm  ^Mibi.    1521.  213 

futgcnitmmcn,  ct)u  troft  Brtcftc  ^u  fc^rct}6cn,  ba§  l)f)t  cud)  für  bcu  fiiiBeu  pantcvn 
nit  entfcfeit,  o6  ic^  iitt  bei)  cud)  fcl).  '^I6cv  bic  tuci)!  id;  nit  bcr  man  bt)ii, 
ber  al§  @.  5pau.  auB  cl)gcn  gct)ftiÄ  rctd)tum6  !unb  fc^rc^bcnn  unb  trbftcn, 
^aB  id§  mir  für  genummeu,  bic  fd)rifft,  bic  öoKcr  troftic'  ift,  inic  B.  ^^üu.  fagt 
5  tRo.  15.,  5lcmlic^  bcu  fcc^y  unb  brct)ifigiften  pfalm  ^u  Dorbcutfdjcn  unb  mit  a*'''"- is.  *• 
!ur|en  gloBcn  cud)  |u  fcnben,  tüilc^er  met)m»  buncfcng  foft  eben  ^u  biffer 
fac^  fic^  rct)mct.  S^enn  er  5U  mal  lieblich  unnb  mütterlich  fd)tr)et)gct  bic  6e= 
tücgung  ht'^  ^orn^  gegen  bic  lefterer  unb  mütlinllige  freuelcr.  Sintemal  c» 
natürlich  tce^e  tt)ut,  %o  bic  uBel  tf)etter  uit  artct)n  leftern  naä)  alle  ^^rem 

10  mutttöiUen,  Bt'nbern  and)  rec^t  f)a6cn  unb  ef)rc  baPon  tragen  troircn,  baju 
et)n  ^el)t(ang  fc^leinig  finb,  biß  has  t)^r  tag  fumpt.  (J-?  foU  aber  nicmant 
t)^m  ct)n  3tüct)ffel  bran  machen,  ba»  uttBer  tnibberfac^er  ber  artt  finb,  bic  t)nn 
bißcm  pf atmen  gefd)oIt()cn,  unb  mir  bie,  bie  barinnen  gctroft  Incrben.  2cnn 
tüir  Pon  gotti^  gnaben  bct)  ber  fc^rift  ftet)en  iinb  pf)ren  Dorftanb  I)a6cn,   für 

15  tr)itd)cm  j^ene  fic^  furchten,  fc^etecn,  flit)en  unb  boc^  muttroiüig  bie  iüarticpt 
leftern.  $:aB  fie  nur  faren!  3i)eren  fic  bie  gerccBcn,  bie  bcr  n3arl)el)t  roirbig 
iücrcn,  fie  fetten  auB  Bo  Picl  meinen  fc^rifften  fid)  Icngift  beferet.  ^cf)  lere 
fie,  Bo  leftern  mic^  fie.  ^c^  bitte  fic,  Bo  fpotten  fic  mepn.  ^c^  fc^elltc  fie, 
^0  Jörnen  fie.    ^d§  bitte  für  fie,  Bo  furtoerffen  fie  e§.    ^ä)  üorgcbc  il)n  if]r 

20  ubcttljat,  fo  tpollcn  fic  c§  nit.     '^sd)  bin  bereit,   mi(^  fetb  für  fie  ^u  geben, 
^0  ttormalebepcn  fic  cv.     2i^a5  foH  icfj  mctjr  ti)un  benn  6t)riftu-?,  ber  bo  lagt 
pfa.  108.  %x  tüoKt  nitt  gebenebetjet  fe^n,  brumb  foll  fie  fern  gnug  Don  ij^mi'f  iu9,  n. 
!ummen,  Gr  tüollt  Pormalcbepgung  baben,  fio  folT  er  bamit  bcflcpbct  toerbcnV 
äßü»  nit  gen  l)t)mel  geboret,  bac^  bringt  nicmont  t)i)ncijn,  rvm  man  es*  auff 

25  ftudEen  3U  riffe.    3Öa5  aber  ^Qnet)nn  fol,  ha^  muB  l)inet)n.  Inen  fic^  alte  teuffei 

bran   l)ingen  unnb  fic^  brob  aurf)  t.n  riffen.     3.  ^^au.  fagt:  'G^i)ncn  fold)en ^it- 3, lof. 
ct)gcnfinnigen  menfc^cn  foE  mann  mel)ben  nac^  t-iücpcn  gefc^enen  Pormanung, 
barumb,  ba»  er  geiniBlic^  Porferet,  unnb  fe^n  urtepl  fd)on  ubir  pt)n  gangen 
ift'.    2^  od)  für  ben  armen  bauffen,  ber  noc^  unUnffenb  burd)  fie  Dorfurett  toirtt, 

30  follen  töir  nit  auff  i}bxm  tsu  bitten  unnb  bep  Pbn  tbnn,  lua?'  mpr  tiormugen, 


1  furgenonten  K      für  ||  gcnonttnen  L      ttoft  W  firiljfle  ('  troft  \\  briefte  D  troft  "Brieffte  K 
2  nic^t  K       cntfe^et  D   cntje^t  K       nirfjt  K       nic^t  K  3  ^ßauIuS  DK   fant  '^auU  EFG 

troften  D        4  futgenomcn  K  furgcnommcn  L     troftö  l)  trofte§  L     fant  EFG     ^pouiu':-  DEFGK 
5  bretjffigften  K       Derbeutfc^en  KL  G  gloßen  D  gbfen  KL  7  muttertic^  L  8  gegen 

bcn  eftetern  unb  ntutttiüigen  frdDetcrn  EFG      mutwillige  CDKr>  9  natürlich  L       nicfit  K 

noc^  L       oUem  P^FG  10  e^et  L  11  fc^teunig  KL       fompt  K  13  getroft  CKL 

14  genabcn  E      tocrftanb  KL         1-5  furzten  L  17  meiner  EFG  18  leftern  fie  mic^  K 

19  jutncn  D    jornen  L       für  L       berrterffen  KL      bergebe  K  20  nid§t  K  21  ticr= 

malebet)en  KL      ba  L  22  nic^t  K       brum  C      barumb  KL  23  fomen  K  fommcn  L 

oermalebe^ung  HKL  24   it  ('       geijorct   L       {)el)m   ABU    ^atm  EFG  2'>   ftucfen  L 

26  Sant  EFG    Sanct  L       5pautu§  DF^F'GL    5|]au(.  K  27  gefc^e^en   H       ocrmonung  KL 

28  brumb  K      berferet  KL      über  L  29  berfurct  K  berfuret  L  30   nic^t  K       auff 

^oren  D       bermugen  K  bermügen  L 


214  2)ct  36.  (37.)  5PiaIm  S^atitbö.    1521. 

auff  ha5  lüir  ftc  an%  bcm  rorfjcnn  bcö  fccl  morbciB  Iju  yiom  uuub  feljucr  ^^Ipoftellnu 
rct)ffcnn  tuugcnn.  .*c)ic  mit  Oiott  bctof)tu,  ber  cluiuu  ßlatübcn  uub  öoiftanb  tju 
6f)ri|to  gnebidlidjenu  tcfjuctc.    ^iimen.     1521. 


2^cr  ®c^§  uitb  btct)ifij^ift  ^jalm 

bc§  Smiißlic()cn  ^:)Jroijl)ctcn  2)auib, 

2^0«  <?orn  uub  mmnt  Im  ftillcu  t)uu  bcr  oufcdjtuuö  bei 

ölci)t)uct  uub  UtUttUJiUiflCU. 

1.  (Sr^urn  btcf)  nit  uBir  bcn  t6§cn  ötnb, 
lo^  bicfj  nit  öorbricffcn  btc  ii6iltf)ctcr. 

'2ßic  ßletjc^  au  örcljtft  uub  trifft  bcr  pxopi}d  be§  £)crt^cn  foific  in  bifeer 
anfecf)tung  unb  f)cbt  auff  alle  urfac^  bctfclbcn  unb  fpric^t  3um  crften:  o  menfrfj, 
bu  bift  Ijornig,  f)aft  nud;  urfarfj,  al%  bic^  buucft.  2)cnn  ic§  bcfcn,  c§  fiub 
boBc  mcnfc^en  unb  t()un  bir  unrcdjt  uuub  öicl  ubd^,  baS  bic  uatuf  arfjtct, 
vcbli(^  uifad)  bc3  tjorufj  I)ic  fct^n.  '^Ibcr  uit  al^o,  IieBc§  finbt,  Iq§  gnabe 
uuub  uit  natut  I)ic  rcgtru,  bxiä)  bcn  |oi-u  uuub  [tiHc  bid)  ct)u  flcljn  tjcl)t, 
Iq§  fie  bofe  fel)n,  la§  fic  uBcl  tf)uu,  I)6rc  mid},  c§  fol  hh  uit  fdjabcn.  6o 
fpric^t  bcuu  bcr  mcnfd):  l^a,  tocun  iüixtä  bcnu  auff  Ijorcn?  tücr  mag  bic  Icngc 
^aEtcn?    ^luttüorttct  er. 

2.  2)enn  Jnic  baö  grafj  luerbcn  fie  el)lcnb  a6gcfd)nl)tten  toet= 

bcn,  uub  lüie  bay  gruuc  traut  luerbcn  fie  öortoelden. 
{&\)n  fet)u  gletjd)uiy  ift  baö ,  fdjrcdtid)  beu  glcl)Buern  uuub  troftlid)  bcn 
leljbenbcn.  Bic  feljn  I)cbt  er  un§  aufj  uuBerm  gefidjt  uub  fc^t  un§  für  gottiä 
gefielt !  gur  uuBerm  gefielt  grünet,  btuct  uub  mcl)rct  fid)  ber  g(ct)§ncr  I}auff 
uub  bebccft  alte  trelt  ganl;,,  ha^  fic  aEeiu  etma«  fd)cl}neu,  tuie  hau  gruuc  gra§ 
bic  erben  bcdt  unb  fdjuiudt.  XHbcr  für  gottiS  gefidjt  lüaö  feiub  fie?  .^elt), 
ha^  man  fc^ier  mai^cn  fol,  uuub,  t)I)c  ()5()cr  ha^  gra^  iucdjf^t,  ^l)c  ucl)cr  t)l)m 
bie  fenfeen  unnb  Ijetügablcn  fiub.    ^2llfeo  l)t)C  t)oI)er,  toeljttcr,  ftcrdcr  bic  Bo^cu 

1  niotberä  KL  2  mugcn  L      befohlen  C   befolgen  KL      cloern  K      ücrftonb  KL 

3  Be^uct  CK  bc^uttc  L     152L  |1  gkc^toolgct  bei;  ^lijatm.  |1  EFCi  „152L"  fc^lt  IIL  ^ÖLS.XXiiii.  K 

4  brc^iiigft  K  5  AtüuatUdjcu  E  füiiigüc^cn  K  Aiuniglicfjen  L  G  ftellcn  H  8  ßr^ovn  C 
eiiotii  K  niti^t  K  über  K  poßcn  D  bojcii  K  bojcn  unb  lajö  1>  fcijnb  K  9  nicC)t  K  ber= 
briefjen  KL  uMt^ettct  K  iibcltfjetci;  L  i;i  bojc  D  14  utd)t  K  15  nicOt  K  licljnc  L 
10  pot^  l)  ^ore  1)  nic^t  K  17  auff^orcn  KL  19  „löcibcit"  mä)  „abgcfc^mjtteu" 
fe^U  EP^G  20  grunc  Kr>  DerJttJelcEcn  EEG  üctiDetdcn  KL  21  unub  C  troftUd)  1) 
22  e§ungll  2:3  grünet,  Und  L  24  grüne  L  2ö  ongcfic^t  ]I  finb  L  ^m  C 
26  ^o^er  D  t)f)e  me^r  ^^m  L  27  l^chjgabeten  C  f)etu  gabcicn  11  Ijclu  gabeln  K  ^efögabetn  L 
i)h^n  KL       „fterder"  fef)Ü  L      ^oeBcn  D  bofen  K 


^ex  36.  (37.)  ^pfatm  S:at)ib§.    1521.  215 

grünen  unb  oben  fcf;njcben,  l)l)c  nel)cv  \)i)X  untcrltgcn  ift.  äöarumb  lüoltiftu 
bcn  Jörnen,  fo  t)()i:  muttcrct)  fo  ein  fur^  lue^cn  ift  ^  S30  fpric^ftu  bcnn:  Sßaö 
fol  icf)  bic  nicl}(  tf)nn'?  looran  )ot  icfj  micfj  IjaÜcn,  bin  baö  folc^§  gefrfjetjen^ 
.^oi-^u,  groBc  Ijufügung! 

5  3.  Sefe  bct)nn  f]offnnng  tjnn  gott  nnnb  tf)n  gnttt», 

^lel)b  l)m  lanb  nnnb  nccre  btd)  l)m  glatubcnn. 

5Da  n^mpt  er  alle  forgc  gan^  bn(){n  nnb  fcljt  ba§  ]^er|  jn  rngc,  al% 
folt  er  fagen:  üiiebey  finbe,  la^  bcin  forgcn  farcn,  bcnc!  nit,  lüie  bn  bicf) 
rc($cn  tüilt,  iüie  bu  fie  tnibcr  ein  [tncEe  feigen  lafiift,   trie  bn  tbnen  nutgift, 

i'j  hü5  fie  üorbrie^.  2;()U  i)l)n  ioldj  gebancfenn!  (iy  finb  mcnfdjHd)  nnb  boB 
gcbontfen.  Se|  be^n  r)offnnng  anff  gott,  Inartte,  tro»  er  bron^  mocf^en  toiU, 
gang  bn  fnr  btcf),  laß  nmb  nljenumtv  tütllen  gnti^;  ]n  tl)nn,  bkt)b  ijni  gnt 
tl)un,  rtie  bn  angefangen,  luo  nnb  luilcfjem  bn  niagift,  nnb  gib  t)I)n  nit  bofiy 
umb  boftg,  Bott^ern  gnttiö  um  bofis. 

i^  S30  hn  aber  ancf)  berfjtift,  bn  Inoltift  flit)en   nnnb  on  elju  anbcr  ort 

|i^enn,  hau  bn  l}l)r  loB  tonrbift  nnb  Hon  tjljn  femift:  'Jiit,  nit  al§o,  bleljb 
l)m  lonb,  Inonc,  \vo  bn  bift,  trtedj^el  obber  iranbel  nmb  ij()renb  iüiUen  nit 
bct)ne  monung  ober  lanb,  fonbern  ncerc  bicf)  Ijm  glaluben,  trcl)b  bcin  crbctjt 
unb  t)anbct  Iüie  Dort)in.    .soljubcrn  ober  befdjebigen  fie  bidj  unb  geben  bir  nrfadj 

L'o  ^u  ftitjcn,  fo  la§  faren,  bleljb  t)m  glalübcn  unb  3tnel)ffel  nit:  got  lüirt  bid; 
nit  (äffen.  X§u  nur  ha^j  bcljne,  erbeljtte  nnb  neere  bidj  nnb  (af]  t)f)n  malbcn. 
©olt  nit  ouff  f)oren  bidj  tjn  neeren,  ob  fie  bidj  an  eljnem  ftnd  Ijljnbernn: 
gott,  Bo  ^11  ^)offift,  gibt  birB  am  anbcrn,  loic  er  'ilBrafjam,  ^faac  unb  ^^öcob 
t^ct,  bic  aud)  alBo  üorfuc^t  luorbeu. 

2h  4.  Unb  f)ab  belju  tnft  Ijun  gott: 

630  lüirt  er  bir  geben  beljuiB  fjertjen  "bcgirb. 

XaS  ift,   laB  bidjy  nit  Oorbrieffen,  bat?  got  fjo  mit  bir  feret,   la-ö  bl)r 

foldjcn  feljuen  mitten  mol  gefallen,  ija  erlnfte  bidj  brijnnen,  alfs  ijun  bem  aller 

beften  nnnb  gotüdjcn  milten,  fit)c,  Bo  tjaftn  bieBc  troftlic^e  ^ufagnng :  6r  mirt 

3u  bir  geben  alliB,  \vai  bein  Ijerti  begeret.     äBai?  miltn  mel)r  babeu^    3tl)c  nur 

^u,  bay  bn  an  ftat  beö  Dorbriefiy,   ]]ü  bn  üon  Ijljuen  erfdjopffift,  ubift  biefjc 


1  grünen  L      tooltcftu  L  2  jorncn  L  3   folc^  D       gcfd^id^t  EFG   gcf^el^e  K 

4  §ote  ju  L  8  finbt  (L  fiub  K  Ubcnd  EKG  nit^t  K  9  ftudEc  L  t^un  K  niugift  L 
lu  bctbrie§  KL     po^  1)  t)0J5  K  1:5  mitc^cn  L      niagft  D       nicfjt  K      l)oft§  L   pojcä  umb 

60p  D  14  boft§  K       gutä  L       bofiö  DK  lö  tüoltcft  1)  10   loß  l)  lo^'  K   lojö 

toutbift  L      5U(^t,  nicfit  K  17  niti^t  K         IS  bciu  D      arbeit  I)  arbeljt  L         20  nic^t  K 

21  m(i)t  K       arbeitte  1)  22  nic^t  K       auff^oren  L       ftud  L  2:3  anbcrn  ortt,   rtie  L 

24  berfiic^t  KL  25  luft  an  föott  L  2G  be^nc§  1>  bcgir  KFG  27  bic^  EKG  nid^t  K 
berbriejien  KL  atfo  EFG  29  gotlic^cm  EFG  ©otti^en  L  troftadje  CL  e§  D  30  aüeä  D 
31  oerbriefe^  L       jn  II       criil}et)ffift  L 


216  3)er  36.  (37.)  5pjalm  2)abib§.    1521. 

luft  unnb  tüoIgcfaEcu  Ijiiu  gotticfjcm  \mUm:  ^o  tucrbcn  blji;  fic  nit  aüct)n 
fe^n  fd)abcn  t§un,  ^onbcrti  bct)n  (}crlj  Inirt  aii^  t)ottc§  frib»  fetjn  unb  frolidj 
Jüartten  bißcr  |uiagung  gottiy. 

5.  SSefcl^  gott  betone  iocgc  unb  I)off  auff  tj'^n,  §o  tüirt  cr§ 
iuoU  machen.  5 

5ltt  boö  bu  mufitg  foltift  gcf)en,  ^onbcrn  bdjuc  tncgc,  lücrcE,  Inoit  uiib 
tüanbel,  bcn  befel'^  gott,  tid^t  bi(^  felB  nit.  3)cnn  c§  mu^  nur  gott  alfo  Bc= 
folljcu  Ircrben,  ba§  bir  m(^t§  tf)un,  ^ouberu  Uia§  toir  tt)un,  oB§  t>on  bcn 
g(ct)§nern  Oorfproc^cn ,  öorfc^nTctjt ,  gclcftcrt  obbcr  t)ort)inbext  toirt,  foU  man 
brumB  nit  tüe^c^  tücrbcn  unb  nblaffcn,  fonbcrn  t)mcr  fort  forcn  unnb  fic  lu 
loffen  t|t)ren  muttoillcn  u6cn,  gott  bic  facf)  befcl^n:  bcr  tüirt§  tnol  mac^cnn 
Quff  beleben  fe^ttcn,  loaS  rcc^t  ift. 

0.  Unnb  tuirt  bctjnc  gcrcc^ticfcit  crfur  Bringen  alf3  bay  licdjt 
unb  bc^n  rec^t  wie  bcn  mittag. 

2)i§  ift  bie  groffiftcn  forge  bcr  loc^rfjlingen,  ha^  fte  öorbroffcn  tücrbcn  1:^ 
uBir  bie  muttlüilligen.    Xenn  fie  forgcn,   il)r  fac^  Jt)crb  Oorbrudt  unb  Oor= 
finftert,   toc^tC  fic  fctjcn  bcr  mibbcr  part  luutten,  §0  I)od)  farcn  unnb  oben 
fc^mcBcn.    2)rumB  troftet  er  uuy  unb  fpric^t:   2a§  fel^n,  licBc§  Ünb,  ha§  fic 
bic^  unnb  bet)n  fad)  mit  lüoldcn  unb  plalj  regen  öorbrurfen  unnb  tjut  anfer)cn 
für  bcr  U)c(t  gar  Iju  nid}t  unnb  l)un  finfterniö  begraBen,  ijljr  fadj  empo()r  fdjlncBc  -m 
unb  leuchte  tr)ic  bic  feonne.    ^efel^iftu  got  bein  Raubet,  fjoffift  unb  trarttift 
auff  ^f)n,  ^0  fetj  getni^,  bclju  rcdjt  unb  gerec^tidetjt  tuirt  nit  l)m  finftern  BIcljBen. 
©ie  mu^  crfur  unb  t)berman  §0  offcntlid)  Befanb  toerben  als  bcr  i)ellc  mittag, 
boy  alte  bic  ^u  fdjanben  tnerben,  bic  bid)  Oorbrndt  unnb  nortnndelt  I)aBen.   (S§ 
ift  nur  umB^  toartten  Im  tl)un,   bay  bu  gott  ijun  fütd)cm  furncljmcn  bur(^  j:, 
be^n  lernen,  unmutt,  Oorbricffcn  nit  f)t)nbcrft.    2)rumB  oormanct  er  aBcr  maß. 

7.  §a(t  gotte  ftill  unb  la^  t)f)n  mit  bl)r  madjcn, 

förtjurn  bi(^   nit   uBir  bcn   mou,   bcm  fc^u   tfjun   gluctlidj 
ge^t  unb  tt)ut  nac^  fet)nem  mutttüillen. 
-^n^  folt  er  fagcn:   (S§  tüiH  bidj  oorbricffcn,   ba§  bu  in  red^ter  fadjcn  30 
ungtud  empfinbift,  unb  teil  nit,  tnic  bu  gern  lüoltift,  öon  ftattcn  gc^n,  unb 

1  ©ottic^em  L     fic  bt}r  nit  V  jl)  bir  nit  EFG  fic  bir  nit  H  fic  bljr  nidjt  KL        2  boü  E 
bol  FG      frotit^  KE        4  :^offc  L         6  ^üt^t  K     muffig  L  7  gottt,  rtc^  AB  ric^  DEFG 

fclb§  L      nii^t  K      mufe  ni(^t  ÜJott  L      aüo  H  y  öcrf^rod)cn  KL      borfc^ntcd§t  1)  öcr= 

fd^med^t  KL       t)crr)l)nbett  KL  10  botumt)  ntcöt  K  11  Befctf)cn  DL  13  crfur  L 

15  groft  EFGII     groffiftc  K  groffiftcn  L     forg  1)     bcrbroffen  KL     IG  öcrbruit  KL  öerfinftcrt  KL 
1 7  tüutten  D  rtuettcn  L  18  2;arumt)  tvoft  L     troftet  1)  19  berbrucfen  KL         20  ju  nickte 

ntad^en  unb  L  ^m  CK  im  II      emp^or  D  21  iBcfit^iftu  L      bel)nen  L  22  nic^t  K 

23  crfur  L       ,Jo"  fe'^lt  EFG  24  öerbrudft  KL      öcrtundett  KL  26  3urnen  L      öcr-- 

brieffen  KL      ni(^t  K     bermonet  KL     ober  e^n  mal  L  28  ßrjürn  L     nic^t  K     gtitcEti^ 

ge^ct  L  29  t^ut  C  30  bcrbrieffcn  KL         31  ungtüd  L      nid;t  K     gerne  L     geljen  L 


£er  36.  (37.)  5Pfo(m  3:Qöib^.    1521.  ,  217 

iif)ift  bod),  büv  bcm  unrcd}tcn  nad)  allem  fclincm  mutlüittcn  gcfit,  hai^  cQn 
fpiicf;  iDort  tjirauB  gcflofien  i[t  'i)f)c  örüficr  ]d)aid,  i}t)e  beffcr  fllüct".  ^  216er 
fe^  tüctiB.  ItebeB  ünbt,  ia%  biä)  bas  nit  betücgen,  i)ait  auff  got:  bet)nB  ^er^cn 
Bcgirt  tüirt  auc^  fiimmenit  gar  ret)cf)Ii(^.    Gö  ift  alier  nocfj  nit  l^erjt.    G§  nui§ 

5  bc5  fc^alcfc^  glurf  DorgeI)n  iinb  fei)nc  ]cr)t  t)abm,  bvj  für  u6ir  tumpt.  "Jjmx 
beB  muftu  gott  bcfel^en,  i)nn  l}f)m  bic^  erluften,  feinen  tüiHen  bir  gefallen 
laffen,  auff  bac-  bn  fet)n  tüercf  t)nn  bir  unb  inn  beinern  feinb  nit  l)i}nberft, 
luic  bie  t^un,  bk  nit  aufff)orcn  3U  tt)neten,  fie  l)a6en  bcn  Ql)r  bing  cnttocbber 
mit  bem  fopff  ^tjn  burc^  obber  |u  brummern  bxaä)i. 

w  6r  Braucht  l)ie  c^n  fe^n  ^ebreifcf)  n^ortr   'Sile  bomino  et  formarc  ci, 

fc^lücig  unnb  mac^  bic^  fc^icEcrlicf/.  (S(eljcf)  toie  ei}n  fru(i;t  l)nn  mutterletjB 
fic^  got  macfjcn  (cft,  alfo  Biftu  in  bi^em  fal  aucf)  tjnn  got  empfangen,  unb  er 
luil  bicf)  macfjen  ^u  rechter  form,  Bo  bu  ftiE  fjeUtift. 

8.  Stille  bc^nen  |orn  unb  laB  bcljn  grimmen, 
i-"*  Gr^urn  biä)  nit,  baz-  bu  aucfj  ubil  tf)uift. 

3il)e,  iöie  fletjffig  marnct  er,  ba^  mir  \}a  nit  bofic^  mit  66^  tiorgelten, 
tüic  bk  natur  pflegt  .ju  trei^bcn.  Unb  roa^  Ijilfft  folc^er  |orn  ?  (i-y  mad;t 
bie  fa(^  nit  beffer,  rja  füret  fie  nur  tieffer  in  ben  fc^tam.  Unb  abv  fc^on  auff§ 
aller  befte  gerate,  baö  bu  oben  üegift  unb  gemunnift,  "ma^i  ^aftu  gctnonnen? 
L'u  Öot  f}aftu  t)orl)inbert,  bamit  fc^n  gnabe  unb  gunft  Derloren,  unnb  ben  bö^en 
ubi(tl)cttern  biftu  gleljd)  löorbcn  unb  tnirft  gle^c^  mit  t;^nen  öorberben,  toie 
folget. 

9.  S^enn  alle,  bie  bo  ubil  tfjun,  tnerben  au^  gerottet, 
5^ic  aber  auff  got  tnartten,  tüerbcn  bai:  ianb  befi^cn. 

25  @i  :^i{fft  bic^  nit,  ba^^  bu  nit  angefangen  ^aft  ober  gerct)^et  fetjcft.    S^cnn 

e§  ift  et)n  fd)(ec^t  fre^  urtet)l:  tner  ubit  tt)ut,  gereti^t  obber  ungerel}t;t,  ber 
toirt  au%  gcrot  iDerbenn.  XaS  ftbet  man  aucf)  für  äugen  l)nn  aller  tücUt, 
l)nn  allen  l)iftorien.  5tber  toer  auff  got  Inarttet,  ber  bleibt,  ba-^  neben  if)m 
untergel)t  ber  ubilt^etter.  21%  nur  fo  lang  l)arren  funb!   Xie  boBen  menfc^enn 


1  fi:^eft  D  ge:^et  KL  2  groffer  KL  bcffet  D  glutf  D  3  bet)ni§  L  4  fomen  K 
fommen  L  ntd^t  K  5  fd^Iatfä  C  gludt  L  öerge^en  KL  biß  fttniber  fompt  EFG  tompt  K 
©ot   c§  tiefel^cn  K  7    bct)nen  C      nic^t  K  8   nic^t   K       auffDoren  CL      »uttcii  K 

iDueten  L   tnueten  ben  fie  i)abtn  ben  D  9  brummen  II   brummern  KL  lu  forniori  L 

11  gefc^icEIic^  EFG  U  Stiüe  be^n  L      (aß  bet)nen  H  15  Grjurn  L      nic^t  K      „auä)' 

fe^(t  II      u6el  L  16  bofeg  mit  boR  D      mit  bofem  EFGHL      öergelten  KL  IS  nic^t  K 

füret  L     o6§  DL  19  tegcft  II     gewinnift  l)  gcro^nnift  K  gelounnift  L     ^üftu  C     gewunnen  L 

20  üerf)t)nbert  KL      JJOBen  D  21  u6eltf(ettcrn  L      üerbcrben  KL  23  ba  L       übet  KL 

QUß  gereut  EFG     außgereüttct  II         20  ^ilff  1)      nid^t  K      nic^t  K         26  übet  L         27  au^= 
gereut  EFG  auBgercüttct  II  29  untergehet  KL      ubct^etter  L      füub  L      pof}cn  I»  bofcn  K 

')  Söanbcr,  S:cutfc^eä  ©pric^n)örtcr=l'cpfon  S8b.IV  Sp.82.  ■)  ib  Vpinrn-i  ni.T'b  ci^ 


218  3;er  36.  (37.)  f]aim  Tav'ibi.    1521. 

finb  fo  gar  rcl)ff,  bay,  ob  [ic  nt)cmQnt  t)ortrcl)Dct,  fo  ninc|cnn  fic  ftc^  felb  nit 
cnt()nltcn,  )ic  rid^ten  cl)ii  niiitUnllig  uiujliict  au  ubiv  l)l)ru  l)alf5,  baö  fic  ,311= 
fcf)enö  öortitgct.  2)cnn  ha§  retjff  Qra§  mu§  l^ch)  tücrbcn,  unb  foUtö  t)un  t)()m 
fclb  ouff  bem  ftam  boiborreu.  GS  ift  ein  bo^  mcnfd^  lücmant  fo  untvcglii^ 
unb  öoiftorlid)  aVj  n  if}m  felby:  5^oö  fc()cu  tniv  an  bcn  movbcrn,  bieben,  5 
t^ranneu  unb  bcr  glc^i^en  cjcmpel. 

10.  60  ift  nocf;  umb  clju  flcl)ni^^,  ^0  ift  bcr  got(o§  ntjmer, 
So  iüirftu  auff  fein  ftet  merden,  unb  fic  ift  nit  mü)X  ha. 

^a§  üorücret,  luao  brobcn  ^  gcfagt  ift,  hivi  fic  fetju  tüie  ha§  gi"o§,  ba§ 
fcf)uet  abger)alucu  inirt,  ba  mit  uufjer  forge  goftillct  loerbc,  \\)M)  fid)  furcht,  i" 
bic  gotloßcn  blcljbcn  ^n  lauge.     ':)Jtod)tift  aber  jagen:  ^yi,  idj  fil)e  luol,  ha^j 
bie  unrechten  gcmet)uicflid)  laug  Blel)ben,  and)  mit  cljren  |nm  grabe  !ummen. 
'^luttuort:  hau  gefdjidjt  gelinftidj  barumb,   ba^i  bcr  anber  part   fid)  nit  nad; 
biffcm  pfatm  gef)atteu  l)at,  fonbern  bie  fad)  mit  5orn,  tuneten,  grimmen,  ftagen 
unb  fd)rel)en  t)or()inbert  unb  üorterbet  f)at.    !3)arumb,  ireit  uiemant  ha  ift  ge-  1^^ 
iDc^cn,  ber  fet)u  fad)  got  befoUju   f)ette  unb  feiniy  Inerrtiy  getnarttet,   fo  ift 
bay  urtel)l  bcy  ne()iften  öorigen  lierf5  nbir  beljbe  part  gangen,   unb  finb  l)or= 
titget  aüefampt,  bie  bo  übet  t()an  f)abcu.    Sßcre  aber  ein  part  ju  got  getcret, 
fo  iucre  ha^  anber  tcl)l  geluiflid)  unb  el)(eub  allein  unter  gangen,  tuie  bifer 
tier^  fagt.    2)rumb  fcfjcn  tuir  iljt  bie^eö  pfalmen  evcmpel  l)n  bcr  tücEt  nit:  20 
benn  ein  igüd)er  (cft  got  faren  unb  unterfte()et  fid)  mit  rcd)tcn  ober  fed)teu 
3U  fd)u^cn.    Xamit  lüirt  got  au  fotd)em  Incrc!  t)orI)iubcrt ,  bay  bieder  pfolm 

^vcb.  7, 16.  Don  if)u  prel)ffet.  (5y  fagt  lool  aud)  Salomou  6ccle.  7.  '2)er  gcred)t  tjorbirbt 
in  feiner  gered)tirfeit,  unb  bcr  gotlofec  lebt  lange  ^eit  inn  fel)ner  boBljeit', 
tüild)ö  mu^  gefagt  fcl)u  Don  bem  gered)teu  unb  ungered)ten,  bie  nit  mit  ct)n=  ^.-ö 

sjfiöi).4,iut- anber  parteifd)  fein,  \m\i  bifer  pfalm  fagt,  fonbern  loie  aud)  3apientic  4.  ftet, 
haii  ber  gered)t  loirt  offt  fd)ncll  üon  l)l)nnen  genummen,  bay  er  nit  borfurct 
iDcrbe,  unb  bie  ungered)tcn  lang  bleiben  in  l)l)ren  funben.  2)od)  boüon  ift 
mel)r  3U  fogen,  benn  i^t  tjct)t  gibt. 


1  „ob"  fe^U  L     Qcnianbt  Kl-'G     bcrtvct)bd  KL     nuujcn  1.     fclOy  ]i     iiic^t  K       2  ungliig  L 
über  li       \)i)xen  KL      ^ufc^cnS  C  3  bertilget  Kli      foltö  au  ^^m  L  4  jclbä  L      \)tx= 

bovrcii  KL       po^  D  tofä  K  .5  t)crftorIi(i^  K   DerftürUd)  L       „er"  fc[)U  HL       morbcrii  KL 

7  ttetjiicä  L  s  nicf;t  K  ü  uerHerct  KL  oben  KK(J  finb  L  lu  furdH  L  mjJlorfjtift  L 
iel)e  L  12  fonieii  K  tommen  \j  Lf  iiii^t  K  14  biffcii  ABCDL  ^J^iolmcn  L  iwutten  K 
louctcu  \j  lö  ucrf}ljnbert  KL      üerterbet  KL  K»  befoll)eii  KL      hjcrcfö  L  17  bcr^ 

tilget  KL  is  ba  Ji     'bcfcrct  L         19  gciuifjlld)  C         20  nid^t  K        22  jcfjuijcn  L     wir  C 

li3i)r  K  Der'^l)nbcrt  KL  2:J  t)()m  L  uctbirbt  KL  24  efit  C  25  nidjt  K  20  finb  L 
fonbcr  K  ftel^et  L  27  ba§  ber  J)  genomen  K  genommen  L  nidjt  K  berfuret  K  ocrfuret  L 
28  baüon  DKL  29  itjt  bic  jcljt  K 

')  äJergL  Sü.  2. 


Jet  36.  (37.)  !Piatm  lamb-i.    1521.  219 

11.  %bci  bte  fanfftmutigcnn  hjcrbcu  Bcfiljcnn  ha?-  lanb 
Uiiö  ftcf)  crluftcn  tjnit  bcr  menge  bcö  fribic^. 

2)t»  bcjtcttigct  and)  ha§  bro6cn  ^  ift  gciagt,  tuic  bic  gcrccf)tcn   bleijbcu 
na(^  bem  tiortcrbcn  bcr  uBilt()ctter.    9Ht  ha^  fic  einig  aiiff  erben  6(el)6en,  fon= 
-.  bcrn  haz-  ljf)r  fncfj  ^um  enb  unnb  friben  mit  efirn  fumpt,   aucf)   anff  erben: 
lüilcfjen  frib  fie  mit  fenfftmutigfcijt  nnb  Ijnncrlicfjem  frib  norbicnet  Ijciben. 

12.  S)er  gotttoBe  touetcb  toibber  ben  gerechten 
llnb  fntjrffet  mit  fernen  ^eencn  u6ir  t)t)n. 

Xq§  ift  aber  ju  troft  ben  tnetjcfjlingen  gcfagt,  bk  fic§  beforgen  unb  6e= 
1..  ctogen,  tüie  tnuetenb  unb  6o§ttnl(ig  l)f)r  rnibbcr  part  fcpn.  ^sd)  nenne  impium 
eljn  gotlüljen,  benn  e§  t)el)iKt  eljgeutlicfj  ben,  ber  tjnn  got  nit  tratüet,  noc^ 
gtetobt,  ber  qub  t)^m  fc(6§  unb  fctjuem  frcl)en  tüillcn  nocfj  ijnn  ber  natur  lebt, 
a(B  ben  fonbertidj  finb  bie  glet)Bner,  bie  getercten  unb  fc^etjnenb  [)et)(igen,  alB 
3U  unBern  teljttcn  finb  ^apft,  bifcfjoff,  pf äffen,  'IJiunidj,  bodorcö  unnb  beä 
IS  gteljcfjenn  öolcf,  Initc^  üon  natur  muffen  loueten  knbcr  bai  i)el)(ig  (yuangelium, 
qIB  tüir  fel)n,  bos  fic  oucf)  met}blic^  t^un.  3lbcr  \vac-  f)itfft  fic  \}t)x  luuetcn 
unb  toben?    .'por  )x>ax-  ba  folgett. 

13.  5(6er  gott  Indjet  fct)n,  ben  er  ftf)ct, 
ba§  fclju  tag  !ummett. 

20  2i}ic  mocfjt  uiw  ein  fterder  troft  geben  luerben,  bas  bk  luuctenbe  fci)nb 

bcy  euangeli  aUc  Ijfjre  macfjt  unb  boB^eit  furiücnben,  mel^nen  mit  ganljcm 
ernft  bm  gcrerfjtcn  {bav>  ift  bm  gtctnbigen  l)nn  got)  mit  licenen  ju  rctjffcn. 
Unb  got  fie  Bo  gar  Dorad^t,  ba^i  er  pfjr  lac^t,  barumb,  ba^j  er  anfif)et,  mic 
fur^   fic   mucten  tucrben  unb  l)t)r  tag  uit  ferne  ift.    51it  ba^  got   loie  ei)n 

L'5  menfc^  (acf;e,  Bonnern  bo»  e»  let^crlicf;  ift  an|ufef)en  ijun  bcr  tuarfjcit,  bao  bic 
toltcn  menfdjcn  fo  faft  mucten  unb  groB  bing  furucbmen,  ba-r^  fie  nit  clju 
IjarBrcijt  mugcn  auBricfjtcn.  Ölcljc^  aia  cljn  (cdjcrlirijcr  5Jarr  loerc,  ber  clju 
langen  fpieß  unb  furzen  begcn  nef)m  (alB  tnir  oon  eijucm  auB  tjuljcnn  ncmüct) 

1  fcnfftmutigen  I)  fanfftmutigen  L        2  crluftcn  L        .3  Sa§  CK    ficftettigt  L        4  ocr-- 
terben  KL       ubctt^etter  L       ^Jticfjt  K       joiibcr  L  5  cfjvcii   L       tompt  K  G   fantit= 

muttgfe^t  L       ^nnerUcOen  l)      berbicuct  KL  7  gottloßc  U  gotlojc  K  gottlofc  L      luuttct  K 

lüuetet  L  8  fnl)tfc^et  K      u6ct  L  10  louttenb  K  louctcnb  L      finb  L  11  gottoßcn  D 

gotfofen  K    gottlofcn  L       bcr  Quff  öott  L      nidjt  K  LJ  gctcrten  DKL       fdjcincnbeu  KFG 

14  muncO  K  5}timicf)  L  lö  ootdEö  KFU      muffen  L      luutcn  K  louctcn  L     ^ctjligc  ('     Cuan-- 

gclion  L  lii  \et\in  DKL      Wutcn  K   löüctcn  L  17  ^ocr  D  l'j  fomct  K    fiimmct  L 

20  ntoc^t  L      wutcnbe  K     louetenbc  L  21  boß^cit  D  bo3^cl)t  K  boß^e^t  L      für  wcnbcn  L 

ganzen  L  22  crcnft  K  ift  ber  glcwbigcn  L  2.3  »go"  fe^tt  H  berad^t  KL  24  muten  K 
loueten  L     nic^t  K     5lid^t  K  25  baö  er  tccfjcrlid^  II  2<J  lüutcn  K  hjuctcn  L      nic^t  K 

27  mugen  KL 

')  Söcrgl.  93.  9. 


220  ^et  36.  (37.)  ^pfotm  2)Qt)ibs.    1521. 

ge[ef)cn)  unnb  iüolt  bic  formen  öom  I)l)mc(  croB  ftcdjcn  imb  t)aud)^ct  ctjn  mal 
brauff,  alB  I)ct  er  et)n  reblicfjcii  ftid)  tljaii.^ 

14.  £)tc  gottlosen  ötofien  i)l}\:  ]d)\vcxh  unnb  rid^ten  \-)i}xn 
SSogen,  ^u  feilen  ben  geringen  unb  armen, 
^u  fd^lod^ten,  bic  bo  auff  bcm  rechten  Itjege  finb.  5 

Sd)tüerbt  unb  Bogen  f)el)fien  f)ie  bic  öorgifftigen,  boBcnn  lumgcn,  ba  mit 
[ie  leftcrn,  )d)me[)cn,  öorteren,  öorf lagen  unnb  fd}enben  bie  fad)  bcö  geredeten, 
auff  ba§  bic  frummen  t)n  l)a^,  üorfolgung  unb  ^um  tob  modjten  ha  hux^ 
'^Ji.  57, 5.  f utnmen  unb  öortilgct  lücrbcnn.  5Ü^o  fpric^t  ber  pfa.  34.  'Xer  menfc^cnn 
ünb  jungen  finb  loaffen  unb  pfet)t,  unnb  t)^r  jung  ift  e^n  fc^arff^ä  fd)iüerb\  10 
3)ay  l^cl)gt  l)ic  baS  ^ebrcifc^  toortüu/^  hü§  lauttct  alfo  auff  beutfc^ :  'Die  got= 
lo§eu  tl)un  auff  baS  fd}tt»erb,  glel)c^  tnie  man  cl)n  tl)nr  ober  maul  auff  tf)üt, 
anjujetjgcn  ha^j  fd^lnerb  t)f)rer  jungen  t)nn  l)l)rem  gifftigen,  fdjebtidjcn  maul, 
ha^j  fic  iDcitt  auff  fperren,  groß  lugen  unnb  lefterung  crau§  fd^utten.  S^amit 
^atoen  fic  nad^  bcm  gercdjten,  06  fic  tyi)n  feilen  mochten  unnb  fdjladjten  {hü(}  i^ 
ift)  nit  altein  tobten,  fonbern  naä)  l)l)rm  mutlnillcn  Ijn  ij^m  tüulen  unnb 
f(^ublenn.  (Sr  nennet  aud;  bie  gercdjten,  ben  geringen  unb  armen,  barumB, 
ha^  fie  für  ben  groffeu,  ^od^muttigen  fdjlüulft  unb  Blasen  ber  gotlo^en  t)or= 
ad)t  unb  gering  finb.    3lBer  Inay  ridjtcn  fie  au§?    .f)ore. 

15.  ?)r  fc^tücrb  tüirtt  t)nn  ^^r  ^er^  gcl)cn,  20 

Unb  t)^r  Bogen  birtt  ju  Brocken  tücrben, 

Da§  ift,  tjtjx  Bo^e  tt)ort  muffen  fie  tüibber  freffen  unb  cbiglic^  brau  er^ 
tüurgen,  baS  l}^r  gclüiffen,  tjui  ftcrBen  bamit  burdj  ftoc§en,  clriglid)  tuirt  ge= 
petjuiget.  Xaju  ber  Bogen  loirt  juBredjcn,  hav  alliy  borgcBcn  ift  unb  fie  nid^t§ 
au^ric^tcn  mit  aEc  ^t)rem  lüucten,  benu  ba»  fie  il)n  fclBS  fold)  uuglud  3U  2.1 
richten  clDiglic^,  ha§  arm  elcnb  "ooläl  3)arum6  fol  fid;  it)rif3  leftcrn^  unb 
fc^enbcnS  niemant  cntfe^cn.  @y  mu^  alfo  fct)n,  haä  fic  ljl)n  fclB  ha§  Babt 
t)n  ber  l)cll  inott  Beret)tteu,  toie  tüol  bie  uatur  fold)  fdjlrerc  laftcr  tnort  un= 
gern  leibet.  Doc^  ber  gcift,  nad;  bi^em  pfalm  gerieft,  lad^et  iy()r  mit  gott  unb 
fi^et  auff  t)^r  enbe.  30 

1  Don  EFfiL  ^erobCDK  tjau^et  K  3  Hoffen  L  tid^ten  ^^rcn  L  5baL  6  bct= 
gifftcn  EFG  öcrgtfftigcn  KL  Iboßen  ('  bofen  KL  7  berieten  KL  öerflagcn  Kl^  8  frommen  L 
bcrfolgung  KL  mochten  L  9  fomen  K  fommcn  L  vertilget  KL  „ber"  »or  „tJJa."  fe'^lt  L 
10  tji]x  ^unge  ('  3unge  K  3ungen  L  11  inorttin  L  12  t^ur  CKL     mauel  D  maul  KL 

t^ut  DKL  l.'i  mauel  D   maul  KL  14  groß  ('      lugen  KL       f)erau^  I)      ft^utten  L 

15  mod^ten  L  lO  nit^t   eüe^n   K       tobten   L      l)f)rem  KL       mutmiüen  V       rtuelcn  1) 

17  fublen  EFGL  18  bcm  L  t)oc^muttigen  KL  blafnen  EFG  beratet  KL  19  |)ore  CKL 
22  bofee  1)  bofe  K      muffen  L      errtorgen  K   errturgen  L  23   ftod^en  hjerbcn,  ertigltd^  K 

24  bcrgebeni  H  bergeben  KL  2'.  aUe  D  hauten  K  »oueten  L  ungtiidE  KL  26  tjre^  I) 
^^rc§   L       teftern  1:FG  27  etfeljcn  AB       fct6§  L  28  ftfjWet  L 

')  ^teronl^mu^  (fntfer,  fie()c  unten.  -)  n'^riiji  iinns  3"in 


2:er  36.  (37.)  ^']a[m  STaüib?.    1521.  221 

16.  @§  t[t  Beffer  bem  gerechten  tnentg  riaBcn 
£enn  alle  fiauffen  guter  Diclcr  gotloBcn. 

S)a»  tft  anä)  'ooxbxic^iid)  ber  natur,  baß  bie  gottoBen  rcic^  ftnb  unb 
^{}r  üiel  unnb  mec^tig,   aber  ber  gerecht  ift  arm  unnb  aHet)n  obber  tüentg. 

5  2^ariim6  troft  ber  f)et)üg  get)ft  fetinn  Iieb§  ünb  unnb  fpric^t:  2a%  bid)§  nit 
borbrieffen,  ha^  bu  Inentg,  fie  öiel  ^oben,  la%  fie  f)ie  rei)c^  unnb  fat  feijn. 
@ö  tft  bir  Beffer,  ba^  bu  ein  tümia,  f)aBtft  mit  gotti»  gunft,  benn  oB  bu  groffe 
Rauften  gutter,  nit  alletjn  etini^,  fonbern  bieler  unb  atlcr  gotlo^cn  fiettift, 
mit  gotti^  ungunft,  Juie  fie  ^aben.     %ud)  t)ore,  Wia^  für  eijnn  urtei/ll  geltet 

10  ubir  bet)n  armut  unb  Ij^ren  re^c^tum. 

17.  S)enn  hie  arm  ber  gottoBcn  iDcrben  3U  Brocfjen  tnerbcn, 
^2lBer  gott  entbeut  bie  gerechten. 

S^ie  arm  ober  tjanb  finb  ber  anbang  ber  gottoßen,  ha^^  t)f)r  öiel  ^u  fammen 
galten,  unb  ha  hiixd)  finb  fie  groß  me(^tig  unb  ftarcf,  gteijd)  mie  i|t  be^^  S3apft 

IS  arm  finb  bie  funige,  furften,  S^ifc^off,  gelcreten,  Pfaffen  unnb  muuic§,  auff 
tüilc^  er  fi(^  öorteffit  unnb  barumB  gotti§  nit  ac^t.  ^^üßo  f)at  et)n  iglic§er 
gottoBe  ben  ^auffenn,  bie  gemcitigenn  auff  fel)ner  fet)tten:  benn  ret)c^tumb 
unb  geloalt  f:)at  nad)  nie  obber  gar  loenig  auff  be§  gerechten  fet)tten  geftanben. 
5lBer  toai  t)i(fft5?    Sratü  nur  got!    6§  mu^  a\ii5  ju  Brocken  iuerben,  barffft 

20  bicf)  baroB  nit  entfe^en,  noc^  bic§  forbrieffen  laffen.  6ot  cntlielt  biet),  bu  mirft 
nit  Oorfincfen,  feQn  orm  unb  fclju  banb  ift  ubir  bl)r  unb  t)at  bic^  feft  ge= 
fafjet,  über  Q^re  arm  unb  f)anb  leffit  er  fid§  felB  galten. 

18.  ©Ott  erfennet  bie  tage  ber  unfc^ulbigeu, 
Unnb  t)^r  erBe  tnirt  etnig  fet)n. 

25  Sie  unf(^utbigen ,  auff  beBreifcf)  2t)emimim/  pflegt  3.  ^au.  3U  nennen 

et)n§  gefunben  giatoben^',  bah  ift,  bk  ba  nit  mit  flicfmercf  umb  ge§n,  t)nn 
tuertfen  unb  menfc^en  gefe^en,  fonbern  et)nen  auff  richtigen ,  feften  glatoBen 
^aben,  ber  fie  leret,  ba5  fie  nic^t^  Beburffen  benn  ioiä)h  gtatüBenS,  baöon  fie 
bot,  gefunb  unb  xc).}ä)  finb,   unnb  erfennen  unb  richten  allen  geprei^en  tjnn 

30  oUen  bingen.    (Sott  erfennet  t)f)r  tag,  t)\)x  ^et)t,  l)^r  gclcgen^et)t,  ba-j  ift,  bie 


2  guttet  KL  3  berbrieBÜ^  E  oetbne§Itdö  K  öerbrieBüt^  L  4  aüct)ne  L  5  troft  KL 
^e^Hge  CK  Iicbe§  DK  nic^t  Derbrieifen  KL  6  „f)te"  fet)lt  CHK  S  gutter  KL  nic^t  K 
9    ^ore  KL  10   u6er  L       Ij^rem  CK    jrem  H       reic^tumb   D  14  fSapiti  EFCHK 

l.'j  fönige  K  ßunige  L       furften  KL      geterten  L       munc^  K  munic^  L  IG  Derfeffit  KL 

»barumb"  fe^tt  L      got  L      nic^t  K  17  geluattigcn  D  retjdjtum  K  18  nod^  DKL 

19  Zxn  ABC      atle»  DL      borffift  K  20  nid^t  K     oerbrieffcn  KL  21  nic^t  L      Der= 

finden  KL       ift   ob   bir  EFG      u'6er  L  22   l){)r  L       felb§  L  23   unfc^utbigen    L 

25  unfi^ülbigen  L       ß6re^fd^  L       2f)eminim  L       fonbt  ^aul  D    fant  5|>ou(u§  p:FC    ^aui  K 
2ß  nic^t  K     ge^en  KL        2s  beburffen  L         29  Wot  EFGL     aüe  CHK         30  ,t)^r  ^e^t"  fe^lt  L 

1)  Dipi-cn 


222  2)«  36.  (37.)  ^\aim  3:ot)tb§.    1521. 

tuet)!  fie  l)l)Tit  frei)  fllctnBcn  itnnb  nit  tüiffcn  tüoUcn,  t^en  imb  toic  l)I)n  int 
I)elf|en  fd),  ^o  nl}mpt  fitf;  tjljr  got  an.  Hub  ob<^  für  bcn  gotlo^en  jd)cl)uct, 
ai%  f)QB  ^§r  got  borgeffen,  ^o  t[t§  boc^  nit  alfeo :  gott  tüzt^^  tüoE,  lüenn  i)l)x 
%.  9,  io.-^ct}t  ift,  t)^n  3U  T)elffen,  tuie  auc^  pfatm  0.  fagt:  'öiot  ift  ctnn  fjelffer  ju  rerfjter 
*i- 31,10.  |et}t',  unb  p]a.  30. '^nn  bcl)ncn  t)anben  finb  mct)ne  \}c\)i\  %i%  \oUt  er  fngcn:  •> 
fie  fel)n  arm  unb  tüeuig,  l)()ene  ftnb  rei)(^  unb  mcd^tig.  5I6er  la%  ge^en,  fie 
Inerben  bennoif)  gnitg  f)ü6eu  unb  !ein  nob  lct)ben.  Öott  tnel)^  tüoH,  tücnn  e§ 
^et)t  ift,  t)f)n  Iju  ()clffcn  unub  rotten,  lüitc^em  fie  anc^  tratnen,  on  etjgen  ^nlff 
unb  rab  furfjen.  Datiu  ^o  it)irt  tj^r  erbe  fel^nn  eiuig,  nit  attetjn  t)nn  l^l]ener 
lüeEt,  ^onbern  aud)  t)nn  bi^er  iDcttt.  2)enn  fie  Inerben  unb  muffen  Ijmer  i» 
gnug  ^o6en,  ob  fie  tüol  nit  ubirftuffig  öorrab  ()abenn  Inic  bie  gotlo^en:  gott 
ift  l)t)r  öorrab  unb  !orn  boben,  tneljn  feEer  unnb  alle  ij^r  gutt,  barumb 
auc^  folget. 

19.  ©ie  Inerben  nit  mit  fc^anbcn  befielen  l)n  ber  bo^en  ljel)t, 

Unnb  t)nn  ber  tetnren  ^et)t  merben  fie  gnug  ^abenn.  ir, 

2Gen  fricg  ober  tclorc  3et)t  lumpt,  fo  loerben  bie  alle  ju  fc^anben,  bie 
l)^rcn  troft  l)abcn  auff  l)()r  forn  boben  unb  Jnelju  letter  ober  gut  gcfteCtct, 
benn  eS  ift  balb  liorfdjlunben  unb  unibrad)t.  ©30  fel)en  fie  benn  ubil  unb 
mit  fdjQubeu,  bie  ,yit)or  fo  mutig  unb  ftolij  gctuc^cn  finb.  -aber  bie  gcredjten, 
Wl)i  got  l)l)r  troft  unb  Oorrab  ift,  mugen  nit  mangel  ()aben,  ö»  muften  el)e  20 
otte  engeE  öon  ^^mel  lummen  unb  fie  fpel)ffcn:  benn  ber  öoxrab  leffit  fie 
nit  mongein,  beut  fie  tratucn,  tüiber  |et)tlid),  nodj  etoiglid).  2ßie  aber  bie 
gotlo^en?    §6r^u. 

20.  S)enn  bie  gottofjcn  tuerben  uutergel)en  unnb  bie  fel)ub  gottiy, 
2Ben  fie  gletjd)  finb  luie  el)n  foftUdj  alue,   tuerben  fie  boclj  all=  -'.-, 
toerbenn,  t)a  alltocrbenu  mie  ber  raud). 

6l),  ha§  ift  t)i)c  nal)e  gerebt,  unnb  öoredjttidj  gcurtci)Et  hk  groffen,  med)= 
tigen,  XQt)ä)cn  juntfernn!  (^r  fpridjt:  Ob  fie  glel)d;  tneren  bie  aUer  rel)d)ift, 
loftlidjft  alöc,  ba  uberig  gnug  Ijunen  tnüdjfi,  Une  fie  benn  and)  fet}n,  benn  fie 
§obeu  gnug,  fie  finb  bie  gulbenn,  ret)d}e  att)e  l)nn  ber  mcEt:  bennod;  muffenn  -^ 
fie  nntergel)en,  \)a  liorgel)en  unnb  alle  Uierben  luie  ber  raud;.  äßo  fel)n  fie, 
bie  IjuDor  gelueBenn  unub  grofj  gut  geljabt'^ 


1  ntc^t  K        2  ob  c§  KFG        3  ücrgcffen  KL    nid^t  K        r,  r)enbcn  KL        r,  finb  KL 
S^itffD  9  3:ar3U  D      nic^t  K  lo  tiuiffcn  CDK  11    nicf}t  K      iibirfluffin  K 

ubcrfluffigL         12  i)!)«  Qutt  ('         14  nitfjt  K     ^jofjcii  1)         10  fompt  K  fumpt  L     föcrn  CK 
17  auff  iven  EFG  18   Hctfcfjtimbcn  KL      ftcf)en  L      \\M  L  19  mutig  K  muttig  L 

20  mugen  KL      m(S^t  K      muften  L  21  !omcn  KL  22  mengten  L         2:3  ^ovtau  1) 

25  lofttidö  L  27  üevcrfjtrid)    Kl.       gcurtct)tct   K  28  iunrft)evnn  D  29  fofttift  (' 

toftti^ft  L      utivig  L      genug  CK      Uniedjfj   D    \mäyi  K   twutf)?  I.      finb  KL  30  gutben  K 

gutben  L      muffen  L  31  Hergeben  KL      aü  KL       finb  KL 


2er  36.  (37.)  «Pjalm  Saöibs.   1521.  223 

6i  tft  t)§r  fetjncr  t)im  gebec^tnig.  5(6cv  Mc  gerec^tenn  finb  t)nrt  guttcr 
gebec^tm§  unnb  allen  e^ren. 

©rum6,  liebet  ünb,  la»  fte  ret)c^  fe^ti,  tüte  fie  tüollen,  ft§e  auff»  enb, 
fo  tt)ir[tu  fiuben,  tnie  aHiy  t)f)x  bing  et)n  raud)  ift,  borumB,  ha^  fie  gotti§ 
■■>  fetjnb  finb  unb  if}m  lüt  nortratucn.  £11311  la^i  bicf;  biiy  and)  troften,  ba§ 
er  fie  nennet  gottiS  fe^nb,  fo  bocf;  öiper  fie  nur  beljn  feljnb  genennet  finb: 
5(uff  ha?^  bn  lüiffift,  tüie  fic^  gott  bel)n  alfo  an  ]ü)inpt,  ba§  be^ne  feljnb  fet)ne 
fel)nb  finbt. 

21.  2:er  gotlo§  entlehnet  nnb  ^alet  nit, 
10  S)er  gerecht  aöer  ift  6arntf)er|ig  unb  mi(b. 

2)a§  ift  aber  et)n  unter  fc§ct)b  bcr  gutter,  ba§  ber  gotlo^enn  gntter  nit 
oHet)n  öorgengtic^  fet)n  unnb  eljn  enb  fjaben,  fonbern  aucf)  Boße  gutter  ]el)n 
unnb  üorbanilic^,  barumb,  ha^  fie  nur  auff  tjauffen  gefamlct  unb  nit  ben 
burfftigen  mit  getet)Iet  luerben,  tniti^y  Inibber  bie  natur  ber  gutter  ift.    %ha 

1^  bey  gereiften  gut  §at  nit  aEetjn  !et)n  enbe,  barumö,  hav  er  got  tratüct  unb 
fe^n  gutt  öon  t)^m  hjorttct,  fonbern  ift  et)n  xcä)t  nu^lic^  gutt,  bog  anbern 
tüirt  mit  getcljüet  unb  nit  auff  elju  fjauffen  gcfamlet.  ^^Ubo  t)at  er  gnug 
on  allen  ^el)tti(^en  öorrabt  unnb  gibt  auc^  anbern  gnug:  ha^  ^et)ft  et)n 
rec^t  gutt.    Xa§  er  aber  fagt:  'ber  gotlo^  entle{)net',  ift  nit  |uöorftcl)cn,  ha%^ 

•20  bie  retjc^en  öonn  ben  menfc^enn  gutt  entlegnen,  fonbernn  e^  ift  gefagt  ijun 
e^ner  gle^cf)ni§  unb  fprii^ttöort,  gle^c§  al»  ber  bo  üiel  Borget  unnb  nit  |alet, 
ftreBt  barnad),  ba§  er  nit  lang  tüitt  l)m  gut  filjenn.  511^0  aEc  rcljdjen  unb 
gotlo^en  empfa^en  öicl  Don  got,  famlen  nnb  borgen  öon  ^^nt  unb  ^atcn  l)l)n 
bod§  nit,  ha§  fie  ben  burftigen  au^tet)leten,  barumB  e§  t)i)n  geben  tnirt.    S)er 

2r.  fjalben  Inirt  t)l)r  gut  bofiö  enb  ncl)men  unnb  Inie  ber  raurf)  t)orgeI)en.  £a§ 
bit,  bie  meljnung  fet),  beloeljBet,  ba»  er  fie  b^Xjhc  gegenanber  l)elt,  ben  gotloßen 
unnb  gerechten:  ber  e^ner  gibt,  ber  anber  gibt  nit,  unb  empfaf)cn  bod}  bel)be 
öon  got.  S^arumb  ift  be»  gotloBenn  cmpfa^en  tiorgtet)rfjt  eljucm  borgen  unnb 
nit  ^alen.    ^2lber  beS  gereiften  gut  ift  nit  borgen,  nocf}  fcfjulb,   fonbern  frei) 

30  oon  gott  empfangen  unb  nuljlicfj  gcbraudjt  t)I)m  unh  fetjnem  netjiften. 


3  SJatumb  DL        4  allc§  DL       ö  ni($t  K    bcttvaujcn  KL    troften  KL        9  entrccOnet  D 
nic^t  K  11  gutter  KL      gutter  KL      nictjt  K  12  oergcncfttc^  K  ücrgengttic^      finb  L 

enbe  L     tio^e  C  fiojc  gutter  KL    finb  L         13  öerbamticf;  KL    nic^t  K         14  burfftigen  KL 
gutter  KL         lö  guet  D     nid^t  K  10  fonbern  e§  ift  D     ift  nit  e\)n  Al'.C  ift  nit  ain  EFG 

ift  auti)   el)n   L       niitjtic^  KL  17   nic^t    K  19  rcl;d)t    L       ent(ecf)net  D       nidfjt  K 

juöerfte^en   KL  20  enttec^nen  D  21  ba  L       nic^t  K  22  nic^t  K  24  nid^t  K 

burfftigen  KL      nufetct)ten  II      aufjteljteten,  baju  e§  L  25  gutt  ain  fio^  enb  KF(;  gut  eJ)n 

6ofe  enb  L    Bo}e§  D    Dergef)en  KL        20  biö  K  bif«  L    fei)  unb  Betueljfe  L    gegen  ainannber  E 
gegen  oinanber  FO   gegeneljnanbcr  H  27   nid^t   K      empfangen  ]>  28  tjcrglcljd^t  KL 

bem  borgen  L  29  nic^t  K       nic^t   K       jdiub  D  :30  nu^üd)  KL       ncc^ften  D 


224  3)er  36.  (37.)  ^\ciim  Saüib?.    1521. 

22.  £)ertn  fe^nc  c}cbciubct)ctcn  iücrbcn  Befiljen  ba§  Sanb, 
Hnb  fet)ne  öorinalcbctjctcn  lücrbcn  qu§  getot  toexbcn. 

6i!^e  ha,  er  nennet  bie  gotlo^en  reichen  gottiS  bormolebettcn  unb  bic 
gIclüBigcn  gotti§  gclienebeljctcn ,  auff  baS  bic^  ^a  nit  üorbxie^,  naä)  bel)neni 
glatulicn  Ijinbcre  \)[}x  gro^  giit  nnb  bcin  armut.  äßay  lüiitu  mcf)r?  §aftn  :. 
nit  uBirfluifig,  lüic  fte  ^aBcn,  fo  toirftu  bennoi^  gnug  fjoBcn  nnb  ha^  lanb 
beft^en.  dlii  ha^  bu  ein  !^err  ber  tüettt  fet)eft,  feonbcrn  bu  toirft  guttiy  gnug 
()a6en  nuff  erben  nnb  t)m  lanb  tnonen  mit  gnttem  frib.  ®enn  gott  gebene= 
bet)et  biet;  ^etjtlic^  nnb  elniglid},  barunib,  hai  bn  l)()m  traiüift,  ob  bn  Inol  Hon 
bcn  gotlo^cn  bormalebel^et  unnb  befc^ebigt  h)ir[t.  Sßibbernmb ,  bie  gotlo^en  n» 
ret)d;en,  ob  fie  itjt  et}n  tje^tlang  nbirflnffig  f)aben,  ^o  Inerbenn  fie  bod;  t)or= 
terben  nnb  nit  t)m  Icinb  nnb  gnt  bleljbcn  fitjen,  fie  loerben  gelüi^Iitfj  an^ge= 
fd)nptft  unb  el)n  onber  bretjn  gefc|t,  barnmb,  ha§  fie  gott  t)ormalebct)et ,  unb 
l)()n  ent^eudjt  felju  gnab  |et}tlicfj  unb  cloiglid):  bcnn  fie  gletoben  nit  t)n  Ijlju, 
ob  fie  lüol  t)on  ntenfcfjen  gebencbeljet  unb  begabt  toerben.  ©arnmb,  ir)o  bie  i^ 
gerechten  ftnb,  ba  ()aben  fie  gnug  auff  erben  unb  blel^ben  t)m  gut  filmen, 
äßibberumb,  bie  gotlo^en  Jnerben  au^geJnurljelt,  Ino  fie  fi^cn  tjnn  guttern. 
2)a§  belx)ci§en  atte  furftentljumb,  rei^d)  unb  groffe  gütter,  bie  Inir  fe'^en,  Inic 
fie  I)l)n  unb  t)er  faren,  Don  el)nem  gefd^lerfjt  5um  anbern.  6if)e,  f^o  ^aftu  hav 
nrtetjl  ubir  bie  ,5el)tlidjen  gutter,  ha^  !ur|lid)  bcfdjloffen  ift:  ber  gererfjt  mu^  20 
gnug  f)aben  nnb  ber  ungcrcrfjt  üortcrben,  barnmb,  baS  ber  gerecht  got  trainet 
unb  ber  gutter  tool  brandet,  ber  gotlofs  tralnct  nit  unb  braucht  t)f)r  nit  InoK. 
511^0  le^en  )x>ix,  bQ§  5lbrol)am  unb  Sot  ret)d§  Jraren  unb  gerne  ^erbergetcn 
biepilgerim:  brumb,  ob  fie  Jool  !et)n  etjgen  lanb  unb  Dorrabt  I}otten,  bcnnod) 
blieben  fie  t)m  lanb  filmen  unb  batten  gnug.  2:. 

23.  $öon  gott  tüerbcn  hie  gcnge  hi^c§  manni§  gerirf^tet 
obber  gefobbert,  unb  fc^ne»  )t)eg§  l)at  er  gefallen. 

Si^e  ha  ober  mal  troft!    D^iit  aUetju  Jüirftu  Ijeljtlid^  gut§  gnug  Ijabcn, 
^onbern  altey,  Jna»  bu  tl)ueft,  bein  ganl]  leben  unb  loanbel,  aurf;  gegen  bic 
gotlo^en,  tüirt  fd/lennig  feljn  unb  fortgcljen,  barnmb,  ba§  bu  got  traloift  unb  30 
^^m  bi(^  unb  bein  fadj  ergibft,  Ijun  ganlj  betjuem  leben  l)^m  gelaffen  ftel)ift. 
^arnit  mac^ftu,  ha^  er  gefallen,  luft  unb  gleljd^  et)n  begirb  ^att,  beinen  loeg 


2  öermatebc^cten  KL       oufj  flcveüt  EFCI  ou^  gcreüttet  II   auSgcrot  K  3  t)ermale= 

bcljcten  KL  4  „bid)"  fe^tt  L  nicfjt  K  ücrbtic»  KL  noc§  KL  betne"  D  beinen  EFCJK 
5  gut  DKL  armut  DKL  G  ntd^t  K  u'Oerfluffig  D  uBcvfluffig  L  7  Tdä)i  K  10  ber= 
malcbct)ct  KL  11  uterflufftg  L  berterlöen  KL  12  nt(|t  K  gut  BDL  gutt  K  13  i)cv= 
matcbc^ctKL  14  cnjeudjt  L  uid^t  K  ntd^t  an  ^Ijn  L  IG  gut  BDKL  17  guttern  BD 
18  gurftent^umt  L      gutter  BD  20  über  L      gutter  BD     furfettci^  L  21  öerterlöen  K 

üerberljen  L  22  gutter  J5D  nirfjt  K  nicf}t  K  24  l^ettcn  EF(i  25  fitjcn  E  :^cttcn  EEG 
26  ntanncS  L  27  „obber  gefobbert"  fel)tt  L  28  ^üc^t  K      äeitUc^§  E      3et)tac^§  FGH 

29  QÜeö,  ba§  bu  L      bcn  gottoicn  EEG  30  forge'^en  D 


2^er  36.  (37.)  ^\alm  Saüib?.    1521.  225 

unb  tnanbel  ju  fobbern.  S)enn  ha^  f)c"6rei)c§  h)ortltn  ^  al^te  ^e^ffet  ntt  allein 
cjefallen  f)a6enn  unb  ]u  fe^cn,  -^onbcnt  ct)n  t)^tng  ßcgirb  I)a6en,  brtnnen  ^u 
fd)afien,  bomit  ange|et)gt  linxt,  tnie  gro^  begirb  gott  f)a6e,  etjiuB  folc^cnn 
menfc^en  )ocg  unb  tüanbelt  ju  fobbetn  unnb  mit  tjt^m  |u  fc^affen  ^aben,  auff 

5  ba«  niir  l]a  tntUig  tüerben,  t)f)m  ^u  tratüen  unb  alte  un^er  fad)  t)^m  Befel^cn, 
frei)  l)ct)m  ftellcn  unnb  auff  il)ni  gctnorttcn,  ^()n  taffen  mad)en.  5lber  ha  gegen 
fieptet  nu,  ba^i  fülcf)er  gotgefeEiger  toeg  nit  gefobbert,  t)a  t)orl)inbert  unnb  fur= 
iuorffcn  lüirt  öon  bcn  gotloßen:  ha^i  öorbreuft  benn  bie  natur.  S)rumB  nm§ 
man  fid)  ^ic  troften,  hai^  gott  gcfellct,  unb  öon  l^^m  gcfobbert  niirt  unfeer 

10  Uie^en,  nit  anfe^en  bie  ^inberniy  unnb  furtnerffung  bet  gotlo^en. 

24.  Unb  o6  er  feilet,  ^o  tüirt  er  nit  lüedgetoorffen, 
S)enn  gott  cnt^elt  t)f)n  Bei)  bcr  ^anb. 

5Day  fallen  morf)t  öorftanbcn  merben,  ba»  bcr  gered)t  3u  ti:)cl)len  funbigt, 
aber  ftel)t  ioiber  anff,  olB  Salomon  fagt  ic.    5lbcr  has  laffen  toir  i|t  faren  svncöu..  24, 

i''  unb  blel)ben  auff  ber  1)an,  ha^j  fallen  l)ie  l)et)ffe  §o  oiel,  alB  ob  er  e^n  mal 
unter(ige  unnb  bie  gotlo^en  obtigen,  al§  2)abib,  ha  er  öon  ©aul  unb  ^Ibfalom 
iagt  niart,  Unb  6t)riftnö,  ba  er  creutjigct  tnart.  S^enn  fold)§  fallen  tncret  nit 
lang,  gott  left  l)l)nn  nit  ligen  unnb  li^eg  geluorffen  fet)n,  ^onbernn  ergrel)fft 
fe^ne  ^anb,  ri^t  l)f)n  inibber  auff,  ha§  er  mu§  beftel)en  unnb  bleiben.    5i^amit 

20  troftet  bcr  gei)ft  nnb  antmorttet  bcn  l)et)mlid)cn  gcbancfcn,  bie  l)cnianb  moc^t 
^aben,  unnb  bei)  l)f)m  fclb  fagen:  "fja,  id)  l)abe  bcnnodjt  etlüa  gefct)cn,  bas  bcr 
gerecht  l)att  muffen  unterligen,  unb  ift  fet)n  fad^  gor  l^nn  bie  affc^cnn  gefallen 
für  bcn  gotlo^cn.  ^J)a,  fprid)t  er,  lieb»  finb,  lo^  ha'i  auä)  fcl)n.  6r  faUe, 
aber  er  lüivt  bennotf;  nit  fo  ligen  bleiben  unb  Oortnorffen  fel)n.    Gr  mii§ 

'.>:.  lüibberauff ,  ob  fdjon  alte  toelt  brau  t)or3tr)el)ffeÜt  l^a^c,  hm  gott  crtnifd)et 
l)^n  bct)  ber  t)anb  unnb  ^ebt  l)l)n  tüibbcr  auff. 

25.  ^d)  bin  jung  getüe^en  unb  ollt  tnorbcn  unb  l)ab  nod)  nie 
ben  gereiften  gefeiten  öor laffen  unb  fcl)n  tinb  nod) 
brot  gel)en. 

30  Sif)c,  ha  feijt  er  |u  mcl)rer  firfjerung  fe^n  eigen  crfarnng,  unb  ift  and) 

\vax,  bie  tegtid)  crfarnng  gibt§,  unb  muffen  bc!ennen  alte  mcnfc^en,  hai  alfo 


1  (&bxet)\ä)  L     hjorttin  L     lüc^t  K         :3  ansetjgt  L     gtotl  U  gro'j  K  grofä  L     cl)ney  L 
ü  jn  lüorten  K   in  tüortcn  FU      auff  ljt)ii  gelüavteu  1.  7  gotvgefcUigcv  E  got»  gcfcüigct  b"(i 

nic^t  K     gcforbbcvt  D     oct()l)nbevt  KL     öcrtoovffcii  L        8  ütrbveüfjt  10  »crbtcuft  KL       9  troften  L 
10  nic^t  L      ticmcicffung  L  11  ni^t  K  13  mod^t  L     ücrftanbcn  KL  14  fte^ct  L 

10 'Übfülon  F(i        17  gejagt  EFU II  jagt  tüitb  K     nic^t  K        18  nicfjt  K     fonbcv  KL        19  „unnb 
t)(cl)6en"  fc^lt  L  2i)  tvuftet  L      bcnx  1)      moc^t  L         21  felbä  L     bcnnod)  K     ctlun-^  HF(; 

ctwan  L        22  muffen  L        2:]  Uet)e§  D        24  nic^t  K     oevtuoiffen  KL        2.".  Dcv^iuel)ffclt  KL 
27  nit  II  2s  uevlaffcn  KL    nac^  DKL  29  gen  U  .il  muffen  L 

')  "fsr'.'? 

Sut^er§  Söetfe.  VIII.  15 


22G  2:er  36.  (37.)  malm  S^aöibg.    1521. 

fet).  SÖirt  a6cr  t)emanb  t)orlaffcn,  ha^  er  Brott  fucf)cn  mii§,  fo  ift§  gctoi^, 
bn§  ^()m  am  glotuBen  gcl6ro(^en  Iiat,  bariimb  er  aud)  rcc^t  unub  UlXid)  öor= 
laffcn  ift.  %hn  hii}i  brotf)  fiidjcn  obbcr  nodj  brott  ge^n  mii^  man  t»or= 
ftet)enn  alfo,  ba^i  er  ntt  l)UTigcr  (ct)be  obber  t)unger^  fterBe,  ob  er  InoE  arm 
ift  unnb  nid^ty  jubor  fjatt.  @r  tnirt  gelüiBtid)  ernceret,  ob  er  nit  iibrigö  t)at  & 
bi§  auff  ben  niiberri  tag:  gibt  t)I)m  el)ner  nit,  fo  gibt  t)f)m  ber  anber.  6^5 
mu^  fe^n  narung  geiöi^tid)  fnmmen,  tnie  tüol  bie  funbigen,  bie  l)I)m  nit  geben 
53uc.  ifi, '-'Off.  unnb  t)elffen.  SDenn  ber  arm  ßafaruy  luce  17.,  ob  i)t)m  ber  rel)d)c  mann  nid)t'3 
gab,  ift  er  bennoc^  erneerct  Innrben,  oby  tüolX  mit  armnt  tju  gieng.  \Hrmnt 
nt)mpt  got  nit  Oon  fcl)ncn  fjcl^Iigen,  aber  er  teft  fie  nit  nntergetien,  nod)  t)or=  i^ 
terben. 

2G.  ^illte  tag  ift  er  barm^er^id  unb  (eignet, 
Unb  fet)ne  !inb  h)erben  gebenebctjet  fet)n. 

^o§  ift  öon  bem  f)abenben  gerechten  gefagt,  ob  er  alfo  fei),  baS  er  finber 
f)abe,  fjo  berfelb  fc^on  an^teljlct,  gibt  unb  lel)l)et  tcglid) :  bennoc^  tuirt  er  unb  i^ 
fel)n  finb  gnug  l)aben.  3)enn  bie  gcbenebcljgung  ift,  ha'^  fie  loerben  gnug 
()aben  !^ie  unb  bort,  gar  !et)nen  mangel  lcl)bcn  an  le^bS  narung  unb  ber  feelen 
t)el)tt,  ob»  lüoll  3U  lret)len  nit  uberig  ift.  5üfo  i:)ahm  iüir,  toie  got  bie  glem= 
bigen  l)anbettt,  inn  3et)tlid)er  narung  unb  t)()ren  fachen,  ha?^  \v\x  \)a  fieser  fein 
inn  bel)ben  ftuden,  (fr  lüert  un^  nit  Oortaffeu,  unnb  luerbent  ba^u  gnug  I)oben  -m 
an  ber  narung.  Unb  alfo  gel)et  cy  aiiä)  geluifslidj,  fo  loir  gleluben  unb  un§ 
ber  gotto^eun  toe^en  nit  Oorbrieffcn,  nod)  betoegen  (äffen.  Xiarumb  tüibber 
()olet  unb  fd)lcuft  er  aber  mal  unb  fprid)t. 

27.  3Bet)(^  Oon  bem,  ha§  bo^  ift,  unb  tr)U  gntiS 

Unb  blel)b  nur  l)mer  bar.  25 

^IB  folt  er  fagen:  2a^  got  forgen,  t()n  nu  hn,  loay  gut  ift,   unb  la^ 

biä)  ni(^t§  betuegen,  bo^ey  3U  tt)un,  blel)b  nur,   toie  bu  bift,  t)mer  bar  unb 

i.^ctr.5,7. la^  gelten,  may  ba  gct)et,  Inie  aud)  ©.  5Pe.  fagt:  'äBerfft  auff  l)t)u  alle  etöer 

^ßi.  5r.,  23.forge,  benn  er  tregt  forge  ubir  unjj',  unb  pfa.r)4.  'äi>irff  all  bel)u  auligen  auff 

gott,  unnb  er  tuirt  bid^  tooE  bef(^irfcn  obber  oorforgeu  unb  nit  laffen  ben  ge=  30 
redjten  etüiglid)  belegen'. 

1  »erta^fm  KI.       ift  e§  EFG  2  uuticxcdjt  A15('I)KF(;iI  iinvcdjt  L       bcvtaffcn  KL 

3  bitj  1)  bis  K  bifö  L     Maä)  DKL     gc^cn  K     ocrftcljen  KL        4  nicl)t  K     f)iin9cx-  ftert»  EFG 
5  nidjt  K         G  nid^t  K         7  fomen  KL     nic^t  K  8  fiajatiiS  11      !<;.  1)         9  Sorben  DK 

10  nic^t  K      ntd^t  K     berterticn  KL  12  IcdOnct  DEFG  1",  ber  ]db  K  ic>  gebcnc^ 

bi'l)mig  KL         18  nid^t  K        20  ftudfcn  L    ntc^t  K     Dertaffen  KL    lücrbcn  L        22  „hJcfjen" 
fel)it   L    nic^t  K     öerbiicffiMi  KL  24  bofe  D  iof^  K  2«  mir  EFG  nur  II         27  nit  H 

pofc'j  D  28  5pcter  EF(}  29  aber  L  :(o  l)cfcf)itjen  EFG       ücrforgcn  KL       nitfjt  K 

„ben  geregten"  fcl}(t  L 


S;ct  36.  (37.)  ^)alm  S^aDiba.    1.521.  227 

28.  S)enn  gott  ^att  HeB  ha5  rec^t  unnb  öorlefftt  fet)ne  f)cl)= 
ligen  nit,  etüiglic^  lüetbcn  fte  6e()a((teTi, 
Unb  hi^  Ünber  ber  gotloBcn  lücrbcn  auß  gerottet. 
2)Qrff[t  nit  fotgen,  baS  beljn  redjt  untf)erge5e,  e§  ift  nit  muglicf):  bcnn 
^  got  ^Qt  xeä)t  lieb,  brnnib  muB  e§  erhalten  nnb  bie  gerechten  nit  Derlaffcn 
lüerben.     äßen  er  ein  abtgot  tnere,  ber  unrecht  lieb  l)ctte  ober  bem  rechten 
feinb  toere  iüte  bie  gotlo^en  menfc^en,  fo  §ettiftu  nrfac^  ]U  forgen  unnb  furchten. 
5l6er  nu  bu  loeljfift,  bao  er  ha?^  recfjt  lieb  f)at,  SIhki  forgiftu?  loa^  furc^ftu'? 
toas  .^toetjffclftu  ?    (i-tüiglic^,  nit  aUetju  3et)tli(^  toerben  fct)n  t)ct)ligen  erf)Qlten 
1"  unb  bie  gottlosen  mit  ünb  unb  allem  bem  tjtn'en  ausgerottet.     2)ic  ^et)ligen 
alt]ic  l)c^ffen  nit  hk  ^m  §^mel  fet)nb,  Oon  toilc^en  bie  f($rifft  feiten  rebet, 
Bonbern  gemeljniglic^  öon  bencn,  bie  auff  erben  leben,  hk  bo  gtelDben  t)n  got 
unb  burd)  bcn  felben  glaiüben  gottiy  gnab  unb  get)[t  t)aben,   baoon  fie  l)eilig 
genennet  Iperben,  al^  toir  alle  fein,  fo  toir  glelnbeu  toar^afftig. 

15  29.  S)te  geredeten  Jnerben  bcfi^en  ha?^  lanb 

Unb  brauff  blet)ben  l^mer  unb  l}mcr. 
2)a»  ift,  h)ie  broben^  gcfagt  ift,  6ie  i:)abcn  gnug  auff  crbenn,  burffen» 
nt)rgenb  benn  be^  gott  getnarttcnn ,  Ino  fie  toonen  ^nn  ber  toettt.  Xm  got 
left  fie  nit,  left  er  fie  aber,  fo  finb  fie  getüiBüc^  ungerecfjt  unb  gotloB,  on 
•.'0  glalüben  unb  traluen  ^nn  got.  Unb  al^o  ift  ha§  befc^loffcn,  hiV^  toir  nur 
gutt  tf)un  unnb  bletjben  auff  ber  ban  unb  tjm  lanb,  laffen  ijnn  forgen  unb 
macfjen.  5iu  folget,  tüa§  hu  }aä)  fet)  be»  gerec^tenn,  barob  folc^  loeBcn  fi(^ 
erf)ebt  tjloifc^enn  tj^nen  unb  ben  gotlo^eu. 

30.  £er  munb  beS  gerecfjteu  ticktet  tüct)^^ct)t, 

25  Unb  fe^n  |unge  rebet  boS  re(f)te. 

S)aruber  ^ebt  fi(^  ber  ^abber.   Sie  gotloBen  lootlenn  bie  gotli(^e  tt)et)B= 

^et)t  unnb  rec^t  nit  l)oren,  öorfolgen,  öorbamnen  unb  leftern  c§  für  narl)eit 

unb  unrecht,   unb   ge^t  ben  felben  fcljelcfcn  tootl  brob:    büS  Dorbreuft   benn 

unb  belüegt  naturüi^  hie  gerecf)ten,  unb  toerben  ha  huxä)  gereljtit  tuim  bo^cn 

30  unb  lüibbergellten  obber  rad^.    Xarumb  leret  fie  bi^er  pfalm  ftiUe  galten  unb 

t)mer  fort  faren,  tjmer  leren,  tickten  unb  reben  foli^  toel)B()el}t  unnb  rcd;t, 
_» 

l  oerleifit  KL           2  nit^t  K           :3  quB  gevcüt  EF(.J  auBgcreüttet  II  4  Satfft  D 

Satffift  ni^t  K     n\d)t  K     muglicf  L         5  ntcf)t  K         G  abgot  EFG  abgott  HL  7  furchten  L 

8  toetjft  L      S;a§   ber  ba§  L       futc^ftu  KL           9  ni^t  K            10  gottlosen  B  aüett  EFG 

QU§geteüt  EFG  aufegeteüttet  II         II  nic^t  K     finb  KL         12  anff  AC     ba  L  14  finb  KL 
17  oben  EFG      eeben  E      bürffcnä  L          19  nic^t  K     gctoiftig  D      gotlofe  D  gotio»  K  gottof»  L 

20  trotue  L          21  gutt  BUK  gut  L      bdn  L          22  folgt  L       folc^cä  EFG  25  feljnc  L 

xec^t  EFGL        2(;S:aru6etL     gotü(|en  EFG  ©öttltt^e  L        27  nid^t  K     ^oten  D  üerfolgcn  KL 

öcrbammcn  1'.  botbammcn  I)  ocrbamncn  KL     natrcit  IJ  narrcljt  1)         2S  gel)ct  L  ocvbreuft  Kl- 
29  natürlich  L       gerclj^et  L       pofen  D          :Jn  ftiü  BDL           :il  lernen  D 

')  Sßcrgl.  3i.  2tJ. 


228  2:er  3G.  (37.)  ^)aim  STauibs.    1521. 

c^otte  bie  fac^c  Befet^en,  l}^ene  (äffen  6et)ffen,  toueten,  .^ecncn  fnirffen,  leftcrn, 
fdjmac^cn,  fc^lnerb  bioffen,  Bogen  fpanncn,  fic^  ^enffen  unnb  ftcvtfcn  k.,  tüte 
gefacht. ^  £enn  gott  iDirt»  inoU  mac^enn,  %o  )X)t)x  feinn  nur  getüartten  iinnb 
t)mer  auff  ber  ban  bleiben  unnb  umb  t)^ren  U)iEen  nic^t  auff  ()6ren  obber 
nad)(affen.  (?§  mu^  bo(^  ^u  le^  ba^  urtel)!  bie^e^  öer^cö  bleljben  unb  !nnb 
loerben  \vxc  ber  §eüe  mittag,  bac-  ber  gerecfjt  ijab  rccf)t  unb  lüel}Blid)  gerebt, 
bie  gotlo^en  fein  narn  unb  unrecht  getoeBen. 

31.  £)a§  gefe^  gotti§  ift  tjnn  fcl)nem  ()er^en, 
Unb  fet)ne  tritt  hjerben  nit  f(^lipffern. 

Tarumb  reb  er  rccf^t  unb  ticktet  lüe^^t)el)t,  boö  gottiö  gefelj  nit  t)nn  bem 
bucf),  nit  tjnn  ben  orenn,  nit  nuff  ber  Ijungen,  ^onbern  l)nn  fetjnem  l)er|en 
ift.  (Tottis  gefet,  mag  uiemanb  redjt  öorftctjen,  e^  fet)  ^^m  ben  t)m  tjcr^en, 
ba§  erfe  lieb  t^ab  unnb  leb  barnad^,  tuilc^»  tf)ut  ber  gtatnb  t)nn  gott.  2)arumb, 
ob  bie  gotlofeen  tnoU  öiel  lüort  machen  öon  gott  unnb  feljuem  gefeit,  rl)umen 
fictj  ber  fcf}rifft  lerer  unnb  erfarene,  fo  reben  fie  bocf)  nimmer  rec^t,  nod)  luet}^= 
lic^:  benn  fie  l)aben§  nit  t)m  Ijer^en,  brumb  borftel)n  fie  fe^n  nit,  betreugt 
fie  ber  fc^cin,  hav  fie  bie  tuort  unb  fcl^rifft  füren,  unb  brob  imtetcu  unb  öor= 
folgen  bie  geredeten.  3tc"i,  beö  geredeten  tritt  fd^lipffcrnn  nit,  ^onberu  gelju 
getüi^  fte^  e^n'^er,  barumb,  bo§  er  ber  fad;  l)m  glatübenn  gelt)i^  ift  unb  mag 
nit  oorfurct  Itierbcu  burc^  mcnfd)en  gefe|  unb  bcl)lercn.  5lber  bie  gotlo^en 
fallen  unb  fd}(ipffern  allzeit  l)t)n  unb  l)er,  l)aben  feljnen  gelt)l)ffen  trit,  barumb, 
ha5  fie  gotti»  gefe^  au^er  bem  glalübeu  nit  rec^t  öorfte^en.  Unb  alfo  faren 
fie  ^in  unb  ^er,  tüie  fie  t)t)x  bunrfel  füret  unb  menfdjen  gefetj  lerct:  i^t  ift 
ba»  tücrd,  it^t  bi^  h)erd,  i^t  leret  man  fie  fuft,  itjt  ol^o,  unnb  fd^lipffern 
^^n,  \vo  man  fie  ijtjim  fürt  mit  ber  nafsen,  el)n  biinh  ben  anbern.  S)arumb, 
tüie  fie  nit  red)t  t)orftel)n,  fo  tuanbeltn  fie  auc^  nit  ret^t,  fo  leren  unnb  reben 
fie  auc^  nit  red)t.  '^loäj  tuueten  fie  umb  fold;  l)l)r  fd)lipfferig  lere  unb  leben 
mibbcr  bie  gelüiffen  lere  unnb  leben  ber  gerec^tenn,  lüoUcun  \)i}c  \)[]x  biug  allelju 
beftetigen. 


1  gott  I)      fac§  BDL      fccüefcfjcn  IT;       »nuten  K   »oiietcn  L      jenen  tnivfci^en  D  jcenen 
fntrff^en  K      Icrftern  A(^  2  jdjmaljen  lil)  fcf)[ol)cn  L    tttoffen  L  :]  gefügt  ift,  3:enn  1. 

4  ban  L      Ij^rent  L      ^orcn  1>  ö  ocrfe  EFG  (>  gerechte  1^  7  finb  KL      narren  K 

M  gotte§  I)         9  nic^t  K      f^li:pffcn  EFGII         10  nid^t  K         11  bued^  D     nic^t  K     nid^t  K 
12  niemanbtä  KF(;       »orftc^n  D  öerftc^cn  KL  14  rf)umen  KL  15  gefd^rifft  EFG      er= 

farer  EF(;  erfarnc  1-         10  nic^t  K     brum  li     üerfte^n  K  öerfte^en  L     nii^t  K         17  füren  KL 
wüten  K   nsueten  \j      öcrfotgcn  KL  18   fc^li^ffen  EFG     nid^t  K       ge^en  Kl^  19  „l)m 

gtartbenn"  fet)[t  L         20  nic^t  K     berfuret  KL         21  fcf)lipffcn  EF(;         22  nid^t  K     „red^t" 
fetjlt  EFG       iiorftet)n  i>  terftelien  KL  2.3  bundfen  EFf;       füret  ober  ßl)    füret  ober  EFG 

fiiret  obber  i>        leret:  itjt  bifö,  i^t  l)l)eniö  hierct  L         24  fünft  EF(;         2.5  j^l^nfiirt  K     fiiret  L 
2(>  nic^t  K       oerfte^n  K  oerftetien  L      nic^t  K  27  nii^t  K       ttJutcn  K  wueten  L 

•)  Süergl.  SJ.  14. 


2:er  3G.  (37.)  ^^fadn  Taüibe.    1521.  229 

32.  %cx  gottoßc  ii()ct  auft  bcn  gcrccfjtcn 
Unb  fu(f}t,  tüic  er  l)f)n  tobte. 

6ö  öorbreuft  l)()n  uniib  faitß  nit  tet)bcn,  baö  man  fcljn  lere  unnb  (eben 
ftxaff  al^  el)nn  unrecht,  unluelj^ücf)  tne^en,  baritmb  bcnc!t  er  nit  met)r,  bcnn 

5  tüie  er  fcljn  facf)  öefeftigc.  fai  tan  er  fnr  bem  gcrcrfjtcn  nit,  )rii(d)er  left  fel)n 
unrecht  nit  ungcftrafft,  barumb  tret)6t  ijijn  ]t):)n  falfdjei?  nießcn  bat)l)n,  baö  er 
be§  geredjtcn  I6§  t^erb,  l)l)n  nmbbring,  bamit  fetjn  lüe§en  rec^t  unb  ungeftrafft 
blet)6e:  tnie  bcr  '^ap]t  nnb  bk  icl)nen  oltietjt  unb  noc^  tfnm,  bie  miir  inoU 
fet)en,  bay  fie  gottiy  gefe^  aucf)  fcf}ier  nit  in  bcn  bucfjcrun  l)aben,  fcfjlncig  ban 

u'  im  ^er^enn.  ^oä)  tnolten  fie  bie  fet)n,  bie  ha  iuel)Bt)ei)t  tickten  unnb  rec^t 
leren,  tüuetcn  unb  ra§cn  brober,  löic  bie  toUcn  t)nnb,  on  auff  t)oxm. 

33.  ©Ott  aber  borlcifit  l)l)n  nit  ijnn  ferner  §enb 
Unb  öorbampt  t)I)n  nit,  ob  er  öor  urtetjltct  tnirt. 

©Ott  left  ben  gerccfjten  ioolt  ijnn  i^r  §anb  !ummenn,  er  dorleffit  l)t)u 
11  aber  nit  brinncn.  Sie  mugen  t)f)n  nit  bempffen,  toen  fie  l)t)n  gletjc^  tobten: 
ba|u  ()ilfft  l)()r  nrtetjl  nic^t,  ob  fie  gletjd)  rnmcn,  fie  t§un  e5  an  gottiö  ftat 
unb  ijun  gotti^  namen,  benn  gott  ricfjtet  ha^:>  gegen  urteil.  Xa^  fef)en  luir 
aucf)  ,]u  unBern  ^.cljtten.  2)cr  33opft  mit  ben  feinen  fjaben  ^otiannem  -^uB 
öorbnm^^t.  5Joctj  t)ilfft  fie  !et)n  bamncn,  fcl^n  fd)rcl)cnn,  feljn  plerrcu,  !ct)n 
20  tinictcn,  tct)n  toben,  fet^n  buUc,  tel)u  b(cl),  kt)n  figett,  tct)nbann:  er  ift  er  for 
blieben  unb  gcrumet  aE^cljt,  ha  f)att  fetju  iöifcf)off,  fclju  Uninerfitet ,  fel)n 
Äunig,  fet)n  ^urft  etttuoS  mibber  üormodjt,  n.n(d)ö  nod)  nie  bonn  feljnem 
fc^cr  gct)ort  ift.  2er  ct)nige  tobte  man,  bcr  unfrfjulbige  5lbel,*  maäji  ben 
lebenbigcn  6ain,  ben  33apft,  mit  allem  feljuenn  anf)ang  Un  fcljcrnn,  abtrinuigen 
-h  morbern,  gottisS  leftern,  fottten  fie  fic^  brob  |u  rcl)ffenn  unnb  berften.  (gr 
braurfjt  bie  eljn  fcljn  morttIl)n,  ba^  luir  fad)  moU  bienct,  'lo  jarfd)icnnn\-  non 
impiabit,  fcu  non  impium  bcclarabit,  ba^  ift,  ob  fie  l)l)n  cl)nen  fetjer,  ab= 
trunnigcn,  auffrurifc^en  urtcl)lcn,  Jnic  iljt  bcr  praud)  ift  bcy  iBepftifd)eu  ftuele§ 
unb  ferner  fecten,   bcr  papiften,  ^o  adjtv  gott  nit,  er  bamnet  l)f)n  nit  nad) 

2  imäjt  D       tobte   KL  3   Derbrcuft   KL       nic^t  K  4  ftrafft  EF(;L       nic^t  K 

5  bcftctige  H       tan  et  für  D   er  bür  E       ntc^t  K  c,  nic^t  K  7  lofe  BD    loj»  KL 

9  ni(^t   K       Iiucf)cru   L       benn  KL  II   »uten  K    hjueten  L       brober  KL       auftf)Dvcn  D 

12   üerlejfit   K    üerlcifet  L        nic^t  K  i:j  üerbampt   KL        bcrurtcljUet  K    ccrurteQlet   L 

14  lomen  KL      oerleifit  K  berleffet  L  Li  nid^t  K       mugen  li       nic^t  K       bcmmen  EFG 

tobten  L         H;  ha^ü  l)i(fft  fie  H  bar.^u  ()ifft  l)     ritemcn  1)  rf)umen  KL         18  ^o^auneö  EFG 
1!)  ücrbanH)t  KL       bammen  EFG  berbamnicu  !>  20  tuutcn  K  lüueten  L       „er"  Ijov  „for" 

fc^lt  I)  21   „unb  gcrumet"  fe^tt  J^      gerumet  K       aUe  jeljt  II  22  fonig  K  ,«unig  L 

Surft  L     üermoc^t  K  oermoc^t  L         2:]  unfi^ulbige  L     .^abd  K        24  feinem  EFG  fetjncm  IIKL 
2',  unb  brechen  EF(;    breften  II  2«   hjorttin   L       jofc^iennu   L  27   baclarabit  AHC 

abtrinnigen  K  abtrünnigen   L  28   auffrürifd^en   L      S3eptift^en  ABC   iöabfttic^cn   H 

ftucB  DKL  29  nic^t  K       bammet  KV(i  oerbamnct  L       nirf)t  K 

')  iüergl.  (frt.  ^Ilui-gabe,    Icutfdie  (Scl)rifteu  i^b.  27  3.220.  -)  '\l^''^y  xbi 


230  2:et  36.  (37.)  5ßfatm  Saoib?-.    1521. 

bem  urtct)ll.  äßie  c6cn  trifft  bcr  propf)ct  bcr  ^^apiften  gerieft  unnb  uvteljl 
l)nn  biBcm  öerB,  otfe  i)ett  er  nur  öon  l)()ncn  gcrebt!  ^^enn  fie  funnen  nit 
mel)r  benn  fc^er,  !e^cr,  !c|cr  f(^rel)cn,  njenti  fie  aber  foHten  auff  ben  plan 
tretten  unb  foic^y  6elriel)Bcn,  %o  erlüifc^cn  fie  baii  i)a^cn  panix  unb  i)aiim  fid) 
äu  ber  53^eÜBe  toagenburgf.  '■> 

34.  äöarttc  anff  gott  unb  ^a((t  fet}nc  iuegc, 
^0  irirt  er  bi(^  ergeben,  ^u  Befi|en  bo§  lanh. 
Sßenn  hie.  gotloBen  inerbcn  auf?  gerottet,  ^o  tüirftu  fel]en. 
5(6er  mal  öormanet  er,  auff  gott  tratüen  unb  guttty  t^un,  barumB,  ha^j 
bic  ungelaBuc,   btobc  natur  fit^  fc^iDerltdö  ergibt  unb  auff  gott  ertüegt,  ha^i  lo 
fie  getnartte,  bc§  fie  nprgent  fi{)et,  no(^  empfinbet,  unnb  fi(^  eu^ere,  ba§  fie 
ficf)tticf)  empfinbt.    5hi  ift  auc§  gnugfam  gefagt,  Inie  bic  bcfi^ung  be§  lanbt§ 
5uüorftef)cnn  fei),   nemlid;  ha^  el)n  gercd)ter  blet)b  unnb  gnug  t)att  and)  auff 
erben,  ba^u,  tno  er  |u  tüenig  ^att  ^et)t(ic^,  f)att  er  befte  me[)r  gel)ftH(^,  tnie 
9)hnc.io,29f.6^riftu§  lerct  unnb  fpric^t:  '2Öer  et)nerlei)  öorleffit,  ber  foH  e§  I)unbertfad)  i-^ 
tuibber^oben  auff  bi^er  hjellt  unb  ba|u  ha§  etnige  leben'.    2ßie  tnol  ic^  nit 
tniberfec^te,  ha§  fol(^§  erben  befi|enn  mo(^t  üorftanben  Inerben  nit  üon  el)ncm 
iglic^cn  gereci^ten  l)n  fonbcr^et)t,  fonbernn  öon  bem  ^auffen  unb  ber  gemeine, 
ob  h3o(  tn[(eid)t  etlic^  ^ct)tlid)  Oortitget  tnerbenn,  beunoc^  ^u  le^t  t)f)r  fame 
oben  blepbt,  tüie  bie  6l)riften  pnn  hn  tüelt  blieben  fe^n  unb  bie  f)et)ben  bor=  20 
gangen,  ob  t)^r  tnol  öicl  Hon  bcn  l)e^benn  ijet)tlid}  gemartert  unnb  üortilget 
*;5i.  nij.if.tüart,  inie  pfa.  111.  aud)  fagt:  'Selig  ift  ber  mann,  ber  gott  furcht  unnb  t)nn 
fei)nen  gepotten  begirig  ift.    ©ein  fame  iuirt  regirn  auff  erben,  unb  ha§  ge= 
fc^lec^t  ber  gerechten  Inirt  t)ormef)rct  mcrben  2C.'    2)od),  Inie  gefogt,  ubir  ba§ 
aiihj  tjait  et)n  i)glic^er  auc^  für  fic^  felb  gnug,  unb  gott  gibt  tjijxix  auä),  Itiaä  •-•••. 
er  barff  unb  bittet,  unnb,  tno  er§  nit  gibt,  ha  ift  gelniBlit^  ber  gerecht  %o 
iüillig,  ha^  er^  nit  l)aben  toitl  öon  got  unb  ineret  gott,  hci^  er^  t)f)m  nit  gebe: 
^0  gar  einß  ift  er  mit  gott,  ha^  er  ^att  unnb  nit  f)att,  luic  er  nur  lüill  für 
*i.  145, 19. gott ,  Inic  pfa.  144.  fagt:  'öott  t()ut  ben  lüillen  ber,   hk  t)i)n  furditen,  unnb 

ert)6ret  ^^r  bitten  unb  t)ilfft  pf)nen'.  30 

^a»  er  ^ie  fagt:  'bu  mirft  fcl)en,  tt)enn  bic  gotlo^en  au^  gerottet  toerben', 
ift  nit  öon  et)nem  fd^lcc^tcn  fe^en  gefagt,  fonbernn  nad)  bem  braud;  bcr  fc^rifft 
l)ct)ffct  c§  fc^cn  nac^  fel)nem  tüillen,  ober  ha^5  er  lengift  gern  gefcl)cn  l)ett, 
tüie  tö^x  auff  bcutf(^  fagcn:  bo5  Irolt  ic^  gern  fe^en.     -2luff  bie  tnel)^  fagt 

2  fonnen  K  fuiinen  L      nid^t  K  .j  Weu%e.  D  meufe  KL  6  ^alie  L  8  ouß 

gerciit  EF(t  y  bcrmanct  KL  10  ungetojfcnc  L       Höbe  KL  11  fid^  be§  euffete  L 

12  ftd^tltd^t  L  13  juDerftcficn  KL     Me^bt  L  14  barju  D      bcfter  D  ISöcrleffitK 

Dcrtefjct  L       l^unbertfeÜig  L  16  barju  D      ntc[)t  K  17    mocfjt   L       bcrftanbcn   KL 

nic^t  K  19  öertilgct  KL         20  finb  KL     öergongen  KL         21  öerütget  KL         22  h)er= 

bcn  L     futi^t  L  23  tegiercn  L  24  Uerme^rct  KL      ubn  L  25  aüc§  L      fettiä  L 

20  nic^t  K  27  nic^t  K       ni(ä^t  K  28  nicf)t  K  29  furchten  L  30  erbotet  D 

31   auß  gereut  EFG  32  nid^t  K  34  gerne  L 


tex  36.  (37.)  Wim.  Sabib-?.    1521.  231 

p)a.  53:  'Xn  i)a\t  mid)  auß  altem  ii6ell  crloBt,   unnb  mel)n  äugen  t)aben  ge^  >iäi.  .u, 9. 

fef)en  ^nn  meijne  fet)nben',  ha^  ift,  ^(^  f)ab  meinen  tüiücn  an  t)i}n  geief)en,  ba§ 

icf)  erloBt  unb  fte  tiortilget  fet)nb.     ^tem  pfa.  111.  'Xer  gerecht  tüirt  nit  Bc=*'.  112,8. 

tüegt  toerben,  bi%  bai  ev  fct)c  t)nn  fel)nen  feljnben'.     ^tem  pfa.  9u.  '£u  tuirft-i^i- 91.  s. 
5  mit  bel)nen  ougen  fet)en,  unb  bie  ftroff  ber  gottloBen  Irtrftu  fc^atüen'.    STnbber^ 

umb,  öon  bcn  fet)nben  jagt  pfa.  34.  'Sic  f)a6en  l)()ren  munb  n3Ct)tt  aufftf)an  m  35, 21. 

unb  getagt :  (^X)  jat),  (?t)  ja^,  unfer  äugen  {)a6en  gefef)en',  baö  ift,  er  ligt  bar= 

nt)ber,  e^  i|t  gefct)et)en,  ba§  lü^r  lengift  gern  gelegen  fetten.     B]o  anii}  'Dltic^ea» :!'»£{)•  4,11. 

''ilfpiciat  in   S^on  oculug  nofter,   £  ha^  uuBer  äuge  fel)cn  moc^t  l)n  3^on\ 
lu  büö  ift,  0  ba§  3ion  u6ir  gienge,  bo§  ioljr  gern  fe^en.     5Ubo  liie  auc^:  bu 

lüirft  fe^en,   toas  bu  gerne  gefe{)en  {)ettift,   tüenn   bie  gottloBcn  auB  gerottet 

töerben.    Xiße  lüe^B  |u  i'ei^et^  M't  fi-ift  gcmetjn  t)nn  ber  fcf^rifft. 

35.  :^c^  t)o6  gefe()en  eljncn  gotloBen,  ber  lüar  grehjlid)  unb 
^att  u<i)  erauB  gemacht  Inie  etjn  grunenbcr  lorSaum. 

15  -^I6cr  fetit  er  fe^n  erfarung  ^u  ct)nem  erempel  unb  ^et)c^en.    2^roben^ 

i\ai  er  e^n  erfarung  gefagt  öon  bem  gerechten,  ba»  er  no(^  nie  fernen  ^a6 
fe^en  öorlaffen.  i^oie^  fogt  er  et)n  erfarung  öom  mibbcrtct)!,  Don  bem  gottoBen, 
tnie  ber  Dorgaugen  fet),  unb  fpricfjt:  Gr  toar  rct)cf),  mcc^tig,  groB,  ha?^  fic^ 
ijberman  für  t)f)m  furcht,  unb,  \va»  er  fagt,  tf)ett,  ließ,  ha^  \vai  gefagt,  ge= 

2u  tf)an,  gelaffen,  benn  etjn  folc^en  bebeut  ba^  ^ebreifc^  tnortlin  5lri|,-  ba§  iä) 
%ib  t)orteutfd)t  'grctülid)'.  Xa§  bebeut  anä),  ba^2  er  ba,]u  tf]ut.  6r  bruftet 
fid)  unb  toar  furbrcdjtig,  tt)ett  fic^  erfur,  toa»  ettna^  fonberlic^  öor  alten, 
mac^t  fic^  breljtt  unb  t)oc^,  gte^(^  tüie  etjn  lorbatom  für  anber  betomen  aljetit 
grünet  unb  etrt)a§  fonbcrtidj  pranget  für  attcn,  fonberlid)  für  ben  |ambett)mcn 

2.5  ober  gartten  betomen,  ift  aud)  nit  ct)n  fdjtec^ter  pufd)  ober  nljbriger  baiom, 
be§  man  au^  toartten  unb  pflegen  muB,  U)itc^§  man  ben  tüilben  balrmen 
unb  ßebcrn  nit  tt)utt.  %i\i  muB  man  auff  biBcn  gottoBen  juntfernn  ouc^ 
fe^en  unb  fprec^en:  ©nebiger  t)crr,  lieber  juncEcr. 

36.  ^c^  gicng  für  über,  unb  fii)c  ^u,  ba  toar  er  baf)t)nn, 
30  ^d)  fragt  nac^  t)i)m,  er  toartt  aber  n^rgent  funbcn. 

©otc^  erempet  f)at  Sabib  an  bem  8aut,  '^c^itopf)et,  5lbfatom  unb  ber 
gle^(^en  tooE  gefe^en,  toitc^c  fur^tfam  toaren  i)nn  l)rcn  gotloBcn  tocBen.    llnb 

IcrloftKL  2  fetjnbc  L  :3etloftKL  uertitgct  KL  fitib  L  nic^t  K  fi  uffgettjon  H 
7  ,6^  ja"  fe^tt  K  9  moc^t  L  10  über  L  11  gern  l)ettift  geiel)en  K  auß  gereut  EFG 
14  grunenber  KL     lorbcrborom  L  lö  oben  EF(i  17  oertaifen  KL         18  Hergängen  KL 

19  t)eberman  L       furcht  ]>  20  Gbreifc^  L      hjortün  L  21  Derbeutjc^  K  berbeutjcfjt  L 

borju  I)  bruftet  KL  22  erfur  L  toar  HOL  für  KL  2-i  lorbcrbalum  L  onbern  EFG 
onbee  l)  24  grünet  1)      etroaä  fonberlic^a  EFG      ^ambalümcn  B  jaunboromcn  D      jaun= 

bomen  EFG  2b  balomcn  BD       „ift"  fe^ü  L       nibrer  EFG  20  mueß  D       beromen  L 

27  nti^t  K  alfo  IIK  juncteru  H  29  fie  L  30  war  EFG  .'31  ^Ibfalon  D  32  frut^t-- 
fattt  D      früc^tfam  11      jrcm  E  irem  FG  ire  H  ^:^rem  L 

>)  ajcrgl.  5Ö.  25.  ^)  "f^? 


232  ^<^^  36.  (37.)  $Pfalm  3}at)ib^.    1521. 

ct)e  man  fic^  um6[a[)c,  fo  iüavcn  fic  ba^Qn,  bo§  man  fragen  unb  fagen  modjt: 
äßo  fe^n  fie  ^Ijn?  3it§  "tt  tnar,  |u  unfern  |cl)tten  ift  ^opft  :3uliu»  oucf) 
e^n  folc^  man  geiDe^en?  Sßtld)  c^n  5tti^  nnb  giclt)üc^ev  ()crr  trar  bas!  ;^sft 
er  aber  ntt  öorfc^lDunben,  e[)e  man  ftc§5  öorjac^  ^  äl^o  ift  er  nu?  Iüü  ift  feljn 
trogen  unnb  prac^ten?  -2lt^o  fotten  tüir  nur  ftitt  !^olten.  6ic  töerben  alle 
ai%o  öorfc^njinben ,  bie  i^t  lüucten  nnb  hjoücn  bcn  ()l)mcl  Ijurftorcn  nnb  fclB 
umbftoffen.  Saft  um  nur  fc^mctjgen  cljn  tocnig  unnb  für  ubir  gcl)cn,  toir 
Ujcrben  unfe  fdjir  um6fef)en  unb  ^^rer  feinen  fe^en,  ^o  tüir  nur  gott  tratücn. 

37.  öaltt  bic^  nur  unfc^ulbig  unb  fi()e  iua»  auffric^tig  ift, 
5)enn  ha^  Ie|ft  cl)n§  fold^en  man§  ift  frib. 

jDi^e  unfcfjulb  ift  brobcn  l)m  18.  ber^  auf.^gelegt,  cy  felj  et)n  gefunbcr 
([iatüb,  ber  an  t}i)m  fel6  gnug  ^at  unb  nit  Bebarff  ber  fpitalifc^en  gcrcd)tid:cit, 
bic  fic^  mit  menfdjen  gefetscn  ober  lucrc!  flidct  unb  ber  glc^djenn  bettet  Incrdg 
Jit.  2,-.  fic^  bet)i(fft.  5)rum6  ift»  Bo  öict  gcfagt,  alB  ^4-^autuy  2^it.  2.,  Set)  nur  gefunb 
unb  rec^tfc^affen  t)m  c^nfeltigen  gIaU)ben  |u  gott  unb  tüanbet  ouffri(^tig  unnb 
reblic§:  bar  auff  fif)e  aUet)n  unb  richte  bid)  barcin,  ta^  gotloBen  gotlofecn 
fein.  Sif)c,  ^o  Inirt  bein  le^titß  frib  fel)n  unb  luol  ftcf)en,  hm  ift,  t)m  ftcrben 
unb  nad)  bem  ftcrbcn  tüirt  birfe  mol  get)cn.  3jic  tjebrcifd)  fprad)  t)ott  bic  artt, 
hm,  tt)o  iüir  auff  beutfc^  fagcn :  i&5  gef)t  l)()m  h)ol,  er  getjabt  fidj  Inol,  C5  ftct)t 
mol  um6  l)f)n  unb  auff  latinifd)  öalere,  bcne  Ijabcre  zc,  baä  l)e^ft  fie  frib 

i.a)!pj.37,i4.  ()a6en.  ^ilt^o  föenc.  o7.  fprac^  Sacob  ju  feljnem  fon  ^ofept):  'Öang  l)t)n  Ijnn 
fiesem  |u  be^nen  brubern  unb  fic^,  ob  l)t)n  frib  unb  bem  fielje  frib  fei),  unb 
fag  mir  lüibber',  hm  ift,  0B5  i()n  aud)  U30I  gel)c.    Xa  t)er  fumpt  ber  grufe  l)m 

jplj- ■^f.'/f^.C^uangelio  auff   Ijebrcifc^e  loel^Bc^  par  öobiy,   frl)b  fei)  cudj,   'miiä)5  \vix  auff 

21.26.    \)f^Y^^^  fügen:  Öott  gcb  euc^  gutten  tag,  guten  morgen,  guten  abent!    ^tem, 

l)m  abfc^c^benn  fagenn  tüt)r:  (3icl)abt  cud)  lool,  babt  gute  nadjt,  laft«  eud)  ioot 

get)cn !    Xoy  I)cl)ft  pa^  öobiy.    '^illBo,  Inen  bie  Icljte  ftunb  tumpt  bcä  geredeten 

unb  glehjbigen,  fo'getjt  e»  ^^m  lüol,  unb  ottc  fe^n  le^fti»  ift  frib. 


1   „10"  fc^Ü  L  2  finb  KL      nit^t  K  3  SBic  ein  U  4  nidjt  K       i)ev= 

jc^tBunbcn  KL     fic^  EFGL     beiiad^  KL     nun  1)  '>  ^ra(|cn  A(;K  ß  bcrfcEitomben  KL 

hjutcn  K  njuctcn  L     jurftorcn  Kli     fetfcn  EFG         7  über  L         9  uufd) utbig  L         11  oben  EFG 
12  ^^n  AC       nic^t  K  Li  lucicfcn  EF(I      bettele  itercEö  1)  14  3)orumb  ift§  ml  fo  L 

ift  1)      ift  e§  EF(;  l.j  rcc^tacfcfjaffen  EEG  17  Ictjtig  KL  18  tuirt  c§  bir  EEG 

(Sbrcifc^  L         19  gcfjct  L      ftef)et  L         21  6enc.  am  37.  EEG      6Jef)C  KL         22  biubcrn  KI> 
fit)e,  ob  K       ftd^e  1)  23  mii'3  EFG       ob  c§  EEG       font^jt  K  tunH)t  L  24  ebicifd^c 

wc^fa  L     cnc^  L         2.')  gebe  eud)  cl)n  gutten  L  20  la^t  EFG         27  Stfeo  ABC     fomjjt  K 

tumpt  L  28  gebet  KL 

»)   c:b  nib-r 


I^cr  36.  (37.)  •^]alm  Tabibs.    1.521.  233 

38.  2)ie  abtrünnigen  Incrben  üortilgct  tücrbcn,  ct)ncr  mit  bcm 
anbcrnn, 
Unb  bo»  le^tc  ber  gottoßen  tüirt  anBgciottct. 

Ta§  ift  bOiS  tt)ibcr  fpicl.  Tic  gerechten  6Ict)6cn  unb  gct]t  \}f)n  tnol,  bic 
■■'  abtrünnigen  gef)n  unter,  unnb  gc^t  ^{)n  übet  ijun  l)t]rem  legten.  'Jlbtrunnige 
t)el]ffen  t)ie  bie  nit  gefunb  l)m  gtamben  finb,  Initc^e  bcr  ?Ipoftel  bct)fict  '^Ipoftataä' 
2.2intot§.4.,  Xie  ba  öom  glaluben  auff  bie  tucrtf  unb  gcie^  faEen,  iüie  i^t  biei  lim.i,  i. 
^apiften  t^un.  Xrumb  tüirt  l)()r  le^tiy  nit  ningen  be|tef)en,  e-:;  nuiB  unfetig, 
fribloB  feljn  unb  au^  gerottet  tücrben:  benn  allein  ber  gefunb,  frifdje  gtalübc 
i'j  befte^t. 

@ö  mochten  bieße  jiüeen  fcr§  auc^  tt)ol  fcrftanben  hierben  öon  bepben 

Partien,  nat^gelaffncn  erben  unb  guttern,  ba§  bie  met)nung  fet):  Xic  gerecfjten, 

ioa»  [ie  '^ijnber  ]iä)  taifcn,  ba^i  befte^et,  unb  gebt  ^f)m  tüol,  Irie  broben  tjm 

26.  üer^  gefagt  ift,  ha^  be-j  gerechten  finb  aud)  gnug  incrben  baben.    ^Iber 

!■•  aKc§,  1x105  bie  gotlo§cn  Ijinber  fic^  laffen,  tiorfc^iüinb  unb  fumpt  ]U  [etjenß 

unter,  h)ie  pfa.  108.  fagt :  'Se^n  gebec^tnife  fott  tjnn  ctjnem  gelib  bei  ge|t^tec§tl  wi.  m.  in. 
öortilget  h)erben'.    S)a§  fif)et  man  aud)  tegtidj  t)nn  ber  erfarung. 

39.  S)al  ^e^lt  ber  geredeten  ift  öon  gott, 

2^cr  ift  l}f)r  ftercf  ipm  ber  |el)t  i)()ri§  gebrengl. 

20  Xa§  b^^tt  bcr  gotloßcn  ift  bon  Q()n  felb§,  unnb  iyf)r  ftercf  ift  i)br  eijgcn 

mad)t.  Sic  finb  groß,  biet,  rel}d)  unb  mec^tig,  burffen  gottiS  ftercf  unb  f)ebU 
nit.  ''Jlbcr  bie  gerechten,  hie  \)i)x  gcfidjt  muffen  abeferen  öon  altem,  bal  man 
fit)ct  unb  fulct,  unnb  altcbn  gott  traiücn,  hk  f)aben  fet^n  tjcl)!,  noc^  ftercf,  ben 
bon  gott,  h)itc^er  (cffit  fic  aud)  nit  unb  tf)ut,   tüic  fic  b^n^  glclüben  unnb 

•:r,  tralnen,  alß  bi§er  folgenb  Ic|te  öcr^  befc^teuffct  unb  fagt. 

4U.  Unb  gott  Iturt  bbn  f)elffen  unb  iuirt  fic  er  rebten, 
Gr  tüirtt  fic  errebtcn  Oon  hen  gotloßcn 
Unb  tötrt  fie  fetig  mad^cu:   benn  fic  baben  in  tjijn  tiortramet. 

6i^e,  6i^e,  toitd)  ebn  rc^djc  .^ufagung,  großer  troft  unnb  ubirfluffigc  er= 
:m  manung  ift  ba»,  ^o  tn^r  nur  tralücn  unb  glemben.    ^um  erften,  Öott  f)ilfft 


1  aBttinnigcn  K  atttunnigcn  L      bcrtilgct  KL  o  aiife  gereut  KI-X;  4  ge^ct  L 

')  obtrinnigen  K   abtrünnigen  gcf)cn  L       gc^et  Kl.        i)l)rcn  I.        "Jlbtrinnigc   K    xUbtrunntge  L 
6  nic^t  K  8  nic^t  K     mugcn  KL  'J  außgereüt  K  au}]  gereut  ¥('<  Id  befteljet  KL 

11  mochten  L  12  noc^gclafien  1)      güttcrn  KL  13  l)tnber  jn  K  ^inber  in  F(;      getjet  KL 

\)i)n  D     oben  KFG     „lfm"  fe^lt  K  lo  aEi§  ü     ^inbcr  jn  E   ^inbct  in  FG     Dcrfc^toinb  KL 

!ompt  K  !umpt  L  16  crbiij.  K      aimem  E     geub  I)      gefc^elc^tä  ABC  17  bertitget  KL 

19  5^rcg  L  21   „unb"  bot  „mcd^tig"  fe^tt  EF(;       burffen  L  22  nit^t  K      muffen  KL 

ableren   K  2'i  unb  emj)finbt,  unnb  EF(;      futet  L      nodjt  K  24  nic^t  K      glauben  K 

25  borgenb  II     befc^tcuft  L         2*!  „er"  fe^tt  L         28  ^abcn  l)l)m  L     üertraiuet  KL        29  fi^c, 
h)ol  ain  EFG      ubirflüffige  K  uberflüffige  L 


234  2;er  36.  (37.)  5ßialm  3^abib§.    1521. 

l)^n  ncmüc^  mitten  ijnii  km  ubcU,  Icffit  fie  nit  allein  brtjnnen  ftitfcn,  ift 
bct)  ^^n,  ftctcft  fic  nnnb  ent()cUt  fic.  llBir  ba«,  nit  alictjn  r)ilfft  er  l)f)n, 
^onbern  errcbtct  fie  and;,  baS  fic  cranB  fnmmen.  £enn  bife  [)e6reifcfj  h3ortlin^ 
^et)ft  et)gcntlic^  bem  unglnct  cntlanffen  nnnb  barüon  fnmmen.  Unb  ha5  bie 
gottoBen  öorbrieffen  moc^t,  §o  brurft  er  fie  mit  namen  au§  unb  fprid^t:  @r  ^ 
tüirt  fie  errcbten  öon  ben  gottoBcn,  o6»  l)()n  Ictjbt  fct),  nnb  foü  t)^r  tüucten 
fie  nichts  t)c(ffen,  Inie  Inol  fie  mel^ncn,  bcr  gcredjt  foU  i^n  nit  enttanffen,  er 
muffe  öortitget  merben.  3"^  britten,  nit  attetjn  crrebtct  er  fie,  B^nibcrn  mad)t 
fie  auc^  felig,  ha^  fic  l)infnrt  uit  me^r  t)nn  nngtndE  fnmmen,  unb  ba»  alle» 
i'f.9i,u-i6.barumB,  ba§  fie  l)()m  öortraiDct  t)a6en.  ^^(1^0  fpricfjt  er  aui^  pfa.  9. '^arnmb,  k' 
ha^j  er  l)nn  micf)  t)ortralt)ct ,  ]]o  mit  ic^  l}t)n  errcbten  nnnb  befc^irmen,  benn 
er  erfenuet  meinen  namenn.  @r  f)att  mic^  angcrnffcn,  brnmb  tüitt  id)  t)t)n 
erkoren,  ^c^  tviü  bei)  t)f)m  fel}n  l)nn  fcljnem  nbeü  nnb  mitt  if)n  eran^  rct)ffen 
unb  tüit  t)ijn  ]n  et)rcn  fcijcn  unb  IniE  i^n  füllen  mit  lengc  ber  tage  nnb  t}l)m 
offenborn  met)n  ^et)tt'.  0  ber  fc§cnblic^cn  untrcln,  mifetreln  unb  öorbampten  i- 
unglatüben,  ba5  tol^r  foldjcn  rel)c^en,  medjtigcn,  troftlidjcn  5ufagungen  gotti§ 
nit  glemben  unb  ^appelln  %o  gar  Icic^tlidj  t^nn  geringen  anftoffen,  ^o  lüir 
nur  bo^e  tnort  bonn  ben  gotloBcn  l^orcn.  .^ilff  gott,  bal  tvtjx  et)n  mal 
rechten  glatüben  ubirfummcn,  ben  \vt)x  fc^cn  t)nn  aller  fd^rifft  gefobbert  töcr= 
benn.    5lmen.  -'J 

S^icBcn  pfalm  tüitl  iä)  cn(^,  lieben  frunben,  tiur  troftnng  nnnb  üor= 
(Sun.  ,■.,  ivt-manung  gefanb  l)abcn,  '^lad)  bcr  lere  S.  5pau.  (i'pl).  5.,  ba  er  fprid)t:  '5)l)r  foEt 
mit  cnc^  fclb  rcbcn  ijnn  ben  pfalmcn  nnnb  lobfangen  unb  gctjftlidjcn  lieben, 
fingen  unb  Hingen  l)nn  etürcn  t)ert;en  gott  bem  batter,  bang  fagcn  altjc^t 
ubir  allen  bingenn  l)m  namcn  uuBcr-^  l)crn  ^^efu  6l)rifti  ?c.'  Sßild)»  ic^  2.s 
bod)  tl)u  nur  umb  bcr  tucidjlingcn  millen,  benn  hcn  ftarden,  bic  unter  euc^ 
finb  (öon  gotti§  gnaben),  tüottt  ic^  fclbcr  lieber  3ul)6ren  nnnb  öon  t)f)nen  lernen. 
S)arumb  fct)b  gctroft  nnnb  blcljbt  l)nn  ber  lere,  bic  lj()r  gcl)6ret  l)abt  unb  noc^ 
:^orct,  laft  euc^  bic  gotlofcu  mit  i^ren  toben  nit  erjdjrecfcn,  benn  lul^r  l)abcn 
fie  gott  lob  ^o  fernn  gcfc^logen,  ba»  fie  nit  mel)r  funbcn,  ben  toben  nnb  cr=  :"j 


1  ntd^t  K         2  UUx  L      nic^t  K  :J  cwcbtc  HKG      fomen  KL      gbreijd^  tüortün  L 

4  unglüg  L     baüon  L     tomcn  KL  5  uci-bncifeii  KL      moc^t  L      brucft  1^  B  loutten  K 

h)uetcn  L         7  nic^t  K  8  muffe  KL      Uertifget  KL      nicifjt  K  9  tiinfüro  EF(J     nt(3^t  K 

uuglucf  L     fomen  KL         10  bettraiuct  KL        llbaSerm^rL     bertroluet  KL        L3  erkoren  KL 
fernen  D  14  füllen  K  15  offinliaru  K      öctbam^jten  KL  IG  tr6ftlt(^en  L       ,311= 

fagung  H  17  nic^t  K       anftoffen  L  18  f)ofc  D     -l^otcn  DK  19  utirfomen  K 

ubcvfomen  L         21  pfatmen  LFd     ftcunbcn  DKL     troftnng  L    öermonnng  KL        22  ^aut.  DK 
Sant  5|?aut§  EKG  23  fetbö  L     rebcn  mit  ben  D     lotigfangen  KFU  lobgcfcngcn  L         2h  ob 

aÜen  EFG      über  L  27  genaben  EEG       Juroren  D  28  geboret  D  29  :^orct  KL 

jrem  Ell  trem  FG  ^^rcm  K       ni^t  K  W  nid)i  K 


3:er  30.  (37.)  ^]aim  ^abibi^    1521.  235 

funbcn  fetirt  al§  bie  ba  gar  m(^t§  öorftef)en  tjnn  6t)ri[tUcf)en  fadjen,  iiutib, 
t)^c  me£)x  unb  Icngcr  fte  fcfjrcljcn,  f(^ret)6en  unb  inuetenb,  l)^e  btinbcr  fte  tüer= 
ben  unb  groffer  tort)et)t  betoeljBcn. 

3)al  mugt  t)f]r  mercfcn  an  bcn  Soöonicrn,  an  bcn  ^ParifcTn,   an  hm 

•^  9ionternn,  auc^  an  unfern  natf balrren,  bcn  Setiptüfc^enn  fopI)i|ten.  Se^et,  tüte 
nerrifc^  bing  fte  für  geben,  ba^  fic§  e^n  fte^n  uötr  fte  etBannen  moc^t. 
9^eh)Itd^  ^ot  t)f)r  et)ner^  mtjr  fottt  epnen  ipxuä)  füren  au^  bcr  f(f)rtfft  unnb 
6eir)et)§en,  bag  bie  teutt,  bie  man  gcmepuigtic^  pricftcr  i}et)ft,  t)n  ber  fc^rtfft 
facerboteg,  priefter  genennet  lt)urbcn:  toenn  et  ba§  t^et,  ^o  foHt  er  getüunnen 

10  l^aben,  ^ab  t)^m,  ^apft  unb  allen  5)>apiften  tro|  gepotten,  Bictt  t)()n  aui^  noc^ 
tro^.  ?l6er  tt)o§  t()ut  ber  arm  menfc^  ?  D31it  grojjem  luueten,  lefternn  unnb 
fc§ret)en  tobet  er  unb  BclDep^ct,  bog  er  ]o  gar  ftotf  bünb  unb  ftet)n  tott)b  tft, 
ba§  er  auc§  nit  t)orftef)t,  maö  i(^  frag,  unb  tüaö  er  anttlrorttet.  ^c^  fobber 
fdirifft  öon  t)()m,  Bo  anttüortct  er  mir  ber  lerer  fpruc^.    ^c^  frag  nac^  bcr 

«5  feonnenn,  ^o  iüct^^et  er  mir  fctjne  latern.    ^s^  frag:  2So  ift  bie  f (grifft?  feo 
fpric^t  er:  '2ritt  erfur,  Slmbrofi,  tritt  er  für,  Gljriltus',  unb  ber  glel)(^en.- 
©i^et  ba,  ift  ba^-  nit  et)n  fpiel  bcr  batoletüt  |u  ^abilonien,   bk  ba  ^ol^i.ajioj. n,». 
bringen,  tuen  man  tpaffer  rufft,  unb  fc^retjenn  benno(^,  alB  l)etten  fie  e§  faft 
tüoE  troffen!    äßer  tan  fic^  boc^  für  folc^en  gro6enn  topffen  furct)ten? 

•■^0  Stern,  ba§  ift  noc^  biet  fpottifc§er.    6f)riftu§  fpricf)t  l^latt.  5.  '5)t)r  fet)b  niattD.  s,  la. 

ba^  falt;  ber  erben':  ben  l)ct)ft  er  aucf)  crfur  tretteu,  unb  foU  bamit  betoel^Bc«, 
ba^  fie  priefter  t)nn  ber  f (grifft  ^et)ffcn.^  630  benn  bk  leut  ^0  toll  ftnb, 
boy  be^  t)^n  'fal|  ber  erbenn'  ^0  fiel  f)epft,  alfe  't)l)r  fct)tt  priefter',  h)a§  foE 
mann  matten,  benn  fie  nur  toben  unnb  lüuetcn  lafjcn  unnb  borac^ten?    ^s<i) 

25  ^off,  tüirt  er  me^r  f(^ret)ben,  ^o  tuirt  er  nod^  fagen,  ba»  bcr  fprcngtücbbct 
unb  bai-  rauc^fa^  t)n  ber  fc^rifft  I)el)ffe  auc^  priefter.  S)ey  narrnlücrtf»  fiub 
alte  fcQu  buc^cr  üoE.  Xrumb  furcht  eucf]  nitt  unb  fel)b  getroft:  ba^  forteijt 
()abt  t)!§r,  ba§'  ber  ^apft  unb  fet)ne  5papiftcn  nic^t»  funbcn  pn  bcr  fc^rifft, 
auä)  t)tix  e^gen  bing  nit,  borfte^enn.    S)a§  i)at  gnugfam  bctnep^et 

1  finb  L       Derfte^en  KL       G^riftcnlicfjcn  EFG  2  touten  HKL  3  groffer  L 

4  mügt  L  5   Slomcrn  KL      nac^batorcn  D  6  bo»  fie  et)n  D       über  L  moc^t  L 

9  h)crben  FGL  11  rtuten  K  loüctcn  L  13  nid^t  üerftc^t  K  oerftc^et  L  l.j  tt3Ct)ft  L 

10  erfur  L  er  für  L  17  St^e  EFG  ©e^et  KL  nic^t  K  Is  bringe  I)  rafft  1^ 
Lettin  D  19  für  L  fopffen  furd^tcn  KL  20  f^jotlid^er  EFG  fpottifd^er  KL  21  crfur  L 
24  tDuten  K  tuueten  L  öcrac^ten  KL  25  er  m\)x  mti)x  K  2G  „ba§"  fe:^It  L 
27  büc^er  L  Sarumb  furcht  L  nidjt  K  bcn  fortatC  EFG  28  bct  fcfjrifft  D  29  niti^t  K 
ücrftef)cn  KL 

')  ^terongmu^  (imfer.  äiergl.  örtamjcr  Süi^g.,  Xeutfd)e  Sdjriften  3^b.  27  @.  233 ff. 
be  Sßette  IE  S.  27.  „.§ieront)mt  (imferc'  Cuabruplica  ouff  Euters  ^ungft  i3etf)aite  antlourt,  fein 
rcformation  Befangcnb."  1521  93(.  33''.  -)  aicrgl.  „CunbrupUca  jc."  331.  a?ij»ff.    „C^'i^rillua" 

crfd)cint  I^icr  nidjt  in  ber  9teif)e  ber  aufgerufenen  „liben  alten  üetcr",  .s^icrontjmu'?,  'Jlmbrofiue, 
Stuguftinu^,  Crigcnes,  3lnac(ctu-:<,  foubcrn  lütrb  non  C'^mier  etft  St.  5''  ^i"  ^"-"^  (irfiäruug  t)on 
2.6or.  :i,  6  citirt.    Cutfjer^  (ütat  ift  fomit  nidjt  ganj  genau.  ')  33erg[.  „Cunbruplica  JC." 

5Bt.  SBiijaf.    be  Sßette  a.a.D. 


236  3:ct  36.  (37.)  5ßfatin  S^aötb?.    1521. 

3um  elften,  Sljlocfter  öonn  iHom,  md)  t}i]m  3o^anne§  Gtf,  batnad) 
9i^Qbinu§,  barnad)  6atl)arinu§,  bornacf)  (£oUen  unb  ßoöen,  batnad)  bei  Söapft 
mit  fel)ner  bullen,  i^t  6etticl)i3ct  e5  oud)  ^Vu-tfj  unb  l^atomu»  öon  Süben,  unb 
3u  letit  troücn  auc^  el)nl)er  bic  jbeen  papl)x  id)enbei:  ju  ^el)pt3id.^  'J)i}x  fel)ncv 
loill  an  bie  fdirifft,  mcnid)en  lere  unb  l)t)ic  tretüm  Bringen  fie  erfur  unnb  -. 
finden  l)t)ren  fingen  tanlj:  Irit  erfur,  tritt  erfur,  blct)6cn  boc^  l)mer  baT)^nben.''^ 

älJenn  mä)  aber  t)emanbt  üon  t)t)nen  antaftet  unnb  fpric^t:  ''Man  um]]  ber 
35ctter  aufwiegen  f)aben,  bie  fd)rifft  fet)  tundel,'  Solt  l)t)r  anttuorttcn,  cy  fei) 
nit  njar.  ©5  ift  auff  erben  !e^n  f lerer  bud)  gefc^ricben  benn  bk  t)el)ligen  f (grifft, 
bie  ift  gegen  alte  anber  bud)er  glel)d)  iüie  bie  f^onne  gegen  alte  lied)t.*  Sie  i^ 
reben  fotc^  bing  nur  barumb,  ha^  fie  unf^  auf^  ber  fd)rifft  füren  unb  fic^ 
felb§  3U  met)ftern  ubir  unfj  cr()eben,  ba^  In^r  l)§rc  tretom  prebigen  gletüben 
foKenn. 

(So  ift  cl)n  gretülic^e  grof.^e  fd^mad)  unb  tafter  Iniber  bie  t)el)lige  fc^rifft 
unb  alte  6f)riftcnl)et)t ,  f,io  man  fagt,   bay  bie  ^etjligc  fc^rifft  finfter  fet)  unb  i-^ 
nit  f^o  ftar,  ba6  fie  t)berman  mug  t)orfte()Cu,  fel)nenn  glatnben  ]U  leren  unb 
bett)et)f,3en.   Sa»  merd  ba  bei):  Soltö  nit  grof,3  fd)anb  fel)n,  ba^^^  id)  obber  bu 
et)n  6t)riften  genennet  Irere  unb  tüiffct  nit,  h)a§  idj  gleubt?    5lßel)f,3  i(^  aber, 
hja^^  ic^  gletnb,  f^o  loel)f5  id),  loay  l)nn  ber  fc^rifft  ftel)ct,  lDcl)l  bie  fd)rifft  l)at 
nit  met)r  benn  6l)riftum  unb  (il)riftlid)en  glalübcn  l)nn  fid).    Xrumb,  Incn  jm 
ber  gtalüb  bie  fd)rifft  nur  t)inet,  f^o  ift  fie  l)l)m  fjo  tlar  unb  liec^t,  ba»  er 
on  alter  93etter  unnb  lerer  glofacn  fprid)t:  3)a§  ift  red^t,  ba§  glelüb  id)  aud). 
8old)  licc^t  unb  Uiarl)el)t  Inottten  fie  unf,^  gern  öortundeln  unnb  l)aben  er= 
funben  auB  l)^rcm  topff  fibem  implicitani,  fibem  crplicitam,  ba^  ift,  e^n  e^n= 
gefalltetcn  unb  au^gefalltet  glalrben,  fpred^cn,  ber  gemel)n  man  i\db  ben  c^n=  2.-. 
gefatlteten  glalnbcu,  fie  aber,  alfj  un^cr  mcl)ftcre,  ben  auB  gefällten,  unb  ift 
bcl)biB  erlogen.    5ie  funben  aud;  nit  ei)nen  artidel  bey  el)ngefaEteten  glalnbenfi 
anljel)genn. 

2)cnn  h.10  ift  bod)  flerer  gcfd)riebeu,  bay  gott  f)i)mel  unb  erben  gefd)affeu 
l)ab,  ß^riftuö  geporn  Don  ^JJiarien,  gelibcn,  geftorben,  auffcrftanbcn  unub  alti§,  30 

1  ©ilöcrftcr  L  ^oanncä  1)  2  ßoüen  L  5  evfür  L  ß  „tj^ren  fingen"  fe^  KG 
erfur  L  erfur  L  7  fpri^  ABC  8  au^Icöung  L  9  '^ailig  EFG  ^e^ügc  Iv  10  aßen 
onbern  Ell       „oüc"  fcf)ü  L      bud^er  KL       odcn  ticc^tcn  V.Vd   aüe  liec^t  H  H  füren  L 

12  über  DL  glahjbcn  L  14  gretutid)  i>  Pi  nicfjt  K  l)cberman  L  mug  L  berfte'^en  KL 
17   nic^t   K       fet)  ABC  18  Weren  1)      nirfjt  K      glciubct  L  20  ntc^t  K      Gbrifton  L 

SJoruntb  L  21   l)orct  1»  22  aüc  L     „glofjcn"  fc^lt  L     glohJb  L  23  gerne  L     Dcr= 

tuntfelu  KL  24  l)ngcfaUtctcn  gtoubcn  unb  aufjgcfQltet  glauben  H     aufegcfaltcn  KKUL     e^n-- 

gcfatte  ]>  26  unfere  H      me^ftcr  DL  27  baibe  E      batjbe  FG       erlogen  K       nid^t  mit 

e^nen  K     etjngcfalten  L  30  *Dlarta  EF(iL      aUc§  L 

')  (fmfcr  unb  9Uliclb.     "i^crgl.  S^b.  VI  6.2^4.  -)  l^crfll.  («-nifcr,  „Cuabruplica  n." 

33L  Sii^ff.  ')  33eri]l.  (<^infcr,  „SÜMb'  ba'i  öndjriftcnlidjc  Inid)  ^JJJarttni  l'uterö  5luguftincr'>, 

an  ben  lelütftficn  ?lbel  an^floui^on  aiortcfluniV'  1521  «1.  Stja.  „Duabruplica  jc."  5ÖL  SDüj'^ff. 
Sutl)er,  (Sri.  Slusg.,  Teutfd^e  Sdjriftcu  335.27  ©.  243  ff.  ••)  SergL  terl.  2lu§g.  o.  a.  D. 

6.  244  f. 


2:et  36.  (37.)  ^Pfatm  Saöibs.    1521.  237 

tüQ§  h)i)r  gletüBen,  benn  i)nn  ber  5Bi6el?  3i}cr  ift  l)(]C  §o  gro'6  geincBen,  ber 
folc^5  gelcBen  unb  ntt  oorftanbcn  t)abe  ?  2er  3>etter  biidjcr  unb  ber  paptften 
lere  fetjn  le^enmol  finfterer,  lt)a§  fie  on  fc^rifft  baöon  gejagt  t)a6en.  5)a§  ift 
tDoI  iDar,  cttlic^  fpruc^  ber  fc^rifft  finb  tuncfel.    5I6cr  linn  ben  ielbeit  ift  nic!}t>3 

■■•  anbetB,  benn  eben  ftaB  an  onbern  orttern  X)n  ben  flaren,  offenen  fpruc^en 
ift:  unnb  ha  tummen  fe^er  !^er,  ba^  fie  bie  tuntfettn  fpruc^  faffen  nac^  t)f)rem 
el)gen  öorftanb  unnb  fechten  bamit  toibber  bie  ttarenn  fprud)  unb  grunb  beS 
gtalübenä.  S^a  t)a6en  benn  bie  Detter  n^ibber  fie  geftritten  burc^  bie  ftare 
fpruc^,  bomit  erleuchtet  bie  tuncfeünn  fpruc^  unb  BetnetjBet,  has  eben  bai  t)m 

10  tuntfett  gefügt  fet),  boB  l)m  (iec^ten.  S)a5  ift  au(^  baö  rechte  ftubirn  t)nn  bei 
fcf^rifft:  Bo  machen  biße  totte  (eutt  unB  et)tte[  nelue  unnb  ei]ngcfatltcnc  artictel 
be5  glatöbenB  brauB. 

DarumB,  tüenn  fie  mit  ben  öetternn  bringen  unb  geben  für,  man  folt 
t}^n  gletüben,  SoKt  t)t)r  bifec  ^tüo  reget  t)aütcn.    Xie  crfte,  3ott  t)t)r  fragen, 

1-.  ob  bie  öetter  aud)  l)[)e  geljrret  t)abcnn.  öaben  fie  aber  gel)rret,  tüie  fie  be= 
fennen  muffen,  So  geltten  i)t)r  fpru(^  f(i)on  uid^tS.  Sie  muffen  et)n  ^ot)er  be= 
lt)et)Bung  ^aben,  ha-i  ift,  et^nen  ftaren  fprucf)  auB  ber  fc^rifft:^  tx)o  hav  nit, 
foll  mann  fie  mit  ben  oetternn  faren  laffen.  5llBo  mugt  l)t)r  fie  bringen 
^ur  fc^rifft.    Sa§  luerbenn  fie  ungernn  t^un,  ba  merbet  tf^x  fe^en,  ba^  fie 

20  fte£)en  tnerben  tvk  bie  pfeljffer,   bie  ben  tan^,  tiorbcrbct   babcn.-    Sßerben   fie 

aber  fc^ri ff t  füren,  ^o  \mxta  ber  artt  fet)n,  tuie  ber  fc^reljbt,  ber  bo  fagt:  ''J)t)r  auatu).  s,  is. 
fcl)t  fal^  ber  erben'  f)et)ft:  t)^r  fetjtt  pricfter.^    3tem,  'tobet  got  tjnn  fet)nen  tsi.  iso,  i. 
t)et)ligen',  bae  t)et)ft,  ber  iöapft  f)att  mad)t,  bet)tigenn  ^,urf)eben.*   Senn  ba§  ift 
bie  urfoc^,   hat^   fie  Bo  Mt   am   f)aBcn  panir  f)aUten  unnb  mögen  micf)  nit 

25  t)oren,  tooKenn  auc^  nit  erfc^et)nen  obbcr  mic§  crfcf)el)neu  laffen.  Sie  futen  tpolf, 
lüo  fie  bei  fd^uci^  bnitft:  ber  foc^cr  ift  teer,  bas  fdjtnerbt  ift  t)ut^en,  ber 
^arnifd§  ift  pap^r  unnb  mon  bletter. 


2  nid)t  K  uerftanben  KL  Budget  KL  3  finb  KL  4  ipruc^  KL  5  e6en  ba§  an  L 
Ottern  L  fptu^en  KL  C  fomen  KL  „bie"  fe^ü  EFO  buncfete  EKG  fpri::^  KL  7  öer-- 
ftanbKL  ipruc^  KL  9  fptue^  KL  ipruc^  KL  11  neW  H  eingefatnc  EF(i  13  „unb" 
fef)It  D      für  L  14  glatoben  K  IG  ntuifen  KL      ipruc^  KL      muffen  KL      ^o^cr  KL 

17  nic^t  K  IS  mugt  L  20  uerbetBet  KL  21  fiiren  L      fc^iet)'6cr  D  fd^ret)Bet  L 

ba  L'  22  fei)t  baa  fat^  L  tobt  L  23  3uer{)c6cn  L  24  faft  EEG  panet  II  mugen  KL 
nic^t  K  2.J  ^oren  l>      nic^t  K       ft)  empfinben  ttjot  E     flj  empfinbeuu  toot  EG      futen  L 

26   fc^ued^   D       foc^et  KL       fjut^en  KL       bet  ^arnifd^  H  27  mon  D  mon  L 

»)  5öergl.  &xl.  Stulg.  a.a.Ci.  S.  2:3ö,  245f.  u.ö.  -)  ^ergl.  Sßauber,  Spric^toöttcr^ 

Scjiifon  58b.  III  gp.  12G2:   ©in  fc^lec^tcr  ^pfeifet  üetbetbt  ben  lanj.  =•)  ajcvgl.  Ömfer, 

„CuabrupticQ  jc."  Sl.  Stijk  be  SUette  II  S.  27.  *)  acrgl.  (*mfet,  „3B5b'  ba^  Pncf)ti[tenltc^e 
bud)  'JJkrtini  lautet?  jc."  58t.  ^U;  „Unb  iDeidjct  nb  f2utt)ci]  Hon  feiner  i^hiter,  ber  t)ei)ligen 
(it)ri[ten(icf)en  firdjen,  'lic  nod)  bem  lüiUen,  bouetl)  unb  uffcniuavuni]  ®otei  bie  l)el)figen  pflegt 
^u  (Janonifirn  unb  crt)ebcn  öon  anbegin  ber  fird)eu  bi->  auff  bl)fen  tjiitigen  tag.  Tann  bai 
eä  ber  hjitl  unnb  beoel^  Öotes  fei),  tjaben  nx)x  an  Pil  orten  in  ber  fd)rifft,  nanUid)  p^  jl. 
3r  foUet  loben  ben  t)erven  in  feinen  f)ciligen".     \*utf)er,  (frt. 'ilu^g.  a.  a.  C.  S.  2-50. 


238  2^fi:  36.  (37.)  ^fdm  2)aDib8.    1521. 

2)ie  anber  regel.  6oKt  t)I)r  fagenn,  ba§  btc  33ettei-  nit  ^oBenn  trollen, 
bQ§  t)emanb  ^f)nn  gtett)6e,  tuo  fie  nit  Uaxc  fc^rifft  fnren,  nnb  bie  5papi|tcnn 
t^un  ben  Iteöen  bettern  unrect)t,  ba§  fie  alle  ^^re  fpruc^  toollen  ge^^alten  ^aben. 
6ie  jnc^en  and^  nit  ber  S?etter  efjre  bamit,  ^onbernn  t)t)r  etjgenn  tl)rannel), 
ha§  fie  unB  mugen  qu§  ber  ]ct)rifft  furcn,  ben  glaloben  öortnndeln,  fic^  felbä 
ubir  bie  etjer  fe^en  unb  un^er  aBgott  toerben.  £)i^e  regel  tft  tuol  gu  mercfen, 
benn  alfeo  fprid^t  ©anctnS  5(ugnf.  li.  3.  %xi.  in  protogo:  '^^cf)  iüill  met)ncr 
bu(^er  e^n  folc^en  lefeer  t)abm,  tnie  ic^  binn  ubir  anberer  buc^cr  frc^  unnb 
ungefongen'.^  Litern,  (Spift.8.  ob  ."pieron^. :  '3cf)  ac^t  nit,  ha^  bu  tüottift  bet)nc 
bnd^er  gehalten  l)Qben,  ai%  lücrcn^  prop{)ctenn  obber  ^itpoftcE  bnc^er,  benn  id) 
nur  ber  fjel^ligen  fc^rifft  gtelüb,  ba§  fie  nit  tjrre.  S)ie  anbernn  alle  le^c  ic^ 
ber  maffen,  basi  ic^  nit  gletnbe,  e§  fei)  bruntb  \vax,  baö  fie  al^o  gefagt  ^abcn, 
6ie  belue^B^n  mir^  benn  mit  l)elter  öornnnfft  obber  au^  ber  l)et)ligen  f(^rifft\^ 
Se^et  ba,  hav  mercft  lüott!  "iluguftinuS  tnil  fc^rifft  ^aben  t)nn  fel)nen  el)gen 
nnb  alten  anbern  bnd)ern. 

^tem,  6.  §iero.  5!Jlatt.  23.,  ba  er  biet  feiner  borfaren  met)nung  er^elet, 
gibt  er  el)n  nrtet)ll  unnb  fpric^t:  '?lber  bi^  t)att  !cl)n  grunb  au%  ber  fc^rifft, 
brnmb  tüirts  eben  ^o  leid)t  borad)t,  al^  angenommen'.^  6i§c  hal  Sag, 
töcr  ha  fag,  bringt  er  nit  grunb  ber  fd)rifft,  fo  fprec^t:  @§  tüirt  eben  fo  leicht 
borad)t,  ai^  ongennmmen.  ^er  maffen  fagt  6.  .'pilariu§  li.  2.  tri. :  'S)ay  ift 
ber  befte  lefer,  ber  fel)n  mel)nung  nit  l)nn  bie  fc^rifft,  ^onbern  au§  ber  f^rifft 


1  nic^t  K  2  nid§t  K  füren  L  .3  \)iix  D  '{pxuä)  KL  4  nic^t  K  5  mugen  L 
fiiren  L  öertundetn  Kli  G  ubn  L  7  jant  EF(!  8  Budget  KIj  u'6er  L  anbcre  L 
buchet  KL         9  nic^t  K     bu  beinc  bui^er  UJOÜeft  gefjntten  EFd      tt)oüe[t  L  10  fiiid^ev  KL 

buchet  KL         11  nic^t  K     la^  EF(;         12  nid^t  K         13  benn  mir»  mit  II     öernunfft  KL 
gcjc^rifft  D  14  tüerd  D  15  Bud^ern  KL  16  fant  EFG  17  big  K    bifä  L 

18  Wirbt  c§  EFG       Derart  KL  19  nii^t  K      f^)ri(^  L      ßr  K  20  berac^t  KL      an= 

genommen  l)  angcnomcn  KL      fant  EFG  21  „lerer"  aüc  ?lu§gaben      ni(|t  K 

•)  „Sane  cum  in  Omnibus  litteris  meis  non  solum  pium  lectorem,  sed  etiam  liberum 
correctorem  desiderem."  De  trinitate  lib.  III,  I,  2.  Opp.Venetiis  tom.  VIII  (1733j  ©p.  79:3. 
'■*)  „Ego  enim  fateor  caritati  tuae,  solis  eis  Scripturarum  libris,  qui  jam  canonici  appel- 
lantur,  didici  hunc  timorem  honoremque  deferre,  ut  nullum  eorum  auctorem  scribendo 
aliquid  errasse  firmissime  credam.  Ac  si  aliquid  in  eis  offendero  litteris,  quod  videatur 
contrarium  veritati;  nihil  aliud,  quam  vel  mendosum  esse  codicem,  vel  interpretom 
non  assequutum  esse  quod  dictum  est,  vel  me  minime  intellexisse,  non  ambigam.  Alios 
autem  ita  lego,  ut  quantalibet  sanctitate  doctrinaque  praepolleant,  non  ideo  verum 
putem,  quia  ipsi  ita  senserunt;  sed  quia  mihi  vel  per  illos  auctores  canonicos,  vel 
probabili  ratione,  quod  a  vero  non  abhorreat,  persuadere  potuerunt.  Nee  te,  mi  frater, 
sentire  aliud  existimo:  prorsus,  inquam,  non  te  arbitror  sie  legi  tuos  libros  velle,  tam- 
quam  Prophetarum,  vel  Apostolorum:  de  quorum  scriptis,  quod  omni  errore  careant, 
dubitare  nefarium  est."  Opp.  Venetiis  tom.  II  (1729)  ©p.  190 f.  (epistola  LXXXII,  3). 
6rt.  3tu§g.   a.  a.  O.   ©.  247.  ^)    „Hoc   quia  de  Scri])turis   non   habet  auctoritatem, 

eadem   facilitate  contemnitur,   qua   probatur."     Comm.  in  Matthaei  cap.  XXIII.     Opp. 
ed.  Martianay  tom.  \\\  pars  1  (l'aris.  1700)  <Bp.  112. 


^n  36.  (37.)  5Pialm  Saüibs.    1521.  239 

Bringt'.^  Astern,  am  onberim  ort:  '©§  ift  nü  bitttrf),  cttnai-  ^u  Teren  trict}tter, 
bcnn  btc  fcf)ritft  gibt,  äßer  aber  fic^  be^;  Ponniffct,  bcr  Oorftetjt  gelüiBÜct) 
nit,  iüa§  er  leret,  ober  bie  ^^n  ^oren,  Dorfte^n  e»  nit.'^  öec  tlle.  Unb  toenn 
fie  beö  fc^on  nit  fietten  gefngt,  fo  tüerc  B.  ^niu.  gnug,  ber  bo  t)on  allen  leren 

.=.  fagt:  'i^orfucf^t  e?  üUeB,  toac^  gutt  ift,  ha^  bel:)alt\-'  ba  tiatt  er  an  t.n3el)ffeli.3;')eii.5,2i. 
gelüoUet,  ba§  man  nit  fc^tecfjt  t)l}n  glelübe  benn  fingenten^ernn,  bie  ba  fagen: 
'2^ritt  erfur,  (St}riüe,  2rit  erfur,  5Im6rofi\  unnb  bcr  glel)cf)en. 

Setiet,  f)ie  mit  !unb  t)t)r  alter  ^^ipiftenn  fct)rifften  leQc^tlic^  oorlegen, 
tuen  gteic^  et)n  igtic^er  nnter  i^n  t)nnbert  taufcnt  budjer  fc^rieb,  ben,  loie  iä) 

i"  gefagt,  5ie  fet)n  alte  fampt  fcfjriffttoBe,  nacfete,  ungelerete  fdjreiber,  iDÜc^e  oiet 
beffer  babefne^t  iDerenn  benn  friegs  leut.  isiaft  end)  ^I)e  nit  Don  unb  auß 
ber  fc^rifft  füren,  tüie  groffen  üleiB  fie  bar  an  fercn:  benn  tüo  t)^r  ha  erauB 
trettet,  fo  fet)b  t)f)x  öorloren,  ^o  füren  fie  eui^,  tnie  fie  tüoüen.  ;ölet)6t  t)t)r 
aber  brinnen,  Bo  ^a^t  l)f)r  getnonncn  unb  tnerbet  t)t)r  toben  nit  anbcrB  ad)ten, 

!'■  benn  toie  ber  felB  bec^  metjriii  luellen  unb  bulgen  ad)tct.  C^-S  ift  el)tte[  inellen 
unb  tüeBen,  tnas  fie  fd^reiben.  Sel)b  nur  getüif^  unb  on  5h)et)ffeII,  haii  nic^t» 
fieÜerf^  ift  benn  bie  f^onne,  ha^^  ift,  bie  fd)rifft.*  ^^sft  aber  ein  tnold  ba  für 
getretten,  fo  iftS  bod)  nic^t^^  anberf3  bat)inben  benn  bie  felbe  t)elle  f^onnen. 
5tlf30,  ift  ein  tuncfel  ipxud)  tjn  ber  fc^rifft,  f.p  3tüel)ffelt  nur  nit,  e^  ift  ge= 

•-'0  tr)if]tic^  bie  fefbe  inartieit  bal]inben,  bie  am  anbern  ort  flar  ift,  unb  toer  ha-:: 
tundett  nit  Dorftet)cn  fan,  ber  ble^b  bet)  bem  lied)tcn. 

.Soie  mit  befel^  iä)  eui^  gott,  unb  fe^et  ju,  ba»  t)f)r  unternanber  ben 
gtatüben  auc^  uBet  unnb  unf3er  bing  nit  attetjnn  pnn  ttjorttenn  fdjlueben  laffet. 
äßer  ha  t)at,  ber  laf]  ben  anbern  nit,  iner  nit  §att,  ber  oorlaf]  fic^  auff  gott, 

-'^  tüie  bif3er  pfalm  fagt.    ^d;   befel§  euc^  aUc,  bie  tuä)  ha^  inort  gottis  fur= 


1  nic^t  K  2  »er  fid^  al6et  be§  D      bermiffct  KL      üorfte^et  1)  öerftc^t  K  öerfte^et  L 

••]  ni^t  K  ^oren  D  cetfte^en  KL  nit^t  K  4  ba^  L  tiic^t  K  jant  Efd  ba  L  ö  SBet= 
l'uc^t  KL  bcijaüü  L  on  KL  6  nic^t  K  7  erfur  L  ^erl^ür  E  evfur  L  S  !unb  L 
„U\)tf)tü(i)"  fe^[t  L  öertegen  KL  9  buc^cr  KL  10  ftnb  KL  ungcterte  DL  11  Baber= 
fnec^t  II     nic^t  K  12  füren  L  Vi  öerlorcn  KL     füren  L     Uet)t  L         14  gcttjunnen  L 

nic^t  K  17  WoIdEen  bofur  L  IS  ift  EFGH       fonn  II  19  jwe^fet  EKG   jtte^ffel  L 

nic^t  K  21m(^tK  uerfte^en  KL  22  unber  atnonber  EEG  unbereinanber  H  2:3  glewbcn  D 
unfern  D      nic^t  K  24  nic^t  K       nic^t  K       üerla»  K  ncrtafä  L  25  befeld^  D 

')  .Optimus  enim  lector  est,  qui  ilictorum  intelligentiam  exspectet  ex  dietis  potius 
quam  imponat,  et  retulerit  magis  quam  attulerit.  neque  cogat  itl  videri  dietis  contineri, 
quod  ante  lectionem  praesumserit  intelligenduin. "  De  trinitate  lib.  I  c.  18,  Opp.  ed. 
Oberthür  tom.  I  p.  18.  *)  ,Non  relictus  est  hominum  eloquiis  de  Dei  rebus  alius, 

praeter  quam  Dei  sermo:  omnia  reliqua  et  arta  et  conclusa  et  impedita  sunt  et  ob- 
scura.  Si  quis  aliis  verbis  demonstrare  hoc,  quam  quibus  a  Deo  dictum  est,  volet: 
aut  ipse  non  inteiligit,  aut  legentibus  non  intelligendum  relinquit."  De  trin.  lib.  VII 
c.  38.    Opp.   ed.    Uberthiir    tom.  I    ]..  'il.'i.  ')  ^txql.    (nt.   ''^lu^g.   n.  o.  C.    S.  24(;. 

*)  i^crgl.  &xi.  'iiu'iq.  a.  a.  C.  S.  244. 


240  3?«  36.  (37.)  5pjoIm  S^abibS.    1521. 

I.Jim.',,  17. (egmn,  benn  bte  fet)n  3U)el)eiiet)  e^r  inerb,  fpric^t  S.  5]3auluy.  S3ittet  au(^ 
für  mic§,  baö  icf)  cl)n  mal  frum  ftierb:  benn,  ba»  id;  mnf3  öonn  eu(^  fcl)nn, 
h)olIt  iä)  nit  ben  ^^apiften  |u  lieb  unnb  unf3ern  ^errn  ß^rtfto  lui  le^b  tt)un, 
hau  \ä)  midj  brumb  el^n  f)ar6rcl)t  Betnmmern  tüollt.  3i*^  bin  üonn  c^ottiö 
gnaben  nodj  i]o  mutig  unb  trotljig,  als  id)  l)t)c  gemeinen  bt)n.  -^Im  let)b  f)ab 
t(^  ein  !lel)nii3  gepre^lin  ubirfummen,  aber  e§  fdjabet  nit.  ^§  foEt  billid) 
ba[3  mid}  bcljffcnn,  too  mir  rcd^t  gcfd)el)enn  foEt.  SeQb  getroft  unnb  furchtet 
ntjemanb,  gotti^i  gnabe  fei)  mit  mäj. 


1  fie  D     finb  L     e'^er  KL     yant  EF(J      „SBittet  mä)  für  midf)  jc.  %mim."  fel^tt  al]o 
„bo§  ic^  et)n  mal  frum  toerb"  big  „gotttg  gnabe  fct;  mit  cuc^."  L  :}  nic^t  K     unferm  EU 

4  felummern  1)  telumern  K  '>  genaben  EF(J      mutig  K  G  brec^tin  II      ubirfomcn  K 

nic^t  K  8  flcnab  EFC;  9  ?lmcn.  ||  gini§.  EFG 


(gilt  2®ibcr)>rud^  2).  8ut^er§  feinet  3rrt()um§, 

cr,vuun(^cn  burcf)  bcn  allcr^odjgclcljrtcftcu  '^^ricftcr  ®ottc^, 

^cxxw  fi)terom)mo  (Smjer,  5.^tcartcn  511  91}?cipcit. 

1521. 

oRauni  ^atte  t'uf^crs  „5Iuff  bns  ubirc^riftlic^ ,  it6ir9el)ftli(^  unb  iitirfiinftlidj 
6urf)  33ocf5  Gmfcr§  ju  Set)p^{cf  3{nttt>ortt  3C."  bie  ^4>i.'cffe  Derlaffert,  al§  ficf)  hex  iinni()tge 
unb  fd^reibfelige  .6ieront)muÄ  ßmiev  fd^on  üon  'Jteucm  nneber  ]\mx  Eingriff  rüftete. 
!l;ie5Tnn[  Begnügte  er  ftc^  aber  ntcfjt  mit  ber  i^ernbfaffung  einer  turpem  ^(ugfc^rift 
nac^  'Xrt  ber  Beiben  jule^t  üon  if)m  gegen  Cuttier  auegegangenen,  fonbern  feine 
Siegeegeirife^eit  üeranla^te  eine  umfängliche  C^ntgegnung  in  ber  „Cnabrnplica". 
Söir  öer^eid^nen  baöon  ben  Urbrudf: 

„.Öieront)mi  ßmfer§  ||  Cuabruplica  auff  Suters  !,  3(ungfl  getraue  ant=  ,  touvt, 
fein  reformation  belangenb.  "  Sarunter  ein  .öoljfc^nitt  mit  ßmfers 
SJÖappen.  litetrütifeite  bebrucft.  30  ^-Blätter  in  Cuart,  le^tee  '^latt 
teer.  3tm  6nbe:  „6ebrucft  t^ju  i^etjpt^cf  9tnno  il^aufent  funff=  j]  §unbert() 
onnb  ein^  Pub  tjroetint^ig.    " 

Über  ßmfera  Söappeu  oergt.  5Bb.  II  S.  655.   —  Xrucf  üon  'Diartin  i'anb^= 
berg  in  Seipjig. 

Xer  Otefoxmator  f)ütte  in  ber  nunmefir  jrcei  ^afjre  niä^renben  {ye^be  feinen 
23}iberpart  ju  genau  fennen  gelernt,  at»  ba§  er  fic^  für  hie  3"funft  ^^'^  3d)weigen5 
3U  bem  $ielfc^rei6er  unter  feinen  ©egnern  t)erfet)en  ,^u  bürfen  geglaubt  Ijätte.  %m 
26.  'DJki  fc^reibt  Sut^er  an  5Jte(and)t§on :  ,Munier  tacet;  quid  Caper  illf  lactiirus 
sit  nescio,  fortassis  secundus  Ortwinus  futurus"  (be  SBette  II  S.  11).  @i  lä§t 
fic^  nic^t  genau  feftftetlen,  irann  bie  Cuabruplif  auf  ber  Sßartburg  anlangte,  nia()r-- 
fcf)einlid)  ^ugleid)  mit  bem  un»  üerlorenen  Schreiben  'JJleland^ttiony ,  aU  beffen 
^Intmort  fic^  ber  ^rief  5utf)erö  bei  bc  SBette  II  S.  29  f.  barftetit,  ober  jufammen  mit 
ber  ^üd)erfenbung,  bie  Spatatin  balb  nad)  bem  G.  3^uli  au  X.'ut^er  gefangen  liefi 
(G.  R.  I  5h.  118  Sp.  417  f.,  be  SÖette  II  S.  29  3tnfang);  febenfall-^  ^attc  fie  ber 
barin  eingegriffene  fd)on  einige  3^^^  ^ox  bem  1;J.  3iili  gelefen.  S^er  Jreunbeefreie 
in  äöittenberg  moltte,  mie  eö  fc^eint,  hen  JKefornmtor  ber  unangencljmen  'Jlufgabe, 
©mfer  ^u  ertoibern,  überl^eben.  3Iui  ^'ut^ers  53rief  an  9Jh'(and)tt)on ,  ber,  oblpoljl 
£utf|eT§  2Betfe  VIII.  16 


242  6i"  äßiberfprucf)  T.  8ut^ev§  feincS  ^rrt^um?  k.    1521. 

fi^on  öor'^er  oerabfaBt,  erft  am  13.  3uli  jur  3t6fenbung  gelangte  (be  2Bctte  11 
<B.  21  ff.)  [ä^t  [ic^  entnehmen,  ba^  btejev  bei  bem  ^reunbe  auf  ber  Söartburg  an= 
fragte,  ob  er  (Jmfer  felbft  ju  antiporten  beabfid^tige,  ober  ob  er  bamit  einberftanben 
fei,  ttienn  ^Imeborf  für  it)n  eintreten  n?ürbe.  2)er  erften  ??rage  trirb  al§  3(ntn}ort 
ein  entfc^iebenee  ^lein  entgegcngefe^t  nnb  aud)  bie  ^toeite  nur  bebingungemeife 
bejaht;  ^(t  boc^  l'ut^er  ben  gteidjalterigen  ^reunb  für  ju  gut,  um  mit  einem 
©egner,  in  bem  me^r  ein  nequissimus  quidam  spiritus  al^  ein  homo  ^u  ertennen 
fei,  auf  ben  ^lan  ju  treten.  „Emsero  ego  non  respondebo:  respondeat,  qui 
VISUS  fuerit  tibi  idoneus.  vel  Amsdorfius:  nisi  is  dignior  sit,  quam  ut  cum  hoc 
stercore  committatur"  (be  SÖette  II  (5.  22).  ^Philippus  scripsit,  te  responsurum 
Emsero,  si  mihi  videretur:  sed  metuo,  ne  indignus  sit  te  responsore : "  (be  SBette  II 
<B.  26)  fd^reibt  ^ut^er  an  5)tetanc^t^on  unb  ^hnSborf.  9Infang§  '^atte  Suf^er  im 
©inne,  n?ie  bei  einer  früf)eren  Q^n(irf)en  'iseranlaffung,  ^  Ijodjftenö  einen  ber  jüngeren 
SBittenberger  @elef)rten  ju  feinem  9(nlt>alt  ju  beftellen,  er  t)atte  an  ben  pDmmer= 
fc^en  ©beimann  ^^^eter  Snjaüen  gebadit,  ber  fd^on  ^wei  ^ai)xc  öorT^er  für  feinen 
Se^rer  ^eter  ^JJtofellanu»  gegen  ^o^annes  Gellariue  eine  ^^tpologie  gcfrf)ricben,  fom 
aber  öon  feiner  ^(bficljt  balb  lüiebcr  jurücf.  Kegcn  feinen  ''^lan  fprad)cn  nämlid)  bie 
6rfat)rungen,  bie  er  bi'Q  hai)u\  mit  feinem  l)eimtüdifd)en  iCcipjiger  ©egner  gemacht: 
„rursum  cum  sit  Satana  plenus,  metuo,  ne  rideat  et  cavilletur,  si  quisquam  e  juveni- 
bus  ei  respondeat",  unb  ferner  bie  5ßefürd)tung,  ba§  ein  fotd^er  3tuftrag  für  ©Waben 
fpecieli  nac^tt)eilige  5o%n  f)aben  fijnnte,  „.sed,  quia  antea  Iractatus  est  a  Lipsensibus, 
non  videtur  Diabolo  danda  veteris  furoris  occasio  in  eum"  (be  Sßette  II  ©.  26.  28). 
Sd)tieBti(^  überlädt  e§  Suf^er  feinen  S^reunben,  geeignete  ©c^rittc  gegen  ßmfer  ju 
t()un.  ©ntfc^eibet  er  fic^  and)  nic^t  für  eine  beftimmtc  !:|>erfi3ntid)feit,  fo  gibt  er 
bod)  bie  geeigneten  2)ireftiben  für  eine  (Srtüiberung  auf  ©mferö  Cuabruplif.  {^aft 
ber  gan,5e  33rief,  ben  Sut^er  ma^rfc^einlic^  om  13.  Siu^i  an  ^Imeborf  abfenbet 
(be  SBette  II  ©.  26  ff.),  befc^öftigt  \\ä)  mit  ber  ßmferfdien  ^Ingelegenl^eit  unb  ffi^i^irt 
ben  ©runbgebanten  ber  ^u  berabfaffenben  (^cgcnfc^rift.^ 

®ett}id)tige  örünbe,  bie  n?ir  aber  nic^t  me^r  ju  beftimmen  bermögen,  nteil 
un§  bie  liierter  ge'^örige  S^reunbeScorrefponbenj  nidit  aufbe'^alten  ift,  —  tüa^r= 
fdjeinlid)  tuürben  befonbere  bie  Sriefe  'i)Jte(an(^tf)Dn§ ,  bieldie  bie  beiben  ©djreiben 
fiut^ers  bom  1.  unb  3.  5tuguft  (be  äöettc  II  ©.  34 ff.  unb  ©.  37 ff.,  .ftolbe,  Ana- 
lecta  ©.  33  ff.)  ^ur  ^Sorauefetjung  t)aben ,  nähern  2luffct)lu^  barbieten  —  muffen 
nad)  5Jlitte  ^ult  ben  ^ieformator  beranta^t  "^aben,  ßmfer  gegenüber  feinen  äJorfo^ 
3U  önbern.  S^iellcic^t  ^ängt  ee  mit  ber  eingetretenen  23efferung  in  feinem  fiJrperlic^en 
35efinben  pfammen  (bergt.  Briefe  an  ©potatin  bom  15.  unb  31.  ^uti,  be  SBette  II 
©.  29  f.  unb  32  f.),  bo^  £'ut{)er  nun  felbft  bie  ^eber  jur  Entgegnung  ergriff. 

©mfer  l^atte  e§  in  feiner  Guabruplica  unternommen,  auf(Srunb  bon  l.^petri  2,9 
ben  3?etüeil  ^u  fül)ren,  bafe  „3n  l)^gebad)tcm  fpruc^  ^H'tri  bae  inortlein  facerbotium 
nitl)  ale^n  auff  bie  lel)en,  fonber  oud)  auff  uns  [^-^riefterj  gelatot  l;aben,  unb  ba§ 
^ttiel)er(et)  prieftert^umb  fet)en,  ein  Iet)ifcf)e  unb  ein  pfeffifi^e.  .^oc  eft  (ut  me  fane 
intelliga§)  ©acerbotium  populäre  bei  baptifmale  et  ccclefiafticum  fibe  orbini§";^  unb 


•)  Sergl.  m.  VI  S.  279  f.  *)  2i^a(cf)  11).  XVIII  9)orbend)t  S.  92  fe^t  ben  »rief 

an  bie  fatfd^e  ©teile,    inbem    er  i^n  mit  bcv  (5cl)rtft   be§  9fil)abtnii§  in  iJcrbinbung  bringt. 
»)  3Jcrgl.  m.  Sija. 


ein  3[ötberf|)ritc^  5:.  Sut^erS  fetne?  ^rrf^umS  jc.    1521.  243 

f)atk  barin  eine  ^In^al^i  ^ircfjenöäter,  5(poftel,  fogar  6!^riftu5  at§  Sd^iebäric^ter 
in  bem  „%i)oxnux"  jttjifc^en  i^m  unb  ßut^er  angerufen,  ^m  Slnfc^lu^  an  biefe§ 
tierfuc^te  Setoeieüerfa^ren  fam  er  auf  ben  „langen  fpiee"  unb  ben  „furzen  begen", 
mit  benen  er  fd^on  in  feiner  ©cf)rift  „Söiber  baö  unc^riftenlicfie  Bu^  ^Jkrtini 
ßuter§  K."  gefämpft/  noct)  einmal  jurücf.  „'!)Jtet)n  fpiee  ^eift  nit^  confuetubo, 
fonber  trabitio  ecciefie,  ....  t^um  teil  öon  ben  apoftefn,  |um  teil  öon  ben  üben 
alten  öetern  unb  öil  ^eiliger  concilien  burc^  mitmircfung  be§  l^eitigen  geiftee  auff= 
gerieft". 2  Unter  bem  furzen  ober,  n?ie  er  i^n  ami)  nennt,  bem  f leinen  S)egen  öer= 
fielet  ßmfer  „ber  alten  Oeter  au^legung".^  3öie  in  biefen  brei  erften  516fc^nitten 
ber  Cuabruplica,  begegnen  auc^  in  ben  brei  le^en  in  ber  ^auptfac^e  nur  2Bieber= 
l)olungen  öon  33el§auptungen,  bie  er  fc^on  in  ber  ermäl^nten  frül^ern  ©c^rift  gegen 
Sut^er  aufgeftellt,  fo  in  bem  Slbfc^nitt  „SSon  bem  buc^ftaben  unb  geift.",-^  „53on 
fant  ^eter,  ob  er  tp  $R§om  geWeft  fet)  ober  nic^t.",^  „^-b'on  ber  priefter  n'eib= 
nl^emen.",^  unb  bie  l^ier  !^Di^ften§  burd^  einige  2lu§fprüd§e  bon  Äirc^enöätern  unb 
58ericl)te  üon  eigenen  ßrlebniffen  neu  begrünbet  ttierben. 

i8ei  einem  ^-Itac^ttierf  mie  bie  Cuabruptica  n>ar  e§  unnötl^ig,  ba^  ßut^er 
5puntt  für  '^^unft  einer  neuen  ^ritif  unterzog  unb  ttiiberlegtc,  ^ätte  er  fii^  boc^  nur 
in  2Gßieberl)olungen  ber  5lu§fü§rungen ,  hk  er  in  feinen  früi^ern  Schriften  bem 
„ßeipjiger  Sop^iften"  entgegengeljalten,  ergel^en  muffen,  ^fn^&efonbere  tonnte  er 
bie  jtoei  legten  3lbf(^nitte  @mfer§  über  ^^etri  iBiStl^um  in  9tom  unb  bie  ^^^rieftere^e, 
ba  fie  f einerlei  neue  ftic^^altigc  ©rünbe  enthalten,  mit  ©ttllfc^loeigen  übergel^en. 
S)er  9{eformator  folgt  in  feinem  „Söiberfpruc^"  im  Sßefentlid^en  ber  ©ebanfenreil^e, 
mit  ber  er  in  bem  ertnä^nten  S?rief  bem  3lm§borf  ^u  .§itfe  ^u  tommen  fuc^te. 
©infac^  unb  flar  tnerben  ^ier  bie  in  bem  (Schreiben  angebeuteten  ©ebanten  auf 
mcnigen  3?löttern  enttricfelt,  mie  bie§  Sut^er  felbft  feinem  in  91u§ficf)t  genommenen 
^öerf^eibiger  als  not^menbige  IHufgabe  für  eine  ©egenfc^rift  be,^eicl)net  l^atte.''  Hm 
bie  Stößen  be§  umriffenben  (?mfer  noc^  me'^r  an  ba§  Sicfit  ,ju  ftellen  unb  um  ber 
Äampfeötueife  beffelben  feine  tieffte  l^erac^tung  p  bejeugen,  greift  ber  Oteformator 
bei  ber  ^rflärung  öon  1.  '4>etri  2,  9  gur  Ironie. 

©innige  ©onberau»gabe. 
A.  „6t)n  töibberfpru(^  S).  Su=  ]|  t^erfj  fcljnie  t)rt^üfj  er=  ||  qwungen  burc^  bm 
C^Hr  ^■^■-'  al=  11  ler    ^orfigelertiften    priefter    gotti§  ||  .^errn    .f)ieront)mo    ßmfer,  j| 
S^icarien  ^u  Tl^t)]^  \\  fen-  ',"     6  ^Blätter  in  Cuart,  le^te  «Seite  leer. 
Txnd  tion  3oI)onn  ©rünenberg  in  23}ittenbcvg. 
%u  G^rlanger  2lu§gabe,  melclie  ])xiü  Urbrucfe  notirt,   fd^eint  bie  .ßunbe  öon 
ber  an  erfte  Stelle  geftellten  "^uSgabe  lebiglicf)  ^^^an^er,  3(nnalen  II  ^Jlr.  1186  ^u  öer= 
banfen,  tt)enigften3  ftimmt  il;re  Eingabe  mit  ber  öon  un§  öcrmut^eten  53orlage,  au§=^ 
genommen  nur   „^n  Cuart"  hn  ^an^er,   Wa^  bie  @rl.  -^lu§g.  in  „in  4"  umfe^t, 

1)  SBergl.  SPl.  5Uaff.         =)  9}ergl.  331.  »  4'-.         ^j  Scrgt.  »1.  2  iija.         ♦)  SJergl. 

SBI.  e4a.         ^)  a)ergl.  331.  &\         «)  aJergl.  331.  &  iij'^         ')  be  SÖette  II  ©.  27:  .Proindo 

simpiicissime  oportet  in  eum  scribi,  et  praeoccupationibus  omnia  munire,  ne  verba 

vel  ansam  captet  Satanas,  ut  si  non  ipse  (quod   desperandum  est),  sed  tarnen   qui- 

libet,  quantumvis  rudis,  intelligat,  eum  ad  rem  nihil  dixisse,  dum  sacerdotes  esse  i:»robat 

per  inducta  Patrum.   cum   ego  Scripturas   protulissem  et  postulasseni,   frustra  scilicet 

eum  garriro  etc." 

IC* 


244  Sin  SBiberfptuc^  3^.  SutlicrS  feincS  i^rrt^um?  jc.    1521. 

überein.  ^nbeffen  lä^t  fie  fid)  gerabe  burc^  ^^anaerö  ungenaue^  U>crfar)ven  bei  feinen 
eingaben  öerleiten,  jipei  „älteste  S^rucfe"  an,]unc()men,  tunfjvenb  tl)atfädjlid)  nnv  ein 
einziger  öorl^anben  ift. 

Sias  bi5r)erige  ©eba^vcn  C^mfere  liefs  mit  nllev  iJ^cftiinmtT^eit  t)ovau5feT)en, 
ba^  bah  leijte  äöort  in  beni  auegebroc^enen  Streit  nidjt  anf  Seiten  l'ntf^ere  bteiben 
würbe.  Unb  in  ber  II;at  trat  ber  „53od  jn  Veip^ig"  mit  einer  nenen  Schrift, 
welche  ex  Dresda  lUuslrissiini  ac  Ghristiaaissimi  principis  lieorgii  ducis  Saxoniae  elc. 
inclyto  domicilio  Idibus  nouembribus  anno  MDxxi.^  bativt  ift,  in  bie  Sdjranfen. 
S)iefe[be  erfc^ien  nnter  bem  litel: 

„(fmfers  bcbingung  j  anff  ßuter§  orften  lüiberfpru(^ 'I  [.Ooljfc^nitt  mit  C^mferS 
SÖappen]  jj  Idem  ad  Aegocerota  futini  i|  Parne  caper,  non  parua  fubis, 
fed  gratia  parua,  ||  Quin  tibi  nulla  nifi  peffinia  vulgo"datur.  |1  Macte 
caper,  fanctis  calamum  conatibns  vrge:  [j  Quod  tibi  terra  negat:  coelitus 
aftra  dabunt.  f  14  S3Iätter  in  Cuart,^  le^te  Seite  leer.  %m  6nbe 
bQ§  S^rnrferjeidjen  be§  5Jlartinu§  ^erbipotenfiS. 
Intcf  Don  'JJJartin  CanbsOin-ci  in  Vcipilfl. 

3)er  ateformator  t)atte  bie  @enugt§nung,  ha^  fein  t)eimtüdifd)er  @egner  lüirf= 
lic^  in  bie  glatte  ging,  bie  er  il^m  geftellt  tiatte.  6mfer  burd)fc^aute  nämlic^  fo 
wenig  bie  ironifc^e  S5eipf{id)tnng  ßuf^erS  ,^n  feiner  ?luffaffung  öon  1.  ^^etri  2,  9, 
baf,  er  fie  für  einen  ernft  gemeinten  äöiberrnf  üon  beffen  früljerer  '^(nffteUung  Ijalten 
unb  borum  triumptjirenb  am  (Eingang  feiner  „5?ebingung"  fd)reiben  tonnte:  ßlod) 
bann  bie  mept  fid)  l'ntcr  üor  ber  urteil  befl^aret  unb  berijalbcn  ben  articfel,  Sant 
tpeter§  fpruc^  belangenb,  offentlid)  ntiberrufft  unb  mir  nad}(üffet,  ba§  öiigemetter 
fpruc^  ':petri,  9tamlid)  '^x  fept  ein  foniglid)  prtftertbunib'  1  pe.  2  auff  jUieperlep 
prieftertf)umb  getarnt  I)ab,  'Ji^em  ic^  fotd)cu  fepnen  SBiberfprud)  an  uor  ein  be= 
fentniö  unb  uberminbung,  ha  öon  ic§  öffentlich  proteftir  unnb  bebinge".^  S)ie  im 
.Kampfe  mit  l'nt^er  fd)einbar  errungenen  Lorbeeren  liefen  C^mfer  nod)  nic^t  ,]ur 
Üiu^e  fommen,  fonbern  ermutljigten  ifju,  feinen  Sieg  nad)  .Gräften  auszubeuten. 
„2)iett)eil  er  [l'ut^erj  ober  öor  unb  nad)  get^ane  mibcrfprud)  uil  bofer  farten  au§= 
getDorffen  unb  be§  ungetratfen  nad)patt?r«  mit  mir  gefpilt  l)at,  ^Muf,  id)  im  bie 
bletter  epne  teple  ^errepffen  unb,  el}e  ba5  id)  mepter  öon  fepnem  nnberfprudj  Ijannble, 
^uöor  ben  ungelimpff,  ben  er  mir  felfd)lid)  auffgetegt,  miberumb  öon  mir  fd)ieben."* 
,!i^utt)er  beantwortete  bie  erneuten,  aber  faum  cttuaö 'Jicues  barbietcnben  -Eingriffe,  Weld)e 
„6mfer§  33ebingung"  auf  feinen  „SÖiberfprud)"  erpob,  mit  feinem  SBorte.  Ob= 
wof)l  jebod)  bae  Sd)mcigen  bcs  ^Keformatore  bie  faum  mif^öerftänblid^e  Sprad)e  ber 
U.5erac^tung  rebete,  toor  bem  (^iegner  am  ."pofe  beö  .i^ierzogö  ©eorg  ha^  Streiten  fo 
fel^r  3um  iöcbürfni^  getüorben,  ba^  er  hi^  ^u  feinem  im  ^at)xe  1527  erfolgten 
■lobe  an  !C'utt)er§  5lbreffe  noc^  eine  lange  'Rei^e  Don  Sc^mäl)fd)riften  richtete,  bie 
aber  für  unfere  <3^erfe  nid)t  weiter  in  ^ctrad)t  fonunen.'^ 


1)  SBl.  3:4».  -)  aeßö^venb  Sogen  ?I,  SB  unb  2)  öoüftänbig  finb,  umfaßt  5^ogcn  6 

nur  bie  iBlättcr  6  unb  6  ij.  »)  m.  5t  ija.  *)  o.  a.  D.  '•)  Cftne  5luf,^a{)iiing  bn-- 

jclbcn  geben:  5oitgcfc|tc  Sammlung  uon  "^((tcn  unb  'Jieiicn  I()eolügiid)en  ©ndjcn  3al)rg.  1720 
©.207  ff.,  aSatbau,  (?mfcr-?  Vebcn  itub  ect)viftcu  S.  50  ff.  imb  Seibemnnit,  Tic  .l'cipjiger  2:ie.r 
putation  ©,  157. 


ein  aßtbeii^)ru(^  2:.  Sut^eri  feines  3rrtl)um5  jc.    1521.  245 

^n  bem  uns  noc^  ^ugängüdjeu  33rieflcecf)iet  ^inifrfien  bem  5fteformatov  unb 
feinen  äötttenberget  ^^reunben  begegnen  mx  aud)  in  bem  ©rief  an  ©erbet  (be  SSettc  II 
S.  89  ff.)  feinerlet  '^(nbeutungen,  lüeld)e  ficf}  auf  ben  „SBtberfpnic^"  be^ic^en,  bo= 
gegen  fommt  C'utf)cr  in  feinen  bem  cmnifintcn  unb  bem  folgenben  !^af)xt  angef)örigen 
2;rucffcf)riften  nneberf)ott  auf  ßmfev  unb  befonbere  auf  beffen  Cuabruplica  jurücE, 
fo  im  36.  C37.)  ^pfalm,  5|?arifer  Urtl^eil,  ©öangelium  öon  ben  ^e^n  '^(uöfä^igen,  in 
ber  ®d)rift  de  abroganda  missa  u.  f.  tv.  ^m  Srucf  erfct)ienen  toax  ber  „2öibev= 
fprud)"  jcbenfaUs  üor  bem  8.  Cftober  1521,  toic  ein  üon  Sebaftian  -delman  in 
2Bittenberg  nac^  ^re«lau  gefenbeter  ©rief  an  bie  .öanb  gibt.^ 

3(uBev  „Gmfere  iöebingung"  l^atte  „@in  Söiberfprui^  3).  Sutl^ers"  nod)  eine 
^lugfc^rift  im  (befolge,  beren  iU^rfaffer  öiedcic^t  burcf)  Gmfer,  toenn  nicf)t  gar  burc§ 
•Öer^og  @eorg  Don  vBad}fen,  ]mn  Äampf  mit  bem  „6r,3fe^er"  ücranlaßt  mürbe,  bie 
aber  jcbenfaüe  an  Sdjimpfmörtern  i^re  ßmferfc^e  i^orläufertn  noc^  überbietet. 
9Bolfgang  äöulffer,  ber  am  6ofe  be«  •Öer.^oge  ate  3ütarifta  erfd)eint,-  ließ  batb 
narf)  ber  „iBebingung"  feine«  Goüegen  unb  ©efinnungegcnoffen  eine  Sc^mätifc^rift 
gegen  X.'ut^er  ausgeben,  öon  ber  mir  ben  nad)foIgenben  2;rucf  fennen: 

„mib'  ben  fec  \\  jrifdjen  miberfprud),  "Dlterten  ''  l'utter«,  öff  ben  fprud)  '4>ctri, 
^r  fet)t  e^n  fonigüd)  priftert  i|  bumb,  bon  t)n§  Sßotffgan  !!  go  mu(ffer, 
oft  Obern  c^rift  |]  gteubige,  eud)  |u  Sßit  [  tenberg,  ^uge  i|  fc^riben,  jj" 
^IRit  ^iteleinfaffung.  8  Blätter  in  Cuart.  5Iuf  ber  Otüdfeite  be§ 
7.  35tatte§  ein  blattgroBer  -öol^fc^nitt.  l^e^tes  ^latt  leer.  2Im  (Jnbe 
b.  ^.  auf  ^I.  So'':  „Öebrucft  ^u  2eX)p^d  53t  S  ünb  ^mx)  öfi  ^tt^entiig 
iar.  II"     S)arunter  ha^  S)rucfer3eic^en  bes  ÜJtartinu«  <!perbipD(enfiö. 

.^oläfi^nitt:  Sinfö  fnieet  ©t.  §ieront)mu§,  burc^  ben  6arbinQl§I)ut  unb  Öötoen 
nä^cr  cfjarafterifirt,  bor  einem  tecf)t-3  ftef)enben  Prucifij.  (Jr  fc^tägt  mit  feinet 
l'infen  an  feine  entbtößte  $ruft,  gegen  bte  er  auc^  einen  in  hex  re(f)ten  gefaßten 
Stein  ^n  fü£)ren  im  ^Begriff  ftel}t.  —  Xrncf  üon  'llkttin  Sonbgberg  in  iieip3ig. 

^-|3an,^er,  Stnnaten  II  5tr.  1540  öer^eic^net  unfern  2:rucf,  freiließ  mit  einigen 
llngenauigfeitcn. 

Ser  neue  ©egner  5J!ut§er5  üerfd)an,5t  fid)  i)kx ,  fomie  and)  in  ber  lüeiterl}in 
,5U  ncnncnben  2d}rift  hinter  „anbere  (i^riftgläubigen" ;  cö  märe  möglid^,  baß  er 
nur  ber  Strohmann  ift,  tjinter  bem  Ömfer  fetbft  fte^t.  illit  offenbarer  ^Hnleljuuug 
an  bae  ludicium  Martini  Lutheri  de  Votis.  scriptum  ad  Episcopos  et  Diaconos 
Vuittembergen.  Ecclesiae,  ba§  ntittternieile  an  ba§  ^ic^t  getreten  niar,''  l^ebt  äöutffer 

')  Söergl.  ^offmane  in  „Xfjeot.  Stubien  nnb  «ritifen"  58.  3af)rg.  (1885)  ©.  133f. 
2)  ^m  3a^te  1508  begegnet  Sßntffer  nt^  „■t'^xx  SBolfgang  '.Jlttarifta",  öerg(.  XreSbener  3?ibf, 
Hist.  Eccl.  E  826,  ^anbfcf)rift[id}e  iÖemerfnng  ^u  ^81.  39''.  (.^afc^ei,  Xiplomatifd^e  Ü)cfct)icf)tc 
Xtesbena  11.2t).  '2.  154  ertoät^nt  einen  „3Butff  äBulffcr",  ber  bei  einer  tfigentf)nm>3=(fntfcf]cibung 
neben  anbern  aii  S^M^  fungii^te,  unb  £.  155  ben  „5tltarift  3i^olfgang  SSuIffer".  2Bät)renb 
ber  ^Jiamc  bee  Sjerfaffere  ber  Schrift  „tüib'  ben  fecjrifdjcn  tüiberfpruc^"  im  3.  1522  „SJButffer" 
lautet,  finbct  fic^  auf  bem  Ittetbtatt  bon  „SBraut  l'ieb  5JJerten  Öutljer^"  (SBeßet,  Repertorium 
typogr.  '^Ix.  3678  bie  5otni  „2öolf()er"  unb  auf  bem  litclbtatt  bon  „Gin  Senbbrieff  gen  (^X)[eiu 
bnrg  gefrf)rieben"  (SlV-IIer  a.  a.  C.  'Jir.  2732)  bie  ^oi-'ni  „SBolffer".  3»  ^'uer  Quittung,  bie  er 
im  3ot)re  152U  an^fteüt,  beieirf)net  er  fid)  eigenl)äubig  al^  „2Bolfgangu>j  äöolfer",  bergt.  Ixe^i-- 
bener  ;}{at^ä:^J(rd)ib  (J.  XXXIII  57 ^i  St.  12.  'Jiüd)  3eibcmann,  2ic  'Jieformatiouv.^eit  in  Sad^fcn 
I,  2.  507  rüt)rt  bon  i()m  and)  ein  ,,bei  ^anb^berg  erfd)ienener  3^crgrcigen  Joiber  ^'utljer"  fjer. 
33ergt   and)  Seibemann  a.  a.  C.  ®.62.  ')  ®.  unten. 


246  6i"  aSßiberipruc^  2:.  Sut^etg  jcineö  ^tttljumö  ic.    1521. 

mit  ber  3ufd)ritt  „9(llen  S^ifc^offen,  2)iacon.  unnb  bcr  gemein  |u  äöittenbergf"  an. 
er  fuc^t  Sut^er  bcfonberä  mit  SBorten  ber  i)i%.  (Schrift  bev^ufornmcu:  „lüie  alle 
fi)nber  ^Ibra'^e,  '^tbra'^e  ft)nber  jcnbt,  unb  trie  alle,  bie  auS  bem  famcn  3H"at)ct, 
Sfra'^et  fenbt,  alfo  fenb  alle  c^riften  prifter.  5i^ue  fenb  il^e  nic^t  alte  fl}nbcr  abxai)c 
1)11  mar^e^t  abrat)c  fl)nber,  at«  ba^  etnangelium  bezeuget,  auä)  nid)i  alle,  bt)e  auö 
bem  fomen  ifraf)el,  lüar!)üfftige  ifra^eüten,  alfo  fenb  nid)t  alle  diriften  iuarljafftige 
c^riftlid)e  prifter  ....  S)er  fprud)  petri  ift  toor,  ha^  alle  bie,  lüelit^e  ablegenn  aüe 

bDPet)t epn  foniglic^  prifterf^umb  imnb  (^riftlid)c  prifter  fenb S)ann 

biB  ift  au(^  fe^rifcf),  baö  alle  ct)riftcn  mar^^afftig  abgeleget  alle  bi:i^^cl)t  k."^ 

31m  ©d^tuffe  fa^t  SCßulffer  fein  unb  anberer  ß^riftglänbigen  Urtl)eil  in  fül= 
gcnber  Söcife  aufammen:  „2Bir  liaben  n^ue  bid),  ßnbev,  unnb  eud),  bie  t)r  l)m  an= 
i)anget,  befc^loffen,  ba§  btt),  l^iber,  benn  fprud)  ^4>ctri  '2^  fel)t  et)n  foniglid)  prifter= 
t^umb'  fe^rifd)  l)n  fel^nem  iriberfprnd)  beuteft  uff  geiftlic^  aber  irettüc^  priefter, 
2)05  alle  d)riften  l}n  gemet)n  prifter,  tvciji  fie  t)n  geinepn  nid)t  alle  ablegen  alle 
boB'fieit  unnb  ^cilig  leben.  <5enb  fie  nl)ue  pn  gemcpn  nic^t  alle  prifter,  fo  l)at  bie 
gcmepn  fepn  priftertl)umb,  and)  nic^t  mad)t,  ^u  bcfelenn  ba§  priftirüc^  ampt,  pne 
loercf  ^ubrengen,  unnb  alfo  fepn  d)riften  prifter.  "^ 

2Bie  emfer,^  fo  nennt  aud)  er  ßut^er  tooH  .^o^n  „@r^bifd)off".*  S3e,icid)nenbcr 
für  i^n  ift  aber,  wenn  er  ben  ^Reformator  im  ?(nfd)lu^  an  lltattl).  7,  6  anrebct 
mit :  „S)tü,  Sato  Suber  .  .  S)tü,  arme  Satt»,  Ujilb  über  unfern  bauet  in  unfer  d)rift= 
lid)en  fprd)en  tti'£)ulen,  aber  blt»,  ujilbc  fato,  ruminirft  unnb  Iriberfeuft  nid)t  hie 
fpcpfe,  berl^alb  mirftu,  (Jberfc^toepn,  baran  ertuurgeln  .  .  .  btr,  luittenbe  unnb  I)aucnbc 
üort^umlid)e  Sau»".^  5tuö  bem  3ufcimmenl)ang  bicfcr  (Bcf)mäl)fd)rift  gcljt  IjcrPor, 
ba|  fie  ^Jteuja^r  1522  eutftanb.^ 

ebenfalls  bem  3a^r  1522  entflammt  ein  anbcre§  ©djriftftüd  beffelben  5Bcr= 
fafferö,  üou  bem  un§  bcr  Urbrurf  Vorliegt: 

„Sßib'  bie  ton  ||  feiige  auffrure  9Jlei-ten  ßuberS  ||  öon  3Bolffgaugo  äöulfferjj 
ün  aubcrn  d)riftglcubigc,  ||  cud)  ^^W  Sßittcnbcrg,  |]  t3ugefd)ribenu,. ']"  ^JJlit 
liteleinfaffung.    iitctrüdfeite  bebrudt.    8  a3Iätter  in  Cuart,  le^te  ©eite 

leer.    5(m  gnbe :   „  )i\  \\   ©ebrucft   ^u  ßepp|c!  5Jl.  S)  önb  ^tüep  ön 
Ittien^ig  iar  1 "    Darunter  ba§  S)ruder3eic§en  be§  3[)Iartiuuö  ^^erbipoleufiö. 
3)turf  DDu  ^JJiartin  SonbSberg  in  Scipjig. 

3)iefeö  ^JJlai^werf  äöulfferö  fc^lie^t  fid)  bem  üorangcgangenen  loürbig  au, 
tommt  iubeffen  für  unfern  o'^cd  nur  tt^egen  feiner  Einleitung  in  ii3ctrad)t,  bie 
nocf)umIö  auf  ßut^er§  Söiberfprud)  S3c,5ug  nimmt.' 

S)er  Steformator  fditoieg  u?ic  @mfer,  fo  aud)  Söulffer  tobt  unb  t)ielt  e§  babei 
mit  bem  SÖorte  baä  er  im  36.  (o7.)  ^falm  au§gefprod)en :  „Söaä  foll  manu  mad^eu, 
benn  fie  nur  toben  unnb  mueten  (äffen  unnb  Porac^teu!"** 


»)  Setgl.  93t.  ^lij^f.  "-)  »(.  35ij^.         »)  SScrflI.  „t%fer3  kbingung  ic."  m.  3>'\ 

♦)  Söctgl.  33t.  Stii^^.  ")  Scrgl.  St.  33tja.  ")  331.  SB3a:   „Scfuö,  imfct  Ijetrc  unnb 

got,  bet  uberft  prifter,  bcr  eqngeborit  föne  be§  Hatterit,  ben  teir  euct)  ^u  bifen  feligen  natücn 
äore  geben."  ')  93crgl.  m.  %  ^.  «)  eielje  oben  @.  235. 


Qin  Sötberjprud)  2:.  Sutficrs  ?ettte§  Srrti)unt§  jc.    1521.  247 

3ur  Sluslegung  öon  1.  '^ctr.  2,  9  ücrgl.  man  auc^  iCut^erö  3lu^legung  be§ 
1.  ^etru§=33riete§  öom  ^.  1523. 

2}ergl.  93b.  II  <B.  05-5  ff.,  VI  ö.  402,  Äöftüit  I*  (5.428,  481f ,  Scu,5,  Programm  jut 
acab.  i'ut^evfeier  in  ':}JiQrbur9  1883  ©.  84 ff.,  ©eifert,  S^ie  9teformatioit  in  JCeipjig  ®.  144, 
SBalbou,  ^Jkd)rid,)t  tion  .§ieron.  ßinfers  Sebcn  unb  Srf)riften  @.  4-5  ff.,  gottgefe^te  ©ommlung 
öon  3tÜcn  unb  5ieuen  Ifjcol.  Sadien  1720  ©.  202  ff. 

SIbgebrucft  treffen  loir  „Qtjn  tribberfpruc^"  in  ben  ©efammtauägaben  aBitten= 
berg  Xfj.  YII  (1561)  331.  159^-161\  ^ena  I^.  I  (1564)  SSI.  393^-396^ 
mtenBurg  Z1).  I  ©.  593^-597^  2dpm  3:§.  XVII  ©.  654^-658%  2Balc§ 
1^.  XVIII  Sp.  1660—1671,  (Jrlangen,  ®eutfd)e  erf)viften  33b.  27  ©.  308  —  318. 

2Bir  Bieten  ben  Zexi  nacfi  bem  llrbrudf  bar,  merfen  aber  bic  Bebeutenbern 
9tt)ttieid)ungen  ber  älteften  ©cfnmnitQuägaBen  an,  üon  bcnen  n?ir  bic  äöittenBerger 
mit  W,  bie  Jenaer  mit  I  Beaeidinen. 


(gl)«  iuibbcri^Jtuc^  S)*  Sut^etfs  fet)«t^  t)ttt)umfä, 

ercjujungcn  hnxd)  ben  aller  Ijo^j^elertifte«  ^jrieftcr  gottt^, 

^etrn  ^ierontjnnj  (S:m\tx,  35tcariett  ^u  9)lel)ffett* 

bitten  ©Triften,  bie  bic3  lefjen, 
gnab  unb  fttb  öon  got.    5Imen. 

ift  ^onber  ^Iretjftel  mcnniglic^  Bctnuft  unnb  offenbar,  loie 
ba»  3h)ifjd^en  ml^r,  ^Jlartino  Sut^^er,  unb  bem  aller  .s3o(^gelerttften, 
trefflichen  gotti?^  pricfter  unb  l'iccncia.  ber  ()el)ligen  gcpftlic^en 
,re(^t,  .£)ieronl)mo  (Sm^er,  c^n  t)ortter  ftrc^t  fiel)  ergaben  ubir 
bißem  fpruc^  6. 5petri:  i.'Pcu-.2,9. 

'5)r  fct)b  ein  A^uniglic^  |3tieftertl)um,'^ 
'^snn  toilcfjcni  Sanct  ^^eter   alle  6§riften  priefter  nennet.     Tarauff  l)afa  id) 
gcpocfjt  unb  gefagt,   alle  (ii^riften  ftnb  priefter,  unb  bic,   bic  man  i|t  pricfter 
nennet,  tjnn  ber  fc^rifft  nit  pricfter  ober  facerbotc§,  Bonbern  ^JJtiniftri,  5prcfbl)tcri, 
(Spifcopi,  ha^  ift,  2)icncr,  'Eliten  unb  äBcc^ter  genennet.- 

Iff.  SBir  tiaben  ben  2itcl  ^tet  rtieberl^ott ;  in  bem  Uvbvui  ftnbet  et  fic^  nii^t  noc^matä 
16cfonber§  gefegt  4  „3cfuö"  fc^lt  WI  12  5^rieftcvtf)um  etc.  1  V-i  nennent  A 

')  äJcrgt.  Ihitfier,  (^ef.=^Xu5g.  5öb.  VI  6.  407.  (^xl.  %uiq.,  Teutfd)c  Sdjriften  5Bb.  27 
©.230  ff.  ©rnfcr,  „Sß^b' ba§  uncf)riftenlicf|e  burf)  k."  Sl.  ©ijaff.  6  4bff.  „Ounbrmjlicn  jc." 
331.  SB  ijaff.  -)  Scrgl.  Snttjcr,  (frl.  3Iuög.  a.a.D.  ©.233 ff.    (fmfcr,  „Cuobruplica  jc." 

331.  6M- 


248  öin  2ßtbet|ptuc^  2:.  2üii)ex^  i'ctnee  Strtfiunie  «.    1521. 

Da  ^Qt  bcr  tieffücfj  man  firf)  auffgcmac^t  unb  gebadet:  öorlieten  n3l)i 
bic  priefterfc^afft,  §0  ift  Q^^r  un^er  getoallt  au§.  D-enn  man  inctjfe  looÜ, 
h)a5  priefterfc^afft  für  gctüallt  mit  fic^  bringt,  ncmlic^  prebigen,  mcf3  t)atltcn, 
facramcnt  IjanbelCnn  unnb  be«  t)t)mcl«  fc^tuffct  brauchen:  tüo  bas  t)anblr>crcE 
tüixb  n^bber  gelegt,  foltt  n}oII  !ud^en  fallt  unb  !eller  gar  leider  tocrbcnn.  ?Iufe 
folc^cr  cf)e  f)afftigcr  nott  bi^tt  er  hjibbcr  micf),  al^  c^nem  gotti§  prieftcr  gc= 
purt,  ^uftvet)tten  für  genommen.^ 

3um  erften,  ob  leftcrn  unb  liegen  !^elffen  tuotlt,  fe^n  fünft  UdoI  nor- 
fuc^t,  bife  ba§  er  micfj  andj  bem  teuffei  l)att  geben  unb  biel  unöorfdjamptcr 
lugen  öonn  mljr  gcfcfjriebcn,'-  unnb  ijurnt  bodj,  hau  iä)  l)l)n  e^nen  Ingener  unb 
buben  l)ab  genennet,  mic  man  bie  lugencr  auff  beutfcf)  pflegt  ^u  nennen.'' 
Xarnac^  bot  er  Ijnn  ber  fad)  treflid)  gcl)anbcllt  unb  ^toetjerlet)  prieftcrfi^afft 
crfunben,  eljn  gel)ftlid)  unb  clju  leQplidjc:  '^Ibo  mljr  naä)  geben,  ha^j  alle 
6l)riften  get)ftlid)e  pricftcr,  aber  er  unb  bic  feljnen  le^plic^c  priefter  finb.  .^at 
öicl  fpruc^  ber  fetter  auffbradjt,  ha  fcl)uc  famlung  priefter  genennet  toerben, 
unnb  alBo  S.  ^etri  fpruc^  ^Voeen  öorftanb  geben,  e^nen  get)ftlid)en  unb  et)nen 
lct)plic^en.* 

^c^  l)ab  aber  mt)r  nit  inollen  laffcn  benugen  an  bcr  betcr  fprudj,  au§ 
ber  urfa(^,  ba§  ber  öctter  fpruc^  fel)n  artidel  be§  glatobenS  mad)en  unb  nit 
ferner  nottigenn,  benn  ßo  fernn  fic  fic^  l)nn  bie  fd)rifft  grunben/  Der  l)albenn, 
ob  tnol  etli(^  bettcr  biffen  fpruc^  5|}etri  l)aben  auff  bie  (Smfcrfd^e  priefter  beutlet,'* 
^0  Ijh^inget  eö  boc^  nichts,  bic  inetjl  ^^2  et)nn  bloß  mcufd/lid)  beutteu  ift,  mit 
fcljncr  fd;rifft  betjcugt. 

2)aneben  lie^  ic^  mid)ö  ncrrifdj  anfel)cn,  el)e  iä)  ben  mon  crfcnnct,  ha^i 
er  mit  epnem  langen  fpie^  unb  furzen  bcgcn  breltiet,  ben  furiffer  (ioie  er  mic§ 
angab)  abtjuftoffen  unnb  auffluipred^en,  and;  mit  bcm  fdjmerb  mid;  Iju  treffen, 
unnb  gret)ff  bod)  baffelb  fc^tücrb  nit  ciju  mal  an.  9tod)  biel  nerrifc^er  tuar 
mpr  ba^i,  ha  er  mcl)nen  gcljftlidjenn  Öorftanb  cl)ne  fi^et)ben  unb  feljuen  lcljp= 
liefen  öorftanb  epne  fdjuc^bcn  beutlet."  3)enn  id)  Inar  ^u  ber  Ijcljt  ijnn  bem 
fel|am  'ilcgl)pten  nicfit  gelncfecn,  ha  bie  fd)cl)bcn  t)nn  ben  fc^ne^bcn  ftcdcn,^ 
unb  haö  le^plic^  unter  bem  geljftlic^cu  oorporgen  ift. 

12  „^toe^ctlet)"  fe^lt  AV  15  aupra^t,  bic  AW  18  begnügen  W  21  90= 

beutet  WI 

')  aSergt.  „Cfmfet^j  bebingung  jc."  2?(.  ?lijaff.  lex  Ic^te  Sa^  eine  ironijcfjc  'ülnfpielung  auf 
l^mjer,  „5B3b'  hah  önd)tiftenlid)C  bud)  jc."  58t.  "Jlttj''  unb  „"Jtuff  bes  gtiere-J  iju  äBiettenberg 
njtettenbe  rcplica  k."  5BI.  (£'\  ^)  Sjergt.  befonbcrä  (Smfer,  „%.  Uenattone  l^utcrinna  n." 

unb  I)icr  borne^mtid)  5^1.  31  b^  vgaf.    ^^niijcx,  (frl.  2lu^g.  0.  a.  G.  ©.  202.  ')  i;er9l.  l'ut()er, 

CcrI.  Slueg.  a.  o.  D.  S.  201ff.  206.  22;:!ff.  252.  255ff.  ©mfer,  „Cuabruptica  3C."  «l.  3lii''f- 
*)  ißergl.  „Ouabruptica  jc."  5Bt.  S^ff.  *)  Sjergt.  ^xl  3tu«g.  a.a.  C.  ©.  2;'.5f.  ^)  il'etgt. 

„CuabruplicQ   k."   331.  ^Bij^ff.  ~)  iöergt.   (Srnfer,   „Sß^b'  ba§  önd)ri|tenlidje  bud)   k." 

m.  214ff.  (Siij''  m  üja,  „Cunbruptica  k."  ö.  2üti)ix,  grl.  2tu5g.  a.(i.s:j.  ©.22:).  2;30ff. 
*)  (*infct  frogt  t'utljer  in  feinet  „bebingung  k."  5ÖI.  214'':  „aBotumb  ^cigeft  hu  mir  nit  an, 
lüo  idj  gcfdjriben  Ijab,  ba§  mann  bie  fd)ei)ben  in  bie  fd)nel)ben  ftcrten  foll  ?" 


@in  2Btbcr|>tu(f)  X.  Sutfier'ä  fetneÄ  "(irrtf)uni6  jc.    1521.  249 

2l6er  u6cr  qu§  ucmfcl)  lüar  nH)r  ba«,  ha  er  bcn  fpru(^  ^qu. '£)er  get)[t-' »ior.  ;5,  e. 
maä)i  leBenb,  unb  ber  6ud)fta6  tobtet' ^  bo  :^^u  futet,  ba^^  ber  get)[t  foU  fiet^fjen 
fet)nen  borftanb  nnh  ber  6uc{)ftnb  met)nen  üorftanb,  feo   borf)  )el)nen  öorftonb 
Qucf)  bie  tcuffet  unb  otfentüc^c  [unber  t)a6eu,  unub  boc^  für  gott  nit  burd) 

^  folc^en  get)it  leben,  triberumb  met)nen  borftanb  auc^  attc  §el)ligen  ^aben,  unb 
boc^  burc^  folc^en  buc^ftaben  nitt  fturben  für  gott.  Unb  baö  noc^  biel  tüunbcr- 
Ii(^er  ift,  bic  erfuEung  unb  bcbcutung  fctjneB  kbenbigen  bor[tanb5  tft  ha§ 
met)rer  te^l  tobt:  benn  fetjnc  prie[terfd}attt,  bie  burc^  bcn  Icbenbigcn  öor= 
ftonb  bebeut,  tft  ba§  groffcr  tetjU  tob  l)nn  funbcn,   bleljbcn  bcnnocf)  priefter, 

10  burd)  ben  lebenbtgcn  oorftanb  bebeut,  rtilc^ii  nocf)  nie  get)oret  ift,  aucf)  un= 
muglid)  ijnn  aßen  anbern  ttiortten  unb  bingen.  @c^  baud^tc  mid)  auc^  nichts 
t)elffen,  ha§  er  fic^  glofiert  unb  flidet,  ha  er  fct)rel)b:  ber  gel)ft,  ha^  ift,  ber 
get)ftli(^  Oorftanb  moc^t  lebenbig,  feo  ber  menfc^  l)nn  gnaben  (ebt.^  2)enn 
ia^  ift  eben  §o  biet  gefagt:  ber  menfc^  mu^  |ubor  (eben  ^nn  gnaben,  unb 

i.s  ber  get)ftli(^  borftanb  mad^t  t)t)n  nitt  lebenbig  (>oie  er  boc^  jubor  mit  f(^net)ben, 
fpiefeen  unb  begen  gef)atDen  unb  geftoc^en  f)atte),  §onbcrn  finbet  tjijn  lebenbig. 
!Sarumb  mufte  enttüebber  fanct  ^^aul.  liegen,  ber  bo  fagt:  'ber  gebft  mac^t 
lebenbig',  ober  ©m^er  muft  liegen,  ber  bo  fagt,  ber  ge^ft  ^et)ffe  ber  geljftlidjc 
Oorftanb,  ber  nit  lebenbig  niüd)t,  luie  er  t)nn  ferner  glo^en  befennet.     311^0 

•ju  handji  mic^,  ©mfer  Ijette  fii^  felb  abgeronbt  unb  mt)r  gelüonnen  geben,  ba 
idj  fc^rel^b,  ber  get)ft  moc^t  nit  ^et)ffen  e^n  ge^ftlic^  Oorftanb.  Unb  %o  ber 
gct)ftli(^  Oorftanb  baruntb  foEt  t)et)ffen  lebenbig  machen,  ha^:i  t)t)n  bic  i)abcn, 
bie  jubor  l)n  gnaben  leben:  %o  mag  ber  bud)ftab  auc^  lebenbig  machen,  t)a 
ber  fachen  offen  unb  ha^  banbfaß  mag  aur^  al^o  lebenbig  machen,   bo§  ift, 

IT.  gehabt  merben  oon  ben  lebenbigcnn,  nac^  (ämBer^?  beulten.  2i3ibberumb,  ber 
geljftlid)  oorftanb  mag  auc^  l)et)ffen  ber  bo  tobtet,  ba5  ift,  oon  hcn  tobten  gc= 
babt  toerben,  t)a  auc^  mel)n  tinbtenfaB  mag  auff  bic  mebBc  tobtenn,  unnb 
mufte  auff  ßmBet  glofirn  S.  ^^auluö  fpruc§  etjn  folc^  nafeen  gcirbnucu :  'ber 
gebft  mad^t  lebenbig  ic.\  bay  ift,  ber  gcl^ft  mirt  gehabt  Oon  Icbenbigcn  unnb 

30  bon  tobten.    ^2lbcr  ber  bu(^ftab  mirt  gc()abt  Oon  tobten  unb  üou  lebenbigcn. 

2)a  nu  folc^  ^ot)e,  treflic^e  bing  ml)r  ^o  gar  ncrric^t  unb  Icc^erlid) 

lüaren,  toart  ber  trcflif^  man  |ornig  unnb  fprad),  id)  mcdjtc  el)u  jarnff  braufe, 

mel)l  id)5  mit   gutem  grunb  nitt  Inibberlegen  funbc.-^    %[%  benn  ^liuir  aud) 

nit  biilic§,  biet  meniger  not  tüare,  ba^  Qemant  foEt  au^  fold^ä  treflic^cn  manß 

■ih  fubtitift  tickten  cijn  jamff  obber  gauc^  machen. 


27  mag  aud)  auff  W  28  (smfetö  VVI 

'j  a3crg{.  (^m)et,    „SB^b*  ba-j  tmdjrifteiUidjc  Lmd)  jc."    5^1.  3(4"'.     „Cunbrupliia  h."  ö. 
8utf)er,  (Jtl.  3lu2g.  a.a.O.  ®.  202.  2:Wff.  2."):)ff-  -)  Xa^  Pitat  aac' t^iitfcr  ift  iitdjt  luött= 

lid),  me^fjalb  biefer  bcn  Stefotmatot  txoifu}  aiircbet:  „iöatiiuib  lu'ifli'ft  bu  mir  itit  an,  lüo  idj 
gefc^tibeu  i)ab  ...  ba§  el)nem  pi  bcm  geifttid)cn  ober  [cl)plid)eii  Dorftanb  üon  notcn  fei),  ba?}  et 
^uöot  in  ber  gnab  lebe?"  f.  „ö^mferö  bebingnng  k."  331.  %4":  UJergt.  and)  „Onabrnpüca  jc." 
5BI.  5iij'^  ')  UJergt.  „Cnobriiplica  .'c."  m.  '•?l'\ 


250  ein  Sßiberjpruc^  2:.  Sut(jer§  feinet  Srtt^ums  2c.    1521. 

%i%  aber  uit  onberfe  fe^u  hJoKt,  er  mufte  mit  [(grifft  ftre^ttcn,  ba  ficng 
er  aHer  erft  rcrf)t  an  unb  füret  öicl  itte'^r  öetcr  et)n,  benn  t)orf)^n,  ^uB  an: 
'Ürttt  er  für,  6l)riEc,  trit  erfur,  51m6rofi,  trit  er  für,  DrigeneS','  ®asi  irfj 
boc^t,  er  lx)ottt  c^n  finc^en  ton^  ^uridjten.  5lbcr  e§  luarc  fctjne  me^nung, 
fc^rifft  {ba^  ift)  SSctter  fprud)  on  fc^rifft  erfur  ju  Bringen:  ba§  öorftunb  •', 
iif)  oEi^  nod§  ntcf)t  unb  (]iclt  eö  nit  für  fcf)rifft. 

5u  Ie|t  ftoft  er  bem  fc^impff  ben  bobcn  aufe  unb  l^elüet  narf)  mtjr  et)n 
eile  tieff  ^nn  ben  t^artten  fettfe.  S)a  HindeHt  e^n  mal  fet)n  f(^arff  fc^net)benä 
fc^tnerbt,  alB  tüerc  er  mc^fter  SorentS  unter  ben  fc^lüi^ernn,  fpric^t:  'Xritt 
erfur,  (^§riftc  2c.'^  2)a  ^eui^t  er  an,  toie  (Sf)riftu§  folc^  leutt  l^riefter  ge=  lu 
9){ntti). .m:i. nennet  ^abe,  ba  er  5}iatt.  5.  fagt:  '^§r  feljb  fal|  ber  erben'.^  !3)a  ^aftu§, 
Cutter,  hii^  ift  bie  ftfjrifft,  bie  ba  belnetjft,  ba^i  (5m^cr§  t)ol(f  priefter  I)cl)ffe, 
bi|  ift  bie  aufelegung  ubir  6.  ^peterg  ^pmd):  ©al|  ^eljft  priefter,  Inetjrauc^ 
ber  Gaptan,  tuaffer  ber  fufter,  unb  fetür  I)e^ft  ber  f(^ulmel}fter,  ftroe  bk  fdjuler. 
S30,  fo,  fo  mocf)t  ber  ftrcljt  e^n  enb  geh)l)nnen.  91u  bt)n  iä)  |u  friben.  9lu  »^ 
giEtä  nimmer  lachen,  ber  tjenifer  mac§  auB  folc^em  ernft  e^n  jaiüff.  äßet 
mag  mit  gutem  grunb  Inibber  legen,  bac^  fall^  et)n  priefter  I)el)ffe!  3)arum6, 
ba5  nit  ba§  regenc,  luilt  ii^  Ijum  tnibber  fprurf)  gebencten  mit  ganzem  ernft, 
unb  foE  ber  fet)nn. 

3cf)  ^lartin  ^utl)er  befenn,  ba^j  id)  el)ntrec^tlt(^  mitt  bem  I)oc^gelerten  lm 
^errn  unb  gottis  priefter,  |)err  öieronl).  (5mfer,  l)allte  unb  ft^mme,  ba^  ber 
fpruc^  8. 5petri  nit  atlel^n  üon  ber  getjftltc^cn,  ^onbern  aurf)  bon  ber  let^plic^cn, 
obbcr,  baä  iä)^  auffs  ttcrüdjft  fag,  bon  aller  priefterfc^afft,  bk  in  ber  (^^riften= 
^eit  ift,  ,3Uborftet)en  fe^:  ba§  rebe  ic^  ou^  ganzem  ernft.  2)enn  iä)  ^ah  ^n 
ber  h)ar{)eit  ,3Ubor  bie  fad)  nit  rec^t  angefef)en.  5iu  fjoff  id),  Sutl^et  fet)  nit  25 
mef)r  ein  te^er,  unb  i}ab  mid)  mit  ßmfern  gar  t)ürel)nigt. 

Slber  baö  id)  nit  e^n  feinr  auff  ber  onbcr  fet}tten  an^unb,  bei)  mel)nen 
guten  freunbcn,  bit  id),  fie  moütcn  folc^cn  Iribbcrfprut^  ml)r  nit  für  übel 
l)abcn,  angefet)en,  baö  bie  Inarfjept  biEid)  für  allen  bingcn  red)t  ^aben  foE. 
Da^u  %o  öorüeren  mt)r  nid)ty  brau,  §onbern  gelDt)nnen  mel)r  benn  t)or^l)nn.  30 
grogiftu,  h)ie  baö  |u  gc()e,  |)orc  Iju.  !^sd)  l)ab  l)nn  oEen  meinen  fd)rifften 
nit  me^r  gemoEct,  benn  nur  fo  t)ie(,  boy  aEe  (L^.t)riften  prieftcr  fet)en,  aber  bod) 
nit  aEe  öon  bifd)offen  geh)et)()et,  and)  nit  aEe  prebigen,  mefe  l)alten  unb  pricftcr= 
lic^  ampt  üben,  fie  tnurbcn  benn  ba,3u  Oororbenet  unb  beruffen.  .§ie  ift  bo§ 
enb  meiner  mel)nung  beftanben.*  sr. 

5lber  (^mfjer  fpringt  mel)tt  ubirl)l)u  unb  crt^mingt  burd)  fel)nen  fd^nep= 
bcnben,  lebenbigen  öorftanb  mit  üoEer  mat^t,  untniberfpreci^lic^,  ba§  aEe  (5l)riften 


20  eintred^ttglidj  \VI          21  §crrn  \V1 

')  aSergl.   „  Üuabru^)lka  jc."  58L  SBij'^f.    Sicljc  auri)  S.  2;j5  '•iinm.  2.            •')  IJergt. 

„Cuobtuplica  k."  5ßt.  iBitja.  »)  Süergl.  „Üunbruplica  jc."   «(.  a^üjb.            •«)  Süergt. 
u.  a.  C5rL  ^iiugg.  a.  a.  D.  ©.  231. 


ein  Biberjptu^  ^.  Sut^etij  fcineö  5n:tt)umö  k.    1521.  251 

Qucf)  Icijpttcfjc  prieftcv  jciju,  von  Bifdioffen  QclDci)t)ct,  mugcn  alle  on  luel)ttcr 
befel^  obber  beruften  prebigeu,  mefe  f)aEtcn  unb  alle  ptieftertic^e  ampt  pflegen.^ 
3)ai  ift  ber  pret)B  unb  bancf,  beii  6mBcr  am  £ut()er  ijnn  bi^em  fonb  eriogt, 
erftrttten  unb  erobevtt  t)att  mit  alten  e^ren,  ben  id)  l)^m  dou  f)ei;^en  güt)n, 

r.  lüttt  brob  fällten,  btt  ouc^,  ha^  ba  ^elff  ^attten,  toer  nit  eljn  !e^er  fet)n  toill. 

^JJ^oc^t  aber  ^emanb  bencfen,  cS  tnere  metjn  fpot,  %o  lütE  ic^ö  mit  ernft 

bemel)feen,  ha^j  bi|  ©mBer^^  mel)nung  muffe  fel)n  nnaufecf)tlid).     :3it  e»  nit 

ernftlicfj  lüar  unb  offenbar  gnug,  ha§  ßm^er  fagt,  Sand,  ^eter  rebe  auc^  öon 

ber  lepplic^en  priefterfc^afft  ?   .f)att  er  mic^  boc^  %o  gretnlic^  brob  belogen  unb 

lu  beleftert,  bi^  ic^5  l)^m  ^u  t)abe  muffen  laffen.  S30  ift  ha^:>  t)^t  aud}  nocf; 
ernftlic§cr  Inar  unb  §0  offenbar,  baä  tetjn  menf(^  teugfcn  mag,  ha^j  ©.  5petrua 
fpruc^  fe^  gefügt  ^u  alten  6t)riftcn,  er  fet)  jung  obber  oltt,  man  obber  toe^b, 
%o  mu§  auc^  on  alli^  tnancfen  eben  Don  ben  felben  alten  |uOorftef)en  fe^n 
aiii^,  lt)a§  brljunen  mag  oorftanbcn  loerben.     S30  benn  aEe  6f)riften  merben 

1.^  priefter  genennet,  ha  er  fagt:  '^^r  fe^t  ü}n  funiglic§  prieftertt)um',  unb  fol(i§§ 
auc^  üon  let}plic§er  priefterfc^aff t ,  bie  ba  getüel)f)et  finb  unb  platten  l)aben, 
^uDorfte^en  ift,  lüie  ber  fc^ne^ber  (SmBcr  leret  unnb  getuljunct,  ^0  muffen  ioljr 
belennen,  ha^  on  ^tneljffel  alte  6t)riften  fold^e  let)pli(^e  priefter  fetjn,  iooUenn 
mt)v  anbcr^  nit  feiger  unb  be??^  tcuffel^  cpgen  felju,  toie  (SmBcr  bratoet.    Xrumb 

üo  tragen  Pille^ct)t  bie  loeljber  fc^leljer  unnb  bie  junpffern  |opffe,  ba3  man  tj^re 
P3e^l)e  unb  platten  nit  fe§e. 

9hl  toolan,  ba»  ift  befdjloffen.  6»  ^att  aber  nod)  eljun  groffen  fcljU. 
^ä)  toill  mic^  gerne  bemutigen,  bon  toe^bern  unb  tinbern  prcbigt  |u  ()oren. 
"iJIber  lt)ie  tooEen  mt)r  6m^ern,  ben  furiffen  freffer,  batui  Oormugen?   6r  lüirt 

L".-.  nit  holten  t)nn  ber  gemet)ne  priefterfi^afft  fet)n.  ^2tuc^  ^0  loirb  er  meljbern 
nit  geftatten,  ij^n  |u  leren,  für  groffer  !eufc^et)t,  lueuB  glcl)cl)  eljttel  ^ubfi^c, 
glatte,  junge  mc^le  meren.  Xod)  ict)  t)offt,  er  mere  |u  bereben,  ba§  er  fe^n 
bel)ct)t  an  ^etimlic^en  ort  e^m  folc^en  betjc^tbattcr  t^et  unb  ber  abfolution  auff§ 
bemutigift  getoarttet.    %od),  ha^  er  nit  aber  tiornig  iücrbc  unb  ttagc,  fe^n 

:io  bing  fet)  et)n  geucteret)  unnb  jetofferet),  alB  benn  toar  ift,  muffen  tol^r  nu  für 
unfe  bencfen,  toa»  ^^r^nn  |u  tt)un  fe^. 

^sd)  toill  metjuen  rabt  geben.  3)ie  toet)l  fie  fid)  rumen  unb  bruften  cpner 
Bonberlic()en,  ungemet^nen  priefterfc^afft,  unb  alle  priefterfdjaffte  getjftlic^,  lel)p= 
lid),  obber  toie  fie  mugen  fetjn  unb  §et)ffen,  finb  t)nn  6. 5peter§  tuortten  allen 

:iö  ßl)riften  ju  geetjgenet,  tüt)e  ber  fprud)  er^toingt,  ^0  folgt,  baö  bie  (im^erfc^e 
priefterel)  fe^  e^n  frembb  unc^riftlid)  bing.  Xrumb  ad}t  ic^i?  für  hat,  befte, 
ha^  trt)t  folc^e  eijgne  frembbc  priefterfc^afft  t)ljnfurt  nit  priefter,  ^onbern 
platten  treger  ^e^ffen,  unb  jage  ha5  unnu^e  Pole!  |um  lanb  aufe.    2Ba§  foll 


10  geleftctt  WI     im  i^abc  muifcn  ,511  laffen  W         \:i  „fcl^n"  \ii)ü  (5rl.  'i(u§g.         18  alten  A 
20  Sungfrarten  Wl  22  einen  WI  28  om  W      ^eimlid^em  I  29  et  atiev  nic^t  W 

1)  äJergl.  „Gmfer§  bcbingunö  k."  23t.  3tiij''. 


252  Pin  SBiberiprucf)  t.  8utf)er§  feine?  3ttrtf)um5.  jc.    1521. 

un§  boö  platten  üolrf,  bai?  lüibcr  gcl)[tlid),  nod)  (ct)pttd)  piiefter  ift?  Unb 
tnaS  beburffen  iü^r  l)()r,  ^o  tüljr  felb§  aEe  Icljpticf),  gel)|'tUc^  unb  aller  kt} 
priefter  finb  ?  äßic  nn^  (^mfcr  fclbg  Icrct  mit  fet)nci-  fc^ncQbcn:  fic  freffcn, 
alfe  bic  frcmbbcn  nnnn|cn  geftc,  unfecr  brott.  l)rnmb  nur  au^,  an§  mit 
ben  buben. 

3)a5  aber  t)bermann  fnnb  lücrbc,  luie  5.  '*|H'tcr5  fprucf)  tiu  allen  61)ri[ten 
gefagt  i'cl),  luie  tuol  baffclb  nit  not  ,^n  beluepf^cn,  metjtt  (5m^er  baö  fclby  be- 
fennet,  moHen  lüljr  boc^  ,^um  nbirfln^  ben  tejl  l)n  fcljner  orbnung  unb  folge 
i.'cctt. 2,1  ff. erbeten .    5Der  laut  olfo  l.^Pet.  2. 

'l'egt  a1)c  aUc  bo^l)el)t  nnb  alle  lift  nnb  falfdjet)t  unb  l)o^  nnnb  alle  k 
affterrebe  nnnb  fndjt  bie  öornunfftige,  unüorfelfdjte  mild),  glet)c^  tnie  bic  itjt 
geporne  tinble  t()unn,  auff  bay  ijtjx  burdj  bie  felben  gro§  merbct,  %o  t)l)r 
anber^  gefc^medt  f)abt,  mic  ber  Ijcrr  ^o  (ieblid)  ift,  tut  lueld^em  t)l)r  !ommen 
fel)b,  alB  |u  beut  lebenbigen  grnnbftelju,  ber  bo  ift  für  ben  menfdjen  boradjt, 
aber  bet)  gott  crtoelct  unb  el)rlid).  ^^luff  mildjen  batoett  aud^  eud^  al^  bie  i 
lebenbigen  ftel)n  |n  eignem  gel)ftlid)en  (]am^,  t,u  eljnem  l)el)ligen  prieftertf]umb 
unb  opffertt  ge^ftlicl)e  opffer,  bie  ha  gott  angencljui  fel^n,  burd)  ^yefum 
S^riftum  ?c.' 

Sßilc^er  menfd)  ift  f^o  tI)om,  bai?  er  nit  fe()e,  Inie  bifee  mort  ^u  allen 
t)nn  gemetju  gerebt  merben  ?  äßer  ftnb  fie,  bie  bo  foücnu  bie  er|eleten  laftcr  -' 
ablegen  unb  öornnnfftige,  unöorf eiferte  mild)  fuc^en?  @§  mag  t)l)e  nit  öon 
ben  platten  tregernn  öorftanben  merben  ?  (5r  fprid)t  bon  mild)  fudjen,  tüie  bie 
met)bcr  pflegen  ^u  fagen  bon  ben  ünbün.  6§  fnc^t,  menn  e§  fepner  mutter 
unb  milc^  begerb:  alfeo  füllen  alle  (51)riftcn  and)  l)t)re  uornunfftige  mild)  fuc^en, 
ba§  ift  bie  ©uangelifdje  lere,  bk  mit  menf d)en  lere  unüorf eifert,  lautter,  re^n  - 
öon  ber  reiften  mntter,  bvantt  C?.l)rifti,  ber  ()ct)ligen  fird)en,  fompt.  9hi  fprid)t 
er  ju  ben  felben,  fie  foUen  fid)  auff  (it)riftnm  baluen  ]n  epnem  t)cl)ligcn  priefter= 
t^um.  äßenn  ift  ha^  platten  t()um  f)eplig?  h)enn  opffert  e-r^  get)ftlic^e  opffer? 
Cl)riftent()um  ift  all3el)t  l)el)lig,  ober  ift  nit  61)riftentl)um.  !l)cnn  er  rebt  l)ie 
nit  Hon  Ictjen  opffer,  ^onbern  luie  bie  prieftcr  opffern.  2)a<j  gel)t  l)m  mtüm  •*' 
teftament  al^o  ^u,  ba^,  lüie  ßt)riftu§  felbö  priefter  unb  opffer  tnar,  al^o  fepn 
tüt)r  and)  alle,  ^o  mir  (s*l)riften  finb,  tnarlid)  et)n  ^cl)l{g§  prieftcrtl)um  unb 
Möm.  12,  i.bay  opffer  felby,  mie  5J.^auluö  yio.  12.  boi?  meljtter  an§brcl)t,  ha  er  leret,  tüic 
h)t)r  unfern  corper  opffern  foHen,  et)u  priefterlid)  opffer. 

••«cu-'A  gotgt  8.  5peter.  3.= 

'2)arumb  ^cllt  bie  fd)rifft  alßo.  ^Jempt  mar,  id)  tüiii  l)n  3iou  legen 
el)ncn  ubirftcn  cdfteljn,  et)n  anfjermeleten,  el)n  el)rlid)en,  nnb  mer  ijnn  pl)u 
glcmbt,  ber  foU  nit  Im  fd)anben  merben.  3)ert)alben  l)abt  l)l)r  bey  el)rc ,  bie 
^'^r  gleiubt.  ^^ber  ben  unglembigen  ift  ber  ftel)n,  ben  bie  bamleutt  furmorffen 
^aben,  toorben  el)n  l)eH)bt  edftetjn  nnnb  ei)n  ftel)n,  baran  fie  fid^  ftoffeu,  unb  4,1 

2  irer  W  :J7  bcv  1 


ßin  äBibctfprud)  5:.  ßut^crS  feincS  3rrtf)UinS  k.    1521.  253 

el^n  fel§,  baruber  fte  fallen,  ^Jeinlid^  bie  ftcf)  cvc^evn  nn  bcm  \voxit  iinnb  nit 
c^lelDben,  auff  beu  fie  |;u  luiliicii  [inb. 

5t6et  t)^x  fe^tt  ba§  ou^ei-n^ettt  gejdjteci^t,  (St)n  funiflUd)  prte[tertt)um, 
§et)Iigc  leutt,  (5t)n  Hotrf  bc§  cl)fleutf)um^, 

Xüi  t)t)x  öorfuubigen  foÜt  bie  tf)attc  be§,  ber  eitcfj  Don  beu  finfterniffen 
berufft  ^att  t)nn  iet)n  h)unber(i(^  liec^t.  5)^r  fet)b  öor^el)tten  nit  öoltf  c\e= 
lochen,  fe^b  ober  nu  öolcf  tnorben  k.' 

Sag  mt)r:  iflon  l)emanb  ^o  grob  fct)n,  ber  nit  liorftet)e,  tui  Inem  S.^^eter 
f)ie  vcbe?    Dber  rnnffen  ^u  öeter  fprnc^  er  für  trctten  nnb  bentten?    'B^o  er 

i'>  boÄ  öolct  unnb  bie  getncl)n  ^o  bcnttii^  nennet,  unb  fie  bocf)  alle  fampt  eljn 
tnnigüd^  prieftertljum  fieiffet,  befill)t  Ij^n  tju  prebigen  bie  tt^atten  gottiö,  ber 
fic  bernffen  t)at.  630  nu  ha^  auc^  Don  ber  ßmferfcfjen  priefterfd^afft  gcfagt 
ift,  lt)ie  nn^cr  ßmfer  leret,  finb  \vX)X  getüi^lic^  alle  anrf;  foldje  priefter.  6r 
beutte  priefter,  tüte  er  njiÜ,  ^0  finb  alle  6f]riften  fo(d)e  priefter  burc§  bißen 

1.-.  fpruc^.  Stollen  tül)r  benn  nu  alle  prebigen,  %o  muffen  bie  platten  treger  ftill 
fc^tuetjgen,  bie  tüe^l  fie  ein  anber  e^gen  priefterfct)afft  l)aben,  für  ollen  Sl)riften. 

-Jluff  bie  )üel}Be  finb  and)  bie  ,]h3een  fprud),  Gpner  ^^(poc.  ■>.  'bu  boft  unßcstb.  5,,  9 
erloft  burd)  betjn  bluctt  unb  epn  rel)d)  gottie  unb  priefter  gemact)f ,  1)er  onber 
Sipoc.  20.  '^n  biffen  tüirt  ber  onber  tobt  fcpn  genjoEt  ^aben,  ^onbern  ftecftb.  20, . 

L'o  tnerben  gottt§  unb  fepne;?  ß^rifti  priefter  fepn\  ^lle  bcpbe  öon  ber  ganzen  ge= 
niet)n  gefagt  unb  |uborftel)en,   tine  bie  Inortt  on  alle  glofee  ^toingen.^    Uub 
ift  Ut)n  fpru(^  mebr  \)m  neiüen  teftoment,  ber  Oon  prieftern  foge,  benn  biffei 
bre^.    3^ie  anbern  alle  nennen  (fm^er?  priefter  nit  priefter ,  ^onbern  Siener, 
Sßei^ter  unb  hißten,-  bamit  ber  b^^^^i^Ö  QC^ft  u^B  ^^^'^t,  boö  nit  ole,  toep^en, 

2-,  platten,  cafel,  olben,  filc^,  me^,  prebigt  k.  priefter  moc^e  unb  gelnaltt  gebe,'* 

^onbern  priefterfc^afft  unnb  mad)t  muß  ^ubor  ba  fcpn,   ou^  ber  tauffe  mitt 

■brad)t,  olle  ©Triften  gemepn  burdj  beu  glatoben,  ber  fie  bamet  ouff  (s^riftum, 

beu  rechten  ubirften  priefter,  Inie  t)ie  5.  5peter  fogt.  \ 

2lber  folc^  getnoUt  ^u  üben  unb  pn^  toerif  fureu,  gepurtt  nit  pbernton, 

no  ^onbern  mer  bon  bem  l)altiffen  ober  beut,  ber  be§  Ijartiffen  befell)  unb  linllen 
l)at,  berufft  lüirt,  ber  tl)ut  benn  fold)  P^erc!  an  ftot  unb  pcrfon  be§  botüffcn 
unb  gentepner  getnollt.  Srumb  ift§  nit  tnar,  bog  met)r  benn  epn  epnigeg, 
epnfeltig§  prieftertl)unt  fep  pnn  ber  fird)cn,  unb  bie  platten  treger  bepffen  nitt 
nad)  ber  fdjrifft  priefter,   toie  ßmfer  leuget.     3)er  nam  ift  unß  allen  gemein 

■.:■>  mit  oller  fepner  gelüoHt,  red^t  unb  ,5ul)ornng,  tüilc§§  un§  btfee  rch)bet  unb 
gott§  biebe  gernn  abrepffen  tnollten  unb  pbn  felb  allepn  tiu  epgen.  ^Iber  Itüe 
fie  fic^  felb  Ijoben  bie  firdjc  genennet  unb  mir  pl)n  ben  romb  l)oben  abejogt, 
al^o  '^oben  fie  ftc^   felb  priefter  gemod^t:   bo§  ift  X)i)n  nu  oud)  genommen, 

11  l^eiffe  A  ^eifit  W  inen  \VI  12  ßmieriic^en  \\'l  :{(i  inen  WI  o7  inen  ^VI 
38  inen  WI 

')  iHcrflt.  bc  äBcttc  11  S.  27.  ■')  33cvfll.  (5-vl.  %n^([.  n.  n.  0.  S.  240.  ^)  5üergl. 

Cfrt.  "än&Q.  tt.  0.  0.  ©.  2:i7. 


254  ein  aBtberfpruc^  1.  2ntf)er§  feine?  3trf^um§  k.    1521. 

boä)  hk  platten  tnollen  tüix  l)^n  (äffen,  hav  fie  platten  treger  fet)en,  tuet)!  fie 
gotti§  tDortt  nljmmer  tragen  iDoUen,  ^onbern  nur  öorferen. 

2ßa§  f)utff§  nu,  tüenn  ©mfer  t^oufent  unnb  aber  t^oufent  öetter  fpru(^ 
füret,  hk  alte  e^ntrec^tlic^  fet)nen  f)atüffenn  priefter  t){e§en?  Dennod^  tüere 
fet)ne  f^rifft,  ^onbern  e^ttet  menfc^en  Inortt  ha,  bie  ba  ^aBen  gel)rret,  aber  ^• 
bo(i§  nit  ^alftarg  getüe^en  iuie  btfec  platten  treger.  ^ilBer  ©anct  ^zkx^  mort 
finb  gotti§  tnortt,  bie  laffen  !e^n  anberß,  benn  ha§  einige  gemet)nc  prieftertl)um 
beftel^en.  6»  ftoft  bie  anbernn  alle  |u  pulöer,  bo  ^ilfft  fet)n  ßmfeer  für,  lüenn 
er  füllt  fic^  tobt  liegen  unb  leftern. 

äßie  tüol  iä)  ben  Braud^  anc^  ge^en  laffe,  ber  i^t  regirt,  ha^  allet)n  ber  w 
gefc^mierte  unb  befc^orne  I)ah)ff  priefter  l)eift  Don  aüter  menfd^lic^er  getüon^ 
^e^t,  h)ie  tool  fie  aud^  ber  felben  anipt  nitt  mel)r  tret)ben,  ift  gnug,  baö  h)ir 
ertoeeren,    ba§   fie   bie   t]et)ligen  fc^rifft  nit  mugen  auff  t)^ren  banb  ret)ffen 
unnb  unH  mit  falfc^ent  fc^rerfen  burc^  gotlid)  toort  bebrahjen  unb  ^toingen 
nac§  t)^rem  muttnillen,  toie  fie  biB^cr  tl)an  l)aben  unb  nod§  gern  t^un  lüollten,  i' 
^onbern  ha5  ton  mad)t  t)aben,  fie  ^u  fcfired^cn ,  unb,  tno  fie  nit  rec§t  lüoUen, 
(^uftoö  üirgam  mit  t)i)n  borfud^en.     Sie  foHen  bem  '^aiüffen  al^  hk  fnec^t 
untertlian  fet)n  unb  t)i)x  ttjrannet)  laffen,  lt)o  ha§  nit,  foEn  ioir  t)^n  hk  fc^rifft 
mel^^en  unb  fie  more»  lernen:   ba  gratnet  t)l)n  für,  ben  |artten  ttjrannen, 
brumb  ftreben  fie  al^o,  ha^  nur  fie  mod^ten  ^un^cr  priefter  burd^  bie  fd^rifft  -^o 
genennet  tnerben.     9iel)n,  ha§  fc^lncrb  (Sm^ery  fd^ncl^b  nic^t,  feo  fticf}t  fet)n 
fpie^  nic^t,  ^o  bricht  feljn  begen  nidfjt,  liegen  unb  leftern  l)ilfft  nid§t.    ®ott 
aber  unb  fct)n  lüortt  blet)bt  eiüiglidfj.    3l5Jig5l. 

311^0  l)aben  tü^r  bie  ^iDeen  namcn  iuibber  abjagt  ben  Ürc^en  retobern, 
ba§  fie  nit  ürc^,  noc^  priefter  finb  me^r  benn  aEe  G^riften.  ©ie  foEn  aud§  2-. 
noc^  toibbergeben ,  on  ^^rn  bancE,  ben  namen  (JleruS  unb  let)en,  t)o  tncniger 
ben  lepen  blepben,  haS^  fie  |lüifc^en  |tocen  ftuEen  fi|en,  glct)d)  \vk  fie  ioibber 
gel)ftlic§,  noc^  iüeEtlic^  finb:  bo  foE  mt)r  gott  ^u  l)eEffen,  ha^j  toix  boy 
aegt)ptifd^  frembb  boldt  rec^t  erfennen.    3)a§  fei)  gnug  bom  erften  tüibberfprud^. 


1  inen  WI      fein  AV  9  et  ft($  foEt  tob  W  15  get^an  VVI  17  inen  AM 

18  inen  WI  19  inen  WI  29  egtj^jtifdö  A 


Gin  UxU}cxl  bcr  Xfjcologcu  511  "ipari^ 
über  btc  Sc^rc  S'octor  2ut()cr^* 

Gin  @cgen4lrt()cil  'Joctor  Sntljcr^. 

Sdjn^rcbc  W^i\>^  a){eIand)tJ)on^ 
niibcr  bajfelbc  ^arifijcfje  Urt()cil  für  2^.  Snttjer* 

1521. 

äöä^renb  am  14.  ^uli  1519  ätoifc^en  ben  [treitenben  Parteien  auf  hex  Öeip= 
^iger  Xisputation  ein  notarieller  (^ontraft  ju  Stanbe  gefommen  wax ,  wonad)  bie 
3uerfcnnuni3  beö  Siegee  in  bem  Streit  jroijc^en  ijuttier  unb  Qd  ben  Unitierfitäten 
^Pari»  unb  ßrfurt  an^eimgeftellt  werben  foHte,  würbe  hie.  Gntfc^eibung  über  bae 
Verlangen  be«  !:}teforntator5,  ba^  bie  ■2c^ieb5gerict)te  md)t  bloe  aus  ben  Doctores 
Theologiae  unb  Canonum.  fonbern  au'3  bem  ganzen  !i?el)rf5rper  ber  beiben  .öoc^icf)u(en 
fid)  ^ufammenfefeen  foüten,  ein  5>erlangen,  toeldjes  er  befonberä  mit  ^Küttfidjt  auf  ba$ 
in  ber  i^eip.^iger  ©eifterfcfilac^t  betonte  lUt^eit  non  i^'aienc^riften  unb  auf  feine  (Jrfat)= 
rungen  in  ber  jReucf)ünf(^en  9tngetegen^eit  (öergl.  be  2Bette  I  S.  320)  geltenb  •macfien 
mußte,  bem  -Öer^og  ©eorg  übertaffen.  SBie  faum  anbere  ^u  ermarten,  üerwarf  ber 
in  JKoc^ti^  ireilenbe  -^er^og  bie  5i>orfteIIungen  iiL'ut^ere,  melctie  ber  in  ^C'eipiig  3urücf= 
gebliebene  l^erjogticfie  9iatf)  ü'äfar  ^^flug  am  15.  :3uli  jufammen  mit  bem  „Hebbel" 
öcEö  an  feinen  -öerrn  ;\u  übermitteln  ftatte:  ÖJeorg  entfc^ieb  fic^  in  einem  am  16.  ^uli 
abgefaßten  unb  an  --t^flug  gerichteten  5?riefe  gan,3  unb  gar  ju  (fünften  C^cfe,  beffen 
33efürc^tung ,  Sut^er  fonnte  burd)  öin^ujiet^ung  ber  gefammten  Unioerfität  ^um 
Sc^iebegeric^i  fiegen,  mo^t  uor  2lUeni  ben  Sluöfc^tag  gegeben  Ifjaben  mochte:  „2er= 
I}alben  laffen  tnir  unß  gefallen,  bae  betjber  boctor  bisputacion  unb  öorbringen  ^n 
ic5(id)r  ber  bet)ben  uniüerfiteten,  atö  pariß  unb  (?rfurbt,  ben  faculteten  ber  t^eologi 
unb  Ganoniften,  aber,  ap  jcu  pariß  nicf^t  Ganoniften  roern,  alletjne  ben  boctorn  Don 
ber  facultet  ber  t^eotoget)  bar  über  ^cuerfennen  uberfi^igtt  unb  3cu  gefteüet  luerben." 

^id)t  mit  ber  gleichen  Qik  wie  bei  biefer  (Jntfd)eibung  Derful)r  ©eorg  bei 
ber  3)erfenbung  ber  notariellen  '^srotofoUe  über  bie  l'eipjiger  Sieputation;  an  bie 
Uniüerfität  in  'i^ariö  würben  biefelben  ^ufammen  mit  einem  ^rief  be§  ^Öer^ogg 
erft  am  4.  Cf tober  1519  abgefc^icEt.  2)er  tiftige  M  beftrebte  fid)  awd)  bei  biefer 
©elegenl^eit  ben  fäd)fifc^en  dürften  ^u  beeinftuffen,  inbem  er  i^n  mittelft  eines  „'X\it!^= 
fc^lage^"    aufforberte,   ber  t^eoIogifd)en  Jafultät  in  ^^ari«   au^er  bem   bie  'Diepu^ 


256  6'"  llttf)eit  bct  J^eoloflcn  311  %^avi§  über  bic  Sc^ve  l^octov  2utf)cva. 

tatioii  betreffenbeu  9(ftonmaterin(  axid)  „refohitoriiim  hittcr,  acta  coraiii  legato  febi§ 
ap.  IHiigufte,  refpünfio  ab  Sialogum  Si)(üeftri  prieratie",  \veld)(  <£cf)riften  fciiuMi 
ftegner  in  ben  5higen  bev  (£ct)icb^rid)ter  nur  noc^  md)x  belaften  mußten,  ^u  untev^ 
breiten  unb  an  ben  .ftönig  üon  ^^-antreid)  ein  eigenfiänbigeS  ©d)reiben  ]\i  rid^ten, 
„bar  mit  ber  tönig  auc^  comniiffionem  ttjäte  facnltati  tf)eologice  ,^u  part)^".  <Bif)x 
fd)iner,^tidj  empfanb  es  (yä,  ba^  il)m  natje  perflinlic^e  33e3iet)ungen  ^u  ben  ^arifer 
2t;eotogen  fel)tten,  mit  A~-)iife  berer  er  hai  @c^ieb§gerld)t  für  fid)  günftig  Ijätte  ftimmen 
tonnen.  Slber  er  mn^te  aud^  Ijier  9iatt),  er  ^offte  fein  S^d  baburd^  ,]u  erreid)en, 
baft  er  fdpn  Ircnige  läge  nad)  bem  ^iif^fli^'-'^D"'"^'''^  ^cä  ^^a!t§  mit  £ntt)er  ben 
berüd)tigten  ^afob  «^oogftraten  in  einem  fe^r  üerbinblidjen  ©(^reiben  anging:  „cum 
Parisiense  non  agnorim,  vestrum  autem  Studium  magnam  habet  cum  eo  familiari- 
latem,  Rogo  tiiam  paternitatem  plurimum,  ut  fide  Christi  velit  scribere  sibi  nolis, 
vel  etiam,  si  videbitur,  toti  Universitati,  ut  dum  optimus  Prineeps  Georgius 
scriptui-us  sit  et  missurus  Disputationem  ac  petiturus  iudicium ,  quod  tunc  illiid 
non  recusent,  sed  propugnatores  fortiter  adoriantur,  cum  nos  ambo  in  eos  tan- 
quam  ludices  consenserimus ,  et  rem  arbitror  esse  tarn  manifestam ,  ut  longa 
discussione  non  egeat,  Quare  sine  mora  ad  petitionem  Principis  discernant  et 
slatuant,  ([uod  fidei  nostrae  sit  consentaneum."  9(m  31.  Cf tober  1519  luei^ 
O'rotuS  iRnbianug  feinem  f^reunbe  ßut~§er  au§  Bologna  p  berid^ten,  ha^  (Jd  and) 
ben  'l^apft  brieflid)  erfud)t,  bie  '-parifer  unb  Erfurter  ju  f(^lcunigem  .^anbetn  ,]u 
üerantaffen:  „deinde  obnixe  admonitiis  summus  Pontifex,  quo  in  re  periculosa 
moram  tohat  atque  minis  cogat  scholam  Parisiensem  atque  nostram  Erffurdensem 
ad  pronuntiationom  sententiae."  ((änber§,  Sut^er§  93riefttiec^fel  5?b.  2  ©.212.) 
Xxo^  biefer  unb  älfinlic^er  öerfud^ten  Seeinftuffungen  ber  ^^arifer  fVatuttät  wagte 
eS  M  in  einer  5£)rudfd)rift,  n.ield)e  ha'^  Saturn  be§  28.  Cftober  1520  trägt,  öon 
bem  Oteformator  ^u  fagen:  „Vellem  adhuc  quiesceret  in  spiritu  lenitalis  et  huniili- 
tatis  ac  mecum  bona  tranquilitate  iudicium  parrhisinum  expectaret." '^ 

5Jlit  ©rfurt  ^atte  C^er^og  ®eorg  fc^limme  @rfal)rungen  gemai^t,  tro^  feiner 
trieber'^olten  33itte  tonnte  er  nicf)t  crreid)en,  ba^  bie  borttge  tljeotogifc^e  S^afultät 
ein  llrt^eil  über  bie  l'eipjigcr  S)i«putation  fällte.  ?lud;  ^ari§  ftellte  burd^  fein 
bct}arrlid)eö  ©d^nungen  bie  (Scbulb  be§  fäcf)fifd}en  (\^ürften  auf  eine  ^arte  ißrobe; 
unb  mit  il^m  tonnten  ftieite  Greife  ben  (Sd)ieb§fprud)  ber  ^^arifer  S^'^eologen  faum 
ermarten.  2)te  Spannung,  mit  ber  mau  allgemein  ber  C^ntfdjeibung  ber  Sorbonne 
entgegenfa§,  fpiegelt  fid)  befonber§  and)  in  beut  Srtefmed^fel  beö  (Jraömn^,  ber 
mehrmals  biefer  ^Ingelegenl^eit  gebeult,  nneber.  ©0  f(^reibt  (fraSmuö  am  9.  ©ep= 
tember  1520  an  (^erarbue  '•Jioöiomague :  „Exspectabatur  Judicium  Academiae  Pari- 
siensis",  unb  am  6.  S)e,5ember  beffelbeu  Sia^vee  an  ben  ßarbinat  ßoreujo  ßautpeggt: 
„Exspectabatur  sententia  Parisiensis  Academiae,  quae  semper  in  re  Theologica 
non  aliter  principem  tenuit  locum .  quam  Romana  Sedes  Ghristianae  religionis 
pnncii)atinn."  ''Rad)  ber  ^i^eröffentlid}ung  beö  ©d)ieböfprud)ö  tuift  6ra§mu§  in  ber 
il^erjbgerung  ber  ^l^arifer  ct^er  einen  'isorttjeil  at§  einen  9kd)t!^eit  für  bie  ©ac^e  felbft 
ertennen:  „Et  hoc  plus  habet  ponderis  apud  omnes  Parisiensium  censura,  quod  sero 


')    „;iyoanni§  @dij  pro  ^icroinjino   (Jm:ler    contra    nialelanam    Liiteri   Venationein 
roliionfio.  K."     5Bt.  5^5''. 


@in  ®egen=Utt^ci(  3:octor  Snt^er?.    Sc^u^rcbc  ^^^ipp  5)]c(anc^f^on§  jc.    1521.       257 

prodierit."  (Erasmi  opera  tom.  III,  Lugduni  Bat.  1703,  epist.  DXXVIII.  DXLVIl. 
DCIII.  Sp.  577.  600.  673.)  ^if^  9tac^rid^tcn,  treibe  über  bie  in  %^üxi^  ^ervfd)enbc 
©ttmniung  unb  ba^  öorausfic^tiic^c  5)tefultat  be§  fc^iebsric^terlicfjcn  Urt^eil^  in 
hk  Cffentüc^feit  bmngen,  iraren  äufecrft  bürftig.  <Sef)r  biete  C^remptare  ber  Seip= 
jiger  S^iepiitation  fanben  in  ber  franäöfifc^en  öauptftabt  '-i^erbreitung,  jtDanjig  ber= 
felben  tüurben  öon  bem  „Quaestor  Nationis  Gallicae,  M.  lo.  Nicolas",  am  20.  Januar 
1520  „ex  ordinatione  Nationis  ad  Conclusionem  Universitatis  distribuendos  Depu- 
tatis,  et  illis,  qui  vellent  eorum  opinionem  referre  in  praefata  Universitate"  Qn= 
gefauft.  6in  in  äöittenBerg  au§  5pari§  eingetroffenes  Schreiben  fe^t  ^itelanc^f^on 
in  ben  Stanb,  am  17.  3Ipril  1520  bem  ^o^annes  ^e^  mitjut^eüen :  „esse  ibi 
[Parisiis]  quendam  primi  nominis  Theologum,  qui  nostras  partes  etiam  scrlpto 
tueatur"  (CR.  I  Sp.  160).  'Oiac^  einer  '^loii],  \vdä)(  ein  am  1.  ^toöember  1520 
au§  ''^i^axi^  üon  @Iareanu5  an  ^JDingli  gerid^teter  33rief  entljält,  fotite  hie  ^er= 
öffenttic^ung  ber  päpfttii^en  58uIIe  großen  Sinftu^  auf  bie  33orgefd}id)te  be§  '^'arifer 
Urtljei(§  ausgeübt  ^aben.  ,Universitas  Parisiensis,  quandoquidem  ad  eam  ipsam 
disceptatio  inter  Geckium  et  Lntherum  delata  fuit,  tanquam  ad  iudicem,  postea- 
quam  audivit,  damnatum  Lutherum  a  Pontifice  Maxime:  ipsa,  quae  quosdani 
articulos  fortassis  vellicatura  erat,  nunc  iudicio  supersedit."  (Zuinglii  opp.  cur. 
Schuler  et  Schulthess  vol.  VII  p.  151.) 

Söcnig  5{uöfic^t  auf  6i-fo(g  für  @d  eriJiffnete  auc^  bie  -ßunbe,  luelc^e  bem 
9ieformator  gegen  @nbe  be§  Sa^re»  1520  pon  jtüei  «Seiten  jugteic^,  öon  33ern^arb 
5(be(mann  unb  aue  ben  ^tiebertanben,  ju  1i)ni  trurbe,  „Parisienses  theologos 
omnes  articulos  in  Bulla  damnatos  censuisse  christianissimos,  praeter  duos,  quos 
disputabiles  Iiaberent"  (be  Söette  I  S.  533).  Saö  öerüc^t,  ha^  bie  «Sorbonne 
entfc^ieben  für  bie  Sad^e  be§  in  ber  ^annbuEe  Perbammten  5Jlön(^§  eingetreten, 
öertautete  nicfjt  allein  öorübcrgefjenb,  fonbcrn  erl)ielt  fic^  bis  in  bie  legten  Xage 
be§  5(pri(  1521.  2öie  3(teanber  unb  O'oc^läus  berichten,  beriefen  fic^  auf  bem  '}ieicf)§= 
tage  in  2Borm§  bie  5(n^änger  ßuf^erS  fd)on  lange  Por  feinem  Qrintreffen  unb  nod) 
naä)  feiner  5(breifc  auf  ben  in  5)}aris  errungenen  Sieg  unb  öerantaBten  burrf)  bie 
9tad)rirf}t  öon  ber  angebtidjen  5tnerfenuung  ber  in  ber  '-i:ulle  üertforfenen  Siifee 
im  Öager  ber  ßegncr  (Jrftaunen  unb  ^urc^t.  Ser  ^hintius  5t(eanber  felbft  glaubte 
bei  ber  i^eftimmtfjeit,  mit  ber  biefeä  ©erüc^t  auftrat  unb  ©(aubeu  fanb,  ber  'Inirifer 
<5afultät,  ha  fic  PieIIeid)t  boc^  nur  öon  ben  in  ber  päpftlidjcn  33uIIe  öcrbammten 
3lrtife(n  ßutljcrs  i?enntni^  erhalten,  and)  bie  anbern  „fd)(ed)ten"  Sdjriften  beg 
ife^ers  übcrfenbcn  unb  fie  in  einem  beigefügten  Sdjreiben  auf  bas  6erüd)t  unb 
bie  Xragtüeite  i'^reg  Urt^eiB,  befonber§  auf  bie,  bauf  ber  ^intantjattung  be§  ^^arifer 
Sd)iebsfprud)§,  für  bie  Seelen  üon  Un,^ö^Iigen  cntfteT)enben  ©efatjren  aufnterffam 
nmd)en  ]u  muffen.^ 

5Zic^t  um  tüie  (&d  unb  3(teanber  bie  fran^öfifc^e  Sd)iebsrid)teriu  ju  beein^ 
fluffen,  fonbern  um  über  it^re  Stettungnaljme  p  ,quibusdam  Martini  Lutheri  Con- 


')  Commentaria  loannis  Cochlaoi ,  de  actis  et  scriptis  Martini  Lutlieri  etc.  1549 
p.  45:  „expectabant  Lutherani  illorum  [Parisiensium]  iudicium.  Tanta  .'fane  cum 
fiducia,  ut  nonnuUi  eorum  Vuorraacie:  cum  maxime  ageretur  causa  Lutheri,  affinuarent. 
Parisienses  ex  Bulla  Papae  articulos  Lutheri  38.  approbasse,  duos  tantum  sub  dubio 
reliquisse".    93rieger,  5l(canbet  imb  yut^er  1521.    1.3lbt.    ©.  188f. 

£ut^er§  SBetfe.    VIII.  17 


258  t^i"  Uvtf)ei(  bcr  Ideologen  31t  ^^.^ari-S  über  bic  l'efjrc  S'octor  ßut^er§. 

cli].sionil)us''  (^rfunbigungcn  eiii.^u.^ie'^cn,  Ifanbte  fid)  ivriebrtd)  bcr  SiÖeife  nad)  ^^^ari§. 
S)ie  im  ö'i^ü^jar^r  1520  eingetroffene  IHnfragc  beS  Änrfürften  imirbe  nad)  33nlän§ 
am  2.  9Jiär3,  nad^  S)u  ^pieffig  b'Slrgentre  am  2.  9Jki  ^  in  einer  ©i^ung  ber  llni= 
üerfität  unb  ber  trjeotogifd)en  .fi'örperfc^aft  öon  beut  (£t)nbicuS  ber  t^eologifd^en 
ö-afultät,  'DJt.  ^Jioel  '-In^ba,  vorgelegt,  nnb  eö  fani  ber  Äu^fdjhi^  3U  Stanbe,  lueber 
biefem,  nod)  irgenb  einem  anbern  <yragefteller  ju  antmorten,  „nisi  prius  habito 
super  liis  [Martini  Lutlieri  Conclusionibus]  consilio  a  quattuor  Facultatibus".  3Bic 
e§  fc^eint,  erinnerte  erft  ber  ^rief  5riebrid)ö  bie  fäumigen  <2d)ieb5ric^ter  an  itjrc 
^^flic^t;  benn  erft  jel5t  unirbe  eine  Gommiffion  anö  ^Jlitgliebern  ber  tfjeologifdjen 
5afn(tät  gefiilbet,  meld)c  bcn  Sluftrag  erhielt,  über  ^utfjer  ^u  @erid)t  ju  fi^en. 

5tn  bem  Jage,  ber  bem  ©in^ug  ßut^er§  in  3Borm§  öoraufging,  brad)  4-^ari§ 
enblii^  fein  faft  ^mei  ^a'^re  (ang  fortgefe^teö  ©c^meigen.  'JJadjbem  bic  beftcUte  (iom= 
miffion,  wie  bie  conclusio  bcr  detemiinatio  I;erborI}ebt,  in  ber  Sorbonne  luieberljolt 
,]u  gemeinfamer  ^erat^ung  fic^  bereinigt  unb  ein  5J)erbammungyurtf)eil  ,]n  ©tanbe 
gebracht,  trat  bic  gefammte  Äörperfd^aft  am  15.  9(prit  hü  St.  ^JJcatnrinn«  nad) 
lHbI)attung  einer  feiertidjen  Meffe  unb  cib(id)cr  ^jcrpflid^tung  i^rer  ^JJlitgliebcr  ,^u 
einer  ©i|ung  .^ufammen,  unb  berbammte  '^ier  bie  tl^eologifc^e  O^afultät  mit  it)rem 
2;etan  an  ber  ©pitje  104  auQ  Sutl)er§  ©c^riften  gezogene  Sä^e,  bon  benen  faft 
bcr  bierte  i'^eit  bem  erft  nad)  ber  ii'eip^igcr  5Dieputation  erfc^icncnen  i8nd|e  de 
captivitate  Babylonica  entnommen  ift.  £)a5  Apauptbcrbicnft  um  ba§  3»ftflii^'-'= 
fommen  beö  ^^arifer  S)ctrct§  ertoarb  fid^  ber  fanatifdjc  ©l)nbicu§  33ebo,  ber  aud) 
an  hen  tt»äl)renb  ber  folgenben  ^al^re  bon  ber  (Sorbonne  auSge^enben  ßenfuren  f)a= 
borragenben  3(ntT}ci(  Tjat.- 

Unberjüglid)  Unirbe  bie  3)rucf(cgung  bcr  determinatio  angeorbnet  unb  bicfclbe 
bem  Soi>DCue  S3abiuö  3(fcenfiuö  in  ^^^ari§  übertragen,     äöir  ber^eic^nen  ben  llrbrucf : 

„Seterminatio  tl^eologicg  ||  Facultatis  Parifien.  fuper  Doctrina  Lutheriana  || 
hactenus  per  eaui  vifa.^  ||  [.f)oI,^fc^nitt]  |I  V^nundatur  in  officina  Afcen- 
fiana  fub  ||  cautione  ad  calceni  explicanda.  jj"  16  Blätter  in  Cuart. 
2n  2itcU}o(,5i(i)iiitt  jcigt  eine  33ud)bi-ucfcrei:2Bcrfftätte,  in  bereu  5Jiitte  eine 
2rucferpreffe  nufgefteUt  ift.  ?(n  ber  ^jireffe  ift  bie  ^nfctji^ift  augebrnd^t  ,/|»relu 
'"ilfcifianü",  iintert}alb  bcr  ^4>reffe  bae  2:rucfer,]eir{)cn  ^^^  ^oboeu?  i^nbiU'J  '0(fccnfiu§.— 
^tufeer  ber  determinatio  entt)ätt  ber  S^rud  nm  ©d^tufe  bcn  ^3tuftrag  jur  2^ritrf: 
tegung  unb  ein  ipriKitegium  gegen  ^iadjbrud,  unterjeidjnet  üon  bem  9teftor  bcr 
Uniöerfität,  ^o.  Sc  (ioinctc. 

^n  ^4^ariö  tt»ar  ba§  9iefultat  ber  3^afultät§entfd)eibung  ^tl)n  Slage  nad)  ber 
eriDäI)nten  Si^ung  nur  ganj  im  StUgemeinen  befannt,  ttjöl^renb  ber  eigenttidjen 
^eröffentlidjung  beö  Urt!^cit§  nod)  entgegengefel^en  mürbe.    51(eanber§  33ruber,  bcffcn 


1)  ©tatt  1520  ttirb  1521  ongegcbcn  öon  Crevier,  Histoire  de  l'universite  de  Paris, 
toiii.  V  p.  139,  unb  i^m  folgt  aiMebcmnnu,  2:r.  ^.  M  ©.  138,  bcr  oBenbrein  and)  fälfd)tid) 
beinerft,  bic  '4>örifer  lluiuerfität  Ijnbc  am  2.  9Jiär,3  [yricbrid)'?  ©djreibcn  er()alten.  '')  Tiad) 

Dubarle,  Histoire  de  l'universite  de  Paris  toni.  II  p.  12  berbammten  bie  ^^nrifer  l'ut()er§ 
2ct)X(  auf  SBetricb  bc§  .Hnn,](cr-:  Tuprat,  eine  ''Jittd)rid)t,  bie  tuir,  loeit  unS  bic  Jücitern  litcrarifd)en 
-fiilf^mittel  fei)(cu,  nidjt  3U  foutroÜireu  in  bcr  Sage  finb.  ')  Du  Plessis  d'Argentre,  Col- 
lectio  ludiciorum  de  novis  erroribus  toni.  I  p.  365  5(nm.  bemcrft,  ba§  „in  registro  sacrae 
Facultatis  Paris."  nt^t  „visa",  fonbern  „revisa"  fte^t. 


ein  6}egeti=HTtt)ei[  S:octor  'Gutt}er5.   ©d^it|rebe  ^P^itipp  'DJIeInncfjtfjoiiS  k.    1521.       259 

SSrief  Jrir  tiefe  9]tittf)eiliing  öerban!en,  bericfjtet,  baB  bev  S)rucE  ber  determinatio 
erft,  nad^bem  (vreinplare  beffelbcn  au  ben  ^aifer,  beii  ßönig  öon  ^yranfreic^  itnb 
ben  ^er^og  üon  Sacfifen  öerfanbt  lüorben,  ber  Cffentlidyfeit  übergeben  tt>erben  foUte.^ 
Sie  Criginalauegabe  beö  ^^^i-i^'iit'i"  Sefrety  unirbe  alvbnlb  wad)  if)reni  G-rfcfieinen 
toeit  über  bie  ©reuten  tton  ^ranfreid}  Ijinaus  Uerbreitct,  unb  an  fie  )d)io^  ]id)  eine 
gan3e  Oteil^e  üon  ^3tad)brucEen  an.  Un^^  finb  bie  folgenben  9In»gaben  ^ugänglici^ 
getoorben : 

A.  „Se  terminatio  t^eo  ||  logice-   facutta=  \\  ti»  ^^arifien.   fnper  Soctri  ü  na 

l'ut^eriana  !^acte=  ||  nu§  per  eam  öifa.  "  2itetl)oI,5id)nitt.  litelrüdfeitc 
bebrndt.  8  33Iätter  in  Cuart.  5(m  (fnbe:  „Smpreffnm  Senuo  bajUec 
per  II  ^iicotaum  Samparter.  ||  9(nno.  ^331.  S.rri.  |1  b(tima  Mai].  \" 

Xitel^Dl3ic^mtt:  Wiaxia  mit  Ärone  unb  9cimt)u§  f)ält  auf  bent  littfcn  3lvm 
hci^  P^riftfinb,  beiden  ftDpfc()cn  ein  ^reujnimbiie  umgibt,  nub  ha^  mit  einem 
.giommer  an  eine  Ufjrglocfe  anidjtdgt.  C^inf-Z'  üon  ^Dlatia  ein  (Jngel,  rect)t§  ein  fnieenber 
'.Üiann  mit  gefalteten  .!pönben,  auf  befjen  linfe  Sdiulter  lUiaria  if)re  red)te  Apanb  legt. 

B.  „DETERiMI  ||  NATIO    Theologice    Faciiltatis  ||  Parifien.    fiiper    Doctrina 

LV  II  THERIANA  hacte  ||  nus  per  eam  vifa.  ||  «fa  ||  Vienundant  Ant- 
uerpiai  in  officina  ||  GYLHELMI  [fo !]  Vorftermanni  ||"  a)W  2:itelein= 
faffung.  12  Blätter  in  Cuart,  hu  brei  legten  Seiten  leer.  5(m  (Jube: 
„ImprelTum  ANTVERPIAE  per  me  GVILHEL  ||  MVM  Vorfterman. 
Anno  dni.  M.D.XXI.  i,-^ 

G.  „Seterminatio  tl^eologice  1|  gacuttati»  ^parifien-  ||  fu^  boctrina  i'utfjc  |1  riana 
^adenuS  ||  per  eam  Pifa.  ||"  5)lit  Siteleinfaffung.  12  33 lütter  in  Cuart, 
le^te  <B^ik  leer.  %m  ©nbe:  „5^513®.  H  5)iome  in  officina  IHagiftri 
£tepl)ani  ©uillereti  ||  3n  9iegione  l^parionis-  ," 

D.  „DETERMI  ||  NATIO  THEO  H  LOGICAE  FAGVLTATIS  1|  PARISIEX. 
SVPER  DO-  II  GTRINA  LVTHERI-  Ij  ANA  HAGTENVS  ||  PER  EAM  ;i 

VISA.  II  "jf  f     14  Blatter  tu  Cuart,  Ie^te§  S3(att  leer. 

^an,5er  füljrt  in  feinen  Annales  typogr.  ,5n?ei  5Iu5gaben  be§  5parifer  Urtl^eilö 
auf,  vol.  IX  p.  119  m-.  133:  „DETERMINATIO  theologicae  facultatis  Parifienfis 
fuper  doctrina  Lutheriana  hactenus  per  eam  vifa  (1519.)  4."  unb  ebenbafelbft  p.  127 
Ta.  188:  , DETERMINATIO  Theologicae  Facultatis  Parifienfis,  fuper  Doctrina  Lu- 
theriana. 1521.  4.",  bei  benen  linr  aber  n?egen  ber  ungenügenben  'Eingaben  "•^^an,^erö 
au^er  Staube  finb  ju  cutfc^eiben,  ob  fie  mit  ber  einen  ober  ber  anbern  ber  öoranfteljen^ 
ben  ©bitionen  ibcntifd)  finb  ober  nid^t.    i^ebenfallö  ift  bie  ^aTjreS^a^I  „1519"  falfd;. 

S)ie  (5^ntfc^eibung  ber  ^^arifer  fonnte  bei  bem  ^^^cx^oo,  ©eorg,  ^ä  unb  feinen 
(iJefinnnngSgenoffen  nidjt  ungctl^eilten  2:eifall  finben,  meil  fie  ber  ^^eip.jiger  5Di5pu= 
tatton  mit  feinem  3öorte  ßrlpär^nnng  tfjat;  großes  'DJiißfallen  nutzte  e»  ober  in 
biefem  .Streife  erregen,  ba^  in  berfelben  gefliffentlid^  ^utljere  ^^(nfic^teu  öon  bem 
^Papftt^um  mit  StillfdjUieigen  bel^anbctt  mürben.  Um  feine  erlittene  '•Jiieberlage 
nad)  Gräften  ju  üerbeden,  l^ielt  cö  aud)  Qd  für  geboten,  einen  'Jtenbrurf  üon  beut 
Urt^eil  ber  ^arifer  ju  üeranftalten  unb  Ijierin  befonberS'  biejenigen  ber  öon  ber 
Sorbonne  üerbammten  Sä^e  namfjaft  ju  mad)en,  meldte  firf)  auf  bie  Seipjiger  ikn-= 

')  SUergl.  Sörieget  a.  n.  D.  ©.  188.  '-)  Ser  ^4-^unft  auf  „i"  in  „tf)eologicc"  fe1)lt. 

17* 


260  G^in  Uttl)ei(  bcr  3I()eo(ogen  ,yi  ''Jßaxii-  über  bie  l'ct)re  S^octor  ^ut(}cv5. 

:^anblungen   belogen.  ^     S)ie  determinatio   fammt   einer   „(Jrmanung"  @(f§   cvfcfjieu 

unter  bem  Site!: 

„2)eterminatio  tl^eologice  5acuttoti§  ||  Parifien.  fuper  Doctrina  Lutlieriana 
hactenus  ||  per  eam  vifa.  1|  [.^o(,^f(^nitt]  Ij  Hie  vuerdent  ciiij.  artickel 
der  Lutherifche  leer  ||  verdampt ,  durch  die  loblich  vniuerfitet  von 
Pa  II  ryfs  darum b  Martin  Luther  die  difputatiö  zu  ||  Leiptzig  verlorn 
hat.  II  Ein  teutfche  ermanung  zu  ennd  dar  zu  gefetzt,  jj"  3^itetrücf= 
feite  bebrucft.  18  Slätter  in  Cuart.  3(uf  ber  legten  ©eile  nur  ein 
§ol5f(i)nitt  unb  barunter:  „Ideo  prudens  in  tempore  illo  tacebit,  quia 
tempus  malum  eft  ||  Arnos.  V.  jj"  S)te  beiben  öorangel^enben  Seiten  leer. 
.Öolji^nitt  ouf  bcm  Jitel:  5ßetru§  mit  ^Jiimtni-j  f)ält  in  ber  Sinfen  ein  ouf= 
9cjcf)(agcncs  Surf;,  in  ber  5Recf)ten  jftci  Scf)(üfiel.  .<poI,5Jrf)nitt  nnf  ber  leisten  Seite: 
4^Qutn2  mit  ^Jtimbu§  {)ätt  jlnei  ®rf)lt)erter,  beten  Spieen  ber  Ch'bc  ,vigefef)rt  fiub. 
äjon  biefem  Stucf  tiefitit  bie  .^of:  nnb  ©taatsMbliotljef  in  5Jiünd)cn  ein 
Gremplar  mit  ber  2iMbmung:  ,R[eiieren](lo  patri  D.  Gaspari  Abbatis  fonti- 
•wassonis  [jo!]  Eckius  donauit". 

5(u5  bem  Sager  ber  f^^einbe  Sutf)er§  ging  ancf)  bie  nac^fte^enbe  bentfd^c  ^e= 
arbeitimg  ber  determinatio  Theologicac  Facultatis  Parlsiensis  Tjerbor: 

„S)@terminaci5.  ober  (ertii^  ||  bcrurtelung.  bcr  ttcrfam=  ||  lung  bcr  boctoren. 
fieitiger  gc=  ||  fc^rifft  ^u  ^ariff,v  tjber  bie  Su=  |1  t^cranifd^e  tere.  gantj 
burd)  Of,^  ]]  üon  innen  be|"id)tiget.  ||  Sut^crö  t)rrungen.  ||  Got  zu  lob,  vnd 
allen  die  nit  lati.ju  verston,  ||  j^u  gut,  7^u  dutfcli  gedruckt.  ||"  !I!itcI= 
rürffeitc  bebrucft.  12  33Iättcr  in  Cuart.  ^^(nt  6nbe:  „H  ©ebrucft  tjo 
doellen  burc^  ^.  C    3m  ^acr  nac§   ber  ||  mcnfdjmerbung  te§  leeren. 

m.  amm.  xn.  \\" 

2rucf  »on  ^*cter  Quentel  in  .ßötn. 
(Sf)c  bie  äöürfel  in  bcr  fran.^öfiji^cn  ^^anptftabt  gefatten  maren,  frfjlucbtc  ?l(can= 
ber,  unb  mit  ifjui  bie  gan,^c  päpftlict)c  '^^^artci,  .^nnirfjcn  [yurdit  unb  .Ooffnung.  Um 
]o  größer  mar  bie  ?yreube,  als  bie  Sorbonne  in  bcr  .f^auptfad)e  mcnigftcns  iKom 
feine  9iiebertagc  beibrachte.  5Jur  eine§  erfüEte  ben  ^Jiuntiuä  mit  ^ilrger,  ha^  fein 
Sa^  bes  ^^arifcr  i^crbammung§urt'^cite§  fid^  auf  Suttjers  fe^erifi^e  ^ertuerfnng  bc§ 
päpfttic^cn  5^^rimatö  bc,^og.  9((canbcr  ift  bcftrcbt,  bcm  ^-^^apft  gegenüber  bie  ."panb^ 
tungettteife  bcr  Sorbonne  ,^u  cntid)u(bigen,  inbcm  er  ben  (Srunb  berfetben  nidjt  in 
bcr  frühem  5)leinung5t)er)d)icbcn^cit  ^mild^cn  Oioi^  unb  ber  5^^arifer  ^afultät,  fonberu 
in  ber  9tb[id)t  ber  ^arifcr  „no  viderentur  in  gratiam  Pontificis  aut  ab  eo  sub- 
ornati  id  fecisse'*  fud)t.  Siubeffcn  Ijofft  er,  burc^  münblid)c  Unter^anbtung  mit 
ber  Sorbonne  bieietbe  ju  einer  (i-rgün,]ung  if)rer  C^enfur  Vermögen  ju  ftinncn.  S)cr 
lebtiaften  ^lac^fragc  ber  Sjcntic^cn  nad)  bem  !iparifer  S)efret  trug  bcr  Diuntiue  ha- 
hwxd)  ;:){ed)nung,  ha'ii  er  öou  bcmfctbcn  fd)on  t)or  @nbe  53iai  neue  ^tbbrürfc  IjcrftcUcn 
licB,  t)on  bcncn  er  ^mci  %cmplarc  bcr  rijmifdjcn  Gurie  fanbtc.^ 

')  SBt.  d^  „c  ?IuH  ben  obgcfc^tcn  articfel  ,yt  pari)§  Derbampt  Mnngent  bie  i)cr3aid)ten 
t)ie  bie  bijputation  jn  Ceipjig."  —  (?cf  ^äijli  aU  t)ier'^er  ge'^brig  im  GJanäen  25  „3trtifel"  namcnt= 
tief)  auf.  Biilaeiis,  Historia  Universitatis  Pai-isionsis  toni.  VI  p.  116 — 127.  Du  Plcssis 
d'Argentre ,   Collectio  ludiciorum  de  novis  erroribus  tom.  I  p.  36b — 374.  ^)  33crgt. 

JSrieger  a.  o.  C.  5BoriDort  ©.  XV  ?(nm.  4.  ©.  237.  291  f.     D6  nnb  lDetd;e  ber  S.  259f.  anfge= 
fütjrten  ?tu^gabcn  mit  ben  öon  ?lleanber  ueranftatteten  fid)  berfen,  mn^  «nentfc^ieben  bleiben. 


&in  öegendlrtljeU  2:octür  Sutf}ere.   Sc^u^rebe  ^p^ilipp  5.Manc^t()ouS  jc.    1521.        2()1 

5Die  ^veube  beö  Dteformatorö  uiib  feiner  [yreunbe  über  ba^  früher  fo  frcU 
inütTjige  Sluftreten  ber  5parifer  IIjeDlogen,  bie  e§  gelüagt,  gegen  bie  Übergriffe  bcö 
5papftc5  i3eo  X.  SÖiberfpruc^  5U  er:^eben,  ge^^örte  längft  ber  i^ergangcnTjeit  an,  aUj 
bie  Tiad)ri(f)t  Don  bem  am  15.  'äpvii  1521  gefällten  Urt^ei[  nac^  l^eutfd^lanb  ge- 
langte, l'ut^er  fannte  bie  -Ooc^burg  ber  Sc^olaftif  ]u  genau,  alö  hau  er  i^re  ^u= 
ftimmung  ,^u  allen  ben  eä^en,  hk  er  in  !i3eipjig  üerfod)ten,  erhofft  f)ätte.  (isergt. 
enberö  a.a.C.  SSb.  II  ©.269.  281,  Unf.  @ef.=2rueg.  5?b.  VI  ®.  183,  ^^ut^ers  ^i^or- 
rebe  ^um  '4>iirifer  Urt^eit  u.  ö.) 

S;ie  uns  erhaltenen  Cueüen  laffen  nic^t  ermitteln,  mann  bie  '^^arifer  (i-nt= 
fd^eibung  ^uerft  auf  ber  Sßartburg  befannt  mürbe.  £a5  ^cac^mort  ^u  bem  36.  (37.) 
^falm  fe^t  bie  .^enntniß  berfelben  fc^on  üoraus.  (3]ergl.  üben  3.  235  f.)  2}ic 
SJÖittenberger  glaubte  ©palatin  mehrere  läge  üor  iltitte  ^uni  burd)  Überfeubung 
eineö  ©remplars  ber  determinatio  überrafc^en  ]u  tonnen;  ein  33rief  bes  -Jltelanc^- 
t^on  melbete  i^m  aber  am  14.  ^uni,  baß  ein  '3ieuabbrucf  beö  Parisiense  decretiiin 
im  3(nfd)IuB  an  einen  fd)on  Portier  erlangten  Srucf  beffelben  bereit?  in  3lngriff 
genommen  fei,  iinb  ha^  5}tetanc^t^on  felbft  biefer  neuen  '^tus'gabe  eine  ,reclamatio 
adversus  illam  deliram  Sorbonnam*  anfügen  merbe.  ('i^crgt.  G.  R.  I  Sp.  397.) 
Söenige  3Bocf)en  fpäter  trat  benn  auä)  bas  i^erbammungsurtl^eit  ber  4>arifer  ^u- 
fammen  mit  einer  5öert^eibigung»fc^rift  ^JJtelant^t^ouö  an  ha^  i'ic^t. 

2lu»gaBen. 

A.  ,DETERMI  !{  XATIO  THEOLOGIGAE   FA=  ||  GVLTATIS   PARISIEN.  \\ 

SVPER  DOGTRLXA  LVTHERIANA  i  hactenus  per  eam  vifa.  (1  APO- 
LOGIA  PRO  LVTHERO  H  Aduerfus  Decreta  Parilienruim  ||  VVITTEM- 
BERGAE.  I!  AN.  M.D.XXI.  '^  litelrüdfeite  bcbrudt.  20  33Iätter  in 
Cuart,  le^te  Seite  leer. 

illelQnd)tl^on5  Stpotogie  füüt  bie  glätter  c  4»  bi*  (*nbe. 

B.  , Determinatio  theologicae  facultatis  Parifienfis  fuper  doctrina  Lulheriana 

hactenus  per  eum  [fo!]  vifa.  Apologia  pro  Luthero  aduerfus  decre- 
tum  Parifienfium.  Basileae  per  Nicolau m  Lamparter  Anno  MDXXI. 
ultima  Mail.  4." 

So  itadj  ^ßanjer,  Annales  typogr.  VI  ©.  229  Ta.  410. 

G.  ,ADVERSVS  H  FVRIOSVM  PARISIENSIVM  ||  THEOLOG ASTRO^VM 
DE  GRETVM,  PHILIPPl  MELANGHTHO/  NIS  PRO  LV  THERO 
APO  II  LOGIA.   -     14  iötätter  in  Cuart,  le^tc  Seite  teer. 

2er  |)eraus8ebet  bicfcs  Xrucfe^,  ber  lebiglit^  ^JJicland)tf;oa^  äJertfjcibigung«': 
fd)rift  enthalt,  ift  lUrid)  -öugtontb  aui  bem  I^urgaii,  roie  bie  Überfdirift  feinc-:- 
unter  bie  Apologia  gefegten  ^indjtoortes.  ergibt.  5?l.  Ciiij'':  ,HV(; .  LKCTOlU 
FIDEM  IN  CHRISTVM." 

(£d)mibt  in  Luther!  opp.  lat.  var.  arg.  ed.  Erlang,  vol.  VI  p.  33  fü^rt  au§ 
ed)ü^e,  t'ut^cr«  bieder  ungebrurfte  ^Briefe  iBb.  III  S.  284  ^ir.  6  nocf)  eine  3(u5= 
gäbe  an,  bie,  urfprünglid)  ber  33ibtiotf)ef  bec^  iMfd)of?  -öarboc,  nunmefjr  ber  %(. 
^ibtiot^ef  in  .Hopcntjagen  angc^örig,  aber  mit  A  gteic^  ift.  ^^^arboe  gibt  bei  (Hd)ü^e 
a.  a.  C.  nur  einen  ll^eil  bes  öefammttiteli.  —  2)ic  ^^arifcr  determinatio  unb  'DJh'= 
lanc^f^ong  SIpotogie  finb  abgcbrurft  in  ^ut^cr«  SBerfen  ed.  Witeb.  tom.  II  (1546) 


2G2  ^iit  Ui-tl}cil  bn  II)Cülogcit  311  '■)i^axhj  über  bie  l'cljvc  2)octor  Sut()cr§. 

33t.  194l>-207^  len.  toin.  II  (1557)  331.  443*-456^  cbenfo  im  Corpus  Ref. 
vol.  I  ©|).  366  —  388.  398  —  416. 

3Bie  ein  an  ^Jlelandjf^on  gcrid)tete«5  ©t^reibeu  ^cigt,  ^attc  Sutt^cv  fc^ou  öor 
belli  13.  ^uli  öon  belli  ^-p^i-'ifcr  Urt§ei(  unb  ^Dlelandjttjoiiö  9(pü(ogic  ©iiifid^t  ge= 
iiommen,  unb  ftanb  bereite,  clje  biefcr  33rief  ]nx  3(bfenbung  iam,  hd  il)m  ber 
^ian  feft,  Bcibc  (5cf)vifteii  in  beutidjcr  Überjeliiing  unter  .s^iii^ufügiing  eigener  „aimo- 
tationes"  l^erauö^ngeben.  (i^ergt.  be  äöette  II  ©.  22.  30.)  5lm  6.  2(uguft  log  bie 
Überieljungöarbeit  fertig  öor  unb  trat  an  bicfeiii  läge  mit  anberii  Mamiferipten 
beö  ^Jieformatorö  ben  SBeg  nad)  äöitteuberg  an.  ©eine  äöünfdfic  Tjinjirfjtlid)  ber 
2)rurflegung  biefer  ©eiibung  fa^t  >Sntl)n  in  einem  ^rief  an  ©palatin  ba'^iii  311= 
fammen:  „Non  est  animus,  ut  omnia  quae  mitlo,  excudautur.  Hinc  apologiam^ 
Philippi,  nisi  aliud  vidcatur,  vellem  diffcrri,  donec  otiosa  fucrint  prela."'-^  ^n 
lueldjer  äöeife  ber  !urfiirft(id)e  .^j)Liffaplan  fid)  bcö  iljm  geworbenen  9(nftrag§  cnt= 
tebigte,  ent.^iel^t  fid)  unferer  Äenntiüfi;  inbeffen  fielet  feft,  ba^  baö  ^^^arifer  Urtl^eil 
mit  ber  i^ert^cibigungöfd;rift  ^JJlcIandjt^onä  im  Cftober  bie  S)ruderei  Ö)rünen= 
bergö  üerüe^.  3)enn  einerfeitä  I)at  Sebaftian  |)elman  am  8.  Düober  uod;  feine 
^'eiintni^  üon  biefem  äöerfc,^  anberfeits  ift  Sut'^er  am  1.  ^iobcmber  fc^on  in 
ber  ßage,  auf  beu  öorliegenben  S)ruc£  feiner  Uberfe^ung  ber  ^Ipotogie  äu  berhjeifen. 
(SScrgt.  be  äöette  II  ©.  90.) 

ä)crgt.  llnfcvc  ^Jdi^gnbc  33b.  II  ®.  251.  253.  Corpus  lleforniatoruui  vol.  I  ©p.  o66ff. 
398  ff.  ÄöftUii  1=^  ©.268  f.  270.  482.  Sena,  gjiavburger  ^^rogmmm  jur  Öutl)ev=5eiei;  1883 
©.34.  39  f.  ©eibemann,  2:ie  l'cipjiger  3^i§putatiou  ©.  72  ff.  ncbft  Sedagen  auf  ©.  148ff. 
Sdbert,  3(u§  iDcIdjem  Ö)nmbe  bi'^putitte  ;3ül)amt  (*if  gegen  SJiattiu  Sutljci;  in  üeipjig  1519? 
in  ber  „3eitfd)rift  für  bie  fjiftür.  Ifjeülogic"  1873  ©.  425  ff.  Sofc^et  III  ©.  222  ff.  558  ff. 
2Baldj  21).  XVIII  5Uütbevid)t  ©.  70  ff.  Bulaevis,  Historia  Universitatis  Parisiensis  tom.  VI 
©.  108  f.  115  ff.  Crevier,  Histoire  de  l'universite  de  Paris  toin.  V  @.  137  ff.  I)u  Plessis 
d'Argentre,  Collectio  ludicioruni  de  novis  erroribus  tom.  II  ©.  Iff.  SäJicbcinnitn,  ^ir.  3io= 
I)ann  (4cf  ©.  130  ff.  520,  iiidjt  frei  bon  entfteüungcn.    ©d;nnbt,  5pi)dipp  a]ieland)tI)ou  ©.  55  ff. 

^2lu§gabett. 

A.  „ei)n  llrtel)!  b'  Iljeologen  ||  ^u  ^ari^  ober  bie  lere  Soctor  |1  5i'iitTjer§-  || 
^W{,  H.l>>    föl)n  gegen  Urtciyi  |1  S)octor  £utl}erö-  ji  ©c^uc^rebe  5|3T)ttippi  d)h=  \\  Iand)= 

f^on  toibber  ba§  felb  5porififd)  |1  ürtel)l  für  S).  Sut:§cr.  ||"    Xitelrürffeite 
bebrndt.     26  33Iätter  in  Cuart,  leiste  ©eite  leer. 

231.  33  4 a  „Sifecr  artidel  ift  faljri;,  bem  band)  zc";  am  'Jlanbe  „5|3ari^."  — 
%xnd  toon  ;^ot)ann  Örüneuberg  in  Söittenberg. 

B,  tt)ic  A,  nur  im  i^nnern  ein  Voenig  öerfdiieben. 

331.  f8  4»  „3}ifecr  ardrfcl  ift  falfd),  bem  braitd)  k.";  am  Sianbe  „^4>arifj.  | 
band)  I".  —  i?rnd  bon  Sot}«nn  Örüncnberg  in  Sl^itteitberg. 

3^ic  in  A  unb  B  jnr  3Jerlt)cnbung  getommencn  2i)pen  finb  \o  feljr  abgeuü^t, 
ba^  man  an  Dielen  ©teilen  „e"  Don  „c"  nid)t  nnterfdjeiben  tann. 


')  2ßic  <y5rftemaun  C.  K.  I  ©p.  398  3(nm.  unb  ßenj  a.  a.  C  S.  39f.  bejietjen  lüir 
apologiani  Philippi  nid)t  auf  bie  Iateinifd)c  33ertl)eibigungöfdjrift  5Jie(andjtt)onö,  fonbern  auf 
bie  beutfd)e  bon  Sutt)er  ongefertigtc  Überfe^nug.  2)  2;cr  35orfd)lag  bon  Senj  a.  0.  D.  ©.  39 

2lnm.  5,  biefen  ©a|  in  anberer  3ä3eife  ,^u  interpnngircn,  fdjeint  nidjt  geeignet,  ben  ©inn  flarer 
3u  ftcitcn,  man  müfjte  beim  differri  in  einer  ionft  ungcn)ö()ntid)en  33ebeutiing  faffen.  *)  ,Jtoff= 

inanc  in  „Hjeologiidje  ©tubien  unb  .itritifen"  58.  Sal^'^S-  (1885)  ©.  133 f. 


ein  6egcn=llrt^ei(  2)üctor  2utf)cr§.   ©dju^rcbe  ^4Jl)ittpp  ^Jlckndjt^on^  ic.    1521.       2(3o 

C.  „9ltn  Urtait  ber  2^c  |1  ologen  311  ^|^ari§  über  bic  leere  |1  3)octor  l'ut^er.  11 

Still  gegen  Urtait  |1  Soctor  ßut:^er§.  |1  Sd^üt.^rebe  ^-P^ilip  \\  pi  iltdand)-- 
t^on  ttiiber  b^  H  felb  ^:paritifc^  övtait  für  \\  Soctor  iiut^ei-  /'    ^33iit  litcl-- 
einfaffung.    litelrücf feite  Bebrudt.    26  33(ättev  in  Cuart,  (e^te  (Seite  leer. 
Srucf  t)on  ^ötg  SJabter  in  2tug>jtntrg. 

D.  „(ft)n  ortet)!  ber  I^eoto  \\  gen  5Ü  ^4>ariB  über  bic  tere  Soctor  H  SutT)er«.  !{ 

Gqn  gegen  ürtet)t  ||  S)Dctür  ^^uf^ers.  ||  Sdjüt^rcbc  4>I)i(tppi  mc  ]1  {and^= 
t^on  toiber  baffelB  ^ariftfc^  ^  |1  örtel)t  für  S).  Sut^er.  jj"  litclrücffeitc 
Iiebrndt.  32  33Iätter  in  Cnart,  le^te§  35(ntt  teer.  %m  ©nbe:  „@c= 
brudt  im  .  rrij.  iar.  \." 

Svncf  öon  3tbain  ^4>'^tri  in  JBafel. 

Sie  Cfrlanger  Süisgabe  läBt  fid)  bnrcf)  bie  i'^r  jugnnglidicn  nngcnancn  6i6(io- 
grapr)iid)cn  Eingaben  herleiten,  nod)  ]WÜ  h^citere  Sonberbrncie  auf,^u]teUen ,  bie 
fid)  aber  mit  unferen  Srncfen  D  nnb  A  be^n?.  B  becfcn.  53ei  if)rer  gfuf^äfjtnng 
ber  ätteften  S)rncEe  gibt  fie  D  nnter  Üh'.  3  unb  pglcic^  unter  Ttr.  4,  mobci  fie  be= 
merft:  „ge^lt  bei  ^^an^er.  (ü.  S(uri"ee«.)".  Sie  fe:^IeT^attc  S(nfüt)rung  be^  litels  üon 
A  bejto.  B  Bei  ©c^ü^e,  l'ut^^erö  ungebrudte  33rtere  3Sb.  III  ©.  284  9ir.  7,  meiere 
üon  bem  Sänen  .öarboe  Ijerrü'^rt,  irirb  ber  örnnb,  ba^  ber  Söittenberger  Srud 
üon  bem  '^arifer  Urt^eit  in  ber  ^rlanger  Stnegabe  unter  ber  'ilx.  2  unb  ']lr.  5 
crfc^eint.  Sie  3(u§gabe,  Welche  f.  S-  -^arboe  befeffen,  i[t,  mie  unr  uns  überaeugt, 
mit  unferer  9tummer  B  ööHig  ibentifd). 

Sie  Überlegung  2ut^er§  jdjlieBt  jid)  nic^t_  peinlid)  genau  an  bie  33orlage  an, 
foKbern  trägt  el^er  ben  G^arafter  einer  freien  Übertragung,  \vk  eö  aud)  ä:§nlic^en 
SIrbeiten  anberer  ©ele^rten  biefer  3cit  eigei^  ^ft- 

')lod)  brei  läge,  etje  baö  ^Itanufcript  mit  bem  ^arifer  Urt^eil  u.  f.  ra.  jur 
Stbfenbung  gelangte,  erträgt  ber  ^teformator  ben  ©ebanfen,  ob  er  ben  ,quercubus 
et  Belis  Sorbonnicis%  wie  bie§  im  ^a'^re  ^nPor  ben  [yacultäten  ,yt  Äöln  unb  J^^ön^en 
gegenüber  gefc^e^en,  förmtid)  criuibern  follte,  unb  begeljrt  barüber  ^J)ielancbtbDnö 
^jrceinung  5U  ^ören.  ©eine  eigene  Slnfidit  über  ein  folc^eä  ^iNorgetjen  faßt  er  in 
ben  Söorten  äufammen:  „Nam  id  negocii  nie  sollicitat  ut  nomcu  meum  quoquc 
in  eos  impetum  faciat  an  verltate  Jatius  patrocinari  oporteat."  (.ßolbe,  Analecta 
©.  35).  äöie  bie  'i^orrebe  ,]n  bem  ^:pariier  Urtfjeit  ^eigt,^  umrtete  ber  „^-lUn-bamutte" 
aber  93tetanc^t^on§  9iatt)  nid^t  erft  ab,  fonbern  entidjloB  fid),  feinerlei  Stntnun-t 
an  bie  gJarifer  auäge^en  ^u  (offen,  ^n  einem  am  1.  Dioöember  1521  an  Serbe! 
abreffirten  55rief  natjm  ^,?ut()er  (^etegenl^eit ,  an  ber  Steüe,  mo  er  einen  Überbücf 
über  feine  bi^  ba!)in  erfdjienenen  äöartburgfd)riften  gibt,  aud)  feiner  Überfefeung 
ber  ^ßert^eibigungöfc^rift  ^Jtetanc^t^^onö  3U  gebenfcn:  ,PliilippLis  apologiam  adversus 
Parisienses  pro  mc  edidil,  quam  ego  vernacula  douavi :  cdita  est  et  ipsa." 
(be  äöette  II  ©.  91). 

6§  ift  bereits  erlrä^nt,  ba^  Qd  aus  ber  detenninalio  Facultatis  Thcologicac 
Parisiensis  feinen  Sieg  über  !i'ntl)er  T)eran§,5utefcn  fid)  bemül)te;  er  nnirbe  beö  J)iül)mene 
über  feinen  in  '^ariö  errungenen  (v^rfotg  nid)t  mübc,  nod)  iui  Mre  1540  trium= 


1)  %n\  beibcn  „i"  in  „^Ikrififd)"  fe()[t  bct  ^4?nntt.  -)  äJcrg!.  nntcn  ©.  265. 


2G4  ^^^^  llrtfjeil  ber  Ifjeotogen  311  '^axi^  üder  bic  ^M)xc  jEoctor  2iitl)crä. 

pl^itt  er,  ba^  bie  ^^arifei:  für  i^n  geurt^eitt,  Suf^erg  Seigre  aber  öerbammt  Tratten.  ^ 
2Öic  C^cf,  beuteten  audj  feine  '^-^fli^teigänger  ben  angeblid)en  Sieg  nacf)  ^JJtögIid)!eit  au«, 
fo  beifpielstDeife  ßmfer,  ber  in  feiner  '^ebingung  k."  ^I.  S)  4 "  2^  nac^bcm  er  einen 
t)Du  (2cf)mät)ungen  gegen  Sut^er  ftro^enben  S3rief  be§  Subäuö  an  ßoc^länö  ange= 
fü^rt,  bemerft:  „^lit  bifem  -öodjgelerten  mann  33nbeD  ftQmniet  oucf)  bie  <!poTjc  ©(f)u( 
^u  -^areri^  in  (yranctrel)cf)".  Ü'üd)läuö  in  feinen  Commenluria  de  actis  et  scriptis 
Martini  Lutheri  a.  a.  C  p.  17  lä^t  ftd§  über  ba^  ^arifer  Urtljeil  alfo  öernetjmen: 
„De  Parisiensibus  vero  dubitare  non  licet,  quin  pro  Eckii  parte  iudicaverint,  qui 
paulo  post  censurae  suae,  qua  Lutheri  104.  propositiones  damnaverunt,  publica 
aediderunt  testimonia. "     in'rgl.  and)  ebenba  ©.  45  f. 

Sut^ere  @rö§e  jeigt  ficf)  nic§t  jum  531inbeften  in  ber  Äunft,  bie  er  in  beut 
Äampf  mit  feinen  ©egnern  gelernt,  in  ber  ^nnft  nämlidt),  ^^einben  gegenüber,  bie 
fidf)  ber  äBaTjr^eit  t)artnäifig  öerf et) (offen,  ^^u  fd)nieigen,  nnb  biefe  Ännft  betuäljrte  er 
je^t  nnb  fpätert)in  aud)  ben  „groben  ^^arifer  (^fetn"  gegenüber.  äÖat)renb  fid)  aber 
ber  Üteformator  fetbft  üom  njeitern  ^ampf  mit  ben  ^arifern  ,^urüt!f)ielt,  liefen  es 
fic^  befrennbete  ©ete^rte  nid)t  nehmen,  für  ilju  einzutreten.  So  erfdjien  nod)  im 
^ai)xc  1521  aii  Satire  auf  bie  itjeologifci^e  Sa^idtät  ^u  '4>arie  eine  jtneite,  an= 
geblii^  bon  il}r  fetbft  anege^enbe  determinatio,  bie  ft(^  bie  3(ufgabe  fteüt:  „Primo 
de  ipsa  Apologia  ['OJtetanc^t^one]  sententiam  nostram  diflinitivam  poneinus.  Secundo 
ali(iualem  rationem  reddemus  praecedentis  determinationis.  Terlio  aliqua  puncta 
ponenius  pro  intellectu  scripturae,  ne  deinceps  sine  fine  litigarc  necesse  sit"  (331.  A''), 
nnb  biefeg  it)r  ^4>rogramm  in  brei  S3üc^ern  burd)fü^rt. 

A.  „DETEFiMlNATlO  |1  fecunda   alm§  facultatis   Tlieologi§  Paritlen.  |1  lliper 

Apologiam  Philipp!  Melanch/  ||  thonis  pro  Luthero  Icriptam.  ||  Liber 
primus.  ||  Annexa  est  ratio  determina/  ||  tionis  prim^.  Liber  |1  fecun- 
dus.  II  Tertius  Liber  habet  quafdani  regulas  ||  intelligendi  Icripluras.  jl" 
litelrücEfcite  bebrndt.     10  iötätter  in  Quart,  le^tes  Statt  teer. 

B.  , DETERMINATIO  |1  Secunda    ahn^   facultatis    Theolo  ||  gi§    Parrhificn. 

Super  Apolo  ||  gia  Philippi  Melanchtlio  ||  nis  pro  Luthero  fcri=  ||  ptam. 

Liber  pri=  ||  mus.  ||  Annexa  eft  ratio  dcter=  ||  minationis  prini^.  ||  Liber 

fecun  II  dus.  ||  Tertius   liber   habet   quaf=  ||  dam    regulas   intellige  ||  di 

fcripturas.  H"     2:itelrürffeitc  bebrudt.    10  33Iätter  in  Guart,  le^te  Seite 

leer.     2luf  ber  öorlc^ten  Seite   ein    „Parrhisiis   ante    l'estum   undeciin 

mille  virginum,  Anno.  XXI. "  batirter  33rief  mit  ber  Überfdjrift:   „loan. 

Krafft  sub  pedellus  Theologie^  facultatis  Parrhisien.    Magistro  Philippo 

Melanchthoni   Saluteni. " 

C^5   fc^^len   alle  9ln|alt5punfte,    um   biefe   Sd^rift   auf  Sntl;cr  alö  ikrfaffer 

,^nrücf,^ufül)ren.    Sie  ift  abgebrudt  in  ber  cd.  Witeb.  lom.  II  (1546)  m.20T-'—212^, 

unb  5lt)ar  l^ier  nnb  in  ben  folgcnben  3tn§gaben  unter  bcm  ernieiterteu  Üitel  „Ludus 

Lutheri:  a  stolida  et  saci'ilega  Sorbona  danniati.  Delerniinalio  11."  etc.,   len.  toin.  II 

(1557)  331.  457'^— 462'^  Erlang.,  opera  var.  arg.  vol.  VI  S.  78  — 98,  in  bentfdjer 

Überfe|ung  Don  ^0^.  Safob  (vJreiff  in  ber  Seipaigcr  5lu§g.  %l).  XVII  S.  681— tJ92, 

bei  äöald)  11).  XVIIl  Sp.  1169-1195. 

')  SScrgt.  „<Bd)nii  tcb.  ftinbtiidjei;  Dnfc^ulb  luiber  ben  Üatedjiftcn  3(iibrc  .^lofanbci;  jc." 
1540  m.  '^  itj^  2)  aJerfll.  oben  6.244. 


ein  ö)egen=Utt^eil  Toctor  Sut^cr-J.   Sd^u^rcbc  W^^PP  5JJetand)tf)on3  jc.    1521.      265 

%U  S^rud^t  umfangreicher  patriftifcfjcr  Stubien  ftcllt  fid^  eine  Confutatio 
deteiminationis  doctorum  Parrhisieiisium  bar,  ir'elrf)c  an  ber  öanb  Uon  33e(egcn 
auö  bcn  2(f)riften  ber  .fitrc^enöäter  bie  einzelnen  'iscrbanunungs'fä^e  ber  Sorbonne 
alö  ungerechtfertigt  ,^urücfnunft,  bamit  aber  ^ngleid)  and)  bie  ^}iidjtigteit  ber  3tnf= 
fteünngen  J^ut^crö  bcgrünbet.  S)iefe  Confutatio,  bercn  i^erfaffer  fi(^  nirgenb§  nennt, 
entftanb  ungefähr  jn  gleii^er  3eit,  ftiie  5JleIand)tl)on§  erniäfjnte  ^tpotogie;  benn  baö 
3Bibnuutg§fd)rciben,  baö  fic^  an  hk  ^^sarifer  gafultät  Unnibct:  „M.  n.  [niagistris 
nostris]  Parisiensibus  salutem  et  sanam  meutern ",  trägt  ba§  Saturn  „Ad  Kalendas 
Iiinias  1521".  Un§  ift  nur  eine  „neu  burc^gefe^ene  unb  üermeljrte"  ?(uf(age  ber 
Srfjrift  ,5ugängli(^,  ujeldje  in  ben  folgenben  5Dructen  enthalten  ift: 

A.  ,S^  CON  II  FVTATIO  DET£R=  ||  MINATIONIS  D0=  ||  ctoiu  Paiihifien- 

fium,  contra  ||  M.  L.  ex  Ecclefiallicis  do  ||  ctoribus  defuinpta,  de=  j]  nuo 
recognita  &  \\  locuple-tata.  ||  Adiecta  est  Difputatio  Gronin=  ||  gai  liabita, 
cü  duabus,  Epiftolis  ||  non  minus  pijs  5  eruditis.  ||  Indicem  generale, 
&  etiä  alpha  ||  beticum  pia-poritum  lector  ||  confpicies.  ||  BASILEAE 
AN.  1523.  11"  53lit  litelcinfaffung.  2itetrücffeite  bebrnrft.  8  ungc= 
jä'^lte  SSIätter  unb  327  gejäljtte  ©eiten,  beuen  nod)  eine  teere  Seite 
fotgt,  in  €!taü. 

B.  ^"^  CONFV  II  IWTIO  DETERMINATIO=  ||  nis  Doctormii  Parrliificnfiiim, 

Cotra  M.L.  |1  ex  Ecclefiafticis  Doctoribus  defum=  ||  pta,  denuo  recognita 
&•  II  locLipletata.  ||  Adiecta  eft  Difputatio  Groningae  habita  cü  ||  duabus 
Epiftolis,  non  minus  ||  pijs  q  eruditis.  ||  Indicem  generalcm,  &  etiarn 
alphabeticum  ||  praepofitum,  Lector  confpicies.  ||  NORIMBERGAE.  AN. 
XXV.  11"  gjtit  liteteinfaffnng.  litetrüdffeite  bebrucft.  8  unge.^ät)ttc 
(Seiten  unb  327  ge,5äl)(te  Seiten,  bencn  nodj  eine  leere  Seite  fotgt, 
in  Cftaü. 

C.  „APOLOGl  II  A    DOGTISSIMI  ||  ET  DILIGENTISSIMI    CV  ||  iiifdam  uiii, 

qua  patrocinatur.  M.  Lu=  ||  theri  propofitionibus,  ä  Theo=  ||  legis 
Parrhifienfibus,  im=  ||  pie  damnatis,  ||  Adiecta  eft  difputatio  Groninga? 
habita  ||  cum  duabus  epiftolis,  non  minus  jj  pijs  q  eruditis.  ||  hidicem 
generalem,  &  etiam  alphabeti=  j]  cum  pra^poHtiT,  Lector  confpicies.  || 
NORIMBERGAE.  XXXI.  1"  ^mit  litetetiifaffnng.  litelrücffeite  be= 
brndt.  8  unge^ätjtte  Seiten  unb  327  ge.jä^Ite  Seiten,  beneii  hluI)  eine 
leere  Seite  folgt,  in  Cftab. 

2)cv  Sn'^alt  biefer  5(uega6eu  beftetjt  au§:  331.  a^f.  iNorrebe  an  hm  l^efer, 
5ßt.  a2''  — a8''  ^nbiceö,  S.  1  —  259  Gonliilalio  determinationis  doctorum  l'airlii- 
siensium  etc.,  mobei  ftet§  bie  propositio  i'utl)er«  unb  bie  condemnatio  ber  "ij-Hirifer 
öoranftet)t  unb  bie  Confutatio  condemnationis  fotgt.  S.  250  f.  ber  crnnifjnte  ^rief, 
ireldjer  i>k  Confutatio  ben  Magistri  nostri  Paris.  Unbniet.  S.  2(31  —  307  Dispulatio 
habita  Gruningac  in  aedibus  Praedicatorum  inter  Üoininicanos  atque  saceidotes 
ecclesiae  divi  Martini,  Anno  redempti  orbis  1523.  in  feriis  divi  Magniquc  Ponti- 
ficis  Gregorii.  ©.  308  —  321  eine  Postridic  Kalendas  lanuarias.  Anno  1521. 
batirte  Epistola  docti    cuiusdam    (ut  apparetj    et  christiaui  viri   de  cerla  in  deum 


26G  6i«  Uttljeit  ber  KjCülügcii  311  '^axh  über  bic  l'cljvc  2üctür  \fntljers. 

fidiida  habcnda  etc.     ©.  321  —  327  Martinas  Liitherus  VVolfgaiigo  Fabritio  Capi- 
toiii  s.  d.  («rief  bei  be  äöette  II  S.  129  ff.). 

;3n  biefe  3{eil§e  gel;ört  and): 

„Cber  ha^  freuet  :  bnbcUicrt  ||  crfeuneu  ber  ijoXjm  ]d)ül  \\  -Jßanjl] :  tuiber 
3)octor  II  ^JJtartiii  Sutl^er  üff=  ||  Q,anQ,m  ein  fpritdj  reb.  1"  litclrüdfcite 
bebruilt.  4  33lätter  iii  Cuart,  tcljte  ©eite  leer.  —  cyetuibmet  ift  biefe 
©i^rift  bem  ^Jt.  SBolfgang  ))iu^  unter  beut  Saturn  „tertio  l)buS  ^Ftaiaö. 
2(nno  1521." 

S)en  Urbrud  öon  Sutl§er§  9ir6eit  l^aben  lüir  in  A;  in  B  erfennen  tüir  eine 
tüäljrcub  be§  S)rudf§  bon  A  auf  «(.  33  4»  ücrbefferte  5(uf(age.  5£)ie  5lu§gaben  C 
uub  D  fiub  tcbiglirf)  ^iacl^brucfe.  iöei  D  ift  ,^u  bemertcn,  ba^  ain  .^opf  üon  je 
ätoei  (■jegcnüberftcljcnben  Seiten  Überfcfjriften ,  tuetdje  bem  S^itet  entfbred)en,  gefeljt 
fiub,  uub  ^tvüv  ^K  ij'^— 3)iti'^:  „llrteit  ber  '-|>arif,^er  über  Sutt)cr§  Sere."  Siij'^— ©ij": 
„(Segen  urteiyt  5Jtartini  Suttjerö."  eii'^-.^^iij'':  „©d^ütareb  ^^jl^it.  5Jb.  <T-ür  5Jlart. 
!>3utt}er."  5(u^erbeni  fiub  tjier  am  .Ifanbe  auf  ben  Sntjatt  be3ügtid)e  '"Jcoten  in  Uicit 
größerer  9tn<5atjt  gefegt  atö  in  A,  B  unb  C.  S)ie  tliei^enfotge  ber  cin^etnen  Sdjriftcn 
ift  in  olien  ©onberauägaben  biefetbe.  3ln  erfter  ©teile  fte'^t  Sutl§er§  33ortüDrt, 
bann  folgt  i>a'^  ^arifer  Urtljcil,  lueiter  Sutl^erS  ^ladjtüort  uub  fc^Iie^Iic^  5)telanc^= 
if)oni  iHpDlogie. 

S)iefelbe  Vtnorbnung  ber  eiujetnen  ©tücfe  treffen  loir  in  ben  @efammtauö= 
gaben  ber  äöerfe  fiutljerS,  äÖitteuberg  21).  VII  (1561)  5ßl.  162^— 177 \  3tttcn= 
bürg  Z1)A  ©.  825^-844^,  l'eip^ig  Xt).  XVll  ©.  658^-680^,  Söatd§  Z't).  XVIII 
©p.  1114—1169.  Sn  ber  Jenaer  5(uögabe  %f).  1  (1564)  331.  539^-549^  fetjlt 
^melaniijt^onä  «tpologie,  fie  ift  aber  giölebeu  ©uppt.  (lueg.  Seipjig  1602)  ZI).  I 
581.  74^—81''  uarf)getragcu.  Sie  grianger  9lu§gabe,  3)eutfcf}e  ©c^riften  iöb.  27 
©.379-410  bietet  lebiglid^  baö  ^4>arifer  llrtTjeil  mit  ber  3>Dr--  unb  ^Jlarf^rebe 
Sutl^erö  bar.^ 

2Bir  folgen  bem  Xlrbrud  A  bejtt?.  ber  üerbefferten  3luf(age  B  unb  notiren  nur 
bic  lüi(f)tigeren  SeSarten  üon  G  unb  D. 


')  23ei  ber  iejtlüicbcrflabe  Icflt  bic  C^-rlniiflcr  'üUivgobc  auflcblid)  C  ju  öfmibc 


(Sin  6)egen=Urt()cit  'Sodot  ßutl)er».   Sc^u^rebc  ^()ili))p  DJlcIandjttjona  ic.  1521.       207 


(gi)u  littet)!  bcr  Xljcologcn  i^n  ^^Jati^ 

«Bct  bie  Icrc  Factor  Sutljcr^. 

(St)u  gcflctt  llvtei)!  Soctor  2utl)ct^. 

Stf)«c5rcbc  *^I)iIi^)ji  3)(Cland)t()ou 

mibbct  ba^^  fclö  ^arifijcf)  urtcijl  für  S).  yut^cr. 

^ortor  .il^artimiö  DCutficr  Darrcbc. 

litt  boy  Qudj  bic  beutfrfjen  fe^cii,  h)tc  bie  3;r}eo{ogcn  nit  QÜct)n 
ijtm  beutfc^eu,  Bonbern  ^nn  aßen  lonbcnn  alfe  burt^  ct)n  gemeine 
^ptagc  finb  liianiljumg  lüorbcn,  I)a6  id)  ber  öon  ^axi%  urtetjl, 
S^Iütber  mirfj  au^gaugcn,  [clb  norbcut|djt,  gcndjtet,  c§  fet)  nit  nott 
geiDe^en,  ^^n  ^u  anttüortten :  fjo  gat  öorBIenbt  fetjn  fie  aEc  fampt, 
ba§  fie  nit  funncn  lior[tcf)cn ,  h3a§  man  öon  t}f)nn  bcgcrbt.  :3(^  ^nB  nit  6e= 
gerb  öon  t)i)n  |u  iüiffcn,  InaS  t)I)r  mel^nung  fcl),  lüilc^  idj  Ijuttor  tr)ol  getüift 
unnb  augefodjten  ^aö.  ^c^  f»^ag  nadj  bent  grunb  t)I}rer  met^nnng  au^  ber 
1.-,  ^et)Iigcnn  fc^rifft,  fo  faren  bie  lieben  larticn  ctjuf)er,  unb  an  ftat  bey  grunb§ 
^etjgen  fie  an,  tt)a§  fie  fjattten,  alB  l)ctt  ha§  UWoox  lUjemant  gelnift,  unnb 
gcfjt  glei)c^  I)ie^u,  alB  inen  id)  fie  ]xaQ,i,  tüo  hnnpt  ^^ari^  t)er,  unb  fie  ant- 
njortteten  ntt)r,  ^axi^  ift  etjnn  ftabt:  bamit  foUt  mel)ncr  frag  geanttnorttet 
feljn.  £inb  bai?  nit  finfterni^e,  hk  man  grctjffen  mag,  ^o  iüelj^  idj  nit,  luaS 
20  finftcrni^e  fet).    1521. 


Iff.  Sie  ÜBcrf^tift  fc^tt  in  ben   ©onberbruäen ;   fie  ift  nad)  bcm  2:itct  Hon  A  unb  B 
geformt 


268  Gin  lUtI;eU  ber  l-tjeoloijcn  ju  iptu-iv  ül'er  bic  .'c'eljvc  Xodox  J^uUjcra. 


allen  Cljriftglctubiocu  ijtiji  mit  rcijncr  licö  ticr  tuaiijcijt, 

5lnctii§  5paiituy,  hav  au^crtoclctc  tiafe  luib  ßuangcltfdjcr  33afauncr 
iiub  lerer  ber  I}et)beu,   ba  er  fel^ucri  iunger  Simotljcum  unter-    •< 

''"''''^'"  ^i^^^^S?^'^'^^^'^^'  ^'^^  '^^'  '^^'^)  H^  crt^el)gcn  für  gotte  et)nen  tücrcfmau,  ber 
ficfj  feljutö  liicrc!y  ntt  frfjemen  burfft,  fonbcru  bcloerb  Incre,  l.ior= 
maltet  er  t)l)n,  er  füttt  meljben  ungeljftlictje  uub  uuuutje  gefcf^lüclj, 
barum'6,  ha§  bie  felben  faft  ^elffen  ^u  bem  gotlo^en  lochen.  2)enn  too  fic 
el)un  matt  gefaffet  iücrbenn,  ^o  !reud)t  bie  Uorgifft  tueljtter,  unb  bie  frifd^eit  w 
ber  (if}ri[tli(fjeu  lere  bortirBt,  (Seljutemal  bie  lere  ber  teljcr,  tuo  fie  ettüa  bie 
f)cr|en  ber  eljnfeltigcnn  c^n  nl^mpt,  §o  bur(^geu[t  fie  fid)  att|el)t  lüet)ttcr,  unnb 
burcf;  betrieglidje  Hortoitflung  bey  t)I)rtf)um^,  9lcl)(f}  al^  burd)  el)u  ^el)en  öogcl 
le^m,  fic  e^iHnicflet  unb  mit  ber  Ijet^t  öon  ber  tt)ort)eljt  ftorljt  tjun  allui  groffeö 
2.5im.2,i7.imgotlicfjy  h)e§en,  unnb  gle^d)  Inie  bie  fcud^e,  ber  !re6^  genant,  fd)leljc^t  fic:  v^ 
IniMjcr,  ^o  er  c^n  leöenbcn  (el}b  ergrctjfft,  l)oret  er  nit  ouff,  ^mcr  ha^  ncl)ft 
baBel)  cl)n,3uncmen,  6ife  er  t)r}n  gar  bortcrBet.  2)i^er  bing  tan  man  Iet)d;tlid) 
t)iel  ej:empel  ertjclcn.  S)enn  ba  hk  6t)riftlic^c  ürc^,  bic  Bratut  ßtjrifti,  nod) 
jung  iüar  unb  anl)u6  |u  6lür)en,  erhüben  fic§  lugenfjafftigc  menner  unb  gott= 
lo^c,  tüild^c,  üon  ber  toarljc^t  au^gefatten,  t)I)rn  glaiüBcn  umBftorl^en  l)I)n  für  2u 
.  namen,  al^  ba  lüaren  .^ermogency,  $|>t)i(etuy,  .SotJtnencuS  unb  nadj  l)I)nen  (Sbion, 
^JJkrcion,  ^pcUe»,  barnad)  SaBctttuS,  ^^Xrriu§,  ^Jianic^euy,  bo  fie  aber  alt 
morben  ift,  unb  il?t  I)art  bor  unf^ernn  Ijcitten  ä>a(bo,  S^igteff,  ^^oljanneö  ."puf3: 
'.Hlf^o  aucf)  Iju  unf^crnn  tjcljtten  Hon  bcm  fclbcn  ber  otter  fdytangcn  gefd}led;t 
finb  auff gangen,  lcl)ber,  Bofjc  Ünbcr,  bie  ber  fdjonen  mutter,  bic  inibber  fted,  25 
nod)  rnnljcln  ()at,  \)i]x  Banb  ber  et}nidet)t  nitfpeltig  3U  reiffen  fidj  muf)cn. 
äßarlidj  fie  finb  glcljd;  ben  jungen  otterfdjlangeu:  benn  glel)c§  bic  bk  felbcnn 
t)!§rcr  mutter  Iel)6  tut  freffen  unnb  ge()enn  nitt  crauf^,  bif]  fic  bie  mutter  tobtet 
Ijabcnn,  IHIfso  bi^c  audj  burd)  toblid)  l)f)rer  lere  unnb  peftitcnlüfdjt  Horgifft 
unb  manidjcrlel)  frndjt  l)l)r  nciticn  funblc,  eben  bamit  fie  tjfjrer  mutter,  ber  30 
tirdjcn,  Ijclffcn  unb  fic  el)rcn,  gcadjtct  luerben,  fo  tobten  fic  bic  felbcn  oicl  mcl)r, 
^0  biet  l)nn  Ijljncn  ift,  Juie  tuol  fie  untobtidj  ift.  Unb,  ob  fic  tuol  finb  ber 
mogb  unb  uncf)lid)c  ünbcr,  l)a  bc§  teuffetty  gc^idjte,  Icljben  fic  bojfj  nit  bie 


.3  einer  D        4  uub  ein  cuaiigctijcOcr  D         lu  fiififjcn  ('        11  Gtjriftcu  1)        12  :^cr^cn 
iuniuipt   bcv  cinfcüigcn   1)  13  ucuuivcfanö  1)  IJ  fudjt  I)  21)  pcftilcntjijd;  l) 


Gin  Ö)cgcn4lrt^cil  Soctor  yutf)Cte.    ©t^iitsrcbe  ^^()t(ipp  'Bictnnc()tf)OiiS  jc.    l.'i'21.       209 

f teilen  ef)({(^cn  ftnbcr  ber  miittcr,  bcv  ftrdien,  Biß  ha?-  fic  bie  felBcn  mit  l)f}ren 
giffttgen  leren  Dorgtfftigen  unb  öorlipten  pfeijlen  bnrd)  quellen.  2^f)un  nur 
t)(et)|,  iDte  fie  hk  fc^on{)et)t  nnb  f.ierbc  ber  mutter  Beflecken  nnb  t)orfef)ren: 
äi>i(c^er  angefleht  bod)  a(kt)t  tft  nnb  61el)6t  öoüer  gnnft  unb  aller  fcf)onc[ter 

5  gfc^murf.  5^enn  |te  t[t  ai%  eljn  -Üunig^n,  bie  ba  ftct  3U  ber  redjten  i)l)rji 
BretübgamB  ^nn  etjnem  gulben  flet)be,  umbgeBen  mit  Bunbtricrcf  ber  gefel,  ber 
cerimonien,  ber  facramenten  unnb  aller  guter,  bie  feu  bi^cm  unb  bem  einigen 
leben  nu^  finb:''  berf)ol6en  ^orcn  fie  nit  auff,  hk  fel6en  ljuret)ffcn  mit  l)f]ren 
öolgifftigen  fc^rel)6en  unb  reben  nnb  nac^  muglicfjen  Dlel)B  '^^^  felBen  ^nüor^ 

lt.  fteEen  erbeitten. 

Unter  milc^enn  ift  et)ner,  tnoll  ber  tiornel^mift,  genant  'DJtartinnc'  2utl)er, 
HO  Diel  mon  auB  Dielen  iet)ncr  fc^rifften,  hk  unter  fernem  namen  auß  gangen 
finb,  a6ne()men  mag,  -§0  anberß  bem  tittel  ^u  glcti)6en  ift.  5^ er  fcl6,  glet)d) 
bem  ubirtretter  5lf)iel,  Unterer  bie  [tot  ^cvic^o  lüibberBalDct  tnibber  bie  'oox^i'f^^f-^^-^^ 

1:.  pannung  ^soim,  mit  er  onc^  tniber  auffrecf}ten  ber  Dorgenantten  fe^er  lere, 
balju  netn  erfunben,  unb,  bie  toel^l  er  nit  t)ati  gelernt  meffiglic^  tDel)B  ^u  fet)n, 
Dormift  er  atCetin  mel)r  ju  tniffen  benn  alle  anber,  bie  l)nn  ber  firdjen  finb 
unb  geroeBen  finb.  2::enn  er  ift  fo  tun  getoeBen,  bac^  er  fetjnn  buncfel  f)att 
furgefett  oltenn  untDerfitcten,''  ba^u  Dorac^tet  er  ber  attten  unb  ^e^ligen  lerer 

2»  ber  ürdjcn  fprucfje  unb,  ha?-  er  ben  l)auffen  fepniB  ungotlic^en  lDeBcn§  mclire, 
bie  fatmng  ber  ^eQligen  ßoncili  mei)net  er  lal)m  3U  madjen,  gerab  alB  l)ctt 
gott  olle^n  el)nem  Sut^er  furbe^altcn  bie  bing,  bie  ben  gtelnbigen  |nr  feli(fet)t 
nob  finb,  inildje  hk  üri^e  i]nn  Dorigen  lieljtten  nit  l]ctte  gemift,  unb  gerab  alfj 
l)ette  G^riftu^^  fet)ne  bralnb  bifj  auff  biße  ^e^t  l)nn  finfternic^  unnb  blinbt)et)t 

25  ber  ^rt^um  Dotlaffen,'=  D  e^n  gottoBe  unb  unDorfc^ampte  DDrmeffenl)ei)t,  bie 
man  mit  fercfcr,  ban,  t)a  mit  fetür  unb  flammen  folt  bejtrungen,  mef)r  ben 
mit  Dornunfft  ubirlDunben! 

3ft'3  nit  tüar,  ba§  ber  alBo  ^elt  unb  fc^re^bt,  ber  Dorleugt  bie  l)enbt= 
ftucf  beÄ  6f)riften  glambcn§  unb  befennet  öffentlich  et)n  gotloB  IneBcn?    :3lt§ 

3ip  nit  mar,  er  befennet  fiel}  fclb  ein  gotloBcn  unb  unglelobigen,  ber  bem  ge= 
mei)nen  glamben,  ben  l}el)ligen  lerern  ber  fird^en  unb  ben  l]el)ligen  Cvoncilii^ 
^u  glelüben  tüegert?  äßem  Irottt  ber  gletüBcn,  ber  bo  Dorfagt  ^u  gletüben  ber 
G^^riftlic^en  ürc^en?'^  Cbber  tnie  mag  man  l)f)un  für  djriftlid)  adjten,  ber  bie 

*  ^Ind  ber  giittcr  bi^ee  Icbciis.         ''  Gi)n  groBc  fuiib,  iinbber  uiülnnfiteti-n 

35  tjanblen.         *"  ^Jleinpt  nid)  bei)  ber  na^en,   lieben  parifev,   benii  alle  eiucv  ftiibivu 

ift,  ba§  t)r  teglit^  netr>  bing  erfur  bringt,  ba§  öor  nie  gcTjortt  ift.  '•  äöann, 
lieben  finber,  trie  lengt  ber  zornige  bed)ant  Don  pari^,  hai  ftiurft. 

9  muglic^e  AP.  mügtid^e  C  lo  errieten  D  11  toctd^em  C  1.]  iet6§  D 

14  iDiberbaultict  tüi=  ||  l>if  1'  18  boB   er   fjnt  i'cin  buncEet  aücn  D  22  einen  D      für= 

gehalten  D      ^utfeücfei)t  AB  32  föenn  AH(,'1>  :]5  aüt^i  1)  30  bring  C  bringcnt  D 

,M^"  «Jov  "for"  fe^tt  D         :37  (ugt  C 


270  ^in  Urt()cil  bcr  3;f)cotogctt  31t  *^^Qri§  über  bic  2d)Xi  lodox  yittf}evs. 

iwntt().i8,i7.  ürc^en  nit  I)oret?  feo  hod)  aufj  bcm  munb  ber  )t)QrK)cl)t  gefagt  i[t:  '."povet  ei: 
bie  fixeren  nit,  ^0  fe^  er  b^r  lüic  cljit  {)ct)b  unb  |3uBIicQn\ 

5lber  baS  ift  eljit  et)gcntlirfje  unfinniiictjt  ber  !e^er,*  ha^^  fte  bie  f(^rifft 
3h){ngen  naä)  t)i)xcm  Intüeu  unb  meljncn,  fie  ^oBenS  oEe^n,  fte  tünnblen  allein 
naä)  bem  lauttern  Guangclio,  fie  lucrben  aüetjn  fetig  tüerben,  unb  bic  fie  mit    & 
]iä)  t)nn  falfc^er  gef(^iiJücf)eit  öorfnren,  unb  lüoEen  !e^n^  Ierer§,  tüie  ^e^üg 
ober  geleret  er  fei),  t)a  and)  nit  ber  ürc^en  ^pnid)  obber  Befdjln^  on  net}men 
Wihhn  i)i)xm  öorftanb,  ben  fie  l)f)n  Ijun  ber  fcfjrifft  ein  mnl  I)aBen  furgefel^t. 
2)a§  bewerbt  ber  unfinnige  'OJbntanu»  mit  ferner  ^rifca  unb  ^JJiapmilta,  ber 
bo  glcinBt  nuff§  aller  nnc^riftlicfjft,  bie  ^n  fnnfft  be§  I)cl)ligen  get)fty  lücre  l)nn  i" 
l)t)m  erfüllet,  met)r  benn  l}nn  ben  ^llpofteln:  beffelben  glcl)(^en  ber  undjriftlidj 
^Dlonid^eug,  ber,  burc^  e^tlide^t  be§  ßucifer§  öorfurt,  ^0  gar  ^u  e^nem  norrnn 
tnartt,   bay   er  fid)  ben  f)et)ligen  get)ft  nennet,  ber  öon  ßfjrifto  gefanb  toere. 
''211^0  and)  Secunbinuy,  bcy  felbcn  5Jianid)ei  junge,  iüild^er  frei)  fagen  borfft, 
5lugnftiu  unb  anbere  (Sl)riftlirf)en  l^rretten,  unb  gab  glel)(^  eljn  mitleljben  für  !■' 
uOir  ^iluguftino  unb  fd^reljb,  (Sr  tüifte  nit  ^n  finben,  \va5  er  folt  für  bcy 
einigen  ricfjterfe  ftutt  antloortten,  f3o  er  yjlanirf)enm  üoriicfee.    6ulc^§  ift  bie 
Inetj^c  ber  fe|er.    Slber  bic  Inel^l  fie  bic  ürd^en  nit  Inolten  Ijorcn  unb  geftatten 
nit,  boy  fie  ^^ren  Ijalfj  untergeben  bem  fenfften  joc^  ber  6^riftlid)en  |ud)tignng, 
borumb  burc^  tricgerel)  ber  lugenbafftigen  unb  l)rrigen  geljftcr  falten  fie  t)nn  --'o 
offentücfjc  l)rtl)umb,  unb  an  ftat  bcy  glalnbcfty  leren  fie  öorflud^te  lefteruuge.^ 

äöild)§  ol^  belnel^^ct  !lerer  benn  bay  liec^t  ber  ßutl)er,   obber  tner  ber 
me^fter  ift  fold)er  budjer,  bie  unter  fetjnem  namen  finb  aufigangen:   Sßildjcr, 
bic  Inc^l  er  ber  !ird)en  unnb  ber  l)eljligen  Deter  fetigen  lere  öorad^t,  ift  er  el)n 
crl}!e|er  tnorben  unb  e^n  öolgifftiger  crneloer  ber  alten  !e|cret)en.    2)enn  tno  -'■ 
er  öon  bem  freien  mitten  leret,  ha  folget  er  ben  5Jknidjciy,  iju  ber  retne  ber 
funb,  unb  may  Ijnöor  gefd)id)t,  folget  er  ben  .^ufitcn,  l)n  ber  betidjt  ben  äßidle= 
fiften,  in  ben  ^el)cn  gepoten  ben  S3cgarbcn,  t)nn  ber  ftraff  ber  !e^er  ben  60= 
tt)arcn,  l)nn  ben  frel}l)el)ttcn  ber  Ürdjbeiu^er  unnb  6nangelifd;cn  rebtcn  ben 
^albcnfen  unnb  &'cl)men,  l)nn  bem  et)b  ftijmpt  er  mit  ben  fcljcrnn,  bie  fic^  :"• 
auffloerffeu  öon  bem  orben  ber  ^^poftcHn,  l)nn  bcm  galten  ber  ßcrimonien  bcy 
alten  gcfe^cy  netjet  er  3U  ber  fe^ere^  ber  ©bioniten:  ba|u  öon  ber  facramen= 
tifd^en  abfolntion,  gnugt^uung,  bercljtnng  ^um  facrament  be§  altar§,  üon  ben 
funben,  Oon  ben  peljuen  bcy  fegfelurfj,  Don  ben  gemetjnen  ^ouciliiö   fect  er 
l)rtt)umb,  hk  nit  |u  leiben  finb,  unb  fil)et  nit  auff  bic  fdjrifft,  fonbcrn  öor  35 
feret  fie.    ^ituc^  Don  ben  berumpten  fa^ung  ber  5pi)ilofopI)ia,  ber  er  untoiffenb 

^  S)aö  ift,  ber  Jljcologcn  i5u  -^ax'ifi.         ^  9)lerd,  bio  tird)  nuf  pnrifer  fpvad) 
Ijeift  ber  bedjau  Ijii  ^4>artjj  l;nii  ber  l)oben  fdjule. 


1  „boc^"  fct)tt  D  7  ]püxä)  (■  8  jl)  in  bcv  I)  14  jünger  D      njitrd^er  AB 

bovfftc  D        21  \)xti}üm  l)    leftcxunfl  1)        :iO  58e^emcn  (;         34  ijr  Aß  ix  CD         36  :p^ito= 

?ntihic    I) 


fopliic  I) 


(yiu  (i)egen=Urt(}eil  loctor  Suttjerc'.    Sdju^vcbc  4>')ilipP  Ü}ie(ancf)tf)on§  jc.    1521.       271 

ift,  rebt  er  uBel,  gle^d^  alB  aud)  Don  bcr  Gfniftlic^cu  ürc^cn  getnalt  inib  bem 
a6Ia§  öiet  BoBe». 

Ubir  ba§  ift  t)f)m  nitt  gitug  getücBenn,  folc^  peftitentifd^  lere  qu^  |u 
jpet)en,  Iintt  auä)  eljn  bucf)  laffen  niiB  gef)cn:   ift  bcr  titel  recfjt,   ha-^  er  l^at 

5  genennet  non  ber  33abi)(onifcf)en  gefendniB,  bac^  ift  fo  non  manicfjerlel}  ijrttjum 
t)o(,  ba^^  e§  BiEic^  modjt  öoTgIel}c^t  tnerben  bem  5ll!orano.  3)n  bem  felben 
ftrebt  er  mit  allen  frefften  fet^niB  fjcrljcn,  ertuibber  ^u  Bringen  an  ben  tag 
nnb  auff  ]u  lueden  bie  altten  te^ereqen,  bie  auBgeleffc^t  nnb  grunblicfj  auB= 
gemurmelt  finb,  ba^  nit  et)n  ftetjg  ober  ^el^i^en  me!^r  ba  hjor,  fonberlic^  l)nn 

10  ben  ftncfen,  bie  bie  facrament  ber  firrfjcn  betreffen.  Xcrfetö  fc§rcl)6cr,  er  fei), 
tuet  er  moUe,  ^o  ift  er  ber  tirc^en  6t)rifti  et)n  fcf)eblic^er  fct)nb  nnb  bcr  alten 
lefternngcn  e^n  öorftuc^ter  mibberBringer:  ben  in  bem  fetben  Bud^,  burrfj  ben 
felben  tic^ter  tüerben  angenommen,  getobt  nnb  erl)aben  bie  unfinnigen  l)rtl)nm 
ber  bef)emen,  ber  Sllbigenfer,  ber  äJalbenter,  ber  .Soeracleoniten,  ber  ^^epuciauer, 

15  ber  ßrianer,  ber  Camperianer,  bcr  ^o^inianiftcn,  ber  'ilrtot^ritcn  nnb  anbcr 
bcr  glcl)cl)en  muften  gremel.'* 

Tarumb  i)abm  mt)r  erfent,  e§  gepur  unBcrm  ftanbt  mit  gankm  oormngen 
begegnen  folc^en  gifftigcn  mac^Beni^en  ijrtljumcn,  bie  tegtid}  mef)r  nnb  mct}r 
^u  nehmen,  nnb  l)abcn  tooUen  eroffen  tlerlic^,  Idq»  un§  bunrft  ubir  biBer 

20  (ere,^  nnb  unBer  met)nnng  barnbcr  allen  Gl)riftcn  öorfunbigen ,  auff  hai  nit 
{ha  got  für  fet))  bie  lengift  Dorftoficne,  manidjfeltigc  undjriftlidjc  lere  mci)tcr 
f rieche,  Bo  öiel  an  un§  ift,  unb  ba^  hk  bctruglii^e  lere,  üon  bem  Lmtcr  bcr 
lugen  auff  gangenn,  nit  norgifftige  hai^  glembige  ooltf  gotti-:?,  Bo  babcu  mt)r 
üle^fig  burc^  unB  erforfc^et  unb  lool  bcbec^tig  unb  loilliglic^  oorfudjt  alle  bie 

2ö  lere,  beS  Cut^er-ä  namen  ju  gefc^rieben,  unb  l)aben  getuiBlicf)  crfunbcn  unb 
geurtet)llct,  ba§  fie  Dol  fet)  Dorfluc^tcr  prtfjum,  f3onbcrlicl)  pn  ben  ftucfcn,  Bo 
hcn  glamben  unb  fitten  betreffen,  unb  ift  bem  cpnfcltigcn  oolct  uorfurlid)  unb 
hm  lerem  unerbietlic^  unb  ber  (^^riftlic^cn  getnatt  unb  ganzen  orben  ubir 
unb  npber  ftenben  bcr  gcpftlic^en°  unc^riftlic§,  abbrüchig,  öffentlich  .^mpfpaltig, 

3ü  ber  ^epligen  fc^rifft  entgegen  unb  ber  felben  oorfcrig  unb  Icftcrig  pnn  ben 
^epligcn  gcpft.  larumb  fc^e^cn  mir  fie  fc^eblid)  bcr  6t)riftlid)cn  gemepn,  gon^ 
^uöortilgen  unb  offentlii^  ben  rac^gprigcn  flammen  5u  bcfel^en  unb  ben  tic^ter 
3U  öffentlichem  mibberfprud)  burd)  alle  rcd)tlicf)c  mittel  ]n  trcpbcn.  31uff  ba» 
aber  ba5  atliä  bcftc  flcrlidjcr  pberman  tunb  lucrb,   l)abcn  topr  etlid)  artidfel 

ar.  auB  ben  felben  fc^rifften  tjnn  epn  orbnung  geftellet  unb  uuBcr  urtepl  baneben 
gefegt,  l)abcn  barpnnen  gefolgct  uuBerer  Dorfarn  mcpBc,  tüilc^er  ift  nit  frembb 
öon  bcr  mepB.  bk  bie  'ilpoftcl  gcl)altcn  Ijabcn,  Ijn  orttern.''  Xcnn  ba  pl)n  fur= 

=*  5tlB  ber  ^ornige  betraut  fagt  ,^u  ^4>ariB,    Bonft   ift§   erlogen.         ^  9ied)t, 

unB  buncEt  nit,    tra§  bie  f(^rifft  bunrft.         "  S)a§  ift,  in  ben  zornigen  bedjau  ]n 

40  ^:pari|.         ^  5Jtercf,  ^^.^ariB  l)at  cptel  ^^tpoftel,  unb  finb  ben  erften  ^Ipoftelii  glepd;. 

l9eIt)d^D  öijrt^umtC  8  auBgcIefc^ft  D  14  ^(tbiöcuABl'l)  19bifcl)  20  öerlunbigct  D 
21  undöiiftlic^c  D        28  be  c^tilttic^cn  D        ■li  be[tcr  D    mx  1)        36  toetd^e  D       39  bcd^ant  C 


272  Gin  Urtf)eit  bcr  !If)eo(ogcn  31t  ^|^att§  über  bic  Sefjn'  3?octor  yiitl)er2. 

cjcleget  Waxi  el)n  ]xag,  öon  f)altung  ber  cmmonien  be§  alten  gefe^§,  ^oBen  fie 
mit  lucnig  lüoxttcn  nuf^gcbructt,  tnaS  fic  ()icltcn,  unb  f)oBcn  fei^n  urfot^  an- 
je^gt  |(f)riftltd^,  tDarumb  fie  fo  hielten,  toilc^e  tnetj^c  |u  orttetn  ou(^  bie  gc= 
mctjnen  couciüa  |)flcgcn  311  ^alten.^  2Ba§  oBer  für  materien  öon  iinB  crfant 
felju,  fonbertid)  bie  luir  i^t  aufj  (äffen  fnrgennmmen,  tücrben  er^cljgt  ijn  folgen^  -. 
bem  regifter,  naä)  bem  fie  ^u  fatnmen  ge'^oren. 

($t)tt  rcrjiftcr  bcr  matcrieu, 

auf;  9)inuic^en  burfjcruu  l'utfjcr^  auf^gcjogeu  burc^  bic  tf)cofogcu  511  pari};, 

unb  tjum  erftcu  au§  bem  I)ud^  öon  bcr  ^afti)(oni.fd^cn  gcfcnrfuijj. 

S^on  ben  focromenten.  10 

ä>on  ben  fa^nngen  bev  !ivd)en. 

ä>on  glel)c()et)t  ber  J^erct. 

33on  ben  geluBbcn. 

35on  bem  gotlii^cn  tne^en. 

SDktcrtcu,  nu^  ben  aubcrn  Burfjcrn  bcffctBen  Sutfjcr^  gebogen.        i:, 

Söon  ber  empfengni§  bcr  t)cl}Iigen  I)od)gelo6ten  ^nttpfi-'oiüen. 

ä>on  ber  rett). 

ä^on  ber  bel^c^t. 

S5on  ber  abfolucton. 

ä^on  ber  genugtf)nung.  20 

33on  ben,  fo  ^nm  focrament  get}en. 

Sßon  ber  getoiBt)eit  ber  gehabten  liebe. 

ä>on  ben  funben. 

3>on  ben  gepotten. 

3.son  ben  C^uangelifcljcn  rebtcn.  25 

3Jon  bem  fegfetür. 

3>on  ben  gemel)nen  GonciliiS  ber  fircl)cn. 

ä>on  ber  tel^er  ftraff. 

ä>on  aufft)6ren  be§  alten  gefe|§. 

ä.>üm  Irieg  Iribber  bic  Ünrclen.  30 

^^on  ber  frel)l)el)t  bcr  geljftlidjen. 

Sßon  bem  freiten  tüillcn. 

33on  ber  :p§ilofop^ia  nnb  fcfjnltl)eologia. 

*  S)a§  leitgiftu:  fie  jctjgten  bcii  !§et)ligen  get)ft  ann,  be§  fie  getoi§  hDoreii  auf, 
6ljriftu§  öufagen  imb  feubcn.  35 


IG  galligen  ('      ;5un(f fragen  c;D  22  gchjiffen^ctit  D 


@tn  6)cgcn4h-tf)eil  Soctor  8utf)er?.   S^u|!rebe  ^4-^f)inpp  3J{c(anc^t^on?  k.    1521.       273 


^rticlici  auB  öem  inuij  ICutijcrö, 

ba^  giMitiinct  ift  lion  bcr  25.ibijlonifLljcn  gcfciicftniG,  gcfanilrt  imb 

biirilj  bic  ^Deoiagcii  t^u  ^auii^  borbanipt. 

^artinu§.     1.  £)er  facrament  funbt  ift  et)n  nctn  bing.^ 
$PariB.     XteBer   articfcl,   )i)cl)(  er  ba§  Initt,   ba«^  bie  facrament  feticn 
netültffj  non  mcnfc^cn  crfuubcn  iinb  uit  oon  (Jl^rifto  eijngefe^.t,  ift  er  frenel, 
undjriftlic^  unb  öffentlich  fe^rifc^. 

5JZartinu§.    2.  i)a»  facrament   ber  trict)T)ung  tDet)B   bie  ürcf) 
e^rifti  nit.2 
10  $PariB.    S^er  ortitfel  ift  fe^rifc^  nnb  ift  etjn  l)rtf)um  ber  armen  non 

Vion,  ber  5l(6icjer  unb  äöiglefiftcn. 

ÜJtartinuÄ.    3.  Slüe  G^riftcn  t)a6en  g(et)(^en  geniait  t)m  pre= 
bigen  unnb  igtic^em  facrament.^ 
4.  £ie  fc^luffel  ber  ürc^en  finb  alten  gemei)n.* 
15  5,  5l(te  6t)riften  finb  priefter.^ 

$PariB.  Gi)n  igüi^er  bieder  bret)er  articfel  ift  abbrüchig  ben  gel)ftlicfjen 
ftenben  nnb  fe^rifc^  unb  ift  cl)n  i^rtfjum  ber  norgcnanten  feljer,  aud)  ber 
5pepuciancr. 

9Jlartinu§.    6.  S)ie  fermclung  unb  olung  fint  nit  facrament 
20  öon  ß^rifto  e^ngefe^t.^ 

^ariB-  Xäe^er  artidel  ift  fetirifd)  unb  am  erften  tetjt  et)n  tirtlnnn  ber 
?{(6iger  unb  äi>iglefiften,  am  anbern  tct]I  ber  .öeraclioniten. 

5Jlartinu§.    7.  £)ie  me^  tüirt  gegtelroBt  atlent^alben,  fie  fet) 
et)n  opffer,  ha^  gott  geopffert  tnerbe,  ba^cr  6f)riftu§  et)n  öoftia 
^•'  be§  altar^  genennet  ift.    '^I6er  ba5  Guangetium  Ief5t  bie  meB  nit 
fel^n  et)n  opffer.'^ 

^ariB-    Sieger   arttcfelt   an  fernem  anbern  tei)t,   nemlicf)  'hiu^  (?uan= 
gelium  leßt  2C.',  ift  unc§riftüc^  unb  leftcrig  l)nn  ba-^  f)et)lig  dniangelium  unb 
!e|riicf),  %o  fernn  hjt^r  be§  inortün  ''JJieß'  brauchen,  toic  5.  ©regoriu-^. 
30  5)lartinu0.    8.  65  ift  etjn  öffentlicher  t)rt^um,   baS  man  bie 

5)leB  tiu  tet)let  obber  opffert  für  bie  funb,  für  gnugt^uung,  für 
hie  tobten,  obber  ttjaBcrlc^  nobturfft  feijuB  felöä  obber  ber 
anbern.* 


22  anber  D        25  attetB  AH  aütx^  C        28  „ift"  fc^tt  ABC        29  i'ant  D        31  3cr= 
tet)(et  D  32  fin  iet6§  ]) 

')   Sgl.  Lutheri   opp.  var.  arg.  (Francofurti)   vol.  V  p.  103.  -)  ^t.  a.  n.  O. 

©.  101.         ^)  Sgl.  a.  Q.  C.  o.  109.         *)  Sgl.  n.  n.  D.  ©.  75  f.         ^^  i^g(.  a.  n.  C.  ©.  10(5. 
«)  a}gl.  a.  a.  C.  ©.  87.  11.^.  ")  5üg(.  n.  o.  0.  S.  ^O.  »)  U]gl.  n.  n.  C  ®.  47. 

Sut^exä  2Bcrfe.  VIII.  18 


274  (?itt  Urtf)ei(  bor  Ifjeotogeit  jit  ^4>avis  über  btc  8e!)ve  2'octor  i'ut^cr?. 

5part§.  !l){§er  nrticfel  ift  tüibber  bie  ß()vtftli(^e  ürdjc,  bic  Brah)t  6f)v{[t{, 
^onfprec^  itnb  !c^rifi^  imnb  ift  bcr  (5riancr  feljcr  iinb  ber  5lrtotl)riten  t)v= 
tr)um  Qktjä). 

^JJiartinu§.  9.  ßy  ift  !et)n  3)tiet)ffel,  bQ§  alle  )jric[ter  itnb 
mitnic^  bi^er  ljct)t  mit  SSifc^offcn  imb  nUcn  ^^rcn  iibcrn  oBc^ottc^ 
rifd)  finb  itnb  t)I)Tn  ferlirf;[tenu  [tanb  lunubclnn  inu6  itnöorftanb, 
mi^praiid^  unb  fpott  ber  nteffen.^ 

5Pari^.  l)t§ef  artitfel  ift  falfd^  unb  QÜev  evc^etlii^ft  nnb  l)onf^u-c(^,  bcm 
flanken  get)ftltc(}en  ftanb  gefegt  normcfficfüc^  nnbturlidj:  unb,  tjnn  beut  er  für 
gibt,  nt)emQnt  fei)  \)m  ftanb  ber  felideljt,  er  borltiittige  benn  fuldjen  ^rt^umen, 
ftl)nipt  er  nüt  bcm  unglaiü'6cu  ber  3)ünatiftcn,  ^Ifciten  nnb  ''^lpoftoltfd)en,  bie 
ba  fagteu,  bie  (Xf)viftüd;  ürd;  gottiö  Jnerc  nur  bei)  l)l)nen  blel)ben. 

5Jiartinn§.  10.  ^d)  gletnb  feft,  bci?^  Brot  fet)  (rf)riftn§  lel)dj= 
nant,  fagt  ^utf)er.2 

5part^.  S)ie§er  glatob  2ut!)er§  ift  nntndjtig,  felu'ifd)  nnb  liorljel)tten 
Dorbampt. 

^lortinu§.  11.  @§  ift  nndjriftltc^  unnb  tl)rannifd),  bcn  leiten 
bet)be  geftalt  üorfagen.^ 

5pari§.  3)ie^er  artidel  ift  t)vrig,  fpeltifd;,  nud^riftüd)  nunb  auf]  beut 
öorbampten  t)rt£)nin  ber  S5e()men  gebogen. 

5J^artinu§.  12.  S)ie  SScl)Uteu  foUen  nit  !cl?er,  nod)  fpeltige 
gencuuet  Inerben,  foubern  bie  ^ftoiner.* 

^4>arif3.  3)ie^er  artidel  ift  falfc§,  ben  58el)Tttifdjen  uuglatüBen  uud)rift= 
lidjer  Hovteljbung  unb  ift  ^onfpred^  ber  9iomifi^cu  lirdjen. 

5Jiartinu§.  13.  £)te  e^c  ift  nit  et)n  faerament,  Hon  gott  el)n= 
gefeilt,  foubernn  öon  menfdjen  l)nn  ber  ürdjen  erfitnben.-^ 

$^Un-i§.    3)ie^er  artidel  ift  fcluifd;  nitb  leugift  Dorbantpt. 

^Jlartinity.  14. 5£)ie  ^ufamengebitug  manS  unb  tocl)16§  Ijcllt,  ob 
fie  fdjon  Unbber  meitfd^en  gefetj  gefdjidjt.'' 
15.  3)ie  priefter  finb  fd;ulbig,  alle  bie  el)e  beftetigeit, 
hie  tüiber  ber  ürd^cn  obber  ®apft§  gefe|  finb 
getnadjt,  bart)nnen  ber  SSapft  mag  bifpenfiernn, 
unb  hie  nit  l)nn  ber  fdjrifftfinb  an^  gebrndt.'' 

5parif3.  ©iefje  belebe  ortidel  fint  fatfd)  unnb  abbrnd^ig  ber  ürdjeu  ge= 
tttalt,  unb  futnpt  an^  bem  t)orbant|)ten  l)rtl)utn  ber  ä>albenfer. 


2  3lttort)ten  D  :>  iiGrcvn  AI5  0  Juanbcrit  1)  7  mifjOvand)  ('  9  l^etfüv  (' 

14  £ntf)cv  ('  21  fHtig  D  :!1   luibcv  bic  Slixä)m  1)       5<abft  1) 

>)  iügt.  a.  n.  D.  S.  41.  '■)  «ügl.  a.  a.  0.  S.  :'.4.  •■')  mo,l.  n.  n.  0.  ©.  28. 

*)  JI5fil.  a.a.O.  S.  20.  ^)  %(.  a.a.O.  0.  91.  «)  iiflt.  a.a.  0.  6.  94.  ')  a}gl. 

a.ü.  0.  S.  93f. 


ein  ©egcu^Utt^eil  SToctor  Sut^er?-.   erfju^rebe  5J.V^i(t^ip  5JJctan(^tf)on5  k.   1521.       275 

^larttnus.    ig.  2)tc  ganli  frafft  bcr  facramettt  tft  ber  glatt) '6c.^ 

^^ariB-  S)iBci:  ortitfcl  x]i  nbbnic^ig  bcr  inadjt  bcr  facrament  bec'  ucmcii 
teftament  itnb  ^cljrifc^. 

5Jtarttnu§.  17.  2Ba§  tr)t)r  glelüBen,  ha§  tütjx  empfafjen,  ba§ 
•'■  cm|)faf)cn  totjx  gctüi^,  bcr  t'ricftcr  obbcr  facrament  bicner  tf]U 
obber  t^u  nit,  frfjimpff  obbcr  l)cuc^(c.'- 

5pati^.  S)tBer  artiifel  ift  untüchtig  iinb  aufj  falfcfjcm  borftanb  ber 
fc^rtfft  gelebt  itnb  te^rtfd^. 

5]larttnus.  18.  ^^erlicf),  tja  falfc^  ifto,  ba^  man  tucnct,  bic 
10  pu%  fet)  bic  anber  taffei  naä)  bcm  fi^iffBrucfj.^ 

5partfe.  2;iBer  artidcl  ift  fretieücf),  t)rrig  itnb  nerrifc^  gefep  inib  bcm 
T)cl}(igen  öicrontjmo,  bcr  hac^  fagt,  uncrBietlicf}. 

'i)3lartinu§.  19.  2Bcr  tnitlig  obbcr  gcftrafft  bcfcnnct,  guabc 
Bittet  iirtb  ficf)  Beffert  für  cljucm  iglic^en  briiber,  bcn  ^lnct)ffcl 
i'<  idj  nit,  er  fet)  öon  fet)nen  fnnbcn  aBfoItJtcrt.-^ 

5]}ariB.  %i%tx  articfct,  bcr  anijeijgt,  ba^  bic  (ctjcn,  man  nnb  tuctjO,  ber 
fc^hiffct  getnatt  ^abm,  ift  falf(i),  ben  facramcnten  ber  toci^e  nnb  pu^c  t)on= 
fprccf)  nnb  fc^rifc^  nnb  fttjmpt  mit  bcm  irtfjum  ber  3>albcnfer  nnb  Qnin= 
tiliianer. 

20  ^on  bcn  fac^uugctt  ber  ^irt^cnn. 

9Jtartinn§.    SÖibber  ^apft,   noc^   23ifcf)off,   no(^   tjrgcnt    ctjn 
menfd)  f)att  mac^t,  cl)nc  fl)n6cn  ^n  fe^en  nBir  bcn  6^riften  mcnfdjen, 
eB  gefrf^e^c  bcnn  mit  fetjnem  t)oUtüort:  tna«  anbcrß  gefc^ii^t,  ba§ 
gefc^ic^t  anß  etjncm  tt)rannifc^cn  get^ft.^ 
'^■^  ^ariB-    XiBcr  orticfcl  i)i}nbcrt  bic  nntcrtf)ancn  an  pf(irf)tigcr  nntcr= 

tücrffnng  unb  ge'^orfam  gegen  t)^r  nbcrn  nnb  prelaten  nnb  tin  Bricht  anff= 
rnrifcfj  atle  mcnfc^en  gefc^  nnb  ift  l)rr{g  t)m  glatnbcn  nnb  fitten  nnb  ift  et)n 
t)rtf)nm  bcr  '-l^albcnfcr  nnb  fttjmpt  mit  bcm  l)rtl}nm  ber  (^-rianer. 

^011  ber  glcijt^etjt  ber  tucrrf. 

30  5)^artinu§.    5^ie  tnerct  finb  nid)t§  fnr  gott   obber  finb   alle 

g(ct)d),  Bo  fern  e§  hi(t  [t)or]bicnft  betrifft.*^ 

5ßarif3.  ^I^itler  articfet  ift  falfcf)  nnb  bcr  l)ct)ltgcn  fcf)rifft  entgegen  nnb 
glcl)cf)formig  bcm  t)rtl)nm  ber  ^^olnnianiftornm. 


1  iacramcut  AU  11   gefe^  D  27   aütv  D  2S  trt:^um13  bcr  5?arbcnicv  D 

31   bienft  AlUl)  33  t)tt^nm  (' 

')  ajgt.  n.  a.  C.  ©.  03.  ^)  %(.  a.  a.  0.  S.  llö.  ^)  T^qi.  n.  n.  0.  S.  59. 

*)  Sgl.  a.  a.  D.  S.  83.  ")  5ögl.  a.  a.  D.  S.  08.  «)  9.?g[.  n.  n.  0.  ©  70. 

18* 


276  ^i"  Urt{)eil  bcr  Jfjeotogen  ,511  %^ati^  über  bic  2ci)xe  Soctot  ^iit()ei-§. 

3?ou  bcu  (^cfiiübcu. 

5}larttiui§.  l.ßy  tft  l^it  rabten,  ba§  alle  geluBb  tuiiibcn  auff= 
get)nBcn  obber  bonnibcn.^ 

5pari^.    2)i§er  nttirfcl  i[t  entgegen  ber  lere  6l)xifti  unb  ber  l)el)ligen  Deter 
branc^,  bie  ha  rabtenn  hk  geluBbc,  unub  ficuft  nnf3  bem  t)rtl)um  ber  Samperianer,    & 
bcr  äöiglefiften  nnb  bcren,  bie  fid)  t>om  '^Ipüftcll  orben  rnmeten. 

y}tQrtinu§.  2.  (?ö  ift  belverlidj,  bü§  alle  gehibb  Ijn  biffer 
|e^t  nt(^t§  tugen,  benn  ^um  rum  ber  lüerd  unb  üormcffenl)Cl)t.'-^ 

^arifi.  S)tJ3er  articfel  ift  falfcl),  bem  ninnicljcn  ftanb  l)onfpvcd)  nnb 
ben  Dorgejagten  t)rtl)umcn  g(eljd)l)cllig.  lo 

2?ott  bcr  fjot(irf)en  dlatm  unb  form  bc§  ntcnfrfjlirfjcu  k\)b?\ 

['OJtartinu?.]  ^n  bifjen  leljten  bret)l:)unbert  jarcn  ift  Diel 
bing§  iiöel  georttert,  ^^(Ifjo  bo  ift:  3)ie  gotlirfje  ^^iatur  "mixt  nit  ge= 
|3orn,  gcpirt  aiid)  nit,  nnb  ha^  bic  fccle  fcl}  ein  tne^enlid;c  form 
bey  mcnfdjcn  lel)6§.^  ir, 

[^pari^.]  S^'if^er  artic!e(  ift  fnlfd)  nnb  üormeflid^  Q^W  Hon  cl)nem 
menf(^cn,  ber  fremb  ift  Hon  ber  (^tirifttidjen  firc^en,  nnb  ift  nnerBictlid^  ben 
gemet)nen  6oncilii§. 

^rtiiiid,   gcc^ogcn   aufs   öcii  anbcni   üiuiJLTii  ?il:utl)crG, 

liLirbampt  luic  nlinv  20 

imb  1311111  crfteii  ban  trer  €nipfcii0iii^  .U^acie  bcr  ^ungfralucii. 

[^Jlartinus.J  2)er  gegen  articfel  bi^cö  artidel?,  bie  l)et)lig 
3iungfratD  SJlaria  ift  empfangen  on  erbfnnb,  ift  nit  tuirUiorffen.* 

[^ari^.]  3)i§er  articfel  ift  falfdj,  nnlniffenb  nnb  nndjriftlidj  gefegt 
iDibber  bie  el)re  ber  unbcflccften  ^^ungfratoen.  2:, 

2^on  bcr  rctu  unb  iua^  ijiiDor  gc^t. 

^ortinu§.  1.  SÖenn  bci^  gefetj  luirt  offenluut  ober  pnfj  gc= 
bed)tni§  gefoffet,  f3o  batb  folgt  me^rung  ber  fnnb,  luo  bie  gnabc 
nit  ba  ift.^ 

^4>arif3.    5i)i§er  articfel,  ^o  man  rebt  t)on  bcr  gnabe,  bie  bo  red)t  fertiget,  -m 
ift  falfc^  nnb  fernn  bon   redeten  üorftanb  ber  fc^rifft  nnb  ift  l)t)nberlid;,  ijn 
betrad^tcn  ha^  gotlic^  gefetj. 

4  artidcr  entgegen  AUC  12  „5)iaftinu§"  fcr)tt  ABCD      btfent  C  13  gcottert  (.' 

IG  „^arifj"  frf)rt  AliCD  17  frcmb  C  22  „5)Jartinu3"  fe^tt  ABCD  24  „5pavifj" 

fc^tt  ABCD  27  in  D  .".1   Hont  I) 

')   mql  a.  a.Q.  ©.  74.  ^)  ^5fll.  a.  a.  D.  ©.  75.  «)   ^Hfll.  n.  n.  D.  ©.  32 

♦)  Sögt.  itnj.  ?ln§g.  Sb.  I  ©.  583.  ")  Jügl.  Ü3b.  II  ©.  301. 


Qin  ®egen4lrt^ett  S^octor  Sut^cr§.    ©dju^rcbe  -Pfjüi^Jp  ÜJIcIanc^f^onS  jc.   1521.       277 

5]larttnuy.     2.  S)ay   gefet?  nor   bcr  lic6c   tütrc!t   ntrf^ty   bcnn9{öm.4,i3 
|orun  unb  mcl)rct  bie  funb.^ 

5^^ariB.     3)icBcr  orticfel  {[t  falfcf)  unb  Bcicljbtgt  bic  d)rt|tltcfjen  orcu  unb 
Icftert  gott  unb  fe^n  geie|  uunb  ftQmmct  nit  mit  ber  meijuung  fanct  ^aulx. 
5  5Jlartiuuy.    3.  Stile  tvtxd  au^er  ber  liebe  finb  funb  unb  üor= 

bamlid§  unb  |ur  gnab  nur  unfi^icEt  mad)en.^ 

$PariB.     S^iejicr  articfcl  ift  ialfd),  f^'ct'clid}  gefegt  unb  ^tjnbert  bic  )'unber 
an  ijl)r  bcfferung  unb  fctjutcctt  nad)  !c^ercl)cnn. 

5)lortinuy.    4.  äßer   ha  Icret,    bci^  man  foUc  cljn   gut   luerct 
lu  obber  pu^  anfal)en  am  t)aB  ber  funb  öor  ber  lieBc  ber  gcre(^titfcit, 
unb  baffclb  fei)  nit  funb,  ben  fot  man  unter  ^Vtagianer  tjelen.^ 

$13ari^.    2jieBer  artidetl  ift  falfc^  unb  unlniffenb  gcfctit,   ^o  mon  öon 
ber  lieBc  rebt,  bic  bo  folgt  nacf)  bcr  gotlicf)en  lieBe  obber  gnabe,  bic  bo  rcii)t= 
fertigt, 
lö  DJcortinuö.     5.  2)ie  relu,   bie  bo  bereist  tüirt  mit  erforfcfjcn, 

famlen  unb  uniüitlen  bcr  funb,  ba  eigner  feljn  tag  bebendt  ijnn 
6itter!cl)tt  fet)ncr  feele,  bctoegen  bie  fcfjlucere,  menge,  fd}nobt]e^t 
ber  funben  unb  bie  öorluft  ber  emigcn  fclitfel)t  unb  gcluinft  bcr 
emigen  öorbamniö,  bic  ferbigen  reit)  macfjt  ctjuen  gtctjB"'^!''  iji'i 
20  me!^r,  e^n  funber.* 

5pari^.    S)iBcr  artitfcl  ift  falfcfj  unb  f)l)nbcrt  bcn  lucg  Ijur  buBe  unb 
ift  ungldjc^  ber  t)ei)ligen  fc^rifft  unb  (ercn  ber  f)ct)ligcn  Dcter. 

5[)lartinu§.   G.  Sßibbcr  mit  furrfjt,  nod)  mit  liebe  mag  fid)  bcr 
mcnfd)  anffric^ten,  ju  empfofjen  bie  gnabe  gottiö.'^ 
25  ^^ariB.     3)i§er  artidel  ift  tjrrig  X)m  gtambcn  unnb  fittcu  unb  uljuipt 

unc^riftlidj  Incg  alte  berc^ttung  |ur  buB- 

531artinu§.    7.   Dn  bic  gnabe,   bic  3ut)or  bic  fc^ulb  tjorleffit, 
mag  ber   mcnfdj    auc^   nit   ctju    miUen   I)abcn  3U  fudjcn  bic  t)or= 
gebung."^ 
30  ^(iri§.    5DiBcr  artitfel  ift  falf(^  uunb  undjriftlid)  unb  füret  bic  fuubcr 

l)un  t)or,')tiiel)ffIung. 

5}iartinuy.    8.  G^riftu»  I)at  nod;   nie  mit   furdjt  bic   fuubcr 
ge|mungen  jur  buBc' 

5Pari^.    £)i^er  orticfel,  fso  man  'gtoingcn'  nennet  ^o  nid  alB  'anfuren', 
35  h)ie  c§  offt  genummcn  mirt  l)nn  bcr  I)el)(igcn  fdjrifft,  ift  te^rifd;. 


2  mcrec  D  4  fönt  D  0  ungefc^idt  D  13  rechtfertig  C  15  JJlar-- 

timt§"    fc^tt  AHC  19  fettiige  1)  27  ^n  bic  ABCD  34  alb  C 

1)  5Bgf.  33b.  11  ©.  y68.  ^)  SügL  »b.  11  ©.  368  f.  ')  Jßgl.  Jßb.  II  ©.  100  f.  421. 

*)  SBgl.  58b.  I  ©.  3i<).  ed.  Ei-1. 1.  c.  vol.  V  p.  184.  ^)  a}g(.  »b.  11  @.  363.  «)  »gl. 

m.  I  ©.  540.  ')  «ögt.  S8b.  II  ®.  363. 


278  ^i"  Uttl)eit  bcr  ir^eoloflen  ju  -ßaxi^  über  bie  Seljrc  Soctor  Sutf)crS. 

^JJtartinu^^.  9.  '2)ic  fiu-c^t  t[t  gut  unb  nulj,  luic  Inol  uit  ßiuig, 
burd)  tütlc^e  mit  ber  ^ctjt  ctjn  gelüonf)ct)t  \vixt  hex  gcred}tic£cljt/ 
v^diff  biBe  tüortt  5lugiiftini  folgt  bc-^  Sitt^eiy  bundcll.  S)aö  ift 
(ipric^t  er)  alB  midj  biinctt,  el)nn  gelnon^ctjt  lui  üor^tücljftcn  iiub 
got  3U  Ijaffen,  ^o  bie  gnabe  au^gefdjloffen  ift.^  5 

$Pari§.  S)iBcr  bundel  beö  Sutljeiy  u6ir  bem  fpriid;  ^^luguftiiii  'bie  fuidjt 
i[t  gut  Jc'  ift  folfd;,  freöcl  unb  uudjriftlidj ,  ^0  utou  ueuuet  bie  guabe,  luie 
bro6cu,  für  bie  rcd;tfertigeubc  guab,  ai^  beuu  tl)ut  bi^er  ,l'utf)er. 

^JJtartinu§.    10.  äßen  S.  3of)au.  ber  teuffer  I)ette  geleret,  hüii 
hie  furctjt  Incrc  et)n  aufaug  ber  pufj,  ^0  folget  brumb  uit,  baö  bie  v> 
pu^  an  ber  furdjt  auljctc''.'-^ 

Sl^arifj.  3)iBcr  artidel  ift  offcntlid)  ^rrig  uunb  Ijonfprcdj  Ijuu  bie  lere 
(il)rifti  unh  fetjui^  öorlaufferö,  burd;  beu  gct)ft  eingeben. 

^on  bcr  klirrt 

^JJUrtinuy.    1.  3)ie  fünft  Iju  T6ct)(^tcnn,  ba  öiJ3f}er  tuljr  geleret  15 
fetju,   bcn  fanb  |clen,  ha^  ift,  alle  funb  crforfd;cn,  famlen  unnb 
beloicgen,  ^u  madjen  ctjun  rctrt,  ift  e^n  unnutj  !unft,  ijn  elju  fünft 
Ijuöor^toetjflen  unb  öorberBen  bie  feelen.* 

^Pori^.  iSi^er  ortidcl  ift  falfdj,  uud;riftlidj ,  fpeltig  unnb  ber  kljdjt 
,]n  nal),  iüild;e  ha  ift  e^n  fünft,  feelen  3U  gett)t)nnen.  'm 

^^Tcnrtinug.  2.  ^ie  Beljdjt,  hie  iijt  gefd)id)t  f)el)mlid)  \)n  elju 
ol)r,  mag  nit  er)üe^^t  loerben  qu^  gotlidjcm  gcfelj,  unb  fie  ifttior= 
tjeljtten  nit  gclüe^en.* 

5parif3.  2)ifee5  orticfelö  erft  ftud  ift  falfdj,  qu|3  onn  luiffcnljcljt  bey 
gotlidjen  gefee^»  gefagt,  ha§  anber  ift  freöelidj  gefec^t.  2.-. 

^3Jcartinu».    3.  S)er  geljftlid;  gefprcdje  ift  gott  allelju  ,ju  offnen/'^ 

4.  60  man  l)I)c  mu^  Bel)c^ten  be§  I)ere,]en  i)et)nu 
lidje  funb,  follen  bie  menfdjen  nur  I)cljd;ten, 
bie  cijuB  bollen  toillen^  finb  l)nnfe  incrd  ge- 
toe§cn."  30 

5.  5i)ie  funb  tuibber  hie  Icc^tenn  c,^tt)el)  gcpott  foll 
mann  fdjled;ty  üon  bcr  bel)d)t  tljun.'' 

*  ©iljc,  lüili^e  buOen  finb  ba§. 


1  guug  C         2  lüitc^cii  Al>  lucld)eit  C  ludcfje  D         4  bunt!  l)  "  0  bcn  D        7  fvcuelid)  l) 

9  ^oomicäl)          11  aubcbc  1)         17  lüoocflcu  I)         '20  naä)  ('  So   „©i^c,  loiWjc  luibcii 
fiiib  ba§."  fe'^It  D 

«)  a^fli.  m.  II  ®.  371.         >>)  a^gt.  a^b.  ii  ©.  370.  =•)  %t.  »b.  i  ®.  570. 

*)  a^gt.  a^b.  II  ©.  645.  etl.  Erl.  1.  c.  vol.  V  p.  82.             ')  aJgL  a3b.  I  ©.  521.  VI  0.  177. 
•••)  ^gl.  a3b.  VI  ©.  102.           ')  $ügl.  iBb.  VI  e.  104. 


Gin  ®egeu=Urt^ci(  STodor  Sut^er->.   t^c^u^rcbc  5ppipp  SMonc^t^onö  k.    1521.       279 

5pari§.    (Jtju  ic^licf^cv  bißcr  bvcijcv  ift  1)1111113  ijiu  ijlalübcii  uiib  tcijlct 
btc  bctjc^t  unifjriftlicfj. 

"jlJlartinuy.     0.  Xcr  mcnid;  foll  \)n  fcljiicti  luctj  \)m  für  ucmeii 
ju  beicfjtcn  bie  tcglicf;c  funb.^ 
5  ^^ariB-    Xt§  tüibbcv  rabtcun,  bic  n)ct)t  cö  angibt,  c;5  )elj  lioniicffent}el)tt, 

bic  tctjticf)  fuiib  311  bcl)rf;tcn,  jcljgt  [ic  au  ein  ircnclcn  miit,  ^ciicfjt  vom  guten 
U-icrtf,  bavumb  ift  fic  idjcblic^. 

^JDlartinnS.     7.  äßtjr  tücrbeu   nit   gcrcd;tfcitigct   burd)    meid, 
burdj  puffen  obbcv  Bcljc^ten.- 
i"  '-iHiriB-     XiBcv  avtidel,  %o  man  rebt  tum  guten  luerden,  bie  bcn  glalubeu 

Gt)vifti  nit  anß  fdjtieffcu,  ift  Ijrrig  uub  uoradjtig  bcv  pufe  unb  beljdjt  uub 
lüibcr  bem  ledjten  norftaub  gotlii^er  fdjritft. 

^^ott  bcr  5(bfohitiou. 

^Jlartinui:.    1.  2)ie  aBfolutio  ift  frefftig,  nitbarumb,  ba^' fie 
15  gcfd)id)t,  fic  gefdjcbe  imn  Uiem  fie  mag,  er  l)rr 

übber    t)xx    nit,    Bouberu    barumb,     ha5    t)i)i 
gletübt  linit.-^ 

2.  ©letnb  fcftiglidj,  ba^:>  hu  fetjeft  obfoltiiit,  ßo 
biftu    geiüiBlic^    abfotüirt,    ey    fei)    umb   bel)n 

20  rein,  luic  cS  mag.* 

3.  äßcnn  e§  niuglid;  n)ci-e,  bah  bcr  gcpcijc^t  nit 
Iicrctüct  ober  ber  priefter  nit  crnftlic^,  fonbern 
fdjimpftid;  abfoloirt,  fo  er  bod;  glelnbt,  er  fei) 
abfolöirt,  ift  ex  tnarlid)  abfolDirt.^ 

25  ^^ariß.     £iBc  brel)  artidet  nad;  mel)uung  l)f}reä  fdjrcpber-^  fiub  falfc^, 

und)rift(id),  unlDiffeub  uub  ungemcB  beut  rcdjten  uorftüub  Ijeijliger  fdjrifft  gc= 
fe^t.  Unb  bo»  er  fagt:  'Sie  gefdjet)e  uon  lueni  fic  mag,  er  ^rr  obber  l)rr  uit\ 
unb  bah  bo  folgt:  "^lit  ernftlid),  Bonbcruu  fdjimpflid)  abfottiirt',  fiub  fie  bcu 
Öfjrifttidjcn  oren  uuteljbüdj,  fpotten  bah  Sacrauient  ber  pu^  uub  fiub  ent= 

30  gegen  ben  fo^nngen  bcr  gcmel}nen  ßonciüen. 

531artinu».   4.  ßljnn  iglidjcr  priefter  fotl  aBfoIinru  öou  pelju 
unnb  fdjulb,  obber  er  funbigt.'' 

$Part^.    2)ifecx  ortidcl  naä)  mc^nnng  fcl)n^  fd^reljbcry  ift  falfd)  iiuub 
h)ibber  ben  braud)  uub  lere  ber  gemeinen  6f)rift(i(^en  fird^cn  tjnn  bcn  bingcn, 

3-.  bic  bah  Sacrament  bcr  bu^  betreffen. 

1  „5|Jattfe"  fe^lt  ABC  s  rtcrc^  D  12  ben  1)      gcjdjrifft  D  23  id^implid)  Aß 

25  ^^ter  AB  itct  C  34  lere  nad^  bcr  jneinung  ^fjriftlid^cr  D 

>)  Sgl.  3?b.  I  e.  322,  ed.  Eil.  1.  c.  vol.  V  p.  189.  ^-)  Sgl.  m.  I  <S.  542.  544. 

•■')  Sgl.  '^b.  I  g.  5i»5.  ■•)  Sgl.  Sb.  I  ©.  328.  VI  3.  17t; f.    eil.  Eil.  1.  c.  vol.  V  p.  193. 

')  Sgl.  Sb.  I  2.  323.  VI  ©.  170 f.  ed.  Eil.  1.  c.  vol.  V  p.  194.  ')  Sgl.  Sb.  II  ©.  161. 

378.  423. 


280  G'in  Urtfjeil  bcr  J^cologen  ,^u  "^ax'n  über  bic  l'ef)vc  S^octor  yut(;cra. 

SBon  bcr  gcnußt^uung. 

5[Rarttnu§.  1.  (Sott  norgidt  unnb  aBlcft  aU3Cl)t  umbioiift  bic 
funb,  fobert  ni(^ty  Hon  un^  baöor,  benn  baö  tüljr  ()l)nfurt  luol 
lc6cn.^ 

5Pari^.    2)iBer  artidtel  ift  öonn  ber  me^nung  bcr  I)ct)l{gcnn  Icrcv  ficmbb    r. 
unnb  Ijcuc^t  bic  glelnbigen  burd)  cl)n  et)ttclc,  ncrviidjc  öovtraUicn  öon  fcfjulbigcv 
gnugtl)uung  für  bic  funb  unnb  ift  fc^rifdj. 
9iüiu.7,i8.  5Jlai;tinu§.   2.  £ieö  %po\ttU   metinung   ift:   6c^ulb  unb  )jcijn 

|u  gleljc^  auff  I)oren.^ 
*ui.  51,18.  3.  S)er  $]3ro|3[)et  öorbampt  mit  Jniffen  unb  luilicn  lu 

bie  met)nung  boren,   ^o  bic  gnugt^uung  Bc1üc= 
ren,  ha  er  fagt:  '§ettiftu  cl)n  opffcrt  gcinolt, 
^0  !^ctte  iäß  geben,  aber  tjnn  bem  opffern  ()aftu 
!et)n  gefallen'.-' 
»Jtcf).  6,Gf.  4.  S)et  ^rop^et  5Jlic§eay   fpottet  l)f}r,    bie   burc^  15 

h)erd  tüoKen  gnng  tf}un.* 
5|Jatt^.    S)er  crft  arttifel  bt^cr  brcljcr  ift  f]onfpretf)  Jüibber  6.  ^^aul., 
bcr  anbcr  toibber  ben  |}ro|)f)ctcn,  ber  britt  Iniber  9Jticf)eam,  unb  finb  aEe  falfd), 
uni^riftlid)  unb  (efterig  l)nn  ben  tjcljUgen  gel)ft. 

5Jcartinuö.  5.  ös  runten  etüd),  bay  burd)  frafft  ber  fc^luffcl  -'o 
borgeben  Jnerben  bie  ftroff,  öon  gotlic^er  gcrei^tidEetjt  erfobbcrt: 
bay  gtctüb  iä)  nit,  baS  iuar  fei),  unb  tuirt  nimmer  bclüctjft  tucrben.^ 
$PariB.  S^ifeer  articfe(,  bart)n  er  (cug!t,  bay  bnrcf;  fcf)(uf)c(  macfjt  bie 
ftraff,  bon  gotlirfjer  gcrcc^tic!cl)t  erfobbcrt,  Horgcbcn  tücrbcn,  ift  falfcfj,  crgcrlidj 
unnb  abbrüchig  bcr  fcfjtuffel  gctualtt,  unnb,  ba  er  fagt:  '2^)  gtelnb  nit,  haii  -'•• 
toar  fet),  luirt  auc^  nljmmer  bcUictjft',  Ijcljgt  er  an  ct)n  frcbcl  unb  bormeffen 
gemutt. 

5)lartinu§.    G.  6§  ift  cl)n  gctidjt  unb  loß  gefj^tüct^,  bay  ettlid) 
fagcn,  bie  tüe^l  ber  priefter  nit  U)cl)fe  bie  ma^  ber  relu  bcy  bel)d)= 
tenbiy,   bcrf)a(ben  er  bittcicfjt   nit  ^0  biet  pn^   auflegt,   al^  hie  ^ 
gotlic^   gercd)ticfct)t  fobbert,  ha^  barumb  nott   fet),   ber  gotlidjcn 
gcre^tidel)t  gnug  Iju  tl)un  mit  el}gcne  )ucrd  obbcr  mit  obla^.*^ 

^pariB-  Xißcr  artidcl  ift  falfd),  bcm  braud)  unb  lere  bcr  firdjcn  cnt= 
gegen  unb  borlamljt  bic  puffertige  gcnngtfjunng. 


6  öotfrauhjcii  1)  11  gnugtfjung  AU  gnugt^ung  C         12  opffcr  1)         1:5  f)ct  irfjtä  D 

IS  ma^iam  D         21  gercttidc^t  AB         22  Üitücifet  U  24  gevcc^tWeljt  AH         29  iücijjt  D 

:J2  eigenem  D  33  fiaud^  A  ©ie'^c  oben  ©.  262      cngcgcn  D 

1)  ä^gl.  Sb.  I  ©.  245.  ■')  ^gf.  «b.  11  ©.  ;)78.  ')  SJgl.  33b.  1  ©.  tJ7;j. 

*)  23gl.  3?b.  I  ©.  .538.  «)  äJgl.  '^h.  II  ®.  :37tJ  f.  ')  W-  '-ob.  I  <5.  550. 


G^in  ©egemUrt^cit  Soctot  Sut^crs.   ©c^u^rebc  5ßf)ili^p  ÜJIeCand^t^on»  jc.    1521.       281 

^Jcarttnus.  7.  Xic  ftraff,  burcf;  railcfj  gott  ftraffen  luill  btc 
fuiib,  mag  bind}  menfc^en  obber  33ap[t  nit  lun-taifcn  lücrbcn. 

'•pariB-  ^i^n  axtidd  i[t  entgegen,  nnc^riftlidj  unnb  fpeltig  bcr  gctuolt, 
öon  (itjrifto  bei*  tircfjcn  ge6cn,  unb  jc^merft  nacfj  fe^erelj. 

5        ^tjf^cr  9??atcrt)  toirt  ^ut^nn  ctjn  nrtirfcf  Müh  bcn  fncraiticntcu 

i)int  gcmci)n. 

^Jtartinuc^     8.  6§  tft  cl)n    fetcriid)   mcljnung,    bic    ba    lerct, 

haz^  hie  facroment  beö  nctDcn  teftament§  bte  rec^tfcrttgenb  gnab 

gebe   bcnen,   %o   nit    e^n   rigcl   furftecfen,    ^o   e§    bod)   unnuiglicf) 

iij  ift,   ba»  Sacramcnt  geben,   benn  nnr  bte  fdjon  gteiuben  nnb  lDir= 

big  fct)n.^ 

^ari^.    S)tBev  artitfet  ift  falfc^,  ficDel  unb  üormefüc^  gefegt. 

^on  bcnen,  ^k  C5nm  Sacranient  ge^cn. 

^Jlartinuc'.     1.  G^n    gro^    unb    fc^cblic^    t)rtum    ift   ha^:^.    ßo 

1-'  ijemanb    tmm  facroment  ge^et   be§   uortralüenB,    ha-j  er  gcpeidjt, 

baC'  er  l)t)m  !ei:)ner  tobfunb  Betuuft,   bai  er  fet)n  gepetle  unnb   be= 

reljttung   gefprod;en   ^at:    alle  bi%c   cffen    unb   trincfen   X)i}x   Dor= 

bamni§.2 

^^ariB-    £iBer  artirfel  ift  un(^riftli(^  unb   al^u  fef)er   f)t)nber(tc^  an 
-"  fc^ulbiger  beret)ttung,  baS  facrament  .^u  empfat)en,  unb  füret  c.jur  t)orc,itt)cljf= 
lang  unb  ift  luibber  bie  (ere  8,  ^auti.    -^uc^  bie  gletobigen  l)nn  folc^en  t)or= 
tratüen  fdjIieBen  nit  auß  gotti§  6arm()erlncfei)t. 

D3tartinu5.     2.  Sie  prufung,   ba  mit  ber  menfd)   feijun  funb 
crforfc^ett  unb  Oetoigt,   gef)ort  nur  ^u  ben  groben,  I)arttcn  liür= 
-5  ccf}tern  bi^c'a  facrament^.^ 

^^ari^.  2)iBer  articfet  ift  freoe(id)  unb  PormeBÜd)  gefetzt,  undjriftlid) 
unb  crgertic^. 

!öon  ber  geniif^^eljt  ber  gcfjaDtcn  liebe. 

9Jcartinu5.  1.  S)ie  S^l^eologen  (eren  ubel,  ba  fie  leren:  'äl^ijr 
3'j  n)iffen  nit,  Inenn  tntjr  fei}n  t)nn  ber  tiebe'.* 

^^oriB-  S;iBer  articfel,  %o  ba^^  tüirt  öorftanben,  alB  ber  glan,ib  nit 
gclüiB  IneijB  baoon,  benn  bißer  fd)ret)ber  rebt,  ift  falfdj,  abftimmenb  bcr  l}cij= 
ligen  lerem  unb  bem  rechten  Oorftanb  ber  fc^rifft. 

2  mefd^en  D  5  jü  gct^an  D  8  teftatnet§  C  9  gebt  C  bo  U  13  Sa=  11  mcnt  Al> 
14  .unb"  fe^tt  C  21  fant  D 

0  23gf.  555.  I  ©.  544.  VI   S.  17^3.   ed.  Eil.  1.  c.  vol.  V  p.  IGÖ.  -)  iBgl.  23b.  I 

©.  255.  264.  330  f.    ed.  Erl.  1.  c.  vol.  V  p.  197.  =»)  23g(.  Sb.  I  ©.  332.  *)  S«gl. 

S?b.  II  @.  578. 


282  Gilt  Urtl)ei(  bct  Kjeologcn  ,^ii  5))ariy  übn  bie  Se()vc  '3)octor  Sutt)et#. 

53laitiiiui5.  2.  .^iitt  ]id)  cl)n  iglti^cr  ^.I)riftcu,  bivo  er  iiit  etiua 
ungctüife  fei),  ob  fetjnc  \vcxd  gotte  gefallen:  beim  luer  nl^o  5h)e\)f= 
feit,  ber  funbtgt,  Hüvlcitrt  nl(e  feljue  lüevct'  uiib  er6el)t  ttoi'= 
gebetiB.^ 

^4^Qi-i^.    3)if3er  rabt,  311  vcbcii  tum  bcr  gelulj^Ijeit,  luie  bvobcn  gcfngt,    r, 
ift  freDel,  fd^cblid)  uiib  uitgeiticf]  bcr  ()cl)ligeti  fdjrifft. 

il^ou  bcu  6unbeu. 

^JJiaitinuy.     1.  3)er    red)tf eitigc    fuubigt    inn    nllcn    guten 
tüciifen.'^ 
2.   ^^JlUc  gnttc  Juerc!,  nnf  fö  befte  gct()an,  finb  teg-  10 
liä)  funbe.-' 

$Pari§.  X>i^c  articfct  finb  bcljbc  falfrf)  nnb  bcn  (?f)viftUdjcn  oren  un- 
Icljblid)  nnb  dovlcnnibbcn  bie  guten  iücrd. 

''JJhutinuy.  3.  T)a§  \v\)X  nit  nlljeljt  pu^en  nnb  unfj  bcffcin, 
ift  elju  Infter  obbex  gcpvcdjen.^  i.'> 

5pari§.  2)i^er  artitfel,  f30  fern  'ber  gepred;'  t)el)fe  'funb'  ober  'fc^ulb', 
tüie  hk  meljunng  beö  fd}ret)ber§  Uni,  ift  falfrf)  nnb  unbornunfftig  nnb  aufj 
ijrrigeni  Uorftnnb  bcr  fd)rifft  gefegt. 

^JJlartinnij.    4.  2)Q§  ift  aller  tubfnuben  bie  aller  toblidjft,  fo 
l^manb  gleiübt,  er  fei  für  got  nit  fd;ulbig  an  toblid)er,  lioxbam-  -" 
lid)er  funb/^ 

^4-^1  ri^.  3)i§cr  artidel  ift  falfrfj,  uud)riftlid)  nnnb  füret  Ijur  noijlueljf^ 
luug  nnb  fdjuiedt  naä)  lelieret}. 

''JJtartinuS.     5.  3)ie  Xl)eolügenn,  bie  nad;  l)l)rer  regel  leren, 
lüie  teglirf)  funb  Hon  toblidjcn  gcfdjcljben  finb,   luoUen  anff^  öor^  -•• 
bcxblid)ft  hie  geiuiffen  ber  meufdjcn  füren  Ijur  nnfinnidct)t. 

■^^ari^.  T)i^er  artidet  ift  nerrifdj  nnb  luirnu'f^lidj  gefctjt,  bcn  l)et)ligcn 
lerem  Iju  nalj,  nnb,  l)nn  beni  er  für  lucnbct,  hivi  bie  tcglidjcu  funb  nit  fcljcu 
oon  ben  toblidjen  unterfd)eljben,  ift  er  teijrifdj. 

'iSoM  bcn  gc)jottcn.  30 

'■IJiartinuy.  1.  Äu'r  bo  Icugcft,  baö  unf^  got  l)ab  nntnoglidj 
biiig  gcpottcn,  ber  tl)nt  übel,  nnnb  luer  fagt,  ba»  hau  falfd;  fetj, 
tl)ut  mel)r  benn  nbcl.* 


2  90t  D  18  ucvIcm'Dbcn  C  1(!  Ijctjfet  D 

»)  5Ö9I.  3^b.  II   e.  40.  ■')  iüg(.  iBb.  II   8.  41(i.    c.l.  Erl.  1.  c.  vol.  V  p.  217. 

=*)  %l.  33b.  I  ©.  322.  428.  VI  ©.  170.  190.  ed.  Erl.  J.  c.  vol.  V  p.  220.  *)  %t.  S3b.  I 

©.  049.  ^)  aiigr.  33b.  VI  S.  10:5.  «)  5üfl(.  m.  1  ©.  (»49.    VI  @.  177. 


Gin  6)egeu=UttI)ei(  Xodox  Sutf}er§.   Sdjii^vcbc  '^Ujilipp  aJlctandjttjonö  jc.    1o21.       283 

5pari§.  Dt^cf  aittdtel  i[t  crgcvlicf;,  uud;ri[tlicf;  luib  BcrudjtiQct  bic 
6f)i{ftlicf;cn  gcfc^,  uiib,  qIb  5(ug.  fagt,  ift  er  Icftcrig  t)u  got. 

^Fcartinu».     2.  5lUct)u   bic  ijtucl)   leljteu   gcpot  'JJtüli  lucrbcn 
Düii  uiemonb,   tüte   f)el}lig   er   felj,    erfüllet,    hie  aiiberu  alte   er- 
5  füllen  fie,  aber  ijun  bljBcu  Ijlneljcii  Blcljbeu  fie  frfjulbig  iiiib  fun= 
ber:  beim  fie  erfuttcn  iiictjti?  ijnii  ben  fetbeu.^ 

$Pari§.  5)iBer  artictet  ift  l)rrig,  uncfjviftlid),  ijttn  h^w  gcfe^  umib  gefclj 
gebcr  lefterig  unb  ben  ^et)ligen  mipietig. 

^JJiartinug.     3.  5lllc  gotti»  gepot  finb  nicljr   barumb  gcfeljt, 
lu  haä  tüelj^cn  follen  bic  borgangen  unb  tegcnJüertigen  funb,  benn 
bay  fie  bie  ^utunfftige  borbieten.    Sintemal  ©anct.  '-pauluy  fagt: 
'Siurc^y  Qcfe^  ^aben  hJtjr  nit  mel)r  benn  erfcntni§  ber  funb".'-^         Kbm.  3,20. 

5|3ari^.    2)iBer  artidel  ijm  erften  ftucf  ift  falfcfj,  frebclicf;  unb  on  gvunb 
gefegt,  haö  anber  ftuct,  hivi,  \vk  5.  5^hui,  fagt,  'burcljy  gefe^  2C.\  ift  l;irig,  bcm 
15  gcfe^  unnb  Souct.  5pauli^.  meljnung  entgegen. 

^JJlartinnc^    4.  2Bei)l  beut  menfrf)en,  ber  bie  liebe  Ijatt,  !el)n 

gepott  nott  ift,  §0  Jotjrt  l)nn  beut  gcpott,  '2)u 

follt  ben  fel)ertag  l)el)ligenn',  nit  ttterc!,  §on= 

bcrnn  rüge  gepotten.'* 

20  5.  2)iB  britte  gepott,  '5)u  follt  ben  feljcrtag  I)etj- 

ligcnn',    ift   auffgeljaben,    t)a   alle   ge|)ott   ben 

bol!omen   ßljriften    finb    auffgel^aben:    benn 

'bcm  gcredjteu  ift  tcijn  gepot  gefe|t'.*  i.^im.1,9. 

6.  S)cn  onbol!omen,   ben  \)i]x  altter  menfd)  nocl) 

25  nit  gctottet  ift,  ift  not,  bav  fie  mit  beftljmpten 

iücrtfen,  rügen,  Jüclj^cn  geübt  lücrbcn,  ai^  mit 
n)acljcn,  faftcn,  beten,  ^ud;tigen  unnb,  ber  glelj- 
c^en,  ha  burd)  fie  fommen  mugen  Ijum  Ool= 
!omcu  beö  l)nnluenbigen  mcnfd)en,  unnb,  luenn 
30  ber  leljb  cafteljet  nnb  ijun  untertl)enicfel)t  bracljt 

ift  unb  bie  bofeen  begirbcn  gctottet,  baS  al^ 
benn  bic  felben  ubungen  auffl)oren  nnnb  %o 
bicl  ioenigcr  lücrbcn,  ^0  biet  ber  Ijnnerlidj 
menf(^  ^u  nt)mbt,  feo  gar,  ba§,  iüo  er  bollomen 
35  lüirtt,  follen  gar  alle  abfallenn.''' 

^-^ari^.  (^l)n  iglirf^er  bifjer  brel)er  articfel  ift  auf^  l)vrigem  Innftaiib  bor 
fd^rifft  gefegt,  biEid)  l)m  (ioncilio  Iju  'Men  loibber  bic  iöcgarben  furluorffcn 
unb  ift  te^rifd^. 

11  uorBictc  AH  ücrtictc  C  berjjictcu  1)  14  Qcfci]  1)  faut  1)  lö  faiit  1)  ^ouIu§  C 
^5aiUt  1)  25  „fie"  fctjlt  1)  :3f;  l)cbtidjcr  1)  :J7  Uerlucrffcit  V 

')  ajgl.  23b.  I  ©.  515.  ^)  üögL  S5b.  I  ©.  39«.  ^)  a^gl.  33b.  1  to.  43(3.  *)  iJgt. 
cbciiba.  »)  %(.  58b.  I  £.  437. 


284  Gilt  Urtt)ci[  bcr  2I;eoIogcn  ,]u  ^atiö  iUicr  bic  Sefjre  S^octor  Siitf}efi;. 

2^on  bcu  (Sunngclift^ctt  Siebten. 

OTcuti,.r.,39.  grtarttnug.    1.  S)a§  tüortt  (^^rifti  5Jtatf)c{  5.  '2ßcr  bid^  fdjlcdjt 

Köm.  12, 19. a n  ben  vcdjtcn  BadEcn  ?c.'  itnb  baä^loma.  12.  *^sr  foUt  cuc^  nit  fclb 
öorte^bingcn,  aller  Ueliften  :c.'  6inb  nit  rebtc,  alü  ha  gcfel)en 
tüerben  Oicl  2f)eologcn  Ijrrcn,  t3onbern  finb  gepot.^  5 

5poriB-  ®iBcr  nttic!cl  ift  fntfcf)  itnnb  bcfcfjtoccrt  nllju  fcf)cr  bn§  ß^nftlidj 
gefe^  unnb  ift  tüibber  bcu  xxc^tcn  öorftanb  bcr  l)Cl)Iigcn  fcfjnfft. 

5Jlartinit§.  2.  6§  t[t  benß^riften  öorpotcn,  für  bem  gcricfjt 
\)i)x  rec^t  ^u  f 0 bb er nn.2 

^ari^.    ^ji^er  articfcl  ift  falfcf),   ergcrlid)  bem  gotütfjcn  uiib  uatur=  lo 
licf)cm  rcc^t  abftl^mmig. 

5Jlartinu§,  3.  2Bet)l  eljn  6f)rtften  nit  foll  lieb  tjoBcn  bie 
^ct)tltd§cnn  gutter,  brumb  foll  er  nit  nmB  fic  fcfjh.iercn.'' 

^ari§.    S)i§er  artidtel  ift  Ijrrig  ijnn  fitten  unb  fdjmeclt  nnd^  !cljerelj. 

DJlartinus.     4.  S)en  ^nbcn   ift   lutgelaffen  ^n  fcfjiuccrcii   bic  i'> 
h)arl)ct)t  naä)  l)l)rem  lüillcn.* 

^ariB-  S^ifeer  artidet,  ^o  er  öorftanbenn  tüirt,  bfiy 'Ijugcloffen' fclj  f3o 
niel  ai%  '^l)mli(^\  ift  folfc^,  bem  gotlid)cn  gepot  iniber  unb  elju  allt  l)rtl)um 
bcr  ^uben. 

S5om  i^cgffciijr.  .0 

^JJcartinug.  1.  2)ic  ganl?  l)ct)lige  fi^rifft  l)nt  gar  nidjtS  nom 
fcgfclur.' 

^^ari^.  2)iBer  artidet  ift  falfc^  unb  mcl)rct  ben  ^rtl)um  bcr  ä)'albcnfcr 
faft  fef)er  unb  ftrct)ttet  tnibber  bie  meljuung  ber  l)et)ligcn  lerer. 

^J^artinuy.     2,   iiv    fil)et   nid;t,    nl^    fei)   e§   bemerb,    bay   bie  25 
feelen  t)m  fcgfetücr  au^er   bem  ftanb   fcl)nn  bcy  öorbienfty  obbcr 
bcr  |uncl)menben  liebe.'' 

^ari§.  2)ifeer  artidcl  ift  falfc^,  fret)clic§  unb  nndjriftlid)  gefeilt,  unnb, 
l)nn  bem  er  furlüenbet,  bie  feelen  \)m  fegfetnr  fel}n  au^cr  bem  ftanb  be§  bor= 
bienfty  obbcr  lmnel)menben  lieb,  ift  er  irrig  pm  glatnben.  mo 

5Jlartinuy.  3.  Gö  fi^ct  nit,  ai^  fei)  cS  bemcrb,  bay  bic  feelen 
l)m  fegfelnr  gelüi^  unb  fieser  fetjn  t)^rer  fclideljt  alle  fampt.' 

5pari^.  S)iBer  artidcl  ift  falfc^  unb  Oormeffcnlidj  gefeüt,  unnb,  l)nn 
bem  er  furmenbct,  bie  feelen  l)m  fcgfelür  fctjcn  l)t)r  fclicfcpt  nit  gctnif],  ift  er 
luibbcr  bic  trabition  bcr  firdjcn  unnb  lere  ber  l)cl)ligen.  35 


3  ;,bo§''  ^if)U  D  25  nid^t§  I)  29  fe^en  D 

1)  939I.  Sb.  I  £.  lill».        2)  %(.  33b.  I  ©.  513.        •■')  Sg(.  m.  I  ©.  435.         *)  ä^öt. 
33b.  I  S.  4:^5.  •■)  iBgl.  m.  II  ©.323.  «)  5Bgl.  5Bb.  I  ©.'234.562.  ')  5ügl.  »b.  I 

<B.  234.  564.  II  2.  101.  426.  cd.  Erl.  1.  c.  vol.  V  p.  236. 


©in  ®egen=llrt§eil  Soctor  2utt)et§.   Scf)u|vebe  P)Uipp  Ü)Jetanc^tf)on3  jc.    1521.       285 

5Jlartinu§.  4.  S){e  feelen  l)m  fegfcJür  funbigen  on  unterlaß, 
fjo  lang  fie  bte  pet)n  lücgernn  unb  rüge  Begcxixit:  beim  fie  fliegen 
ha§  t)!^re  me^r  benn  gottit^  luilten,  ba§  tft  tüibber  bic  lieöe.^ 

^^ari§.    SDi^cr  nrticfel  ift  faifcf),  undjriftücf),  bcn  feg  fectenn  feu  na^c 
-.  iinb  fe|rifd). 

^)}iartinu5.     5.  2)te   unüolfomen  gefunblje^t   ober   iitbc   bc§ 

fterBeuben  f)att  mit  fid)   et)nn   groffe   furcfjt, 

unnb  Bo  Diel  groffer,  ^o  öiet  flektier  l)t)ene  i[t.- 

G.  S)ie  pel)U  beB  f^egfeiur^  i[t  ft^recEen  itnnbeut= 

10  fe^en  für  ber  f)el(e  utib  öorbamiü':;.-^ 

^QriB-  2)iBc  alle  be^be  articfet  fiiib  faifcf,  freOelid)  unb  oii  gruub 
gefeit. 

5)tQxtinu§.     7.  6§  ift  gteUiBHcfj,  boy  hie  feelcn  l)m  fyegfetüv 

für  entfeljcn  nit  luiffen,  l)nn  tüac^  ftanby  fie 

15  fe^n,  öorbnmpt  obber  felig,  \]a  e§  biinrft  fie, 

lüic  fie  i^t  nl}ber  gcljn  ijun  bie  l)cll  unb  öov= 

bamni§.* 

8.  S)ie  feelen  l)m  ^egfeinr  fnlen  nicfjty,  benn  nn= 

^eben   t)§r   Uorbamni^,   on   ba^   fie   nod)    nit 

20  futen  bie  pfortten   ber  t]elle  f)l)nbev  i)l)n  Im 

gefrfjtoffen.'^ 
^Pori^.    S)iffe  QÜe  be^be  artitfet  finb  falfd),  bcn  Gfn'ifttidjen  oren  nn- 
(et)blic^,  muttüillic^  unnb  unUornnnfftig  gefeilt  unnb  beut  ftanb  ijm  fegfelur 
|u  na^e. 
25  5[)lartinu§.    9.  ?t((e  feelen,  bie  l)n^   fegfelnr  faren,  finb  un= 

öolfomens  glaubend  ober  gefunbliel^t,  t)a  fie  iourben  and)  nit  öol= 
tomcn  burd;  ablegen  toaBerlel)  pc\)n,  ^o  nit  |uüor  bie  funb,  ba§ 
ift,  ber  unOol!omcn  glahjb,  r)offnung  unb  lieb,  Innrb  Oon  ijbn  ge= 
nunnnen.'^ 
30  5^0 riß.     Tißer  articfel  ift  l)nn  alt  fet)nenn  ftucfen  falfd),  freOclidj  gefetit 

unb  beni  redjten  Oorftanb  ber  fc^rifft  abftt)mntig. 

^on  bctt  gcmctjncn  G^onctlüv, 

^lartinus.     1.  (5§  ift  unf]  nu  elju  loeg  gemad)t,  l]u  lel)nien  bie 
madjt  ber  Goncilii   unb   frei)   Inibbcr  Iju   fpredjen  l}l)ren   geübten 
35  unb  3U  ritzten  l)I)re  faljungeu.'' 


14  „für"  fehlte      cntj^en  .V15      ftanb  1)          27  abtegung  1)          :J0  ieincnt  C  gcfe^  C 

■)  SBgl.  $8b.  1   S.  2U.  502.     VI  ©.  178.    od.  Erl.  1.  c  vol.  V  p.  23(;.  ^)  5ögl. 

58b.  I  ©.  2:34.  554.    ed.  Erl.  1.  c.  vol.  V  j..  IHO.             ^)  ^ügl.  i^b.  1  e.  505.  *)  9]g(. 

S3b.  I  e.  505.           ^)  äJgl.  cbcnbn.            •')  5l5g(.  5Pb.  [  S.  559.            ')  33gl.  S8b.  II  ®.  400. 
od.  Erl.  1.  c.  vol.  V  ]..  21:5. 


28G  ^in  Urtf)eil  ber  J^cotogen  ju  sparte  über  bic  Sc^^ve  Soctor  £ut^er§. 

5pariB-  S^iB^^'  attirfcl,  ^o  fct)n  i(^rel}Bcr  mcljnet,  @§  fclj  lUjmtit^  ein 
igütfjcm  Iriber  fprcctjen  ber  gctoalt  cljutj  rerfjtic^affcn  Gonciüi,  ijnn  ben  fadjcn, 
bie  ben  glatüöcn  imb  fttten  Betreften,  tft  er  fpelttg  unb  !e|rif(^. 

5}^artinu§.   2.  3)ay  iftgelri^,  bn§  unter  ben  artitfeln  ^oI)Qnn. 
.*OUB  obber  ber  Sememen  öiel  fc^n  fc^lec^t  hit  oKe  6f)ri]tlic^ften    t> 
nnb  Guangelifi^,  h3il(^  nucf)  bie  gan|  ©"^riftenl^e^t  nit  moc^t  t)or= 
bantncn.^ 

5pari^.  S^t^er  articEel,  ^o  er  rcbt  bon  ben  borbamptcn  articfcln,  ba= 
Don  biBer  f(^re^ßer  Inill,  t[t  er  iaiiä),  nnrfjriftlitf)  nnnb  ben  I}cl)(tgcn  ßonciüiö 
^u  naf)c.  10 

5Jtarttnu§.  3.  Site  |triecn  arttcfel,  '6a  ift  ct)n  eljnige,  f)el)l{gc, 
6^rtftlid)e  ürc^e,  lüitc^  tft  btc  fantlnng  ber  auBertoeleten',  3tent, 
'bic  ()et)lige  6^riftli(^e  !irc§e  tft  nur  e^ne,  h)ie  nur  eljnc  |al  ift 
ber  au^ertüeteten',  bie  finb  nit  ^ot)anni§  .^u^,  ^onbern  ©.  ^Äugtt= 
ftini  fu|3er  ^o^annent.^  ir. 

5pari^.  S)iBer  articEel  noc^  ber  |)uffitcn  me^nung  ift  felfcf}(ictj  6.  ?Iugu= 
ftino  Iju  gef(^rie6en,  ober  bic  artictct,  3U  reben  tion  ber  ftretjttenben  tirdjen, 
t)on  lüilc^er  QÜ)ie  gejagt  tDirt,  ftttt  !e|rifcf;. 

5Jtartinu§.  4.  S)cr  artidtet,  'hie  |lr)o  natur,  @ot!^el)t  nnb 
^JJienf(f)el)t,  finb  etjn  6()riftu§^  foll  öonn  ben  Gfjriften  ^n  getaffcn  so 
Itjerben,  beffe'tbcn  g(e^cf)en  aud)  bcr/^Itlc  ntcnfcfjcnn  tucrcf  toerben 
l)nn  ^h)et)  tet)l  getetjllt,  ha?-  fie  finb  enttlneber  gutt  obber  bb^. 
^ft  ber  menfc^  gut  unb  lüirctt,  ^o  tf)ut  er  gut»,  ^ft  er  Bo^e  nnnb 
tt3ir(!t,  %o  tf)ut  er  Bop'.^ 

^^ari§.    S)iBer  articfel  ift  falfc^  nnnb  au%  on  Jriffen  ber  rerfjten  Xf)eo=  2r, 
logie  gefeilt.    %bn  ber  erft  nrticfel,  nentlii^  '^ie  l^tno  natur  k.\  ift  felmfrfj, 
2^'er  anber  a6cr,  ncmlid)  '^lle  tncnfd)cnn  tnertf  k.\  fdjinccft  nnrf)  fcljcrcl). 

^ott  ber  Hoffnung. 

^iartinu?.    .^offnung  fninpt  nit  au^  norbienftenn.'' 
5pariB.    ^iB^'^-'  avticfel  ift  falfd^,  füret  lutr  novmeffenI)cl)t  nnnb  ift  un-  :w 
gemeB  ber  l)e^ligcn  fd)rifft. 


2  be3  1)  4  3o^annc§  ('  5  aücv  D  0  ticvbainmcn  1>  14  3ofliniiP§  ^' 

1ö  ;3oQnncm  1)  ^o  ntcirfeü  t; 

')  %l.  i^b.  11  S.  279.  287.   eil.  Erl.  1.  c.  vol.  V  p.  215.  -)  %j,i.  $8b.  IT  ©.  287. 

^)  %(.  m.  II  ©.  287  f.  ■•)  93gI.  iiBb.  I  S.  225. 


ein  OJcgen^Uttfieit  SToctot  ßut^erS.    S^u^rebe  W^^PP  3)letand^tl)onS  jc.    1521.       287 

S5ott  bcr  fcc^cr  Straff. 

53Zavttnu§.  3)ie  .ß'e|,ev  Horprcnncn  t[t  Juibbcr  ben  Iniücn  bc§ 
flct)fte§.^ 

$|}avtfi.    £iBci"  avtitfcl  tft  falfc^,  inibbcr  bcn  tniEcn  be§  fict)I{gen  flel)fty 
5  gefe|t  unb  [tljinpt  mit  bem  tjvtfjum  bcr  (^att^arer  luib  ä^iUbenfer. 

3.^011  Haltung  bc^J  5(Itcn  gcfcc^^. 

55lQrttnu§.  (^§  mugen  adcrlet)  "mcxä  bc§  alten  gcfc^§  gc= 
fdjc()cn,  t3  0  Cy  bic  bviibcrlicfjc  lieb  fobbert  unb  nit  anfi  nobt  bei? 
gefetig  gcftfjc^c,  l)nn  iüilc^em  falt  fid^  eigner  nurf)  on  jerlitfet)t 
i'i  nnnb  mit  öielen  Uorbicnft  moc^t  Befrfjneljben. 

^paviB-  S^tB^i"  articfcl  ift  fet)nb  bem  öfjviftlicfjcn  gcfet;,  bem  .^subifcf^en 
nnglalrt'6en  gnnftig  unb  tc|ri|(^. 

33om  frieg  ttiibcr  bic  ^urrfcn. 

^attinn§.  .Kriegen  lüibber  bic  21ur(tenn  ift  gott  tüibberftrcben, 
1-.  ber  burd)  fie  un^er  Bü§I)et)t  ^ci)m  fnd^t.^ 

^ariB-  'S^'tBci"  nrtidcl,  l)nn  ber  gemet)n  bovftnnben,  ift  falfi^  nnb 
ftt)mpt  nit  mit  ber  t)et)ligen  fdjrifft. 

^^ou  ben  5rct)(jcl)ttctt  bcr  (^ct)ft({d)Ctt. 

^Jlnrtinuv.     ^^o"   .*i^el^§er   nnnb    durften    tüibberrufftcn    bie 
20  f5ret)§ct)t,  ben  get)ft(icfjen  perfonen  nnb  gntern  gcBen,  !an  man  l)!)n 
onn  fnnb  nnb  undjrifttidetjt  nit  tuibber  ftreöen.^ 

$parife.  3)i§cr  articfel  ift  falfc^,  nncfjriftlid),  fpettig  nnb  Dortef)met  bie 
get)ftlicf}e  frel)f)el)t,  Inecft  anff  nnnb  ftoret  ^u  bcr  t^rannifc^en  und)riftticfel)t. 

2^ott  bem  S^cijcn  iuittcu. 

25  53iartinu§.     1.  2)cr  grct)iinl  ift  nit  cl)n  ^err  fet)ncr  Inercf.* 

^sari§.  S)iBer  articfel  ift  fa(fdj,  ben  t)el)ligen  lerern  nnnb  allen  fitt- 
liefen  (eren  loibber,  mit  ber  ^JJlanidjer  l)rtt)nm  ftljmmcnb  nnb  ift  feljrifd). 

*  0  '^oT;,  bn§  Brent. 


13  Söon  D  20  guter  I)  27  Icvcrn  f 

•)  m%L  '^h.  1  S.  024.    Pil.  Erl.  1.  o.  vol.  V  p.  221.  -)   ^(\l.  i^b.  I   S.  r,:J.5.    ed. 

Erl.  1.  c.  vol.  V  i).222.  »)  UJgl.  iBb.  H  ©.  220.  ••)  iifll.  i^b.  II  3.  424. 


288  6in  Urtf)ei(  ber  Kjcüloflcn  311  ^nri§  übet  bie  ^c^^vc  ^Doctor  Cittf)er§. 

5J^aTttnu§.  2.  3)ie  ©op^tfteu  fc^lucljenn  öorge6eu§,  ha§  el)n 
C[uit  tücxd  fet)  gan^  bon  gott,  boc§  nit  gen|li(^.^ 

^part^.    5r>t^er  ortitfel  ift  ben  ^etjltgen  lerern  |u  na^e,  bie  l)()nn  fc^cn, 
^uöor  VlrnSrofio,  ';Huguftiiui  iinnb  3?crnl)arbo,  bic  er  nlf){e  |o).il]iften  nennet, 
nnb,  t)nn  bcm  er  fnrgibt,   ba§  gut  \vcxä  fei)  gcnljUc^  öon  got  nnb  fcljnertet)    •'> 
Inel)^  bon  bem  frel)en  linllcn,  ift  er  !eljrif(^. 

^JJtortinug.  3.  S)er  frei)  Inilt,  Inenn  er  tf)nt,  lrta§  l)nn  t)()m  ift, 
fnnbigt  er  toblic^.''' 

$pari^.  S)i§er  artitfel  ift  ergerüd),  und)rift(ic^ ,  l)rrig  t)m  glatnben 
nnb  fitten.  w 

^JJtartinuy.  4.  'S)er  frel)e  Voilte  bor  ber  gnoben  taug  ni(J)t§, 
benn  Iju  fnnbigen  unb  nid)t  ^u  puffen."  (&^  ^^luguftino  bc  fpiritu 
et  litt.'' 

^pariB-     3)i^er  artitfcl,  ^0  er  bnrrf)  bic  gnnb  borftet  bie  rcrf)tfertigenb 
gnnbe,  babonn  ber  frf)rel)'bcr  melbet,  ift  er  l)rrig,  ber  ^I1kntrf)er  l)rtf)um  geme^,  !'• 
fern  bon  ber  i)el)ligeu  fc^rifft,  borferlid)  unb  ftutflic^  on^  -iluguftino  gebogen. 

5Jtartinuy.  5.  5Der  frei)  Ibiüc  on  gnabc,  §0  biet  ftcrc!er  er 
fitf)  ftretft  tut  Itjirden,  %o  mef)r  er  naf)et  ^ur  ungere(^titfel)t.  ?lu^ 
?(ni6ro.* 

^porifj.  T)i^n  nrticfel,  burtf)  'bie  gnabc'  borftanben,  tüie  brobcn,  ift  falfd),  w 
unlel)blicf)  ben  Cvl)riftücf)cn  orcn  unnb  l?eucf)t  bon   bcn  guten  Incrtfcn  nnb  ift 
nnred)t  unb  ftuc!lici)  au^  ^ilnibrofio  getrogen. 

3^on  ber  ^^i(ofo^(jia  unb  frfjultljcolorjia. 

5Jlartinu§.    1.  3)ic  ^U)i(ofo|j^ia  ^2triftotcliy  bon  ben  fitttid)cn 
tngenben,  bonberfcrbcn  gegen  lüurff,  bon  ben  tr)atten  unb  l)nner=  2.-. 
lirf)en  tatten  ift  e^n  folcf)  bing,  ha^  man  bem  bold  nit  leren  !an, 
ift  auä)  tel)n  nu|,  bie  fd)rifft  |uborfte^en.    £)enn  e§  ift  nit  me^r 
brennen  benn  lt)ortt  grelücll,  nur  |um  gctientf  l)n  Inortten  ertid)tet.-^ 

5pari§.    3)i^er  ortidett  l)nn  aEe  fel)ncu  ftncfen  ift  folfrf)  nnb  al^  bon 
el)nem  fe^nb  ber  tunft  bormeftic^  unnb  unborftenblid)  gefegt,  ^0  man  rebt  bon  ». 
ber  5p{)itofopI)ia  ^^(riftoteli^ ,  l^nbor  l)nn  ben  bingen,  bart)nn  er  bom  glalnben 
nicf)t  mi^^eEt. 

^artinutf.  2.  ^llle  fittlid^c  tugent  unb  f(^alülid)e  fünfte  fint 
nit  hjare  tugent  nnb  fünfte,  ^onbernn  l)rt^um  unb  funbe.^ 

3  im  C  9  ergetia^  AB  11    taugt  D  15   SJlanic^eer  D  IG   fort  D 

sogen  D  22  jogcn  D  26  tobten  D  29  aüen  D  31  bö  D 

1)  Sgl.  «b.  II  ©.  421.  2)  23g(.  gg^.  j  g.  3591.     ed.  Erl.  1.  c.  vol.  V  p.  225. 

3)  aigl.  SBb.  II  @.  :3(52.  401.  422.  De  spiritu  et  litera  cap.  3,  Migne,  Patrol.  t.  XLIV 
Bp.  203.  *)  Sgl  ^h.  II  S.  401.    De  vocatione  gentium  lib.  I  cap.  2,  Migne,  Patrol. 

t.  XVII  ^p.  1077.  '')  %(.  5yb.  I  ©.  650.  «)  »gl.  ä^b.  I  ©.  427. 


Qin  föc3cn4U-tf)eit  Toctot  'L'iitf)cr-:-.    «djutircbc  'i^f)iüpp  i1u1am-f)tf)on-5  jc.    1521.       289 

^ariB-     -i^tBcr  articEel  l)ni  cvftcu  ftitc!,  ba§  bic  [ittürfjen  tugcnt  funbc 
feljH,  i[t  ^u  orttern,  wk  bic  brobcii^  c^eorttert  ift,  ha  er  jagt:  "".JlUc  tncrd:  mx 
ber  üeBe  finb  funb\  \)m  anbcrn  ftiicf,  bo?  bic  irf)an)Iid)cn  fünft  finb  ln'tf)um, 
ift  er  offent(i(^  jai^d). 
:.  53uirtinuy.     :'..   Xie  fdjultl)co(o(\ia   ift   cl)n  fnifdjcr   norftanb 

ber  fc^rifft  unnb  facramcnteu   ininb    t)n tt   iinf]  norjagt  bie  inare 
laiitterc  l^eologia.- 

^firiB-     Xi^er  nrticfcl  ift  faLfc^,   frct)c(icf)  itnb   lioljmutig   gefegt  iinb 
fel)nb  ber  regten  lere. 
10  DJlartinU'^.     4.  ^nn   bcn   prcbigten   ^so()auni§   laulcri,   l)nn 

beiitfc^cr  fpracf)  gcfc^ricBcn,  finb  ic^  (fpridjt  l'utl)cr)  me[)r  lautter 
iiub  gegrunbtcr  Ifjcologic,   benn  l)nn  allenn  aller  Iiof)en  fdfjulen 
Sc^uUerernn  crfunben   ift  obber    erfunben  mag  tocrbcn   ijun  alle 
l)!^ren  I)o^en  ftjnn  fc^rifftert.^ 
ir.  ^PartB-    2)ifeer  articfel,  ben  ^'utl)er  fej^t,  ift  offentlicf)  freoeüd^. 

^Jlartinu«.  5.  33on  ber  tiet)t  an,  ha  bie  5c^nltf}eoIogia,  bo§ 
ift,  hie  triegifc^c  Xl)eotogia,  f)att  angefangen,  ift  bie  2f)eotogia 
be§  creu^iS  au^gelcbigt  unb  allc§  norferet.* 

5pati^.     5}iBer  articfel  ift  falfcf),  üormeflid}  nnb  nnOornnnfftig  gefeljt 
•20  unb  ift  naf)e  bet)  bent  öorbaniptcn  irtl)nm  ber  bcljcmcn. 

^Jlartinuy.  ß.  Xcn  mutluiUcn,  bie  fcf)rifft  tut  rcijffen,  l)at 
bie  6f)riftlic§  fird)  nn  bei)  brcl)  l)unbert  3orn  erlitten  oon  ben 
fcf)ultt)eo(ogen  mit  unmeffigent  fcfiaben." 

!:PariB.     ^i^n  articfel  ift  falfc^,  nerrif(^  unb  büBlr'ict)tifd)  gefeijt. 
2r.  ^JJlartinu§.    7.  £)ic  fd)ultf)eologen  f)aBen  fdjledjt  gelogen,  ba§ 

"•itriftoteliö    fitlic^e   buc^cr    mit  ß^lu'ift^   nnb   '^au.    lere   ubiret)n= 
fnmmmen.^ 

^.pariB-    53iit  bißem  artidel  leugt  fein  fc^ret)ber  anff  bie  fdjnlt^eologen 
unoorfdjampt  unb  fetfc^lic^,  bo»  nit  n^ar  ift,  tnic  tüoü  c«  gnugfam  erfarn  ift, 
30  hav  lUriftotelic^  bitten  l}n   tnlen  ftncfen  mit  0'briftn§  unb  ^anlu§   lere  ubir 
ci)n  fummen. 

§ic  cp  Witt  r^ct^an  aut^  ber  artirfcf  a\\^  fci)nem  ünrf)  ber 
^aI)i)(onift^cu  gcfcmfnift. 

^331artinu§.     ^nn    bem    Xionl)fio,     ber    uon    ber    l)i)mlifc^en 
3-,  |)ierard)ia  gefc^rieben  l)att,  ift  fc^ir  nid)t§  grunblidjcr  lere,  unnb 

1  fittüc^e  D         :3  bic  AH         r,  4  C  7  2f)cIogia  1)  10  pvebii^cu  D     5oonni§  D 

1:}  oücn  D        20  bcn  D    S3e^mcn  1)         26  fittiticfje  J)     &l)rifti  D     ^;!auU  D         oO  e()rifti  D 
'$anü  D  35  S^iexaä)\a  Ali 

')  ©iel)e  oben  £.  277.  -)  %(\[.  i^b.  1    3.  (iöO.  »)  UUil.  i>b.  1   3.  5.57. 

*)  ^gl.  m.  I  ©.  Oi:l  ^j  ^-i^l.  ^^^b.  I  3.  OTT.  «)  'l\qi.   i<b.  II  3.  49:!. 

2utfjcr§  5fficr{e.  VIII.  19 


290  ^'11  Urtf)ett  ber  Xfjcotogcn  .511  -^cixiz-  iibcv  bie  lV()te  2:octot  Öut:^er§. 

alle  fet)n  bing  ift  ticfjtcxct)  tjnn  bcm  fclbcn  hud)  unnb  fixier  glel)rfj 
ben  trclnmen.  %btx  l)nn  bcm  budj  bcr  'ilJhjftica  SI)eoIogia  ift  er 
jc^ebürf),  mef)r  ^pUtonifc^  benn  ß^riftüd),  unnb  in  ßcctejiaftica 
^ierardjia  fpiclet  er  mit  ':?H(cgortcn,  Irilc^y  ift  et)n  ftubium  ber 
muffigen  menfc^cn.^ 

^Pariß.  Sißer  ürticfet  ift  falfd),  fret)c(id)  unb  t)ormeBlicf)  gefetzt  unb 
bem  f)et)ügen  man  ^u  nafic,  bcv  Don  gvoffcr  fünft  f)ocf}6erumpt  ift,  iüildjen 
S^amafcenu-:?  nennet  ben  guttifd^en  XHreopagitam ,  eljncn  ^^unger  '^mli,  ben 
aller  ^et)ligften  unb  ben  aller  berebtiftenu  l)nn  gottidjen  bingcn. 

^cr  23cfd)(uf5. 

^^^ariß.  2ßt)r  öorgcnante  2)c(^ont  unb  Xl)eologi  (}aben  bi^  olle§  el^n 
longe  |et)t  beforfc^t  unb  t)let)ffig  angeljcljdjnet ,  tnac;  bie  l)et)ligen  lerer  ftt)r^nn 
hielten,  InaÄ  t)nn  ber  fd)rifft  unb  (soncilitC'  I)l)rubir  üerpotten  Jnerc.  '^ad) 
trilc^em  erforfdjcn,  hah  M]x  offt  get)alten  pnn  ber  Sorbona,  >*oaben  mt)r  Qnn 
ettlic^en  ftuden  bie  unfern  bct)  p^rem  epb  beruffen  unb  oorfamlung  gel)alten: 
ba  ift§  mit  epntred)tigem  gemutt  befdjlofjcn  unnb  uororttert,  |u  lel^t  t.nm 
Überfluß  l)aben  iüpr  epn  gemepn  Dorfamlung  Iju  fanct  ''JJiatnrin  gel)alten,  bie 
fclben  aber  mal  bep  pl)rm  epb  Porfunbigcn  (ajfenn,  ba  felbft  nac^  ber  me^, 
un^er  gert)onli(^enn  InepB  gef)alten,  aber  mal  epntl)redjtli(^er  norinillignng 
baffelb  gelobt,  bcn3erbt  unb  bcftetigt,  loben  and)  nod),  bctncren  unb  bcftetttgen, 
unb,  ha?-  man  fold)y  un  menglidj  (jaltcn  foUo,  ortternn  unb  orbencn  lopr  burdj 
bi|  un^er  urtepl.  2)a§  ift  gefc^epenn  pm  1521.  ;^^ar  am  funfftjeljenbenn  tag 
5lprili§.  ^u  iDil(^er  getieugni^  f)aben  löir  unf^er  figel  an  bk  offne  brieff, 
f^o  pnn  uuBernn  faftcn  unb  laben  ^u  eluigent  gebed)tntB  bel)alten,  angebrudt. 
9k(^  iüeld^er  copepen  bi^e  abfdjrifft  au^  unterm  befell)  tretnlit^  gebrnrf't,  h)pr 
Befentlii^  fepn. 

.^")ec  idi. 

SJJartinuv  Sut^cr  folfjrcbc. 

5e^e  ha,  ^utl]er,  fdjrepli  mel)r  bud^er,  gang  gen  5parif3  itni^  t)ole  epn 
par  femlen.  Üßepftu  nu,  loer  bu  bift?  ^d)  mepn,  fic  paben  bpr  ein  mal  bie 
red)te  laube§  gelegen,-  fulüleftu  nodj  bie  ()odjgclerten  l1iagiftro5  noftroy?  S)u 
bebarffte  l)pnfnrt  fepuB  hodi ,  fepuß  l)ori)epplerB ,  tepn§  lotterbubenfj.  5tu 
fil)eftu,  Ina]  unßer  531agifter  Dormugen,  menn  fic  i^ornig  Inerbcnn. 

äßolan,  \x)av  foll  id;  madjen  ^  5prcd)  id),  ha^:^  bcr  Xed^an  bon  ^art^ 
mit  fepnen  Sopt)iften  grobe  (^icll  fepn,   \^o  geb  id)  pl)n  nur  urfad),  hav  fic 

3  e^riftliic^  ABC         8  «arto^agitom  ('         17  fant  1)        28  ^J}lattini  Süt^erS  D 

')   3)g(.  ed.  Erl.  opp.  var.  arg.  vol.  V  i).  103  sq.     iüg(.  oud)  Erasmi  opora  tom.  IIF, 

Lugd.  Bat.   1703,  epist.   DLXXIF.   3|.i.  042.  '-)  5ßg(.' aBnnbev,  ©pvid)lt»örtev  =  Serif 01t 

33b.  II  ®p.  1808. 


gin  @egen4Irtf)eir  S^octor  ?ut^er?-.   Sc^uferebc  W^^PP  ^IJelnn^f^onS  jc.   1521.       291 

ex)n  atttcfel  brauB  macfjcn  iinb  fagcu:  Xi^n  aiticfel  ift  talfd),  nerrifcf),  fretie= 
(i(^,  iinc^riftlic^,  DormcBÜd),  l^rrig,  fc|;nfc^  iinnb  iiuBcrnn  ^^Jitifliftn-^  noftriv 
^;i  nat).  älnic-  tonnen  fonft  bie  ^ovnigcn  lievnu  üon  ^^nirtB?  5l}ev  t)et  firf) 
funbt  oortnutten,  boi?  l)nn  bev  fc^ulen  folc^  ftnbcr,  folc^  n)ei)ber,  )oid)  naxnn 
lüeven!  6ö  f)atte  mid)  l)lic  n.ninbcr,  luaruinb  fid)  bie  ^-|>i^piften  bißC'?  buc^üB 
Bo  fnft  fc^emetcn  nnb  lieBcns  nit  baib  burc^  aEe  pveffen  gef)cn. 

,s5tllff  gott,  liHiv  finb  öffentlicher  lugen  brtinncn,  tük  ^tl)en  fie  meQne 
liioxt  nac^  alle  t)t)rem  mutlnitlen,  nlB  inerenB  ci)tteU  ©inBer  bocf!  Xa]n  ift 
bac'  nit  gnug.  2ßo  fie  nit  ramm  finben,  micf)  ]u  leftern,  mad}en  fic  ralx»m 
unb  nottigen  fic!)  brinncn,  ijuu  bcni  bac^  fie  fagen:  ^^lunin  l'ntbcr  ba-^  mei]net, 
tuen  er  fo  Inil,  loenn  man  bil;,  alfo,  hai-  alfo  nimipt.  Gt),  i)l)r  groben  Gfel 
üon  ^^ariB,  h)ilc^er  fprucf)  ijnn  ber  fc^rifft  ift  nit  felu'ifd),  loenn  man  alfo 
fic^  3U  if)m  nottiget,  retnmet  nnb  nuittnidig  ]cngt,  Ino  man  l)l)n  mil!  äßolt 
icf)  bod)  Woli  fagen,  ba§  'JJtofe-?  cljn  fe^er  fei),  eben  ba  er  jagt :  0)ot  t)at  ^pmel 
unb  erben  gefd^affen,  fo  er  bnrc^  ha?"  fc^offcn  moüt  norftelien  el)n  fdjaff  obber 
t)erig  folpp. 

äöer  f)at  ljl)C  folcf)en  l)ol)emut  get)6rt  ober  geleBcn,  ba^  bie  (Jfetl  ]u  ^mriB 
fi(^  felb  ben  '^pofteln  nnb  6oncilii§  üorgleidjen  unb  tt)urcn  mit  unöorfdjampter 
ftl}rn  id)X(t)kn,  bie  5(poftelI  baben  on  fd}rifftüd)  urf ad)  auBgebructt,  ge= 
urtei)l{et,  brumb  trollen  fie  and)  fo  tf)un:^  \vt)c  tootl  fie  liegen  unb  Ijaben  bie 
fdjrifft  bnrc^C'  raud)  loc^  an  gcfelien!  Xenn  bie  5tpoftel  f)aben  nic^t-^  on 
grunb  gefe|t,  no(^  gel)anbelt.  Xocf)  ic^  tril  t)l)rcn  rab  ,=|u  fel)ner  3el)t  melben, 
mel)n  gei)ft  ift  nit  \vcX)i  Pon  i)l)n  gemeBen,  ha  fie  ben  fingen  rab  befc^lugen, 
limrumb  fie  nit  grunb  t^epgen  motten:  unb  eben  ha5  fie  gefurrfjt  l)aben,  folt 
fie  ergrepffen,  itit  rooUenn  mpr  hai^  nett)  -ilpoftotifi^  ej:empeU  feben. 

©iltt  ec^  aber,  hiK^  cpn  iglid)cr  muge  ben  anbcrn  Horbamnen,  unnb  ift 
nit  nott,  hav  er  hcv  grunb,  redjt  unnb  urfac^  bemepBc,  molan,  Bo  gilt  mirB 
aud)  unb  epnem  iglic^en,  epnem  alB  bem  anbern:  ba  moUen  irpr  epn  fepn 
fpict  an  richten!  &pn  iglid)er  oorbamnc,  oorflndj,  norjage,  oorbren,  tobte  ben 
anbern,  nepm  pl)m  fepn  mepb,  fepn  finb  unb  liniv  er  pat,  fpred)  barnad),  mie 
hk  öoc^geterten  Don  ^^ariB  unB  Icrcn,  G5  fep  ber  '^Ipoftct  erempel:  bk  paben 
auc^  on  angepepgt  grunb  unb  urfad)  gepanbetlt,  fep  gnug,  ba^i  pl)n  fo  gut 
buncfe.  Sauet  [)abt,  ppr  l)oc^gelcrten  oon  ^4-^üriB,  bauet  i]ab,  .Üunig  }}xani:,  oon 
fyranctrepd),  ba^  bu  ber  merllt  mit  Bo  biet  toften  fold)  lerer  ernerift. 

9Ui  ic^  mit  be§  nctoen  '^Ipoftolifc^en  (vrempelv  unnb  ^Innififc^en  rec^t? 
auc^  brauchen  unb  ',um  erften  eben  an  ben  felbcn  nemen  '^(pofteln  unb  terernn 
öorfud)en,  tüil  aud)  epn  urtcpll  ubir  fie  ftellen,  luie  mic^  bundt,  on  grunb 
unb  utfac^,  unb  foU  haz^  fepn. 

a  nac^  C  8  aüe"  i>  H  bif;  1)  ßfetn  U  IG  inia  f  tjvrig  D  17  fjod^miit  (' 
19  ftimm  D  22  tretn  ('  27  bertciüt  ('  29  öcvbamm  1)  3:1  ^Tandf  f)n6c,  l)^r  AU 

Sancf  i^abe,  ix  C  35  ncrtrn  C 

'j  Sief)c  oben  2.  271. 

19* 


292  Gin  Uttl)cil  bct  Ideologen  ,511  ^^ori>5  ütiet  bic  Sc()x-e  Xoctor  Öut^er?. 

2)ie  .*oot)en  fcfjulc  ^u  ^axi^  an  l]l)rcm  ubirften  teijl,  ha^i  bo  ^et)ft  bic 
facultet  %i}toloQk,  ift  öon  ber  fct)el)ttel  au  bifj  aiifi  bie  öcr^en  et)tte(  fc^ncc 
toet}B  aii^fati  ber  rechten,  legten  (vnbd)vi[tifd)cn  l)clü6t  feieret),  (Stjne  mutter  alter 
l)rt[)um  t)nn  ber  6^riftcnf)et)t,  bic  groffift  get)[tt)urc,  bic  üon  ber  fonncn  be= 
jc^tjncn  ift,  uiib  bae  rcdjtc  l)l)nbcr  tl)6r  an  ber  t)cllen.  G»  ift  Dorfunbigt,  ba&  '• 
^u  hm  lei^tten  be^  ßnbc^rtft  folten  aüe  fc|ercl),  bic  l)t)e  gelüCBen  finb,  i)nn 
cl)iic  grunb  fuppc  fummcn  unb  bic  tncttt  bortcrben.  5)0-3  f)ab  icf)  t}m  fin  ^u 
beroetjBcu  iibir  'JpariB,  bc§  33a|)ft5,  beö  rcdjtcu  (i-nbd^riftö,  groftc  ()iirtamcr,  unb 
antje^gen,  ba^  fie  erger  finb  benn  ^JJtontani,  ßbioniten,  unnb  tna^  ftc  mct)r 
fe|er  genennet  I)abcn,  ob  gott  iüiti:  Sic  finb§,  ber  id)  (cngift  Begerb  l)cttc.  10 
I)enn  ob  mein  lieber  ^^Ujilippui?  t)l)n  lüoU  mct)ftcrlid)  l)at  geanttnorttet,  t^at 
er  boc^  fie  ^u  fenffte  angcrnrt  unb  mit  bem  leljd^ten  l)offel  ubir  lauffen:  ic^ 
fet)e  mol,  id)  mu^  mit  bcn  potnr  cren  ubir  bic  groBcn  bloc^  tummcn  unnb 
fie  rec^t  tüalbrcd^cun,  Sic  fnlen  fonft  nit.  -^scf)  tüill  alber  benn  nit  ou  grunb 
()anbeEn.  ^-^ 

£e§  !an  id)  mid)  aber  nit  gnug  furlnunbcrnn,  toay  ftc  l)m  fin  l)aben, 
ba§  fie  unter  ^0  bieten  artic!clun  beö  artidcli?  öom  ^a|3ftum  nit  gebcnc!en  mit 
ci)nem  bud)  ftabenn,  ^0  hod)  ben  felben,  alf3  bcn  aller  furnel)miften,  £t)lücfter, 
(5(f,  9t()abinu§,  (^atarinu-^,  (Collen,  Soöo.  unnb  bic  ^)ücen  papX)x  fi^enber  ^u 
8et)p^icl^  mit  alten  ^jopiften  auff»  alter  grclr)lid)ft  borfolgen.  Sic  tt)un^  i)t)e  20 
uit  au^  borgeffen,  benn  fie  t)aben  metjn  fd)rifft  fo  gcuaiu  burd)  fuc^t,  boi? 
fie  alle  met)n  gcpcljn  ge|elet  t)aben,  unb  feilten  t)artt  ubir  meufc^en  gefe^eu. 
Sgo  t^uu  fie  c§  aud)  nit  au^  untuiffcu:  benn  id)  i)ab  t)(]n  l)t)e  l)n  mcljnen 
buc^ernu  ■De  (£ap.  Sabt).  unb  yiefolut.  propo.  l;->.,  loilc^e  fie  an|it)en,  al^  bic 
fie  geleBeu  unb  borbamnen,^  |u  gutter  maffen  getrieben,  ba§  ber  SSopft  unnb  25 
5papiftenn  morb  fc§rel)en  uöir  mic^,  mochten  t)l)n  altet)n  au^  fotc^em  gefd)rel) 
erfaren  l)abenn. 

©30  ac^t  id)  i)t|e,  fie  galten  ben  felben  auc^  üorbampt,  fonft  toere  alte 
l)f)r  bing  fd)onu  uid)t§,  unnb  locrc  fel)nn  gutt  aber  l)n  l)t)nen,  ^0  fie  l)^n  für 
rci^t  l)icltcn  unb  fd)tüiegcn  ftill,  geben  nit  ct)n  urtel)l  brob,  bie  iüart)el)t  3U  m 
bezeugen,  lDel)l  fie  fel)cn  cl)n  fold)  auffrurl)  t)n  ber  Jnett  fic^  er  l)e6en  ubir 
beu  eiunigen  t)clöbt  artidel.  2)eun  bon  ben  anbernn  ift  nod)  fel)n  rumor  t)nn 
ber  tüclt,  unb  ber  gcnu'l)u  man  tücl)§  iöcnig  brumb.  3)a5i  trirt  frel)lid)  bu 
ux']ad}  fct)n,  lüarumb  bcn  ^4>apiftcn  ha5  urtcl)l  uid)t«  gefeit:  benn  fie  fe§en, 
ha^  ^f)r  abgot  ^0  gar  bri)nnen  öortaffcu  ift,  unb  bcndcn,  feilt  5pari^  Iju  bem  sr. 
yjiunic^  l)nn  bem  artidel,  fio  ift  SSopft,  (^otlcn,  i'obcn  unb  aße  ^^ipiftcn  3U 
fd)mad).  3)effclbeu  g(cijd)cn  laffen  fie  farcn  ba^^  arm  etenb  '^blaB,  Unlc^y  ber 
anber  furuef)mift  artidel,  baroB  ]iä)  aüe^  anber  erl)abeu  l^att. 

'J  gnbd^riftlic^cn  1)  7  fu^j^en  C  \:i  mit  betn  CD  paton  cvcn  I)  14  bennoc^t  ]) 
19  Sotjen  D  25  üerbantmcn  D      getrieben  AB  29,  ober  C  -iü  meljft   1)      itjir  C 

37  ben  armen  etenben  D  08  articfet  ift,  baroO  D 

')  ©iff)e  oben  e.  2:H\.  ■')  2ief)e  oben  S.  271.  27:^  ff. 


Qin  6egeu4lrt()eiC  lodox  Sut^cre.   3cf)nt!vcbc  ^()tltpp  iUfcfandjtfjoni'  k.    1521.       293 

%ba  )k  bcitcfcii  md)  an  \)i)x  '^Ippclfatinii.  Ter  Ü3apft  T)att  l)(]n  leljbc 
tl)aii,  ba  liuiütcii  [ic  fid)  gern  aitn  l)t)ni  red^cii  uiib  il)u  ^tningcii,  ba5  er  if)n 
f(ct)ct,  ha5  bartmcf)  gefagt  tüurb :  Xm  l'utt)cr  (jatt  nijemant  benn  ^pariB  unter 
trutft.     Xarumb  linll  ic^  t)I)r  mit  fttjmmeii  nit  I}a6enu,  fie  ttnuiB  aufe  teljuer 

5  (ieb  bcr  ti3arf)el)t.  3«^  tt)if  i"it  ^eii  bubeii  im  tiorluorn  fcl^n,  bie  lj()vn  t)eru  laffen 
1)1111  nobten,  utt  um6  gotti'-^  tüillen,  iinb,  tuen  tcf)  mit  gutem  gelüiffen  !uubt, 
irf)  lüolt  baS  ißapftiim  lüibberrumb  crt)cben  Ini  trot;  iinb  letjb  ber  ^ran|ofif(^cn 
pcrfibicii.  '-li^olan,  bei  t)abt  i)l)r,  5üpt)i[teu,  ^^Hipiftcii,  Gollcii,  VoPcn,  5cpp|iirf, 
bog  urtetjl  Poii  5^^arife,  mac^t  etjncn  fingen  tanl?  bruber  unnb  fepb  frolicf): 

10  ha^^  ^eiubt  tjabt  t)l)r  öcrlorcnn.  äBl)c  fepn  tjupfft  l)()r  mit  |trnmpffen  nmbt)er! 
^ber  l)m  lotin,  boff  ic^,  foll5  an  tag  fummeii,  loaci  bie  3?nben  a\ii:  fampt 
fachen. 

X>enn  mepn  ()errnn  t)onn  ^^arife  [treben  barnac^,  ha^  fie  allepn  pnii  ber 
tüclt  bamnen,  fetien  unb  machen  mngen,  iua§  fie  inoKen,  ubir  frunb  nnb  fepnb. 

IS  %i,  lieben  Gfell,  man  la^  endj  auff  bein  polfter  fi^en  nnb  lampreten  freffeti: 
luciin  cuc^  benn  ber  bauc^  furret  unb  epn  forlj  laffet,  %o  brt)ngt  un§  bat)l;n, 
ei?  fep  cpn  artirfet  be^  glalnbeuÄ,  fpredjt  barnad),  eS  f)ab  ein^  fo  gcbaudjt  nnb 
fei)  ber  vHpoftell  erempel.  (i^  gilt  nl)mmer,  bto^  nrtepl  feilen,  lieben  C^-feE, 
tüic  t)^r  biper  geh)onet,  t)§r  I)abt  ben  gemeljiien  man  fo  lange  bei)  ber  na^en 

20  umbfnret,  umb  lepb,  gut  unb  feel  brarf)t  mit  emren  leren,  ba^  erß  npmmer 

lepben  fann,  tnill,   nod)  foU:  tl)ut  fepn  augenii  auff,  luil  grnnb  tuiffen  etnr 

bubcrel),  bie  ^t)r  unter  bem  luunen  ber  ^epligen  firdjen  trieben  I)abt  nnb  nod) 

trepbt.    !S'ie  ^ept  ift  l)ie,  hk  ha  fprirf)t:  ''Xebbe  rationem  PiÜieationiö  tne\      suc.  16,2. 

3nn  bc'ä  bit  id)  alle,  hk  6l)riftnm  lieb  l)abeii  unb  bem  (^nbc^rift  fc^nb 

25  finb,  ttioUtcn  frolic^  fepn,  guten  mut  i]abm,  gott  banden  unb  nit  ablaffen 
mit  bitten  für  ha^i  ^epligc  Guangelium.  U'i3l)r  fel)en  gotti'^  tininber,  bai?  er 
unfj  f)clffen  tnill  unb  011  nn§cr  rab  unb  tabt  fepnc  fel)nb  p  tieff  blcnbet, 
hau  fie  fid)  felb  frf)emeii  muffen.  Xenn  bi^  bud)le  foU,  ob  gott  loill,  noc^ 
^n  fur^er  |e^bt  fd)cnben  alle,  bie  fid)  unberlüinbcnn,  bem  gotti»  tüort  toiber^ 

30  ^uftreben.  SBpr  l)obcii  l)ic  l)l)r  ^etübtftuc!,  bie  nbirftcn  fd)ule:  fie  mngen  nn 
nimmer  taufrf)eii  unb  Ijeudjlen.  ^-0  ift  an  tag  fummen,  \vaa  fie  Pom  (vuan= 
gelio  unb  glatüben  Rauten,  ha§  fie  bi^bcr  oorbedt  unb  t)mer  gefagt,  6ie  lerenn 
au(^  bac>  (fnangclinm,  nnb  bie  allte  naf^e  fep  bie  befte. 

^JJcepn  l]erl3  ift  fro  unnb  bancft  gott:  0  lupe  grunblid)  gan  id)  bem  '-i3apft 

3.=.  folc^  f(^t)rmteut,  er  ift  fepner  beffer  löirbig.  2Bie  ^ot  er  unB  armen  (S^riften 
mit  fcpnen  gefe^en  üorterbct  unnb  gefd)enbet,  l)att  er  unB  bocf)  nit  anber^ 
gead)tet,  alß  fepcn  lopr  nit  P^irbig  t;n  fepn  fepn  l)cl)mlicf)  gemad),  barepnn  er 
alle  ben  bred  unb  unflatt  fepner  gefe^  fi^utte,  bie  nur  Pon  p^m  gel)en  mod;ten: 


:!  ^pattfct  1)  9  tnocfjcnt  1)  10  "^ant  ü  19  gemainc  ('       „man"  fcf)lt  D 

2u  „gut"  fc^lt  1)  27  licff  I)  28  bifc  C  30  öeh)6|tuct  Aß  31  6uangtio  Dorn 

glauben  C  33  (iuangcli  \l'A'  37  gmadj  C  38  fc^üten  C 


294  ^*i"  llrtljcit  bct  KjcdIüqch  ,',it  '^nvi':'  übet  bie  l'e()vc  Xoctor  i'utl)cvc'. 

iinb   f)a6en   üo  üic(  cbtcr  iiel)ftcr   bcn   [taiicf,    inift  iinb  unfintt   miiifcu   f)ct= 
bergen,  \}a  mit  groffer  foft,  mii()e  unb  erbcljt,  mit  leljb  unb  jeel  tcuffeii,  baö 

sionci.  4,  .^.  ber  fpriid^  .^pici'cmie  öon  unf3  erfult  ift:  'Die  luiüor  iibir  fafftanb  gcffen  l)a6cn, 
I)abcii  muffen  brec!  freffcn'.  Xa  i)at  Satan  feljnen  groffen  ]inn  gebuffet  unb 
fe^n  muttlin  an  uuB  gcfulct,  bac^  er  lui  ber  lliarterer  k^t  fdjepfft,  ba  burd) 

ciU'.  12,  ij.  ^a5  ßuangelium  fe^n  mcnfcfjcn  gefctj  luirbrudt  tmtrben ,  Ivk  ^nn  3tpocaÜ)pfi 
ftctt  öonn  bem  gtoffen  bradjcu. 

'itber  uu  bebt  gott  an,  l)t)n  Im  kljalen,  unb  fd)afft  l)l)m  foIlid)e  I)elffcr, 
ber  er  fid)  i)uu  fei)U  bcrij  fdjemeu  mu^.  D  luie  fall  l)t)m  fei)u  f)eri?  pud)en, 
mie  foll  ber  bo^c  gelift  lüttern,  ba'3  er  fil)et  fotd)  groB  liecfjt  auff  gel)en  unb 
mag-^  bocf}  nit  bempffen:  unb,  l)bc  mebr  er  bcmpfft,  l}()e  f)elter  e5  Unrt,  unb 
ljt)e  grelülid)er  fepn  fdjaub  auff  berft  luirt.  Xrumb  (aft  unf5  mit  freiüben 
unnb  aller  t;uüorfid)t  bitten:  'yjianba,  beu'j,  üirtuti  tue,  coufirma  ^oc,  bcu^\ 
quob  operatuy  c§  in  nobi^'.  3^)  '^)^^il  ^^'r  ouugift  tag  fei)  für  ber  ttjur. 
'2tmen. 


2  mu  C  8  an,  im  ju  C      fdfjafft  \ji)n  AM  fd^afft  in  C  fi^affct  im  l) 


©in  @egen=Urtf)eU  Toctor  2u[[)cx^.    gdju^vebc  ^ijiüpp  3KeIand3t^on§  ic.   1521.       295 


SSJibbct  ba^  iDuctciibc  urtcijl  bcr  "iparijcr  X()coIoötften 

St^u^reb  'p^tliv))i  9?JcIattrf)tI)on  für  S^octor  9J?art.  l^ut^cr. 

^^0>d)'  i^ii  C^tjnftlidjcr  lcf]cr,  Umö  für  ßvetueltl)icv  bcr  S^ficologcii 
'Mb  telj(  bcr  tucüt  ©uropa  gcpicrt!  3^or  biBcm  jar  dabcii  bic 
^fop^tftcn  311  (Sollen  iinb  ^oöen  ha'^  ßuangclium  uorbampt  imb 
6racf)tcn  für  ctt(icf)  iiac!ct  fcntcn|,  luibbcr  mit  noriuinfft,  nocf) 
|cf)riffteu  bcfcftißt.  51  Bcr  bcr  fclbcn  iinfinnicfcljt  ()Q6cn  iljt  locl^tt 
u6ir  trctteu  t)ii  glc^djcm  I)anbc(,  U)cr  fie  aucf)  ftttb,  bte  ba  Sutl)ern  ^u  ^^ariß 
f)a6cn  norbampt:  bcnii  icf)  tan  mic§  nit  Bcrcbcu  laffcn,  bac^  iol^  biiuj  gcfcfjcbcn 

vj  fcp  burd;  gemet)nc  Uorroilligung  bcr  ganzen  famlung  bcr  Sl^cologen.  ^sd)  fd^tncijgc, 
boS  ötel  tüenigcr  Hon  i)t)cnen  öorbnmpt  tft,  tüte  gar  öiel  l^ertter  unb  unfrennt= 
lieber  tüirt  5uti]er  öon  bißen  ge()anbet(t!  3iiiit  erften,  ift  cpn  BIntigc  Gpiftct 
für  I)er  gefc^riebcn,  barnac^,  auff  et)n  ig(id)cn  nrticfel  Bfiii^crltd),  undjriftüdjc 
unb  unft^lcc^tigc  6ct)fctie,  uBir  bn§  ftnb  ettüd)  ftucf  bec^  'i^utfjers  ling  h3crb§ 

15  gejtüungcn:  nnb  nuß  bem  fclbcn  mag  man  abntjemen,  lüaS  für  ein  geift,  luaä 
für  lüuttcret)  befeffen  f)abe  bic  metjftere  bi^eS  urtctjl^^.  2^cnn  bcr  ()el)Iig  gottis 
gel}ft  tf)nt  alle  bing,  ha^  er^  ^um  beften  tncnbe,  nnb  enblidj  iftc^  ct^n  fold) 
buc^,  lt)il(j§§  on  3lüciffct  niemant  glclübt,  bai?  Im  '^ax\%  moc^t  gcfc^riebcn 
lüerben,  St)ntemal  ber  gcmcljnc  man  c§  ha  fnr  ad)t,  ha^:-  t]n  bcr  fclben  bobc 

L'u  fc^nle  bte  CU)riftlic^c  Icrc,  al^  l)nn  l)l)rm  djgcn  fd}(oi3,  Inonc  nnnb  rcgirc. 

S)cnn  man  !an  nit  leugnen,  ha?-  baf)cr  öor^ct)ttcn  fummen  finb  incl 
bapffer  Icntt,  unb  bartt  für  uitBernn  ^et)ttcn  bcr  OJer^on,  ct}n  man  (al% 
f(^el)net)  Po'tl  (5f)riftti^^  gepft.  5lbcr,  al^  id)  fcf)e,  ^0  gct)t  c^  nadj  bcm  fricc^= 
fd§en  fprid)  lüort:  '3}or|cptten  loarcn  bie  ^Rillcfcr  rcpffig'/  unb  men  bic  felbcn 

25  i|t  iDtber  tcbcnb  mürben,  mctjuftu,  fie  tnurbcn  fcnncn  bif^c  urtcplcr,  bic  un= 
artigen  nac^  fomlingcn?  ?)nn  fepncn  meg,  B^nbcrun  fie  tnurbcn  bctlagcn  bcn 
fall,  bepbe  bi^cr  l)o^en  fc^ulc  unb  ber  ganzen  6l)riftenl)et)t,  ha^  fie  fel)cn  muftcn 
pnn  bcr  fd)ulcn  regircn  fop^iftcn  an  ftat  bcr  2t)Cologcn  unb  fdjcnblcr  an  ftat 
ber  6t)riftcnüdjcn  lerer,  nnb  tnurbcn  crfcnncu,  bac^  bil3  bic  Ijcpt  fcp,  tuildjc  hk 

3"  ürd^e  bcflagt  l)n  .Soieremia  unb  fpric^t :  '(i?ott  f]at  alle  mcljuc  bapferftcn  Pon  .uiaftci.  1, 15. 
mpr  genummcn   unb  l)att   epn  fold)  tielit  ubpr  mid)  brad)t,  barpnn  er  alle 
mcpn  üUBertneletcn  tut  fnprffet'. 


8  Sut^ei-  C  11  bay  hao  üi[  1)      ijiieii  1)  i:)  „}ux"  fe()U  C  L".   „ielbcn"   D 

W;  „gotti-j"  fe^It  ('     f)el)li9  getjft  gottcä  1)         1'.)  f)ot)cn  \d)id  D         -.'T  idjiUcit  D         -'9  (51}viit-- 
tidjcn  I)  :J0  bopfcrficn  I)  .•]2  jerfnivftet  D 

')  foit  ^^.'L■lltiri),  <,'ori)Us  Pai-o(niiiogra[)lioriuii  Gnicc.  toiii.  11  p.  ll<i:  .'llair  nor'  i',a«i' 
uXyjuoi   M(h,<ii<)i". 


29G  ^i"  lltt()ci[  bcr  Kjcolüflcii  ^^u  ''J^axia  über  bic  iJi'ljve  lottot  !L'utt)cr». 

2ßie  tüoll,  lüciin  idyj  eben  auiel)e,  [o  buucft  luidj,  '|Huif3  f)e(i  lüt  itjt  nu 
übel  Im  t()un,  ^onbcvnu  tioiicngift  I)at  fic  narit,  ba  fie  aulieng  I)cl)bnifd)c 
fünft  nnb  öortevbt  bic  6[)riftl{cf)e  (cre  mit  menicf)en  lere.  Xenn  hai  ift  !nnb, 
boy  ,3U  ^-l-^arife  flcporn  ift  bie  nngeijftlicfjc  fdjnl  lere,  bie  fie  el)n  Ibeologia 
motten  gcncnnet  ()a'6en,  unb,  bn  bie  ift  Im  gelnffen,  ifto  nid)ty  ganp  nber=  5 
blieben  l)nn  ber  (i()riftenf)el)t:  bivo  (i-nangeünm  ift  norfinftcrt,  ber  glamb  an^= 
gelefdtit,  bie  lere  ber  merct  finb  angenommen,  nnb  nlfo  bie  mi}r  (Sl)riften  oolc! 
feljn  follten,  finb  nit  bod)  ^Jrtofcö  Holet,  fjonbern  '^riftoteli>3  imlrf  morben,  nnb 
ift  an^  bem  (^l)riftlid}en  mef^en  miber  alle  mel)nung  bei?  gel)fty  lüorben  el)n 
l)el}bnifd)e  loeljfje  im  leben.  i" 

£1  moEt  gott,  l)l)r  mod)tet  mit  geljftlidjen  angen  feigen,  \mv2  fnr  fdjabcn 
bcr  ßt)riftcnl)el)t  tl)an  l)nt  clor  fdjnltt)eologia,  bic  bei)  aid)  geporn  unb  auff 
gcljogen  ift,  mildje  Oonn  end)  bie  anbernn  l)ol)en  fd;nlen  bif5eö  tetjlö  bcr  meltt 
ocj.  •.', s.  gcrab  alß  eljn  erbe  empfangen,  fe  l)att  bie  meltt  mnffen  (mie  ;,^\faiaC'  fagt) 
t»oE  otgo^en  iuerben,  unnb  ^mar  clür  artidtel  be^engcn,  mic  tjatftorc!  l)t)r  oonn  i^ 
ankgl)nn  ber  fclben  frijnltl)eologia  l)cl)bnif(^e  fünft  nbet  Ijatt,  unter  mildjen 
mie  gar  mcnig  finb  l)t)r,  bic  |um  (£l)riftcutt)um  gel)oren!  3)enn  mo  ^u  bicnet 
bcr  artidell,  ba»  l)^r  ^aBt  gefegt,  '^ä)  Icufft'  felj  cl)n  ungef(^i(fte  rebe?  Litern, 
hcii  ha  foll,  mel)^  nit  tna^i,  untcrfc^cl}b':i  fclju  unter  bif]cn  l;,mo  reben,  '(£l)n§ 
iglidjcn  menfdjcn  cfel  Icufff,  unb  '2)cr  cfclt  etjui^  iglidjcn  menfdjcu  leufff !  i&\),  -jo 
mie  rcblidje  unnb  Irirbige  lere  fct)n  ha^j  eljucr  6^riftlid)cn  l)oI)cn  fdjulcn ! 

'^a^M  l)abt  l)l)r  offcntlid;  gefegt,   ha^  hk  Ijcpbnifdjc  fünfte  fcljcnn  nobt 
tmm  (it)riftcntl)um :  mildjcr  articfelt,  Oonn  lüa^er  gel)ft  er  fummcnn  fei),  fet)enn 
mi)r  nitt?    ^Jcrnlid)  oon  bem,  ber  ba  luo'ttt  boi?  (i-nangelinm  finfter  i)akn 
burd)  mcnfctjcn  lere,  unb,  mie  l)l)m  hau  %o  hJoU  ift  auBgangeu,  ift  unOor=  -'■> 
porgcn.    S^enn  mild)e  l)ol)c  fd)ule  bat  hk  l)ciligc  fd)rifft  lautier  geleret^    Die 
^orififd)c  aber,  Uüld)  fo  uiel  jar  bei)bnifd)e  fünft  trieben  bat,  trct)bt  iüt  nimmer 
l)et)bnifcf)c  fünft,   ^onbern  alfenljt  nur  l)nn  ber  flcl)ncn  logica.     äßaö  ift  al- 
fcnl]ifd)er  benn  ber  i>crfor,  lartaret'  nnb  ber  glcl)d)en  fd)rel)ber,  ber  Im  bif5en 
ljel)tteu  'iHiri^  unl3el)elid)  niel  geben  l)att  ^    .^d)  l)a6  gefct)cn  ,oiit)i-inui^^  ^JJiaior  au 
bud)er,  bie  er  über  ben  mepfter  oon  l)ol)cn  finnen^  gefd)rielbcn  l)att,^  hjitd^cr  i^t 
unter  ben  Il)eologen  ,]u  -iHuif],   alf]   fie  fagen,   bie  fron  ift.    ^d)  luil  fcpu 
leben  nit  rid)tcn,  '^Iber,  lieber  gotl,  mild)  fubber  Oolt  alfcut^crep  finb  hal    Xurd) 
tüic  öiel  blcttcr  bifputiret  er  tüolt,  ob  tut  reptten  epn  pfertt  gel)orc!    3tem, 
ob  ha^::  mel)r  oonn  gott   Bo   fflllüg  gefd)affen  fcp.     ^d)  milt  fd)loepgcnn  puu  35 
bcfe,  tüic  und)riftlic^  er  üicit  bing-:;  fc^rcpbt  Oon  bem  frcpcn  millen :  %n  mild)em 

1  bunife  V         :i  menjcl)cii  Icvcit  J)         'J  följviftUdOem  D        lö  Ijattftavct  ('  Ijalfjftavcf)  1) 
1<>  jctljnc  D  17  ß^tiftcnt^uml)  1)  19  jtüocn  D  28  alfcnlj  D      bcu  D  HO  ^o-- 

^aunc§  (-'  3oanniö  O  3G  tok  Dil  uiii^riftüd^  l) 

»)  Sögt.  Bulaeus  1.  c.  tom.  V  p.  902.  794.  -)  '^diüi  X^oiitbiu-bii-:,  Magister  Sen- 

tentiarum.  •')  5Bg(.  Panzer.  Annal.  typogr.  VIII  y.  53  9h.  1074. 


Gin  @cgen=Urt()cit  Süctor  Sutl)cv^.   3cl)u^rebc  "^»fjitipp '•BietaucI}tI)OUö  jc.   1521.       297 

ortt  er  iiit  aUci)ii  aiibcrfj  bciiii  bic  id)vint,   loiibcrii  aud)  aiibciB  beim   alle 
[djul  tlicologen  Icrct. 

Xie  lucl)l  bciui  bic  'iHiriBcr  fold)  Icutt  ]c\)]u\,  iolltu  bicfj  uit  Umubcriiii, 
lieber  (eßcr,  btv^  fie  bem  8utt)er  uit  faft  Quebig  fiiib.    3ie  luarcii  iiicfjtc^  öi^tiger 

.'  uorki)ttenii  l)l)rem  öerfon,  ha?>  bocf)  eljii  man  luar  ijiiu  aUcnu  bingeii  groB,  ba 
beunocfj  bie  '^-Hirififd)  idjni  beffer  ftuiib  bemi  i^t.  äöay  )olten  fie  nu  t()uii,  lui 
atleß  voll  jopl)ifti)cf)  geipugiiiB  i>(i  ift!  "M)  iüet)^  aber  aucf),  boy  beuuodj 
etlid)  ba  fiiib,  beiieu  l'utl]er  nit  uBel  gefeit.  5lber  Bo  pfifgt  eS  311 3ugel)cii  uit 
aUel)u  1)11  geiiftlidjcu,  fonberu  and)  Ijiiu  lueiltlidjeu  lieiibelii,  l)a  l)uu  gel)ftlid]eii 

1"  l^uöor,  auff  bac'  bie  gutten  bcvö  lüeiuiger  teljl  fiub,  uiib  bie  am  gelueltigifteii 
ftub,  bell  cy  am  minftcu  gepurt,  luildjy  and)  gefe()eu  f)att  ber  poet  .Soomerui?, 
luie  luott  er  biinh  Irar,  ba  er  fagt:  *5)cr  ergift  ligt  obeu'.^  äßer  lueljB  nit, 
biird)  luitdje  laroen  bei?  9^eud}linf3  fad)  bafeUbft  gef)aiibeüt  luart,  ba  mau 
aud)  fagt,  bie  gaulj  fdjut  l)ette  geurtei)Ut.    ;^sft  nil)r  red)t,  Sieben  luareii  i)l)r, 

1.-.  uuub  unter  ljt)n  cttüd§  munid),  bie  l^u  fammcn  tommeu,  \mld]c  barnadj,  ai\] 
fie  pflegen  im  fagen,  an  ftatt  bei  ganlien  I)amffen  inareii.  '-IIhu-  luepfj,  ubc- 
l)ie  aud)  ^0  ^u  gangen  fei)! 

ilne  tuolt  ec'  (igt  nid)t*?  baran,  luer  fie  fel)n,   bie  geurtci)lt   l)abeii.    fe 
ift  mel)r  anzufeilen,   luac'  fie  geurtei)(t   baben.     5aiic.  ']>auluc'   gebeut,  nuuu'^'ii- '.?*• 

L'o  foUt  aud)  ben  engein  nit  liiei)d)en,  f3o  fie  ba-:?  Ci-uangelinm  enberten:  unb  inir 
füllten  bi^en  ungefalljenen,  tuolgemaftenn  l^Jtagiftrio  noftrio  iiiei)djen,  bie  nudj 
nit  l)l)r  !lel)ue  logica  rec^t  gelernt  babeii!     Xen  lUpcfteln   mugen   Hon  bem 
C^nangeliü  nit  rel)ffcn  Inibcr  t)irfdjafften ,  nod)  furftentl)um:   unb  uuf^  füHten;«^""  «.  ■<« 
baüon  rel)ffcn  bie^e  (aruen   ber  menfdjcnl     Unb    loac^    finb   e*5   anberf]  beiin 

25  laruen  ^  Ca^  gelten  ben  namen  ''JJtagiftcr  nofter,  la^  gelten  ben  namen  '^i^^axi^^, 
aber  nit  luel)tter  beim  i)n  i)t)ren  fd)ulenn,  pnn  gemepuer  (^l)riftenbei)t  foU 
nidjty  geUten  beim  (il)riftui?  ftpm:  luer  bie  nit  l)bret,  ber  ift  nit  (5f)rift'::.        ood.  iu,-j7. 

60  lege  nit  groB  madjt  brau,  ob  man  i)l)n  nit  antloortet,  Spntemal  fie 
nid)t'3  loiber  bm  Viitber  fet'.en  beim  narfetc  articfel,   unb  er  l)att  fepn  biiig 

:"•  alfio  mit  fdjrifften  an  allen  ortten  befeftigt,  luiuor  ijun  bem  bud),  ba-?  er 
nennet  '^tffertio  ubir  bie  ^2lrtide(,  bie  ;^apft  l'eo  oorbainpt  bat,  bai?  ec?  nit 
mag  und)riftlid)  gcfdje^t  luerben,  benii  Oon  beneii,  bie  felbi?  uiid)riften  finb. 
Xod)  l)ab  idj  loolt  epn  obber  Inoel)  ftud  ank'pgen,  barauß  man  bie  anbere 
achten  unb  ba5  ganlj  p^r  urtepl  fdjc^en  muge. 

:"  ^um  erfteii,  f]o  bic  (ypiftel-  nit  ift  epiiifs  etlua  gebingten  rebncrB,  lucrlidj 

fo  nerrct  ber  Xl)eologui?  auB  bm  bunben  luot,   luer  er  aud^  ift,   ber   fie   gc= 

2  leren  D        <;  bcnnodjt  D        s  p^iai  l)        10  aufj  AlU'ü    lücnigcv  (D         l-J  luciHt  D 
l:j  loor  (.'  18  lig  D  19  anu^jeljenC     Sanct  ('  Sant  1)  20  cnbcrii  1)  -1   un= 

jal^cnen  C  22  ?tpofto(eu  ('  29  natfcnbe  D  -V-i  looltcu  ciuö  1)       aiibcvn  1' 

*)  Iliadi«  A,  576,  Odysseas  2',  404:  ..x<<  /(Qtiovr.  ytxr.-.  ■)  ^quani  praeä.\e- 

runt  deoreto"  in  bcv  9]ovtai]c  ()at  l'iit()cv  aii'5'C^clnifcu. 


298  G^i»  Uvtf)et[  ber  I()eD[ü(jcit  ,511  ^ari'>  über  bie  Scijrc  Toilor  !^utf)cr';'. 

fc^ncBcii  Ijai,  ift  bocfj  nid^tS  brljiincn  bcnn  cljttcl  tt)cl)6iicf)cr  c3rl)m  iiiib  iadj= 
^orn.  ül^ic  (autä  bocf;^  (i:r  UiiH  allelju  luclj^c  fcljii,  (Sv  Horadjt  nn^,  i&x  ift 
ein  ^JJinnic^cuy,  @r  ift  ^JJlontonucv  (5r  ift  unfiunig.  Wan  foEt  l)()n  mit  fcU)f 
uiib  ffammcu  tilinngcn,  UM(ff)i?  aiicfj  bcr  tioni  l)()u  nit  l]ai  (äffen  rcdjt  latinifd) 
rcbcn,  unb  tjtnar  aüjie  fpurt  niicf)  bcr  gcmeljii  man,  bnc'  bifjcm  cvtidjtcn  (jauffcii 
ber  Sl^eologen  an  ber  notnrlid)  öornunfft  fctjlct,  l}nn  beni  bai?  er  fpric^t:  ^JJlnn 
folt  bcn  l'ntfier  mcf)r  mit  fetur  umbringen,  benn  mit  ünrnunfft  uCnrluinben.^ 
3[Ber  folt  bodj  nit  t)ie  iad)cn  folc^e^  mcQbifrfjcfi  unb  aller  bing  ''31iundjifd)C5i 
medjmuttö?  Unb  mit  urloB,  ba§  mir§  ^imc,  ben  mirbigen  l)crrn  6rn  l^edjant 
UDrmanen:  6d}onct,  lieber  .^err  S^ec^ant,  l)l)r  fel)t  i^t  t,ornig,  mift  l)l)r  nit, 
hav  bcr  5|3oet  fagt:  'ör^m  unb  Ijorn  ftorkm  bie  öornunfft'?'''  ^elj  gnnft  nnh 
gnabcn,  2)ic  (^^oUner  unb  ^Joüoner  l)abcn  nocl)  nie  ^0  genarret,  hai  iäj  fc^ier 
gleh)B,  es  fet)  nit  on  urfad)  gefogt  öon  etlichen  aEten:  '3)ic  fronljofen  Ijaben 
fetjn  f)^rnn'.^ 

3ie  f(^ellten  bcn  i'utl)er  eljncn  !c|cr,  nit  barumb,  baS  er  ber  ()et)ligen 
fdjrifft,  feonbern  bcn  l)o()en  fc^ulcn,  bcn  l)cl}ligenn  Hcttern,  ben  (SonciliiS  mi§^ 
Ijellt.  S^\m  anbcrn,  bie  fprnd)  bcr  ^oI)cn  fc^uleu,  bcr  l)cl)ligen  fetern,  ber 
(ioncilien  nennen  fie  l)cm6t  ftuc!  bcy  glalöbenc;.  lllodjt  id^  bod}  luoll  l)ic 
mibber  tnä)  ^anbelln  mit  elorn  et)gen  fa^ungen,  %o  t)i)t  bi^e  bing  euc^  t)or= 
porgcn  finb.  Sä^^aft  ift  offentlid)cr  funbt,  bcnn  hai  mibbcr  I)ol)c  fc^ulen,  nod^ 
Ije^ligc  netter,  nod)  ßoncilia  mugen  l)elubtftu(J  ober  artictel  bcy  glamben§ 
mad^en,*  Sintcmol  e§  mag  gefdje^en,  ha^  nit  allein  bie  bo^en  fi^ulen,  fonbern 
aud)  bie  bet)ligcn  octter  unnb  concilin  i)rrcn  ?  3Bolt  i)l)r  ml)r  l)bri)nn  nit 
gleluben,  glelnbt  ctürcm  Cccam.  äl>ic  febb  \)i}x  benn  fo  fune,  bo§  \-)i)x  mcnfc§en 
i.iiüi-.  3,  ii.mal)n  nennet  btlobtftucf  be§  glalubeui??  äBer  \vet)%  nit,  hav  Oon  ^au.  gefagt 
ift:  '6§  mag  niemant  etjn  anbern  grunb  legen,  benn  ber  bo  gelegt  ift"?  S)a 
rebet  er  \)a  Oon  ben  leren  obbcr  betobtftnrfen  beC'  glamben-^.  ä'Ba§  Inoltcn 
benn  für  nelu  artidell  be^  glambcn^  ''JJiagiftri  noftri  Oon  '4>ariB  ha^n  tl)un, 
oillcic^t  i)l)r  ebgene,  bie  garftinrfcnben,  hk  i)tinhx  bem  ofen  gemotzt  finbt! 

3,]o  aber  nu  febn  articfel  bcy  glambcn§  mcbr  finb,  bcnn  bie  b^^  bcr 
Ijcbligen  fdjrifft  oorfaffet  finb,  loarumb  ioUci  nnd^riftlid)  febn,  ben  l)ol)cn 
faulen,  bcn  l)ebligen  Oettern,  ben  concilien  mifebfldenn,  fo  fern  boc^,  ba§  Inir 
bcr  fd)rifft  nit  mipallen?  5hi  minbaUet  V'ntbcr  nit  ber  fdjrifft,  luic  ):)f}X 
felb  befcnnct,  marumb  foll  er  benn  und;riftlidj  gefd;oUtcn  merbcn^  (i'r  mife= 
l)allet  (fprecl)t  bl)v)  ber  au^legung  bcr  fdjrifft,  tnic  fie  U^tjtx  Oon  ben  Ijo^en 


1  gac^joru  1)            •">  biicii  ('       crbidjtem   1>  'J    l)crit   l)cvu   1)             12   Sobanev  D 

lö  2utaei-  (.'            18  l)aubitütf  I)           20  l)ol)cn  D  2"'.  uenitout  D      lucifjt  D  %aulo  1) 
28  gtau^öen  1)          :32  miBt)älIcn  ('          :]3  mi^^cllct  f 

^)  ©iet)e  oben  @.  2G9  ff.          '-)  SJcvgtl,  Aeneicl.  lib.  H,  ;U7:  „Furor  inuiue  menteni 

liraecipitant".     5?ic(nnc^t:I)ün  citivt  praecipitat.  ^)  9]iclteidjt  mit  ''Sciuc^  an']  (Bnlnui, 

c'onmi.  in  Vcrg.  Aeneid.  lib.  VI,  724:  ^(»allos  pigrioris  videmus  ingcnii".  ■•)  Sie^e 
üben  ©.  2G9. 


(?in  6e9cn4lrt()cil  loctor  ?ut()crv.    Scf)u|!rcbc  ^pt)t(ipp  ^^kfandjtfjon^  k.   1-521.       299 

|cf)iilcn,  noii  bcn  (5oncilicn,  nnu  bcit  ncttcrn  ift  aiu]cuomeu.'    5o  fct)c  idj  luol, 
bilj  ift  bic  f)ciü6t  facfjc. 

So  frag  ic§  eucf)  nlt)ic,  'lluifliftii  iiD|tvi,  '^16  bic  fcf)nf|t  nit  fci)  alBo 
gcBcn,  ha'^  man  on  auBtcgiing  bcr  (iüncili,  bcr  Detcr,  bcr  l)oficn  fcfjulcn  l)f)vc 
getüiBc  ineljuung  miige  begrcDffcn.  Cbber  ift':?  nit  atfo  ^  5o  i)lir  leucfnct,  hac> 
bcr  fc^rifft  mcijnung  für  fid)  fclb  on  gtoBcri  gelDi^  fcl),  fo  fcfjc  ic^  nit,  iiiannnb 
bic  fi^rifft  i]ai  foÜcn  geben  merbcnn,  bic  iiici)(  bcr  ()ci)Iig  gdjft  nit  batt  iLuVlIcn 
laffcn  gcmiB  ici)n,  lim^'  er  non  un^  luoUt  liaben  uorftanbenn.  XHuct)  uunumb 
rctj^cn  unß  bic  ?lpoftelI  fo  mit  ganzem  olel)B.  bic  ft^rifft  ^u  lernen,  ^o  t)\)X 
ntei)nnng  ungctnife  ift  ^  Unnb  loac'  timllt  i}t)r  batin  lagen,  ba?  ancf)  bie  oetter 
nit  lüotlcn  i)t)n  fel6  glcJubt  l]Qbcn,  benn  bo  fernn  fic  X)[)i  bing  bnrcf)  bic  fcfjrifft 
Befefttgen^^  Stern,  lna§  fagt  t)tir  batiu,  ha^  hk  altten  Goncilio  f)a6cn  nie  nid)ty 
on  fc^rifft  bcfd/loffcn,  nnb  ba§  ift  and)  bcr  griff,  ba  bnic^  Inir  nntcr  fcfjcljb 
nehmen  nntcr  hm  \vaxen  nnb  falfc^cn  Öoncitien,  bai  bie  tuaren  mit  ber  l}cllen 
ft^rifft  ftt)mmen,  bie  falfc^en  aber  bcr  fc^rifft  niipallenl 

Xonimb  mnft  i)br  mi)f]r  fen  geben,  ha»  ber  fc^rifft  mci^nnng  fei)  getuiB 
nnb  flar,  alBo  ha5  fic  fic§  fclb  anbiege,  lüo  etn^a  et)n  finfter  ortt  ift,  ]nbor 
l)nn  bcn  bingen,  bic  ber  hct)Iig  geift  t)at  lüoUen  crfcnnct  nnb  gcglclübt  iDcrbcn. 
-Jlu  f)at  er  on  ^tüciffet  gcmollt,  haz^  hau  gefc|  erlennet  Irurb,  alß  'miidp  erö.fflai-.o,?. 
gepot  auc^  an  bic  tftnr  pfoftcn  lut  fd)rci)bcn  nnb  t)n  bic  ortt  ber  !lcl)bcr  t'it 
befften.  3(1^0  batt  er  and)  ituVUen  bav  (inangelinm  crfant  babcn,  bac^  ift,  hu 
h)C^B'  ^ic  unB  bnrc^  Gbnftum  hk  gercc^titfebt  geben  ift.  Xenn  f3o  bav  luort 
gottiS  fot  ein  felB  ^'ein,  baranff  fid)  ergcb  bie  feelc,  ir)a>3  mag  fic  oon  Dbm 
()alten,  §0  t-^  nit  gelttiB  ift,  ma^  bie  mel)nnng  be-^  gcl)fti>:?  gottiv  fct)  ^ 

Bo  benn  ber  fcfjrifft  mct)nHng  geroiB  ift,  Bo  foK  fic  fnrgel3ogen  loerben, 
nit  allel)n  bcn  bof)cn  fd)nlen  ober  oettcrn,  fonbcrn  and)  bcn  Csonciliiv,  f30  fic 
anbermci)tt  ballten,  Inic  unB  bcr  3lpoftcl  Icret  ]n  bcn  C'»)alotern:  '-K^m  ct)n l«>u.  1, s. 
enget  öom  tjtjmci  cu(^  anberB  prebigt,  benn  luir  eud)  prebigt  bitben,  ^0  fei) 
cy  oormalcbci)ct'.  Xrnmb  foU  ec*  bcm  l^utber  frei)  fet)n,  ba^  er  hk  gcUnffc 
mepnnng  ber  fd)rifft  fc^e  gegen  bic  (ioncilia,  bcttcr  nnb  bobcn  fd)utcn.  ilniC' 
moc^t  l)br,  fopbiftcn,  bivnnff  antwortend  äÖa§  für  glofien,  ma^  für  flci)nc 
(ogica,  lüQy  fnr  toirftetcr  frf)lnB  loolt  t)br  bii^  nnff  bringen  ^  C^ntmebber  Icngnct, 
baö  bcr  fdjrifft  mel)nnng  gemiB  fci),  obbcr  oorgonnet  bcm  Vutber,  bav  er  fd)rifft 
fet.c  loibber  alte,  bic  ba  anberf]  halten. 

Xoc^  tt)i)r  geben  cnc^  bov  nit,  ha^j  l'ntber  lüibcr  bic  öcttcr  ober  (ioncilia 
fe^,  nnb  hav  id)  luim  erften  oon  bcn  oetern  lag:  ;^)ft  nit  Vntberc'  mcpnnng 
Oon  bcm  freien  luiEen,  Oon  ber  gnabc,  fio  imant  bic  fad)  red)t  achtet,  gaiib 
B.  3tuguftinB'^  2)enn  bem  felben  t)at  er  aller  binge  gefolgt  l)m  comment  ob 
öalataS.    6»  finb  bel)ber  buc^er  fnr  l)anbcn,  luild)  fo  i)manb  fegen  anbcr  bellt, 

9  leren  ABC'D  14  bcr  lieiligcn  fcfjrifft  I>  lU  nicr  I)  'J7  aiibcnuct  l>  :\o  bcii 
eonciüa  D  36  üater  D 

»)  ©icl)e  oben  ä.  209 f-  -j  «ie()e  oben  ®.  238 f. 


tuirt  er  fiiibcii,  hav  )ie  ijuii  kr  jumnia  luib  f)cliibt  fadjcii  iibir  ein  ftimmcu:^ 
inUcljdjt  l)at  einer  unter  ifjnen  an  ctlid)en  ortten  ettuay  fpi^iger  obber  fubtiler 
(jefngt,  nnb  l^itf)cr  uiet  ftnc!  öleiffiger  bcnn  -ilngnftinni?.  .^ni,  lieben  ^Jlagiftri 
uüftri,  lui  berftet  unb  ^u  retjft  eurfj!    1)od]  baffelb  bienct  nit  faft  Inir  fnd). 

yiu  |el)et  Im,  ijun  bem  Ijelubt  ftnct,  nnb  eben  barljn  l'ntljer  am  mel}[ten  :. 
^u  fi^offen  I)at,  i[t  3lngn[ti.  fel)u  mit()aller  unb  nit  eljn  gemeljner,  fd)led)ter 
Patron:  batin  l)at  er  iiKe  bk  feljuer  mepnnng  Ijcugen,  J50  niel  ey  mit  '*^(ngu= 
[tino  ijun  ber  felben  bifputatiun  l)alten.  C5-y  ()ellt  nber  mit  l)l)m  (ipprinnnä, 
lüildjen  er  treiuüdj  anljendjt  nufj  beut  bud)  ubirf^  batter  un^cr.'-^  (S§  I)aUten 
mit  l)()m  bie  nad)  '^Ingnfti.  gefdjrieben  {)abm,  at^  ber  bay  bnd)  3)e  bocatione  m 
gentium  gefd^rieben  I)at,  hcnn  ey  filjet  nit,  bny  ey  IHmbrofii  [el),  ,^^\teni  'J^tojentinö 
i)n  Äi:r{cd}en.  80  ncmen  tüix  bie  bud)er  ^Hng.  an,  bie  er  fetb  am  meljftcn  l)at 
looUcn  angenomiiu-n  I)aben. 

3)ay  ertjele  id)  nit  barnmb,  bay  id;  adjte,  ey  fei)  üiel  brau  gelegen,  \\)ai} 
bie  lerer  gel)altcn  l)aben,  luer  [ie  and;  [inb,  )o  anber^  ber  fdjrifft  mel^nung  15 
fnnb  ift,  ^onbernn  boy  id)  and)  bcn  et)gcn  tuilligcn  luitl  fare,  bie  ba  mepuen, 
l'utljer  Umlle  alle  bing  nelo  madjen,  [30  er  bod)  nid)tö  anberf^  tl)ut,  benn  bay 
er  nnf}  luibber  lui  ber  fdjrifft  bringe,  pa  andj  Im  b^:n  beternn,  bic  tju  bem 
nori'tanb  ber  fdjrifft  am  nepften  tommen  [inb.  ',Hbir  ppr,  luay  t^ut  pl)r'^ 
Csfty  nit  mar,  bay  p{)r  nidjty  anberp,  tpnt,  benn  bay  bie  (_U)riftlid)cn  perlen  -jo 
mel)r  pnn  bcn  formaliteten  8cuti  nnb  connotaten  Occam,  benn  pnn  (5prifto 
gro§  lüerben?  Hub  pint,  il)r  fopl)iften,  mie  luoU  ii)x%  nit  iüerbct  borftcl^en, 
pl)r  mibber  [trebt  bem  anffgepenben  lied)t  bey  (*rnangelii  nit  anber^,  benn 
2.  zm.  3, 8.  hjie  ^amney  nnb  yjtambreö  lUJofi  mibber  [tunben.    Xer felben  nad)  tomling  ift 

aud)  beö  Sorbonifd^e  gcfinbe,  nemlid)  bcö  ba  geporn  ift  au^  ber  5legpptifd)en  .'ö 
Sorbonitl)/'    äl>ie  anffriel^tig   aber  ppr   oanct   '.Hngnft.  mepnung  luibber  ben 
,'^utper  anpil)et,  Inill  id)  gar  balb  pirnad)  bormanen. 

äl>eptter,  ubir  ba^  l)elr)bt  ftncf  bun  bem  fiepen  millen  nnb  gnabe  ift 
and)  bay  ber  allten  netter  epnif3,  bay  l'nter  nit  mill,  bay  gefelj  pn  gepot  unb 
rebte  geteplet  paben:  mildjy  gefdjmep  mir  nur  an^^^  ber  fdjultpeologia  paben,  .w 
\mid)i\  ba  fie  ani)nb,  baö  gotlid)  gefel?  nadj  ber  l)eibnifdje  fünft  '^Iriftoteliy  Im 
meffen,  pat  fie  nod)  lautterm  mutmilleu  bie  gotlidjen  gepott  abctpan,  h3itd^ 
fie  nur  gemolt  pat.  T)enn  mildjer  auf}  ben  aEten  beternn  l)at  nit  aÜi^  baö 
für  nottige  gepot  gel)alten,  bay  pni  (inuingelio  gefaljt  ift,  ba^i  \mx  un^  nit 

*  2)er  tpeologen  fd)ul  ;,u  '^an^  pcift  ©orbona.  a.i 

2  t)itLiä)t  Siuguft.  tjat  an  cttirfjeit  in-tcit  1)  jpitjigcrB  AH  ipiljigci-ö  CD  fubtilcrS  D 
io 'iluguftt.  ('  '.JtuGuftiuo  1)  11  „eö"  üor  „Stni'bvofii"  ^d)U  V  12  auöitftiui  D  16  maiue  (' 
l'J   tl)uub  I-)  21  coimotcteii  1)         22  Juerbcnt  I)         24  ^a'iiicö  ('         25  ncmitcfj  bcn  ba  C 

gcfictn  I)        26  ©ant  D    5lu9uftiuu«  C  :32  lauter  D 

*)  2ic  3Bovtc  9Jfclnnrf)tf)0iiä  ^Exstant  Augu.stini  libri  advei-sus  Polagiaiios,  quo« 
ille  iani  natu  grandior  scri]).sit,  eos  si  contuleris  cum  Lutheranis  dogmatis.  videbis  de 
summa  vei  convenire."  ()at  i'ut()er  auögelaffen.  -)  ©ief)c  imicrc  'JdiCHj.  ii>b.  II  ©.  87. 


(?in  @e9en=Urtf)eit  Toctov  5utf)evc'.   St^utivcbc  T'^ifiPP  9)k(anci)tf}on?  3C.   1521.       801 

rechen  folicnn?  5.  .soiloriiiv  fpricfjt:  'Tic  (Juangclia  crliei)id)cn,  ba^  inir  m\% 
nit  rechen  foUen'.^  5.  '^lugufttn  i)nu  bem  biicf)  Don  bc-r^  .soerrn  pvcbigt  aiiff 
bcm  berge  nennet  c;?  alliB  gepot,  linv:?  t)ln"  rebte  nennet,  nnb  bifputirt  baffelb, 
baz^  cÄ  fc^etinbar  ift,  (v^  fep  el)n  nottig  gepott,  ba§  luiv  unß  nit  recf;en  foÜen.- 

:>  Unb  bi^er  mei)nnng  ift  and)  01)rifoftümuci,  ber  fo  fern  banon  ift,  hci^-  er  bie 
rad)  ttu  gebe,  btvö  er  aud)  fei)n  gepot  tialtftercfcr  fobbert.  5ct)n  Cmilin  ift 
t)f)e  Dort)anben,  Un(rf)e,  ßo  t)fir  fnr  elnrnn  fleinen  logifen  nui^  tmbt,  lieben 
'OJiagiftri  noftri,  %o  leßet  fie.-^ 

S)aö  ober  ba^  gcfeti  mit  -^Iriftoteli-:?  tiel)bnifd)er  fnnft  nit  ftt)minct,  ba 

1''  fvagen  loir  nid)t'^  nnt).  5Öa§  get)t  nn^  an,  Ina*^  ber  fetb  iinfah^ber  menfri) 
gemacht  tiatt  ?  5olten  mir  iHriftotelem  tiober  benn  (st^-iftum  t}aiten  ?  Tod) 
Don  biBcm  gepot  ber  xad)  tnoUen  toir  bal)inben  inebr  fagcn.  '^It^o  modjt  idj 
i)nn  Diel  onbernn  ftncfen  ^epgen,  ba-ö  ^^nttier  mit  ben  nllten  Detern  ubir  ei]n 
tumpt.    '2tber  fintemal  anB  bem  ftncf  Dom  frei]en  luiUcn  unb  ber  gnabe  alliB 

i-'  ha§  fleuft,  wac^  Vutbcr  Don  ber  rem  nnb  gniigtt)uung  gef(^rieBen  t)att,  Inac' 
iftv  nobt.  Diel  brob  banbcln  mit  ben  fpruc^cn  ber  oeter,  mir  iDoIIteu  ben  Di(= 
(eic^t  et)n  (atern  i)m  mittag  an^unben,^  alß  mau  fprid)t. 

Gä  finb  tnoU  ctlic^  ftuct  l)nn  5utt)erÄ  fd)riffteu,  bie  man  t]un  ber  Detter 
buct)er  nit  (eic^t(id)  finbct,  %i^  ha  finb,  bie  er  Don  ber  tiall  ber  Sacrament, 

20  Don  ber  S3epc^t,  Don  ben  Öctubben  unb  ber  glctjc^eu  t)enbe(,  bie  3U  uuBernn 
^et)tten  ge^en,  gefd)rieben  f)att.  Tenn  |u  ber  Peter  |et)tten  begaben  fid)  fold) 
fachen  nit,  unb  ba^?  (5liriftentf)nm  tDar  batsu  mal  noc^  famber,  hai-  man  Don 
menigern  ftncfen  ^mepffelte.  C^c^  tüareu  noct)  nit  bie  tprannifc^e  gefe^e  ber 
^epfte.    Sie  batten  noc§  nit  unßer  lieben  Utagiftrov  noftro-:'  Don  ^^^ariB,  oa 

2.i  Quct)  nit  hk  artictelt  Don  ^^ariß,  bie  ba<:  (Juangelinm  Dorfinftern.  @6  tnar 
Ditleic^t  be§  Guangelii  mittag:  XUber  nn  \]tc-  abent,  unb  Im  glet)d)  mit  unBerun 
^unben  l)att  bie  bliubbei)t,  bie  gremiidjft  ftraff  unf^er  funbe,  hie  berkn  befcffen, 
milche  uuB  menfd^en  lere  für  ha^^  Guangeüum  nnub  SorBonifc^e  2^^eo(ogia 
et)n  gebradjt  t)att.     öatt  nit  fold)e  ftraff  an  attenn  ortteu  t)nn  ben  ^H'opbeten  i.  Jim.  4.  i. 

30  ber  gepft  gotti^-  bißen  ^eptten  gebremet^  Unb  5. '-|>auluc^  fagt:  X^v  merben 
cttid)  tummen,  bie  Dom  glauben  tnepc^en  unnb  ha^  ©uangclium  burd)  menfrf^en 
tere  Dorructen',  unb  ber  gtepd)  oiell  met)r.  Sinb  aber  bac*  nit  bie  forbonifc^en 
Ideologen,  ^o  meiB  ic^  nit,  tüa^  ber  ^Upoftell  mepnet. 

"illfo  fi^eftu,    lieber  (eBer,    ha<:  ?utf)er  mit   ben   allten  X^eologeu    l)ni 

3ö  met)ften  te^E  ubircpnfomet.    2ßie  Diel  billic^er  iftc'  nu,  ba^  mprB  auff  nnfjer 

■]  nennet   et   c»  D  4   ein  gottc?   c^ciot   I)  i:]   oatev  1)  18  ic^vfften  AI'. 

2:5  roenigen  I)  24  Uct  D  27  feonben  AU  29  einbiocOt  D  30  fant  C 

')  Comm.  in  Matth.  Cap.IV,  25,  Migne,  Patrol.  t.  IX  <Sp.941:  ,Atque  ita  non  soluni 
ab  iniquitatibus  nos  abesse  Evangelia  praecipiunt,  verum  etiam  ulciscenclao  injnriiip 
oxigunt  disf^innilationem".  -)  De  sermone  Domini  in  monte  lib.  I  cap.  19.  20.  liV).  II 

cap.  8.  Migne.  Patrol.  t.  XXXIV  £p.  1257  ff.   1282.  ')  In  epist.  ad  Rom.  hom.  XXII. 

Migne,  Patrol.  Gr.  t.  LX    2p.  (i09ff.  *)  bou  l'ciitjcl)  n.  a.  C.  tom.  1  p.  274,   tom.  II 

p.  513:   ..yii'/i'ot'  f'i'  ufGt,u;ioU(  iintiit'''. 


302  6i"  Utt^eil  bct  2f)eologcn  ju  ^axi§  über  bic  2et)re  2^octor  8ut{)et§. 

liebenn  53iaciiftroy  noftroi?  Don  ^axi^  Juibbcr  trel]bcn,  ba§  fie  c«  fel)n,  bic  bo 
narren  unb  unjj  eljn  folrf)e  ll)eoIoöia  fnrjdjreljlicn ,  Inildjcr  bic  aller  6crnm|)= 
tiftcn  lerer  ber  6l)riftcnt)eit  and)  nit  l)m  tralnm  i^cbadjt  f)abcn!  0>ftv  nn= 
d)riftli(^,  ben  tictcrn  loibberftrclien,  ^o  i[t  nid;ty  nndjriftlic^cr  bcnn  bic  'Inirifer 
bifpntatoreö,  bic  bo  l)nn  ben  fnrncmi|ten  f)clübtftncfcn  ber  5ll)cologia  fdjniir 
C[k\)d)  linbcrftreben  ben  öctern.  6^n  groji  tcijl  ber  beter  nennen  es  funb  nnb 
laftcr  alliB,  ttiaS  nit  auf,  bcm  flcift  (it)ri[ti  qcfdjidjt.  ?l6cr  fie  nennen  ctlicf^c 
fitlic^c  raerd  (inic  fie  rebcn)  nit  allein  fcljnc  fntib,  Bonbern  and)  id)ic!li(^e 
Dorbienfte  ^ur  gnaben.  D  ißlinbl)el)t !  i&\)n  gro^  te^l  ber  öeter  foflcn,  ba^ 
gcpot  gotti§  nutqe  nit  an^  mcnfd)lid)cn  frcfften  gcl)alten  Jücrbcn.  XHber  l)ie 
l)ore,  mcl)n  Icßcr,  bic  mifjbictung  gottiö  üon  ben  ^^Hirißcrn :  fie  id3Cl)bcn  bic 
erfutlung  ber  gcpot  l)nn  ^lt>cl)  tet)l  unb  fagcn,  man  nornuigc  fie  lüol  erfnllen, 
fo  öiet  Cy  betrifft  boy  incBcn  ber  lucrcf,  aber  nit,  jio  bicl  C':-  betrifft  bic  mel)= 
nung  bc^i  gcpictcrß,  gcrab  al]]  fobberte  ber  gcpictcr  ctlüay  mcl)r  bcnn  ha^:^  Irenen 
ber  iDcrd. 

D  tt)ol(t  gott,  l)l)r  i^Hirifcr,  iä)  mufte  foldjy  mit  cud),  l)n  einer  Sorbona 
trel)ben,  bao  id)  bodj  feigen  ntoc^tc,  ob  ljl)r  cud)  and;  fd^emen  lonrbct  folc^c^ 
groben,  ftincfcnb?,  fold^y  oorbonifd^cn  gefd)lüel^5.  Sieben  ''JJiagiftri  noftri,  Cy 
ift  nit  i^it^ery,  fonbern  clnr  2l)eologia,  bic  ben  öctern  mifljcllet.  (53  get)et 
euc§  an  ha^  gcplcrre,  bau  fie  und^riftlidj  fel)n  aEc,  bic  anber^  leren  benn 
bic  lerer  ber  Gljriftcnljcijt.  Unb  hai  fei)  bon  bm  lerem  nnb  bcttcrn  gefagt. 
^lu  lafft  unB  bic  Cümcilia  fcl)cn. 

äßild)^!  finb  aber  bic  C^oncilia,  bencu  l'utljcr  luiber  ftrebt  ?  ^j!}t)r  gebt  fnr, 
CiS  fcQ  Don  bm  aUtiften  (ioncilicn  fein  ler  Oorbampt:  bao  merdt  man  baran^, 
ha^  tjijx  auB  l)^nt  el)n  ^Jiontanum,  yjtanid)enm ,  ßbionem,  unnb  tnay  maä)t 
l)l)r  nit  anfj  l)l)m!  VHbcr  l]l)rrl)n  l)att  cntmebcr  ber  fd)rcibcr  bi^cr  (ypiftcl 
fel)nc  fnnft  brieff  lui  fd)rcibcn  moUt  bcUicbfjcn,  obbcr  cy  ift  nid)ty  boBUnlligery 
nnb  nnborfd)ambter  bcnn  bic  5|>arififd)e  Sorbona.  !3)enn  tücr  reuest  nit,  iDO^er 
mel)nnng  fie  ber  alltcn  fckr  namen  anff  ben  l'ntl)er  fd)uttenn,  ncmlid)  ba?^ 
Sutl)cry  name  auffy  aller  fcl)ubfcligift  lunrbc?  äßild)y  gcfnc^c,  ttiic  bof^tudifd) 
eö  fei),  begrei)ffen  ond)  Inolt,  bic  ci)nB  mittcln  norftanby  finb. 

Xenn  bay  £utl)cr  bcm  ""iJunitano  borglct)d)t  iuirt,  Incr  ift  bod),  ber  nit 
fcl)c,  inic  gar  nit  auf?  rei)ner  mei)nnng  ba^:^  gcfd)ed)c^  'JJhmtanuy,  ber  inolt, 
man  folt  i)l)m  glainbcn,  nnb  norlicfj  fid)  anff  fcl)nen  cl)gen  gei)ft.  i'ut^er,  ber 
iöil,  bay  man  i)l)m  nid)tö  gleinbcn  fotl,  Bünbernn  ber  lauttern  I)ellcn  fc^rifft, 
rinnet  nic^ty  bcy  fci)nen,  Bon^crnn  nur  bic  fd)rifft.  ^^)()r  fclb  fcl)b  biet  ncl)er 
bcm  yjiontano,  bic  t)i;)r  ioolt,  iui)r  follcn  bem  gei)ft  ber  menfc^en,  ber  (ioncili, 
ber  tietcr,  ber  !^o^en  fc^ulcn  gleit)ben  mel)r  benn  ber  fc^rifft.  '^a,  ^l)r  fe^t 
nid^tö  benn  e^teE  ^Jlontani,  id)  rcbc  bon  end),  fob()iftcn  ,]u  ^-parif?,  bic  i)[)r 


4  batcr  1)  22  tafjc  Al'.C   (aft  1)  24  Dctbam;)t:    unb  baö  U  2ß  "»ib  er  D 

:!<">  Ci,c\nti)  1)  :!i;  fciiib  Uil  nil  iicf)cv  D  :18  fi^rtft  C 


6in  (ät%m--Uxti)äl  Soctor  Sut^ev?.    Sc^utitebc  5pf)i(ipp  9J^e(anc^t^on.>  jc.    1521.       303 

bitj  iirtel;(  l)abt  auBlüffcn  on  fd^riftt  unb  xiumi  cud),  i)l)r  tjaltct  bie  vHpofto= 
lifctjc  tr)et)Be,  gerab  al^  toere  e»  funb  gnug,  ha§  l)l)r  eben  ben  gel^ft  t)abt, 
bcn  bie  '^Ipoftcl  batten.     2)od)  bnüon  Inelitter  l)i]vnact). 

^d)  bitt  bicf),  bu  (5bvtftlid)er  leBer,  mcQnftu,  baö  ettlüa-:^  ct)riftlic^C'  gei)[tiv 

.-,  fei)  t)nn  ber  Sorbona,  bie  fic^  %o  gar  md)U  fd)emet  ^u  liegen?  S^enn  oU 
tüoÜ  offtnbav  ift,  aud)  t)f)rfelb  ber  5orbona,  boc  .i^utbcr  nnb  l^tontann-^ 
nic^t^  mit  el]nanber  ftiinnncn,  nod)  finb  fic  io  fünc,  ba-?  fie  ben  gntcn  man 
mit  ^llbntaniß  namen  bernd)tigcn.  (i'ben  ^o  boBtucfifrf)  nnb  nnnürfidjtig 
madjen  fie  el]n  Gbioncm  au^  i)f)in.    (ibion,  ber  ^mang  Un  ben  cerimonien  be-ö 

in  alten  gefe^i^.    's^ntber  tilningt  nit,  Bonbernn  left  fie  fret)  fei)n,  ba§  el)nn  iglid^er 
nad)  gelegenl)ei)tt ,   obber,  Bo  e^  bie  lieb  fobbert,  bie  felben  nben  nnnb  laffen 
mnge  on  funbe.    Unb  §0  t)elt  auc^  3.  ^^anlu»  am  (etttcn  cap.  Öal.,  ba  er  bie  ßiat.  g,  1-,. 
cerimonien  nnb  iüct)Bc  anffbnb  nnb  pbni  lieB  glelid}  inct  gelten  nnb  fprad) : 
';\n  (5bnfto  gilt  miber  beid)nitten,  nod)  nnbefdjnitten,  fonbern  epn  ncni  creatnr', 

i".  nnb  1,  6or.  7.  '^sft  einer  gcnanb  oon  ber  befdjneibung  beleret,  ber  ntadje  nit  i.cün-.7,isf. 
ei)n  nnbefd)nel)ben',  bac^  ift,   fio  iimanb  nnter  ben  beferct  ift,  hk  bac«  gefel;, 
tjalltenn,  ber  []ailt  ec'  mit  pbnen,  '^\ft  aber  i)manb  nnbcfd)nitten  beferet,   ber 
befc^net)b   fid)  nit.     iJ?efcf)neitten  ift  nid^ty,    nnbefc^nel)ttenn  ift   and)  nic^t!?, 
Bonbern  bie  evfnllnng  gotlid)er  gepott".    Mpianfj,  mepnn  ic^,  fei)  ec^  flaer  gnng, 

20  inüy  unter  fd)el)bi'  fei)  ljlnifd)en  bepber  mepnung,  and)  luie  rcblid)  nnnb  erbar= 
lic^  fie  'L'utl)ery  mei)nnng  i)nn  (^bioniv  felanxl)  Oorftoffcn  b^iben. 

Ter  art  iftc^  and),  bac^  fic  l'ntl)ern  geben  ben  ■)3ianid)er  namen.  '^ÜBo 
tbeten  bie  tpclagiani  and)  2.  'Jlngnftin.,  alB  er  beticngt  li.  primo  aboerfuy  bua§ 
epiftolac-  '^^elagianornm  ca.  2.^    Xrnmb    fd)emet    fid)    l'utber   bi^eh   fc^mac^ 

2-.  iDorty  nit,  bk  lüet)t  erß  mit  ^^ug.  ^u  glepd)  lel)bet,  130  boc^  bie  5Jh-inid)ei 
fepnen  med)tigern  fepnb  botten  benn  iHnguftinnm.  Xie  5d)nlt()eologen  finb 
5^^elagianer,  pa  nnfamberer  bm  bie  -4>elagianer,  brumb  munbert  ec-  nnB  nit, 
bQ5  t)br  i-ut^ern  einen  ^JJtanid)eum  fc^eltet,  bie  ppr  B^i^ft  nid^tc^  toiffet  benn 
Sc^ultlieologia,  ba§  ift,  l^luep  mal -^u^(agianifd)e  lere:  nnb  '■Jlngnftinn?,  inie  er 

?'0  fid)  entfd)nlbiget  be-^  'JJtanid)eB  namen,  ift  unoorporgenn  auB  fcpner  fd)ntu'eb 
tüpber  ber  ^Vlagianer  (ypiftel,-  unb,  Bo  *^^  etlnaS  bei)  euc^  gutlte,  feo  entfd)ulbigt 
er  nnJ3  and)  bafelbift. 

Sinb  aber  nnier  lieben  IKogiftri  noftri  oon  ^^ariB  fo  faft  blinb,  bav 
fie  e*^  crnftlicf)  ba  für  balten,   l'ntberc^  nnb  l1tanid)eB  meinung  fep  cpn  bing. 


5  inn  ben  ©otbona  C  7  „fo"  fcl)Ü  I)  y  (sbioneit  AIU'D  13  aufj  l)üb  D 

U  un^eic^nittcn  AB  1.)  3ft  l)emanb»  Don  D         23  Stuguftin  C  'ätuguftino  J)        25  'JUigu^ 

ftino  I)        26  ntcc^tigcn  ('  28  fc^elten  D  34  ^Pionic^crf}  AP.  manic^cr§  C  Manicf)cv§  D 

')  Migne,  Patrol.  t.  XLIV,  @p.  .552:  .Mimiehaeos  appellat  [lulianu.s]  Catholicos. 
more  illius  loviniani  etc."  Sie  2öotte  5JJe(anrf)tt)on§  ,sic  enim  distinxit  scriba  quispiani." 
[ft^t   ^^'utf)cr  unübcrie^t.  -)  2'ic  «Stelle  bei  'DJJelanc^t^on  ^Atqiie   eo  loco  de  .Servitute 

voluntatis   aptius   dissere  videtiir,  quam   ubi   cum  Foelice  Manichaeo  di.sceptat."   toivb 
Hon  i'ntf)cr  auvgelaüen. 


304  f^iit  Uvt(icit  bi'v  If)oo(oiV'it  ,yt  '^Miviv'  iibcv  bic  Vi'bro  Toctov  §itt()cr§. 

h)a§  mag  bitnbcr  fclju  bciin  baö  Dolcf?  ;il>ibcnimb  tt)un  fie  cy  aii^  6o^= 
{)cl)t,  ba§  fic  1)1)111  lui  (cqcu,  ba§  fic  tnol  luijicn,  cv  gel)c  l)l)n  nichts  nn,  h3n§ 
iitaci  bo^  tutfifc^er  fet)n  benn  fie?  'JJtantdjc^  incl)iiuiig  i[t  lx)el)ttleufftifler, 
beim  bay  fie  l)ie  foüt  crklet  Incrbeu,  n3i(d)e,  f^o  loir  '-Jingiiftino  glaluben,  bev 
fic  an  niel  ortten  aii^et)gt,  ift  fie  biird)  iiub  burd)  ber  t^*f)nftlidjcn  lere  eiit=  r. 
gegen.  2)o(^  ^o  biet  ]u  bifeer  fad)cn  bienct,  ''JJcanid)eu§,  ber  borleugfet  ben 
fvet)en  tüillen  be§  menfd)en,  al^o  ba?  er  fagt,  e^  Ivere  nit  el)n  Uicfe(id)  bing, 
ba§  bo  moc^t  gepeffert  luerben  iiiib  ber  frel)t)el)t  em|.ifel)ig  tDere.  ßut()er,  ber 
leugnet,  ha^j  er  frei)  fei),  ber  maffen,  hac^  er  fei)  ct)n  tre^enlic^  bing,  ha^  hm^ 
be§  get)fti'5  gnabe  bornelüert  iinb  öon  ber  nnfrci)f)ebt  erlofjt  tnerbe.  %n^  bi^en  lo 
ftiicfen,  niet)n  lieber  le^er,  magiftu  bie  anbernn  adjten:  benn  luie  reblic^  fie 
bi^e  ftuc!,  bie  id)  ertselct  f)abc,  anff  l'ntf)er  trieben  ()aben,  %o  treiben  fie  t)i)x 
auä)  biet  mel)r. 

i^aft  nny  tüibber  fnmincn,  ba  toir^  gelaffcn  l)aben,  ^o  ift'ii  nii  !(ar,  ba§ 
Siut^er»  lere  nit  ift  borbanipt  bon  ben  alten  C^oncilien,  bie  Inebt  fet)n  nnb  ber  ir. 
!e|er  ^o  gar  nic^ty  ebn  bing  ift.  äßielnot  fie  folten  bennod)  f)ie  aucf)  bebad^t 
l)oben,  äöenn  glebd)  l'utt)er  mit  ben  fetjernn  etma  ftl)mmet  t)cttc,  Itiaßerlet) 
imb  au^  ioay  grunbö  l)nn  ber  !e|er  fecten  norbampt  fei):  benn  too  ift  l)f)e 
^0  et)n  Dor^toebftete  te|erel)  getüe^en,  bie  b""  öttcn  ftucfen  ubil  gel)anbc(t  l)obe! 

S)iB  alti§  fd)rebb  id)  nit  ber  mebnnng,  baS  id)  ^u  gebe  ben  alltcn  6on=  20 
ci(ii§  ^0  groffen  gcioalit,  bai?,  ^0  '^ntt)er  bie  l)etle  fd)rifft,  tüildjerlet)  (soncilio 
e§  feben,  gegen  fe|te,  ha^  man  brumb  bon  ber  fd^rifft  hjeid^en  fottt,  ^onbernn 
ba§  ic^  benn  lefeer  bormane,  inie  biet  er  gletnben  folle  bi^em  großem  geplerre 
nn^er  lieben  ^JJiagiftroruin  noftrorum  bon  ^^ari^,  ha  fic  fdjreben:  fiutf)cr  bor= 
bampt  atte  ßoncilia,  bie  l)cbUgen  better,  er  ift  e^n  ^Jiontan,  cbn  ßbion,  ebn  2-. 
''JJIanic^euy,  ebn  9lrtitorit  nnb  ber  glcbc^en. 

(Sy  finb  aber  getoe^cn  ettUd^e  iJ?epftifd)e  (ümcilia  b^n  ^^B^'^"  t^^b^  bcy 
9iomifcf)en  ^^lntid)rifty,  ben  fclbcn  befennet  ßntl)cr,  bay  er  miberftreb,  bod)  bay 
b^m  fnrgel)e  bie  f)ellc  fd)rifft.  ^LÖarumb  fotlt  er  ben  felben  nit  hjibbcrftrcbcn, 
§0  barbnnen  bo  biel  nnd)riftlic^y  bing§  h.iibbcr  ba§  (^niangelium  gefatit  finb'?  m 
2)aö  ßoncilinm  ^n  äBien  leugnet,  ha^  bic  fdjluffel  ber  Ürrfjcn  gemebn  finbt, 
ha^  6oncilium  ^u  Goftni^  leugnet,  ha§  bie  ß^riftenbebt  feb  hk  gan^  üor= 
famtung  ber  au'ßerlrelten.  3tem,  boffetb  ßoncilium  fet^t,  bay  ettlicf)e  gute 
teere!  finb  oufjcr  ber  gnaben :  äBildjc  ftuc!  fd)nur  glebd)  loibber  ba§  ßuangclium 
ftreben.  ^illid)  mibberftrebt  .l'utl)er  ben  ^onciliiy,  %o  er  (S^riftum  für  fid^  3.1 
l)at,  tüibber  )oi(d)cn  fio  gcfebt  babeii,  finb  nit  C?l)rifti,  ^on^ernn  be§  ■2(nticf)rifty 
tirc^en  gctüe^en. 


3  ttieljtlciiffiger  J)  S  enHjfcf)iii  lucvbcn  D  9  „cl)n"  fefjtt  C;  10  cviuiroevt  1) 

12    ic^    ()ie  cvjclet  D  1')  „ift"  fcf)tt  i)      tion  bem  alten  ('         Iß  tctjcv  to  gnt  D         17  90= 

ftljmmet  1)         21   bic  fjciliii  jri)viüt  1>         2:J  flvoüeu  CD         2(]  ^.ütititovit  \l',('\)         27  Änöft-- 
lidic  I)       Cs'onciiia  in  bijev  ('  :!•'!  cttiic^c  ('  ."i.j  luibcvfttctt   D  :!(;  „Itibbcv"   fef)lt  C 


ßin  aJegettmttOcit  ^octov  Sut^era.   ©c^u^rebe  5|?^ilipp  93lelonc^t^on§  3c.  1-521.       305 

OJietjnftu  aber,  btiy  itic^ty  u6i(y  ge()anbettt  ^aBcn  bie  Ijlöct)  ^oncilta,  ift 
mijr  rec^t,  ju  2ton  imb  SBicn,  bic  bo  Beftettget  i)abm  bie  becretaü  ber  ^epfte, 
unter  feileren  Intlc^  c^riften  mag  lel)ben  l)t)e  bie  tih)cl)  capit.  ''^(b  aBoIenbctm" 
iinb  'Denerabtlenf !     äöa-^  l)ittft§  benn,  ba»  i()r,  3:t)eologi  Don  Sorbona,  auff 

ö  tüerfft  bie  ßoncilia?  ?)f)r  fel)b  bod^  nic^t^^  benn  eijttcE  eotfia.'^  :3^^'  ^"^^^  i^e 
nit  leugnenn,  baS  toibber  bic  jc^rifft  mag  nicf)t>^  gefegt  tücrben:  bo  o^ev 
ettüay  tüibber  fie  gefeit  ift,  mag  manc^  ioibber  |n  repffen.  S^rumb  laffet  bem 
Sutt)er  |u,  ba5  er  ber  ßoncilicn  gefeit  mige  nad)  bem  ßuangelio,  loft  t)t)m 
|u,  ha^  er  bas  ©nongelium  für  |if)e,  feo  etlüa-^  gefetzt  ift,  ha^j  anber§  leret. 

u'  £em  trort  gotti-ö  incpctjcn  billirf)  anc^  bie  ©ngel:  Bo  foHen  i^r  l)t)m  oud) 
Ire^cfjen  bie  pfortten  ber  l)cUcn  unb  bic  armen  mcnfcfjlin,  uon  benen  mir  t)aBen 
bie  S^epftifc^en  fa^ungen. 

Diacf)  ben  f)of)en  fd)ulen  fragen  iuir  nirfjt§,  benn  ha§  attc  l)ot)en  fc^ulen 
!e|ere  finb,  betocijffet  luol  allcijn  bic  5cIjultl)cologia.    .Soui,   lieben  llJlagiftri 

i'  noftri,  f(^rel)et  nu  getroft:  ©r  :^att  gott  geleftert.  (Sr  fc^iltt  bie  l)of)en  feinten 
für  teuere,  ^illicf},  ino  fie  (eren,  ba§  bem  (vnangclio  miBl)eUct!  5ht  miB= 
t)eEet  t)t}c  bie  Sc^ultfjcologia  ber  -^^ariBcr,  Iniliid)  ilU  allein  inn  allen  l)ot)cn 
fluten  biBes  kt)U§  ber  tüeUt  guropc  bie  {el)Berpnn  ift,  Bonberlid)  |u  5^^ariB. 
Darumb  foltu  nit  lininbcrn,   lieber  lefecr,  hav  l'utl)cr  Inibcr  ift  ben  f)ol)en 

20  fc^ulen,   ha6  ift,  tüie  lltidjcaö  fagt,  ben  lugenl)cli3Bci-"ii.     'JJiodjft  aber  fagen : auid,.  i, u. 
3Ber  lüil  gleiuben,  ha§  fo  biet  foUten  l)rren  ?    6§  t^rren  alle,  bie  ba  anber§ 
leren  benn  bic  fc^rifft,  unb  alle  bie,   bic  undjriftlidjc   fd)ultl]cologia  loben. 
SoHtcn  aber  Bo  biel  ijrren  ?    fyret)ll)(^,  benn  auc^  l)nn  Sanmria  unter  Bo 
mi  pricftcrn  33aal  toie  gar  Incnig  luarcn  ,'oclie!    oe|  für  bcpn  äugen  biei.$uni.i8.22. 

2r.  gan|  fjiftorien  ^ube  unnb  Samarien,  l)nn  Inildjcr  bic  6l)riftent)el)t  ift  fipvirt, 
tt»ie  gar  Inenig  propf)ctcn,  loie  bicE  aBgottifdjcr  marenn  hal    Unnb  |u  bißer 
testen  Ijcpt  milc^  el)n  l)aloffcn  ^abuccr  unb  5|.M)orifcr,  hai  ift,  pfaffcn,  munii^en 
unb  fc^ulcr  finb  man!    Sil)et  man  nit,  ha^j  ber  propl)et  (i-^cdjiel  gefagt  l)at:.^-'ci.  i6,44. 
'äCne  bic  muttcr,  Bo  and)  bie  todjtcr'!    äl>l)r  babcn  gefolgt,  l}a  ubir  trettcn 

30  qEc  grelncl  ber  5i)nagogcn,  hai:  fie  modjt,  gegen  unfs  geljaltcn,  für  (il)riftlic^ 
angefeben  ioerben,  luie  ber  5]}ropI)et  fagt. 

^Jin  uorftcljct  man,  mebn  id),  Une  Cutl)cr  mit  ben  bctern  unb  (Foncilii? 
el)nB  ift.  '^Iber  mit  ben  l)ol)cn  5d)ulen  left  l}t)n  ber  (^i^riftlidj  glambe  nit 
et)niB  feijn.    öii'auB  magftu  merden,  Inie  ^oc^  gelcrt  biße  Sorba  finb,  bie  ba 

:■•>  nennen  t)cubtftud  bcy  (5l)riftlidjcn  glalnbeuö  bie  bcter,  bic  (ioncilia,  bic  fd)ulen, 
tüie  tüotl,  id)  fcf)c  benn  gar  nid)ti5,  Bo  borbreuft  fie  nid)t,  ba«  ben  Oetern  unnb 
(ioncilüÄ  lüibbcrfprodjcn  h)irt,  Bonbern  bav  bie  Sc^ultf)Cologia  nit  d}x[iä)  gnug 

=*  gorba  finb  bit  fvud)t  am  tobten  mc\)x ,  mid),  locu  fie  vciff  trerben,  f,o 
tocrben  fie  ju  afc^en  unb  finb  fet)nn  nu|. 


2  unb  jii  Söicn  J)         12  S8aptiirf)eu  1)         14  tetjevl)  D     fc^ultfjcotocieu  D         1">  icfn-ci)cn  D 
21   „bic"  feP  C  27  5Parifev  .\1',(1)  :]i;  „benn"  felitt  D 

2utl)et§  2Bctfe.    Vlll.  20 


30G  ®i"  Urt^eil  bet  S'^eologen  ju  ^att§  iibcv  bte  üe'^re  S^octot  Cuf^era. 

gefjanblet  hJtrt:  unb  baS  ift  bie  redete  ^abbcr  meljc  .^clena,  iim6  ix)il(f)er  hJttlcn 
un^er  lieBen  ^JJlagiftri  noftri  fo  t^etor  fcmptfcn.  6t),  tnarumb  fd)re{6t  il)r 
benn  nicfjt  t)nn  etürer  redeten  Sorbonifc^cn  öorrebc  auff  bte  iöet)^e:  äß^r  ftnb 
^Jtafliftn  noftri  iinb  (eren  bic  6d)ultf)eoloc;{a,  tna«  (joBen  Juir  mit  bcr  fd)nfft 
ober  bie  fc^rifft  mit  luiB  |u  t^un?  Gö  ift  an%  mit  unf3  unb  unterm  rcljd^,  r. 
fo  iüir  nit  öorBonnen  oEe,  bie  bo  furmerffen  bie  frf)ultt)eolo9ia ,  lütir  lüotten 
alle  binfl  tüegen  nnb  mengen,  bcig  bie  fc^ult^eologia  nit  foEe:  benn  tno  bie 
nit  erl)alten  iDirt,  fo  finb  mir  öorlorn.  äßen  glel)c^  ^ntt)er  mit  [ber  fd^rifft,] 
ben  attten  üetern  unb  (ionciliiö  ft^mmet,  foU  er  bennodj  umbfomen,  e§  fe^  benn 
ba§  er  fie  für  merfft  unb  tete  un§  an.  äÖt)r  finb  bie  l)etoBtftud  be§  (^f)rift=  m 
liefen  glalöBenö  unnb  nit  bie  fc^rifft.  Unnb  mie  folten  mir  mit  bcm  menfrf^en 
burc§  öornunfft  ferfjten,  ber  ha  öorleugt  bie  tjetnbtftnd  {ha^  ift,  bie  trelüme 
nn^er  lieben  Sorbonifc^cn  "iJJlagiftrorum  noftrorum)!  (Sr  fottt  fi^led^t  ge= 
fd)Iagen  unnb  umbradjt  felju,  bie  mel)l  er  leugtet  hk  Ijelübtftud  bcy  glamben§. 

(S§  h)ere  e^n  unlüet)^t)ct)t,  §o  man  bie  öeter  unb  ^oncilia  f)eti)btftud  i'- 
bey  gtaJübenS  nenncte,  bie  met)I  fetjn  anber  grunb  benn  bie  ft^rifft  mag  gelegt 
merbcnn :  mild)  et)n  muttmitligiö  Inuetenn  ift  benn  hü^^\  bay  mann  ©orbonifdjc 
comment  ber  fc^rifft  mit  für  |it)en.  (Sy  faE  nit  e^n  fe^er  fel^n,  ber  ber 
fd)rifft  mi^l)eEet,  unb  fol  eljn  !e|er  fe^n,  ber  ben  fran^ofifc^en  ©orbon  mi^= 
l)eEt.  ^^Iber  loy  bay  narrnmerd  ein  gut  jar  l)aben,  UmS  ifty,  bny  man  ^o  y" 
t)iel  hjort  borleuret  tjun  f^o  offentlidjcn  fadjenn!  3)enn  tüoy  ift  offentlid^er, 
benn,  tuie  id)  broben  gefagt,  haö  ber  ^eEen  fc^rifft  me^d^en  foll  aüer  Goncili, 
aEer  beter,  aEer  fdjulen  meQnung,  fie  fet)cn,  mie  fie  fcljen. 

!c!aft  un§  mel)tter,   ma§  me£)r  ba  ift  iju  ber  Sorbonifc^cn  ßpifteE,  bor= 
folgen!    6ie  fprei^eu:  SBem  folt  ber  glcmben,  ber  ba  borfagt,  ^n  gletüben  ber  25 
gantjen  gemetjuen  (S^t)riftenl)et)t'?    Ober  mie  mag  ber  geredjnet   merben  unter 
bic  gemel^nen   i^riften,   ber  bie  (^()riftenl)el)t   nit  l)6ren  miE,  630  bod;  au^ 

9j(att().i8,i7. bem  munb  ber  töar^e^t  gefagt  ift:  '§oret  er  bie  (Jl)riftenl)e^t  nit,  ^0  ^aEt 
^l)n  aly  el)nen  ^ctjben  unb  pnblican  ic.^V    '^ä)  bitt  euc^,  lieben  ^Jtagiftri  noftri, 
tüay  ^et)ft  tjtji  bie  C5J)riftent)et)t  obber  tirc^c?   2)ie  frantjofifd^e  ©orbona?  äöie  30 
mag  aber  bie  felb  C^.ljriftnö  tird^c  fe^n,   bie  iT)et)l  fie  fern  bon  6^riftu§  iuort 

3o().  10, 27.  ift,  ^0  bo(^  Kl)riftuy  bezeugt.  Seltne  ftl)m  iüerbc  erfant  bonn  fernen  fdjaffen'? 

äßl)r  l)e^ffen  e^n  !ird}en,  bie  burd^  gottiy  mortt  gebaut  ift  unnb  burd)  gottiy 

mort  gcmet)bet,  geneert,  crtmgen,  regirt  tnirt,  furtdid),  bie  oE  ^l)rc  bing  au§ 

bem  6uangelio  f(^afft   unb  bon   aEen  bingen   nad)  bem  C^^uangelio  urtcl)tt.  ;•.:. 

3o().  8, 47.  'S)enn  teer  au^  gott  ift,  ber  Ijoret  gottii:  loort',  mibberumb,  'mer  fet)n  nit  l)6ret. 


3  nic^  I>      mex  C      bifc  tueljßc  D          5  „unb"  fefjlt  f)           G  „bo"  fcf)(t  D  8  „bcr 

irf)ttfft,"  fe^U  ABC.'l),  cingcjcljt  narf)  ''JJic(nnrf)tf)on§  „cum  scriptura"          10  oerlüexff  1)  18  fol 

mi  am  C          22  alle  1)          :il  {cij  Al'.C          3:5  „getaut  ift  unnb  buvc^  gottiä  ttjovt"  fc^tt  (.' 
34  „tfyxe"  fe^(t  D          35  uttail  V 

')  eieljc  üben  2.  2<19f. 


(5^tn  @cgcn=Xlrt^et(  Todox  2itt^er§.   ©^u^vcbc  ^^^ilip^j  a)Mand)tf)on2  k.  1521.       307 

ber  ift  ni(^t  Quß  got',  imb  fel)ntemal  bic  firc^  buvcf)y  flottiv  U.iortt  c^cporn  ift, 
i[t  |ie  aucf)  onn  .^tneljffcl  burc^  baffelb  ^u  neeren. 

Cutter  lüirt  euc^  für  eQii  6()riftltdjc  !ircf)e  crfenncn,  tuen  \)fix  gotti§ 
tüort  (eret.  Gr  luirt  eurf)  aber  nit  ba  für  erfennenn,  Jrenn  t)^r  ntt  me^r 
s  benn  etor  totte  imb  garftinge  artitfett  für  bringt.  @r  ^orct  bic  firc§e,  bod) 
nur  bie,  bie  hav  gotti^  lüortt  leret.  S)er  felbenn  erfentniB  untertoirfft  er  fitf;, 
bie  ba  alte  bing  nac^  bcm  gottiö  tnort  bctüigt,  bie  ha  folget  bem  urtetjl  ber 
fc^rifft  uub  nit  ben  Sorbonifd^en  trciumen.  £enn  nia^  für  et)n  gretüel  folt 
fe^n  hk  firc^e,  %o  fie  fic§  nad)  c\)n%  igli(^en  Sorbonifd^en  tretomerfj  contment 

K1  öortüanbelete.  äBitrf)  6t)ameleon,  tnilc§  ^^olt)pn§ !  ^sa,  tüilrf)er  $Protl)enö  tnere 
nianbelbarer! 

S)a  aber  6l)riftUtf  fagt:  'öoret  er  bie  firc^en  nit,  %o  ^aUt  ^^n  al§  e^nenaifattti.is,!; 
Ije^ben  unnb  ^Hiblican',  ^vftv^  nit  lüar,  bo^^  er  bamit  f)at  getüottt,  man  folt  ben 
fdjulbigen  Oortlagen  für  ber  finden  ^    6r  tuollt,  man  folt  t)t]n  mit  Ijeugcn 

IS  ubertüinben,  er  tüoHt,  man  folt  t)^n  urtetjlen  naä)  bem  ge^ot,  fonberlic^  naä) 
bem  (Sitangelio.  f)i)x  aber  öorbampt  l'ntbcrn,  elje  l)l)r  l)l)n  Oor!logt  unb  mit 
f(^rifften  ubir  tüinbet.  -Jiacfete  artictel  on  fd)rifft,  on  üovnunfftigenn  grunb 
fe|t  t)l)r  erfur,  t)nn  lr)ilcl)en  Sutl)er  nit  üorflagt,  fonbern  üorbampt  tuirt. 
2Benn  fc^on  allw  anber  tl)ucl)tig  mere,  ift  benn  nu  allein  eorbona  bic  firc^c, 

■M  ha^  fie  ben  Sut^er  au^  ber  glctübigcn  gcmcljne  tl)at  ^  ^})l)r  foltct  Oortlagen, 
nit  öorbomnen,  5c^rifft  fprurf)  foEt  ijt)r  an^ctjgt  Ijabcn  unb  nit  nadct  artidcl 
erfur  bringen  unb  ba§  urteil  ber  firc^cn  laffen.  diu  feret  il)rB  garumb  alli§, 
tna»  gotlid)  unb  mcnfc^lic^  rc($t  ift,  borflagt  l)l)n  nit,  ubirtüinbct  t)l)n  nit, 
Bonbern  Oorbampt  l}t)n  nur,  -Lllcmlid)  barnmb,  hav  l]l)r  fcl)t  un§cr  lieben  5or= 

2s  bonifc^e  53iogiftri  noftri.  6t],  cy  fdjetne  fid)  ivrandret)(^  ber  Sorbonen,  bie 
^0  unc^riftlic^  narret. 

5lbcr  id)  tt)u  jal)  fet)cr  nerrifd),  ba^liä)  bie  ©orbona  §o  unerf)lid^  t)anbel, 
Bo  fie  bod;  ^u  bißer  tictjt  neio  3lpoftet  gibt.  3)enn  un^er  lieben  ^JJlagiftri 
noftri  fprcdjcn,  fie  folgen  ber  '^Ipoftcl  ej:cmpel,  t)nn  bcm  ha^^  fie  nadele  artidel 

30  on  grunb  ber  fc^rifft  für  tragen,  unb  tnollt  gott,  bay  fie  nit  t)nn  bem  ftud 
altetjn  unfe  bk  ^^Ipoftellnn  furgeben.  6l)riftu»  felb§  |eu(^t  an  ber  fi^rifft 
grunb  unnb  tüil  t)l)m  gcglctübt  l)aben  umb  getjeugniß  tnillen  ber  fd}rifft. 
©.  5^aulu5  louttet  fdjier  eijttcU  frcmbbe  töort,  biVj  ift,  fdjrifft  bcy  ^^Itenn 
Xeftament».    3)er  ^ilpoftcl  prebigt,  tüaS  finb  fie  anber»  benn  fprud;  Pon  6t)rifto, 

X'.  au§  bem  allten  teftament  gcl)olct^  9lu  aber  allepn  ber  epnigen  5orbonen 
fottcn  tüir  glettiben  on  alle  fdjrifft!  !Iret  erfur  au^  ber  5orbonifd)cn  gruben 
^nn  bi^  liec^t,  pl)r  lieben  'OJtagiftri  noftri,  ba^  tüir  fcl)cnn,  ob  folc^  nerrifdj 
leut  aud)  ougen  ober  ftprn  l)abcn!    äöo  Ijabt  ij^r  bas  gelernt,  cy  fet)  ctjun 

1  buvcf)  I)  4  loirbt  otcr  ücf)  I)  (J  crfcnenife  ('  9  naef)  D  10  urrJuanbettc  1) 
ß^amclion  C  12  %a^  a6ev  1^  cv  bic^  nit  AHC  er  bic^  nitt  D  ©ie^c  oben  ©.  270  16  in 
toerjagt  D  21  öctbammcn  C  2:!  „ntirtninbct  l)l)n  nit"  fehlte  .32  umb  ber  gcjeügnufe  1) 
:!•"!  (autcv  ('  :!4  pxch\C[  I) 

20* 


308  ^tn  Urtfjeil  ber  2:^eoIogen  311  5patia  übn  btc  2ef)tc  S^octox*  2utt)et§. 

'^poftoltfc^  erempcl,  Icrc  on  geleugnt^^  für  tragen,  60  auc^  6f)nftii'5  feIB§ 
t)()in  nit  tüolt  QU  fcfjriift  glcUVben  lafjcn'^ 

3)o(i§  hJoUen  [Inir]  bie  ^^poftolifrf)  iinb  Sor6onifc§  t^at  gegen  anbev  fe^en. 

9(PflkfMr,,iff.  Id.  15.  ftct  gefc^rieBen,  ba§  ba  n^art  fnrtragcn  et)n  frag  öon  bem  ge]cl^  ^JJfofi. 

Sllfe  nu  ber  I)el)lig  geljft  bnrd)  manirfjertel)  fpruc^  ber  ']ä)x\\\i  nnb  offentlidjen  5 
ben)et)^ungen  unb  hjunberljcljc^cn  f)atte  Bebcnt,  ba§  bie  :^et)ben  nit  folten  mit 
betn  gefet;  ''JJiofi  Befc^lneret  toerbenn,  i[t  ber  6efd)Iu§  Don  ber  felBen  frei5f)el)t 
gefc^el)en.  §ie  frage  id)  euc^,  (ieben  ^Jiagiftri  noftri :  äÖiMje  tonnbertjetjc^en, 
tüildje  fpru(^  ber  f (grifft  ^aBen  cuc^  trieben,  u6ir  £ut()ern  Iju  fprec^en?  äßie  hiol 
tviv  auki  ben  Ijeljc^en  nit  let)(^tli(^  gletnben  iüoKten,  allel)n  ber  f(^rifft  InoHen  i" 
tüir  glelubcn.  ,3wni  anbern,  ba  lüurben  anf3erluelet,  bie  ber  ^ilpofteln  BefdjUif^ 
mit  leBenbiger  [tl)ni  bredjten  unnb  ben  glattiBen  ber  ürcfien  Beftettigeten.  ^^^r 
aber,  Iren  fc^idt  t)!^r  an^  l^n  ben  firdjen,  ber  ben  grunb  etin*  mel^nnng  l)l)nenn 
auflege?    3um  brüten,  tf)etten  fie  baljn  eQn  fold)  (vpiftel,  bart)nnen  fie  et)n 

flivBicö.  15, 28.  fürten  be§  ^et)ligen  gel}|tiy  ge^eugniy,  nnb  fd;rieben  al^o:  'S»  ()att  bem  l)el)ligen  ^^> 
getjft  unb  unfe  gefallen  ac'    ^J)t)r  aber,  Inaö  füret  l)^r  für  et)nen  get)ft  et)n^ 
m.'^Kh.  ,|)oret  boc^  el)n  mall,  t)l)r  tah)ben  fi^langen,  lna§  für  et)nen  gct)ft  fnret 

l)f)r  |um  ^eugen  eJnrer  lere  an  bie  ganl^en  inettt'^     3)ie  5lpofteln  fnrten  eljn 
ben  geljft  gotti§,  9lemli(^  ba^  t)l)nn  bnrd§  bie  fi^rifft  !nnb  tnar  ber  toitte  be§ 
liet)ligenn  gei)ft§:  fjo  tnar  aui^  ben  ürd^en  fnnb  ber  gel)ft  l)nn  ben  5lpofteln.  20 
äßay  folln  lüir  bon  elurm  gctjft  Ijalten  ?     3Bl}e,  Inenn  ^mant  aii:}k  ^u  cud) 

9(pflfcf).i9,i5.fpre(^,  toie  ber  in  ?lct.  Slpoft.  t:^et:  'S^efum  !en  iä),  ^au.  tnet)^  ic^,  h)er  fetjt 
aber  'i)i}xV   2ßl)e,  ba§  bie  ^Ipofteln,  n?ie  inol  fie  be§  f]el)l{gen  gct)ft{§  ge^eugni? 
fureten,  bennod)  fid^  liefen  bnncfen,  e^  tnere  nit  gnug  inn  fo  groffer  fairen  et)n 
bloffe  ©piftel,  fonbern  tl)nn   bottfc^afft  ba|u,  bie  bo  bie  ürc^en  beftettigeten  25 
mit  bieten  prcbigenn !  %[^o  Inollen  bie  ürd^en  ilU  lebcnbige  prebigit,  nit  fc^rifft= 

i.*pcti-.3,i5.(ic^  befc^lufe.  Unb  -^^dxibj  teil,  ha?^  hk  föf)riften  foUcn  gefdjidt  fel)n,  nrfad) 
^n  geben  t)l)r^  glatubenö.  2)affelb  fobert  i^t  ane^  üon  enr^  bie  ganl^  loellt, 
lieben  'DJtagiftri  noftri. 

C^^y  ift  fc^on  Imbor  fnnb  getncfjcn,  \va§  5pori§  l)ielte  l)n  t)l)rer  ft^nle.  30 
(Sluer  bnc^er  finb  für  f)anben,  (Sn)r  fc^ul  bifputation  finb  anc^  fnr^nben,  i^t 
ober  fobbert  man  grunb  unb  urfac^  ber  felbenn  emrer  lere.  S)enn  bi^e  etnr 
articfel  Inibber  ben  l^uf^er  t)ette  InoE  et)n  finb  t)nn  bcutfc^en  lanben  fnnb  ju 
fammen  lefeen  an^  bem  ©abriet  ober  Scoto:  fo  gar  iftö  on  öorporgen,  lüa§ 
5pari^  ^eltt,  aber  borporgen  ift§,  n^arumb  fie  alfo  ^etlt.  l^ut^er  begerb  nit  3-' 
3n  miffen  elür  lere,  fonbern  ben  grunb  elnr  lere,  \v\iä)c  er  on  ^toetjffett  nit 
borlDirfft,  luen  er  fie  nit  jubor  n^ifte.  Unb  boy  got  Inolt,  l}()r  fdjludjt  l)n 
eh)r  l)er^  unb  bcbed)tet,  ba§  IHttl^er  mit  ben  bingen  umbgoljt,  bie  biet  3n  gro^ 


3  „lütt"  fe^tt  ABCD;  in  ber  ^Porlage  „conforimus"  10  getauten  Jnoüen  D  14  „fie 
batju  el)n"  fe^tt  (;  IT»  aeüönuft  1)  l)einge  IJ  19im('  20  bcv  tivc^cn  D  24  gr offen  D 
20  t)ii  ('      (ctienbigc  ^ircbig  1)  -11  öcrtoiirff  D 


(?in  öcgcn=Urt^etI  2~octor  Sutfjer?.   ©c^u^rebc  ^^^iCtpp  5lIeIanc^tf)on-5  ic.   1521.       309 

fein,  hav  man  barl)nncn  foüt  bcr  f)of]cn  fcfjiilcn  311  ^4^avi§  ober  l'utt)crn  Qlcinbcn 
on  Be^cugniy  ber  fcfjrifft.  ^lüe,  btc  ^>.'utl)cv  an^angcnu,  bie  t]ongen  barunib  an, 
boö  [ic  id)cn,  lt)ic  er  ntenfcfjen  gcfrfjtDC^  furtoirfft  unb  nicfjtS  anberS  bcnn  bie 
!^c^ligeu  fdjvifft  Icret:  bie  fctbcri  Incrbcn  cucf)  anä)  glclubcn,   lüenn  fie  fe()cn 

5  iüerben,  ha§>  i)f)r  mit  ber  fc^rifft  [ttjmmct.  2^cnn  {Sl)ri]"tum  fobbcrn  fie,  betjbc 
öon  fiut^ern  unb  öon  eu(^. 

?)()r  loft  eucf;  bunrfen,  l]f)r  fiabt  bü'3  fet)ttcn  fpicl  Inljc  Tatiib,  alB  ber^imose, ö. 
propljct  fagt.    5Ibcr  i)f)r  fingt  nnb  fpilt  cnd)  atleQn,  ba]n  bleljbt  X)i)x  bal}cl)men. 
l'ut^cr  §at  fe^n  feitenfpiel,  ba»  ift,  fct)n  lere  bem  gonl^en  ß^rifttidjen  freljfe 

1"  bclncrb  mit  tuiftt)mmnng  bcr  fcfjrifft.  ^a  ficfjt  bie  6f]riftcn  nicf}t§  an.  3r^l)r 
finb  lllagiftri  noftri,  Inir  finb  ^parißcr,  luir  finb  SorOonifcf) ,  luir  finb  bie 
mutter  aÖer  feinten:  benn  ba^  fein  el)ttc(  nnnu^e  namen,  gegen  U)i(cf)e  Sentfc^ 
lanb  foft  l]l)nfurt  ift  totnb  lnorbcn.  2^rumb  %o  rab  icf)  encf),  luolt  il]r  bi^c 
etor  nncfjrifttic^  macfcl  entfd^ulbigcn,   %o   legt  an%  grnnb  unb  urfadj  cturB 

1-.  urtetjly  ubir  htn  £utf)er.  .Spaltet  gegen  be?  Sutf)ery  fc^rifften  nit  ctor  (crcn, 
fonbern  mar^ct)cf)cn  unb  urfunb  clnrer  leren.  60  fet)  benn,  hat^  \)i)X  nit  inoEt 
für  G^riften  Icut  gebauten  feijn,  borfteret  et)n  mal,  burct)  tüaBcr  gct)ft  ber 
8ut[)er  Oorbampt  fet)  öon  htn  Sorbonifc^cn  '^Ipoftcttn :  bcy  gcmarttct  fcn  cnc^ 
nit  üUcin  ber  gan^  Ö'f^riftlicfic  fret)^,  fonbern  fobert  aurf)  anß  mac^t  nnb  rec^t 

•-■0  bcr  6t)riftlid)cn  pflicfjt,  ha?^  l)!)r  Icret,  iDarumb  t)i)x  ct)n  iglic^ö  üorbampt  f)at. 

Unb  haz^  idyj  cpn  enbe  macf),  lüill  ic^  ijun  el)ncm  obber  ^meljcn  ftuctcn 

an^et)cf)cn,  tDiiä)  et)u  unöorftanb  bcr  ^eljligen  fc^rifft,  tüilc^  e^n  unc^riftlicf) 

bing  fep  Ijnn  Sorbona :  bcnn  aufs  biegen  mag  man  (cidjtlid)  bon  allen  anbern 

richten.    2utt)cr  l)at  al^o  Don  bem  frcljcn  Inillcu  gcfcfjriebcn,  bac^  er  on  gnabc 

^•5  nichts  Dormuge  bcnn  funbigen,^  unb  baö  ift  tenblic^  unnb  fc^Iec^t,  fo  man  bie 

fcfjrifft  anfibct.    Xenn  al^o  fagtS.^^au.:  'Xec^  flepffc^cc^  tüiÜe  ift  ct}n  fct)nb=müm.  s,  7f. 
fc^afft  mibber  gott.     Xenn  er  ift  gottii?   gepotten  nit  untcrttjcnig  unb  fan 
ou(^  t)^nen  nit  untertf)enig  feljn,  unb  bie  ^m  f(eif(^  finb,  funnen  gotte  nicf}t 
gefat(en\   unb  ;^sof)an.  1.  'Sic  ba  nit  auß  btut,    nocf;    auß  bem  luillcn   bc§  Soo.  1, 13. 

30  fleifc^y,  noc^  au^  bem  Itiitlen  bc'j  mcnfctjcn,  §onbcrnn  auß  gott  geporn  finb', 
unnb  S.  5lug.,  bcr  fc^rifft  fotgenb,  Icret  auc^  ha^  fclb  luibbcr  hk  ^^elagianoy, 
baö  ift,  iüiber  bie  Sorbonifc^c  fop()iften.- 

5tbcr  ülf)ic  fteIXen  firf)  bie  Sorben,   al^   fcf)cn  fie  bie  fc^rifft  nit,   unnb 
cntfd)ulbigen  S.  'ilug.  mit  epncm  rechten  Sorbonifcfjcn  gcfcfjmc^,  t)nn  tüildjcm 

3>  troE  aUctjn  mon  begrel)fft  bie  Sorbonifdjc  blinbf)cl)t,  unb  ift  t)^e  3U)el)ffc( 
gelücft,  ijnn  maBcrlct)  fc^rifften  obber  fünften  ^^^ari§  geübt  fet),  ba§  fol  biß 
fturf  offenbar  mad)cn,  bartjnncn  flar  crf(^et)nct,  ha^  tcijner  t)nn  ber  ganticn 


14  „cror"  fe^lt  C  lö  galten  D  25  funbtltc^  1)  26  Sont  D     ^aidns,  CD 

32  fotBonift^en  1)         34  Stuguftin  1)      „Sorboniic^en"  bi-j  „bcgre^fft  bie"   fcf)lt  C     weldficnn  1) 

*)  ©te^e  oben   £.  2><S.  '-)    ^non  uno  loco"    tu  bcv  Vorlage    (;at  bcr  ilbcric|?er 

auegelajfen. 


310  (^iit  Urtljeil  ber  2(jCü(oflcit  ,^ii  ''^cixbi  über  bic  i-e()vc  S^octor  ßutljer». 

Sor6ona  )'el),  bcr  bo  ?lui^iiftinitm  I)cttc  angcrurt.  2ßa§  fic  l)iiu  ber  fdjritft 
Dorniugcii,  ift  (eid)t(icf)  Im  crmciicii,  Sljntcmal  fic  ':Jlugii[timim,  bcii  gcnicljuen 
Icrcr  unter  ben  5If)cologcn,  itit  f)a6cn  geicf)cn.  D  3^^eologcn,  o  Sorbona! 
iHugufti.  (fagcn  fic)  tncnn  er  öon  bcr  gnnbcn  bifpittirt,  baS  bcr  frei)  tniUe 
omi  giinbc  nic^ty  gutö  tf)un  mugc,  §o  rcbt  er  nit  Don  ber  rcdjtfertigcnbc  ^ 
gnabc.*  D  6linbt)et)t  aller  bünb()ct)t  iinh  cl)ttel  Bltnbl]cl)t !  $öon  tüildjcr  gnabcn 
rebct  bocf)  bcr  fetb  man?  2)a  er  f(^relj6t,  Wie  ber  ^pelagiuy  ^o  offt  l)nn  bem 
mortlin  gnabe  l)ab  r)t)n  unb  I)er  gcn)anc!t,  bezeugt  er,  hau  er  f obere  bic  rcrfjt 
fertigenbe  gnabe  ober  ben  ()el)tigen  gel)[t,  ber  bnrd)  goffcn  Inirt  inn  bic  fjcrljcn 
bcr  rei^tfertigen.  £)ie  notnrüd^en  gnabcn  furlüirfft  er  offcntli(^,  bic  ^onber^  lu 
ti(f)c  gotti§  I)u(ff,  ba  bic  ©orbonifi^cn  öon  fagcn,  fcnbt  er  nit. 

Unb  ba§  inir  bie  facf)  ijm  grnnb  crmcffcn,  58it  iä)  endj,  6orbonifdjC  ©orben: 
äl>aüon  nennet  t)^x  fie  bie  rcd)tfcrtigenb  obbcr  bie  genehm  mai^cnbe  gnob?  ^\fty 
nit  tüar,  'Sabon,  ba^  fie  allein  fcl),  bie  ha  Oorfnnc  nnb  t)orct)nigc  mit  gotte? 
©30  aber  bem  al^o  ift,  marnmb  crtii^tct  t)l)r  bcnn,  ba§  on  fold;c  angenct)m  15 
mac^enbe  gnabe  got  ettüaS  angenehm  fei)'?  ©tre^tten  bo(^  toibber  fic^  fclb 
elür  niort  nnb  lere:  ben  namen  bcr  gncl)m  madjcnb  gnabe  nempt  t)l)r  auff, 
unb  fct)ne  bebeuttung  nempt  l)f)r  nic^t  auff.  1)oä)  laft  unfe  fef)cnn,  auff  tuildjc 
h}ct)^  5tug.  brauch  be§  tüorttlc  gnabe.  ^ä)  moi^t  fct)n  ganlj  bud)  be  ©pi.  et 
ßit.  ^er  fi^rctjbenn,  benn  e§  ift  !et)n  blatt,  ba  er  nit  ber  gnabe  gch3ef)net.  20 
5tber  bi^  ftnb  fc^nc  tnort  cap.  4  be  fpi.  et  lit. :  'üßo  ober  ber  I)cl)lig  gc^ft  nit 
()ilfft  unb  cl)n  bleffet  an  ftatt  bcr  bo^cn  begirbc  cl^nn  guttc  begirbe,  ha^  ift, 
gotlid)  liebe  buri^  gcuft  l)nn  unsere  r)er|en,  für  Inar  ^0  gcfc^i(^t§,  ha^  bi^ 
s'.aiiou^'i'uS^Kl-  ^11  fottt  nit  begcren,  \vk  tnoH  cy  gutt  ift,  nur  mc()rct  hci§  bofj  bcgir  n-.'^ 
Dtöm.  7,7.3Son  ma^cr  gnabcn  rebct  er  alt)ie,  feo  er  offentlid)  fagt,  man  mug  onu  gnabe  25 
uid)t§  benn  funbigen  ?  ^ft§  nit  tnar,  ®r  nennet  {)ie  hu  gnabe  bic  gotlid^  lieb, 
l)nn  unfjcr  I)erl?  burc^goffcn?  Unnb  ^f)r,  ©orbonifd^cnn,  tnaS  nennet  l)f)r 
anber^  gnabe  bcnn  bic  gottid^c  liebe? 

Siebet  laft  mi(^  bod)  ha§  bon  eud)  ertncrben,  ha^  t)l\x  -ituguftinum,  iä) 
fag  nit,  aber  unb  aber  Icf^et,  §onbern  nur  ctjun  mall  anfcbct.  S)cnn  cö  ift  30 
Iclju  blabt  brtjunen,  ha§  clorn  l)rtl)um  nit  ftraffc.  ^^m  !>.  cap.  füret  er  ben 
otüm.  3, 22. 3lpoftel  el)n,  Don  bcr  gnabe  rebcnben,  ba  er  fagt:  '©otlic^e  gerec^tic!cl)t  Inmpt 
bnrd)  ben  glalnbcn  ^s()cfu  6f)rifti  Xjn  alle,  bie  bo  gletüben'.*  yjiugen  bie^e 
lüort  auc^  ge^iüungen  tücrben  auff  bic  naturlidjen  gnabcn   obbcr  feonbcrlid^e 

4  mugufttnuä  1)        11  fagt  \)        12  fotionifd^e  C       18  rechtfertigen  1)        19  ^lugiiftinuä  D 
ba^  I)  20  gebencfet  l)  22  ein  Hofet  V  einWajjet  D      ioic  1)      gut  C  24  nu  0 

tegirb  1)  25  iooBerle^  D  26  gc  C  31    19.  ABCD 

')  <Sic()e  üben  ®.  288.  -)  August,  de  sjjiritu  et  Jitera  cap.  4,  Migne,  Patrol.  Lat. 

toni.  XLIV  ©p.  '204:  ,Secl  ubi  sanctus  non  adjuvat  Spiritus,  inspirans  pro  concupiscentia 
uiala  concupiscentiam  bonam,  hoc  est,  charitateni  diftundens  in  cordibus  nostris;  pro- 
fecto  illa  lex,  quamvis   bona,   äuget  prohibendo   desiderium  malum".  ')  August. 

1.  c.  cap.  i),  Migne  1.  c.  <Bp.  209. 


(5in  @egen4lrt^etl  S:octor  Sut^er^.   ©dju^rebe  5pf)i(tpp  ^Rclanc^tfjonö  ic.   1521.       311 

'^ulffc?  €  i)i)x  gvobcim  fluide  uiiiib  redete  Sürbontfdjc  'JJingiftri  noftri,  \vn 
totH  Ijljnfurt  g(ch)6cn,  ba§  t)t)x  äugen  obbcr  öornunfft  obbcr  ()l)rnn  f)a6t,  bic 
i)f)v  i)un  foWjcm  tlaxm  licdjt  §o  unöorporgcii  bitnb  fcl)b  unbt)irct!  ^rf)  6e^ 
gmibcn  unb  gitnft  üorJüunber  miä)  i)k  ntc^ty  ^o  faft,  a(B  baö  l)nn  ber  ganzen 

5  SorBonifcf}cn  facultet  k\)mx  t[t,  bcm  S.  5IugufttnB  mcljnung  bclouft  ift,  bog 
aiicf;  luol  bitt  cl)n  lüQr|et)cf)cu  fel)n  mag,  bai-  bi^  6uc^  fct)  dort  eignem  obbcr 
^toccn  fop()i[tenn  an'^  gclaffcn,  unter  bcni  namcn  bcr  fncultct  erlogen. 

5lit  mef)v  rebüd'cijt  betrieljfen  bieBc  frantjofifcfjc  Sorba  l)nn  bcm  urtcljt 
über  bie  lere  3.  3(mbrofü,  5o  e§  bodj  funb  tft,  tücr  er  aud;  ift,   ber   ba^ 

1"  budj  bc  2}ocat.  gen.  gemacht  tjatt,  hai^  er  l)nn  gank^r  btfputation  bamit  nmb= 
ga^t,  ba^  funb  fei),   )xu>i  on  gnabe  gefc§td)t,   unnb  tiorfterct  fic^   felb.  Hon 
tt)a§er  gnabe  er  rebt.    Unter  anbern  fprud§cn  füret  er  and)  ben  etjn,  ber  ijnn 
(vpift.  beb.  auB  .öieremta  gefurt  lutrt:   '^c^  tüill  mcl)n  gefefe  geben  l)nn  t)t)re  Jc"r."8?uf ' 
ijnnnjcnbtgy  unnb  ijnn  l)f)r  l]cx^  \viil  iä)  Cy  f djret)ben' :  ^  lütlc^g  ^o  gar  ntt 

i-'  mag  ge^toungen  Irerben  auff  bie  8orbonifd)  ßonber  ^ulff  obber  ouff  natürliche 
gnabcn,  ha5  auä)  fel)n  fpruc^  ber  fc^rifft  ^o  ebgentlic^  befc^ret)bt  bic  gnabe, 
bk  unB  burd)  6f)riftum  geben  ift,  tüilc^c  l)br  nennet  bic  gnem  mac^cnbc  gnabe. 
^lü  mel)nn  ic§,  fe^  ei  !(ar,  tt)ie  Sutf)er  5(ug.  unb  5lmbro.  gefurt  ()at,  unb  hjte 
tnetjB  bie  Sorbona  fet),  bie  tcir  all)ie  begrcljffen  ^o  groblid)  ijrren,  bai:  aiiä) 

■jo  noc^  nie  bic  l'oöoner  unb  (ioüncr  %o  grob  genarrt  tjaben.  D  bav  unfeligc 
francfretjd),  bem  cy  baf)t)nn  !omen  ift,  folc^  urtel}ler  unb  folc^  rii^ter  t)nn 
^eljligen  fachen'  ^u  ()abcn,  bk  lüirbigcr  tücren,  ba§  fte  ^e^mltd§  gemac§  fegten, 
benn  ba's-  fie  bie  fc^rifft  banbleten. 

'2luB  biBcr  metjnung  bom  fretjcnn  milicn  flieffen  nu  bic  bing,  bic  l'ut()cr 

2.".  bon  bcr  icto,  unb  cnblid§  alti»,  tüas  er  öon  ber  puB  gef(^ricben  f)at.  Unb 
0  tüir  cicnben,  bk  \v\]x  faft  t)nn  bier  bunbert  jaren  fcbncn  lerer  gcbabt  l)nn 
ber  6f)riftenf)el)t ,  ber  bk  rc^tc  cljgcntlidjc  JncijB  ber  puB  bette  befdjrieben. 
ßtlic^  ftnb  betrogen  mit  ertic^ten  retnen,  ctlidjcr  getoiffen  finb  geftodt  unb 
geblockt  mit  bcn  gcnugtfjuungen.    9hi  bflt  nn^  tiu  Ic|t  gottiS  barmbcrbtdcljt 

3u  angefcl)cn  unb  fernem  üold  ba^  Guangelium  offenbart  unnb  l)at  auff  gcrid)t 
l)^re  gett)iffcn,  bic  er  beruffcn  Ijat.  So  bu  fragift,  lüay  nu|y  £utl)er  bcr 
firc^en  tfjan  ()at,  baz^  t)aftu  f)ic  l)nn  bcr  fumma.  (5x  Ijai  e^n  rechte  h.iet)B 
ber  pu^  gelcrct  unb  an^cQgt  bcn  regten  hxauä)  bcr  facramcnt:  bay  bcljcngcn 
mt)r  öieler  geJuiffcn.    ^d)  Inil  aber  i|t  nict)t  Oou  ber  incif}  bcr  puB  obber 

a.i  facramcnten  bifputirn,  benn  biBc  Sorben  Ijaben  l'utljcrn  nur  oorbantpt,  nit 
ubir  iüunbcn,  linbcr  mit  Oornunfft,   nodj  fdjrifftcn,  unb  £utl)ery  (ere  bcftcbt 

1  Ito^en  L)     \,'Boxboni']ä)c''  fe^It  D  2  „obbcr"  öor  „Uornunfft"  fe^Ü  1)  '>  i2ov= 

fiontf^c  C     gont  1>         (>  luot  bifcä  e^n  I)  12   rebc  1)  14  irc  1)  15  „bic"  fcl){t  1) 

18  c§  i'e»)   Itat  D       ^lugufttim»  1)  ^ImBrofiu»  1)  20  Souancr   1)  23    „fic"   fc^U   1) 

27  id^tiebcn  C  28  ctbic^tem  l)  29  gc^tagt  l)  30  offenfiai-cr  1)  31  nu^c§  C 

34  „bcr  pu6"  fe^tt  C 

')  De  vocatione  gentium  lib.  I  c.  3,  Migne,  Patrol.  Lat.  tom.  XVII  Sp.  1082. 


;312  ö'tn  Urtf)et[  bcr  2()coIügcii  311  4-^arie  übcv  bie  8e()rc  2:octor  ii'iitljeri:. 

iiutuciiglicf;  uiib  unbclticglicf) ,  nit  nllcl)n  luibber  bi§c  Sorben,  fjouberii  auä) 
luibber  bic  furftcu  bcr  finftcrniB.  SBcrbcu  fic  aber  mit  fcfjrifftcu  6eftrcl)tcii, 
lüQö  i'utt)cr  gelcrt  f)at,  iDotlen  tnir  un§  nit  fcumen  ^u  tnccrcn.  Xcnn  bi^c 
i'utlicrö  lere  öon  ber  pn%  foH  mir  noc^  au%  mct)ncm,  norfj  au^  cl)niger  gleiu^ 
Bigen  f}cr|en  nit  ^lüingen  Ijrgenb  el)n  gelüaEt  ber  ()el{en,  Sdjlneljg  benn  el)n  5 
Sorbomf(|e  obber  ^Papiftifc^e. 

^-l^on  ben  gefe^en  unb  Goncilii',^  ift  nit  not,  aber  tut  öor  mancn,  bie  lücl)l 
tüir  broben  bcn:)el)fiet  Ijciben,  hai^  l'nt()er  mit  ben  aitten  eljni^  i[t.  Torf)  ha^i 
man  fe^c,  tnie  bic  Sorbonijdje  joplnften  ^0  turftig  bic  gotüc^en  gepott  a6ct()nn, 
iDoUcn  tüir  Inibbcr  branff  f nmmen.  Sic  fpredien :  3)qö  gcpot  öon  nadjlaf jnng  v> 
ber  rad;e  ift  al^n  befc^lrierlicf)  bem  (if)riftlid)en  ge|"c|§,^  C  ber  nnc§ri[tlid)en 
fopf)i[ten,  hk  bc§  gcfet»  bcfi^tüerung  crmcfjcn  naä)  bcr  p^ilofopt)ia  5lriftotcli§. 

5>j?'f."5,'2i:^[t'j  nit  auc^  el)n  befc^tücring  bcr  natnr  baö  gcpott  '2)n  fwttt  nit  begercn'? 
"'"■  ^'  ^'  So  ^or  ic^  njoU ,  e^  ift  ab^utt)nn  noc^  mcijnung  bcr  Sorbonifdjcn  fopt)iften. 
60  ift  Qud)  befc^tücring  ha§  gefe^,  gott  to  lieben,  Inolon,  ^0  laft  e§  un§  Qbe=  i> 
t^un.    £)  unfinnige!    C  unc§riftli(^c  leutt!    G§  gc^^ct  cuc§  an,  ha§  G^riftuy 

2JJüui).  5, 19.  fogt :  *2ßet  cpnf]  öonn  ben  flc^niftcn  gcpotten  aufloffet,  foü  ber  tlcijnift  feljn 
t)m  l)l)melrel)d)\  6l)  inarumb  l)attet  l)t)r  andj  nit  biffen  fljnn,  ha  \)i)x  ^0  öiel 
gcfe|  machtet  öon  ber  gnugt^unng'^  Sinb  fie  nit  auc§  befd)n)erlid)  bem  ge= 
toiffcn,  ba§  an  t)^m  felber  gemarrtert  ift?  Ubir  ha^  crbendt  l}f)r  nur  nclo  -20 
befc^mcrung,  unnb  bie  ba  Oonn  got  finb  auff gelegt,  tf)ut  l)l)r  abc.  'Jicd)t,  alfo 
folt  i^r  bie  fc^rifft  ber  propt)eten  erfutten,  2)en  funber  ftcrden  unb  ben  gc= 
redeten  betrüben.  2)ay  id)  aber  oicl  bing^  ubir  gcljc  unb  furljlid)  lere,  (S§ 
ic\)  gcpotten,  bo5  tnir  nit  rac^  fudien,  unb  nit  eljii  rabt,  ift  !lar  ber  fprud; 
i.isoi.  6, 7.5pau.  1.  6or.  C.  '5tu  ift  oEer  bing  ba§  et)n  funb,  ha§  tjf^x  ri(^t§  "^enbclt  unter  25 
euc^  !^abt\  3ift§  aber  funb,  fepnn  gutt  am  gcrid)t  tuibber  tiu  l)olenn,  §0  ift§ 
!ct)n  ^lüc^ffcl,  Ca  fe^  gcpotten,  nit  rad)  fudjcn. 

2)cr  bing  Ijab  iä)  bid),  (^()riftlic^er  le^er,  iDotlcn  Normanen,  ha^j  bid) 
öon  Snt^er»  lere  nit  abfd)red  bcr  Sorboua  anfet)cn,  mild),  mic  tuclj^c  fie  ift, 
tjaftu  auB  cljncm  ober  ^mcljen  ftudcu  bormerdt.  ^^lu§  bi^en,  bic  ic§  angc=  ao 
^cl)gt,  magftu  bic  anbern  ermcffcn.  Xenn  Sorbona  ift  Sorboua.  6l)riftum 
foltiftu  e^e  unter  ben  Injmmcrlcutcn  finbcn  benn  t)nn  bi§em  öold.  G-ö  loill 
§iufurt  bir  tut  ftcl)en,  hav  bu  mit  mir  foberft  urfad^  unnb  grunb  Don  ben 
5partfcrnn  i)l)r'^  urtcijli?,  milche,  ^0  fie  au^  laffcn,  luollcn  mir  Oon  bem  unfern 
aud)  h3et)ttcr  reben.    3.^alc,  Iju  äiJittemberg!.    1521.  ^  35 


1  bifet  D  2  fieftfetjtet  D  12  fcfjlucriitg  ABC  15  atitliun  D  17  jc^  1) 

lOuitC  21  tcidOcrung  ABC  25  ^Jauü  1)  :50  ansengt  1)         34  ben  D  :35  ©tatt 

„1521."   „©ebrurft  im  jj;ij.  jor."    U 

')  ©ie(;e  oben  S.  284. 


igJSB^gSS^SSSÄ^SS 


Themata  de  Yotis.' 

1521. 


». 


►n   bcr   8ct)nft   JU\  bcn   d}riftlirf)cii  3(bet"    Tjattc  l'utljev  unter  bcu   ciucv 
iUcforiitatiDU  bcbürfttgcii  Stücfcn   hd  fivc^ltd)en  lC'c6cu§  audj   btqcutöcn  Safeiiuöcu 
I)ci-l}DrgeljDl)cn,  nad)  trclrijcn  Befttutmte  '4>i'i-l"oi^ei^   huxä)  ein  ©clübbc  auf  'i'ebenegeit 
5um  (Föübüt  öerpflic^tct  würben.     «Solche  ©clübbe  öerpflid)tetcn  cinerfeit§  ben  Glcrue 
Dom  Su'bbiafonate  an  aufreärtv,  anbcrer)eit§  alle,  tr)eM)c  [td)  bcm  f(öfterücf)en  Sebcn 
Ifibmcten.     'Ollit  befonberem  5iad)brud  I)atte  fid)  2nit)cx  ^unädift   ber  '^^farrcr  an= 
genommen.     iS'^r  gtanb,  fo  urtljcilte  er,  beruljte  au]  ö5ttlid)cr  Stiftung  nnb  mar 
für  bie  ^irc^e  not^menbig,   mät)renb  ba§  Älofterlefien  öon  53bnfc^en  erfonnen  War 
unb  ber  gleidjen  93ebeutung  für  ben  J^ortbeftanb  ber  d)riftüd)en  C^Jemeinbe  entt)eT)rtc. 
So  tonnte  i^uf^er  Don  bcn  ©etübbcn,    bnrc^    bie   ber  'lltond)   fid)   gebunbeu  Tjatte, 
junäc^ft  ha^  llrtljeil  fällen,  ha^,  mer  \\ä)  felBft  eine  ^ürbe  auferlegt  f)aBe,  fie  nun 
aud)  tragen  möge.     @(eid)mofj(  fa^te  er  and;  je^t  fd)on  eine  Üteform  bcö  Äitofter= 
lebens  inö  'Xugc,  burd)  meldje  fünftigT)in  aud)  ben  ^lllond)5getübben  i^rc  auf  !!?e6en5= 
jcit   binbenbe  ^raft   genommen   werben    folüe.     iUet   bringenber  aber  erfd)ien  djui 
eine  öeWiffenSentlaftung  ber  '4>farrgciftlid)feit  ^u   fein,     ^^ier  jei  ja   bie  l'age   bie, 
baB,  wer  nad-)  göttüc^cr  Crbnung  'ipfarrer  geworben  fei,  babei  ^ugleid)  burd)  päpft= 
Iid)ey  Cvjefe^,  nid)t  burd)  eigne  freie  Jföaljt,  unter  ein  (Fölibat^jod)  geftellt  fei,  bae 
no(^  ba.^u  apoftolifc^er  ?(norbnnng  bireft  ^uwiberfaufe,  unb  fo  feine  5i"cif}tnt  Verloren 
l^abc.     t^m  biefen  alfo  burd)  Sa^ung  gefned)teten  ©tanb   forberte  er  nid)t   allein 
Don  einem  fünftigen  „d)rift(id)en  (voncit"  bie  ^^(uff)ebung  bcr  beftcf)cnben  Gö(ibate= 
üerorbuungcu   unb   ertljciltc    nid)t  nur  bcn  ::liatfj,  fortan  bei  G'-mpfang  ber  3Bcil)cu 
ben  3?ifcf)öfen  ba^  ^eufc^t)cit5gelü6be  ,yi   Ijerwcigcrn   ober   bod)    eö   nur   mit   einer 
bie  greifieit  Waf)renben  6infd)räntung  .^u  (eiften,   fonbern  er  ging  aud)  noc^  einen 
Schritt  Weiter:  er  crtf)eilte  alle  bcn '4•^fürrern,  We(d)c  jur  >>it  im  Cvoncubinat  lebten, 
ben  Öcwiffeuöratt),  biefen  getroft  in  eine  (yl)e  um^nwanbcln,  uuaugefcl)en,  wa^  beä 
^apftö  ßefe^   ba^u   fage.     ^cn    übrigen  (^)eiltlid)en   uwlltc   er    „uu'bcr  rattjcn  nod) 
wel)ren,  e^elid)  ,^u  werben  ober  obne  SSeiber  ,^u  bleiben";  er  wollte  baö  einer  „gc= 
meinen  d)riftlid)en  Crbnung  unb  einee  jcglid)eu  beffcren  '-iverftanb"  aul)cimftcÜcn. 

'I  SBit  luiiljlL'it  bteien  uon  Viitl)cr  feUift  niu-idüciibcteit  iitet  (bc  illn-tte  II  B.  i>2}  beljafc- 
ÜQter  Uutcrfdjcibung  uoii  bcr  muljfoliieiibcu  Sd)vift  De  votis  monasticis  Martini  Lutheri 
iudiciuni. 


314  Themata  de  Votis.    1521. 

5£)amit  "fiattc  !^iitljcr  bcu  ^(nftojj  ,^1  praftifc^cii  fird)lid)cn  '"Jleucruugcn  gegeben, 
bic  ntd^t  nur  neue  6onf(iftc  mit  ber  be[tel)cnbcn  fivd)ltd}eu  ©ctralt,  fonbcrn  aud) 
neue  princtpielle  Ch-örtcrungcn  ber  grogc  nad)  beut  iKed}t  unb  ber  Äraft  ber  ^e= 
(ü6be  nad)  fic^  ^ie^en  mußten.  33eftiniinte  Ch-cigniffe  nötfjigten  l'ut()er,  fid)  in  bic 
alfo  in  ^etuegung  ge6rad)te  ^laa^c  innncr  nteljr  ^n  öevtiefen  unb  al§  öffeutlid^er 
33erat^er  ber  ©eiriffen  feine  Stimme  tueitcr  Dernel^mcn  ^u  laffen. 

<£i^on  in  ben  erften  Sßocf)en  feinc§  3Bart6nrganfentt)a(tc§  erfnl^r  er,  ba^  ber 
üon  ber  3Bitten'6erger  Uniüerfität  nad)  .ÜemBerg  üücirte  ^^sropft  Sart^olomaenö  3?ern= 
t)Qrbi  (auö  ^elbfird))  ben  C^ölibat  abgefc^üttelt  unb  ein  2öei6  genommen  ^atte. 
©r,^6ifd)of  3nBrcd)t  Verlangte  barauf  öon  Äurfürft  griebric^,  ba^  ber  fc^ulbige  ®eift= 
lid)e  ficf)  üor  feinem  (^eridjt  beranttt?ortete;  ber  J^ürft  aber  übergab  bie  Sad)C  üDr= 
erft  einer  Unterfuc^ung  unb  23egutad)tung  ber  3Bittenberger  ^u^'iftcn.  So  fanb 
9}leIanc^t§on  ©elegent^eit,  für  ben  iöef tagten  unb  in  beffen  Flamen  eine  !:yertt}ci= 
biguugsfdjrift  auf^nfe^en,  bie  alöbatb  lateinifci)  unb  beutfdj  in  bie  Cffentlic^feit 
aueging,  -ßier  mies  er  ^nbörberft  nad),  ha^  göttticl)ee  3ied}t  bie  '4.sriefteret)e  gcftatte; 
bie  ■ßir(^engefd}id)te  lettre  an^erbem,  mie  erft  altmä^tid)  unb  unter  mand)erlei 
Sßiberftanb  ba§  Gölibategefe^  burd)gefü§rt  irorben  fei.  i^on  menfd)tic§er  Sa^ung 
bürfe  aber  jeber  fic^  lLi«ma(^en,  fobalb  er  fpüre,  hafi  fie  fein  ©etoiffeu  gefö'^rbe; 
\vk  biet  mel^r  bon  einer  ©a^ung,  üor  iocld^er  bie  l^eitige  Schrift  al§  öor  einer 
antid^riftlic^en  fogar  n?arne.  3tuc^  be^  6ibbrnd)5  laffe  fic^  folc^e  3lnna^me  ber 
'l^rieftere^e  nid)t  be3id)tigen;  benn  ha^  ©etübbe,  bie  fird)tid)en  Canones  ^u  be= 
obac^ten,  muffe  immer  fo  berftanben  werben,  ba^  eö  mit  bem  (Se^orfam  gegen  bie 
Sdjrift  nid}t  in  (^ollifion  'gerattie.  ^it^ei"  Juerbe  an  bieten  Crten  bem  05etubbe 
bie  ßinfc^räntung  ,quatenus  liominum  fragilitas  permittit"  l^in^ngefügt.^  @in 
(^elübbe  aber,  beffen  (Erfüllung  o^ne  Sünbc  uic^t  geleiftet  Uierben  fönne,  muffe  auf= 
gefjobeu  n?erben.  ?Iud}  fbnne  iöernl^arbi  fid)  nid)t  baran  erinnern,  überfjaupt  je 
ein  birefteS  Gölibatggelübbe  abgelegt  ^n  l^aben^  —  in  ber  2^at  umrbe  ja  uid}t  ein 
befonbereö  ©elübbe  ben  Crbinanben  abgeforbert,  fonbern  mer  bie  ©nbbia!onat§= 
meilje  begeT)rte,  ber  na^m  ipso  facto  bie  !i)erpflid}tung  auf  fi(^:  ,hactcnus  enitn 
liberi  estis  .  .,  quod  si  liunc  ordinem  susceperilis,  amplius  non  licebit  a  pro- 
posito  resilire,  sed  .  .  .  castitatem  scrvare  oportebit". 

Sem  Seifpiel  ^ßern^arbiö  ftiaren  batb  auc^  ein  man§felbifcf}er  unb  ein  mcif}= 
nifc^er  ©eiftlidier  gefolgt;  gegen  beibe  Umren  bie  gciftlidjen  Oberen  mit  öefängni^ 
unb  gerid)tlic^em  ^Un-fatjren  eingefdjrittcu.  S)ie  (Baäje  \vax  fomit  ^u  einer  2;ageö= 
frage  gemorben,  hk  bringenb  einer  bie  (yJeUnffen  befeftigenben  2lnthiort  beburftc. 
ou  na^^e  tag  anwerben!  bie  ^Iragc,  ob  ba«,  \va^^  bie  jum  Gotibat  bervflid)teten  SBeIt= 
priefter  aue  Wcmiffenegrünben  ttjaten,  nid)t  aud)  ben  '!)Jlönd)en  betreffs  ber  bon 
i^nen  abgelegten  (^etübbe  geftattet,  ja  mot)!  gar  (yennffen§pflid)t  fein  folltc,  al«  ba^ 
nid)t  bie  5rage  nod)  ber  'lU-ieftereljc  bie  nad)  ber  Öültigfeit  ber  ^Jlönd^ggelübbc 
I)ätte  nad)  fic^  jie'^en   muffen.     Unb  Cariftabt  fanmte  nid)t,   biefe  fo  nal;c  an= 

')  3)iefc  in  ber  rcforinatorifd)en  l'itteratiir  jener  :;3nt)rc  aud)  Oet  iiiit^er,  ßorlftabt, 
3h)iitgli  n.%.  ai^utrcffenbc  '-i\'()nuptitni^,  crfliirt  fid)  n)ül)l  nuy  einer  lutftaren  ©rtniieruttg  an 
bic  3;iofonati'ttieit)c,  in  Uieldjer  ber  Vtrdjibiofoim-:  bie  J^rnge  bc'i  iyifd)ofä  ^Scis  illos  dignos 
esse?"  mit  ben  2Borten  beaitttüortet:  „Quantum  humana  fragilitas  nosse  .sinit,  et  .scio  et 
testificor  ipsos  dignos  es.se  ad  liuius  onus  officii".  -)  CHn  G^inloanb,  ben  fd)on  &iä)' 

toöeUö  in  feinem  Antilutherus,  Parisiis  1524,  fol.  39 '^  mit  5Ked)t  entfräftet  l)at. 


Themata  de  Voti!>.    1521.  315 

gien^eiibe  liiaterie  iii  bic  2)t^<utitDn  mit  Ijincii^u^icljen.  Sdion  am  20.  i^uni 
(postridie  Gervasii)^  ^attc  er  ficBen  Il^eicn  Befanut  gcmad)!,  wddjc  mit  bev  fyvagc 
imc^  bem  Coolibatus  bic  betreffs  be*  Monachatus  üerlianben.  ^u  t^cfünftettcr  %na= 
logie  ,^u  1.  lim.  5,  0  ff.  üertangtc  er  bic  ^jurürfaieifung  jebc»  iungeii  4>riefterc\  ber 
uoc^  unöerl^eirat^et  märe;  nur  i>er^eiratf)ctc  follteu  fortan  ^ur  ^^H*icftertrci^c  ,^u= 
gctaffcn  n?crben.  %nd}  'i.ilöncfjc  bürften  T)eiratfien,  lucnn  fic  im  (>ö(i6at  Iieftige  5In= 
fcc^tung  oerfpürtcu;  bod)  fei  it)re  'i^crtjeiratl^iing  allerbings  Sünbc,  infofern  fic  ba= 
burc^  bic  Irene  gegen  il^r  Öelüöbe  üerte^tcn,  aber  biefe  Sünbe  fei  flcincr,  alö 
loenn  fie  in  unreiner  X?uft  öertjarrten.  (Jin  '^Uiefter,  ber  mit  ber  (Jinfc^räntung 
„quatenus  fragilitas  liumana  permittif*  ben  (Fötibat  auf  fic^  genommen,  I)abe  OoUe 
g^rei^eit,  eine  (F^e  ,^u  frf)lieBen.  llnb  ioo  '4>riefter  fid)  im  ßoncubinat  bcfänben, 
fei  C5  fitttic^e  5|3flid)t  ber  ^ifc^öfe,  biefc  jur  ö^e  ju  ,vinngen. 

9tafd^  arbeitete  er  in  ben  näc^ften  lagen  eine  ©rläuterung  bicfer  If)efen  auc\ 
bic  er  bann  fofort  in  feinem  eignen  .^paufe  bnrcb  'Tik.  Sc^irtcn^  brnrfcn  licB.  Sicfe 
'Schrift  erfd)ien,  mit  SBibmung  Oom  29.  ^nni,  unter  folgenbem  Xitel: 

„SVPER  GOELIBA  ||  TV  MONACHATV  ET  VIDVI-  !  TÄTE  AXIOM  ATA 

PER  II  PENSA  VVITTEM-  ||  BERGAE.  1]  AND.  BO.  CAROLOSTADIl. 

VVITTEMBERGAE  !|  M.D.XXI.    "    litelrürffeite  bebrudt.     12  S3lätter 

tu    Cuart;    am   Sc^tuB    auf    ^I.  c4^:    „ImpreCfus   vuittemberg«   a 

Nicoiao  Schirlenco.   in  axiibus  Caro  ||  loftadii  M.D.XXI.    "  ^ 

\?ut^er  lourbe  6nbe  ,3uli  über  bic  l^ier  Vorgetragenen  '^Inft^auungen  ßariftabtö 

burc^  ''Btetauc^tfjon  in  .^enntniB  gefegt;    biefer   erflärtc  fic^  fad^Iic^   ööHig   cinöer= 

ftanben,    Uumn  i^m  and)  ber  2on  be§  Ö"arlftabtfd)cn  SSibmungsbriefeg  ju  '^eranö^ 

forbcrnb  crfc^icn.     '.^(m  o.  9tuguft  er'^ielt  ''^uti)n  fobann  bie  beibcn  erften  ^ogcn  ber 

Schrift.     'Dlun  entfpann  fid)   eine  lebhafte  (Forrefponbenj  über  bie  5rage  nad)  ber 


*)  @r  fc^retbt  am  29.  3mn.  ci^  f^nbe  „conclusiones  aliquot  super  coelibatu  postridie 

Gervasii  hie  expensas  disputando".     '')laä)  Jägers  Tarftellung   tnurben  bie  I()cfen   am  19. 

Uetöffentlic^t ,   bic   Disputation  aber  am  21.  gehalten;   Dielmet)r  fanb  erftcreS  am  20.,  le^tereS 

etft   am  2<S.  ^uni  (pridie   SS.  Petri  et   Pauli)   ftatt.  '-)   3]on  bicfcv  bem  !:8iograpben 

ßattftabte  unbetaimt  gebliebenen  Criginalauegabe  erfc^ien  at-Jbalb  ein  l'iel  anfebiilid)erov  -Tiady 

briicf  unter  bem  teränberten  litet :    .DE  COELIBATV,   MOXACHA=  i|  TV,  ET  VIDVI- 

TATE.  HD.  ANDREA  CAROLOSTADIO  !|  AVTORE.  !]  ANNO  M.D.XXI.  ^  2)Ut  Iite(= 

einfaffung;   auf  ber  litetrücffeite  bie  7  ibefen.    16  glätter  in  Cuart,  lefete  ©eite  leer.    3lm 

I 
Scl)lu^  931.  d4'*:    ,F  N  s  /.    ^n  bcmfelben  ^aijxt  crfcbieu  bann  nod)  bie  bebeutenb  er^ 

tüeiterte  jlücite  SBittcnbcrger  3tu§gabe:  ,SVPER  COELIBATV  H  MONACHATV  ET  VI= 
duitate  Axiomata  per-  1|  penfa  Vuittem-  ||  bergse.  ||  AND.  BO.  CAROLOSTADIl.  ||  Recog- 
nitus  <t  ab  Autore  opibus  |1  haud  poenitendis  adauctus.  ||  Sufcßdeq3  fero  rifum.  cor  meuni 
dominus  vnus  iudicat.  1|  VVITTEMBERGAE  ||  M.D.XXL  -r  l^^it  litelcinfaffuug;  liteU 
rücffeite  bcbrucft.  18  iBlättcr  in  Cuart,  le^tc  Seite  teer.  2tm  Sc^tufj  9?l.  dO»:  VVittem- 
berge  ex  officina  lohannis  Grunenb:  Anno  M.D.XXI.  ' "  —  darlftabt?  beutf^e  5d)rift 
„9}on  gelubbcn  imtertirfjtung",  beren  3iMbmung-5bricf  Dom  Jage  lohannis  Baptistae  1521 
batirt  ift,  crfc^ien  nad)  Corp.  Ref.  I  ©p.  487  crft  im  ^ioüember,  fommt  bal)er  für  un^  I)ier 
nic^t  toeitcr  in  9?ctrarf)t.  Sollte  nielleic^t  ba§  Datum  ber  SBibmung  öon  Decollationis 
loh.  Bapt.  (29.  'Huguft)  ',u  ticrftcljen  lein  ?  SIhvS  l'utber  brieflirf)  gegen  0'arlftabt->  Deutung 
bon  l.Iim.  5,  11  auefüt)rt,  beliebt  fid)  alle^  ouf  bcffeu  lotciutid)e  2d)rift  (Crigiualbrucf 
9?l.  a4ff.>,  uid)t,  lüie  W.  l'eu]  aunimmt,  auf  bie  beutfd)e. 


316  Themata  do  Votis.    1521. 

y^crlnnbüd^fcit  bcr  (yf(ü(ibi\  in  tiieldjev  Jsjiitljcr  ]eibcx  [idjtlid)  cvft  itodj  nad)  ftorcn, 
burd]ld)(n9enbeu  (Sdjviftgrünbcn  fuc^tc,  itm  üon  "(licr  aus  beu  ©eluilfcu  ^uücrlniftc^pii 
"ifiatt)  crt^eifen  311  fönncn.  „Scripturam  ((uaeriinus  et  testimonium  divinae  voliiii- 
tatis."  ßr  meinte  aud;  jeljt  noä)  ^wi^djm  bcr  3^a"fi§fa9e  ^er  ^^^rieftcr  unb  bcu 
in  freier  äöa'^I  geleifteten  (^elübben  ber  ^Jfönd^c  nntcrfcf)ciben  3U  muffen.  O^ür  bic 
!l'öfnng  (fvftercr  tiom  G^5ü6at5,^luano  fanb  er  in  1.  lim.  4,  o  feften  @rnnb.  S)a= 
gegen  crfd)icn  ifjui  in  C^arlftabtö  Sd)riftbcnicifen,  fo  fetjr  er  beffen  llntcrneT^mcn 
billigte,  fo  mand)e§  nid)t  fticf)t}a(tig;  öor  allem  trug  er  ißebcnfen,  nnf  BIo^  mcnfd)= 
lid}e  ßrn»ägungen,  mie  bie,  ba^  man  bk  G^rfüIIung  be§  übernommenen  ('oetübbcö 
nid)t  meine  leiften  ,^n  fönncn,  baf^  man  ben  9tei,^  finnlicf^er  ifnft  in  fid)  fpüve  n.  bergt., 
bie  l'öfung  ber  ©ewiffen  ,^u  grünben.  ßr  füllte  Wot){  innige§  ^J3titteib  mit  bei- 
'Itotfjtage  fo  bielcr  ''IHcmd^e,  aber  nod;  fanb  er  in  ber  ©c^rift  ben  S(^tüffel  nid)t, 
bcr  i§nen  5i-'eif)eit  crfd)tie^en  tonnte,  llnb  bod)  n^ar  er  beffen  gctni^,  ba^  ber  .^^err 
ßl^riftnö  and;  für  iljre  cyetübbe  eine  33cfrcinng  fjabc:  cö  mu^tc  anct)  für  fic  eine 
iL'ofung,  nnb  jüiar  eine  gan,5  einfad)e,  einteud)tenbe,  geben,  aber  nodj  mollte  fic  fid) 
feinem  *3ta(^finnen  nid^t  geigen,  i^eme^r  er  erma^,  toic  folgenfi^tücr,  mie  rebolntionär 
baö  SBort  mirfen  mujite,  metc^e§  bic  (^cffetn  ber  ^J}tönd)§gc(übbc  fprengte,  nm  fo 
ernftlidjer  rang  er  banad),  „ut  irreprehensibile  «it  verlnun  nostruin\  äÖot)!  Wax 
feine  ©eele  fern  boöon,  im  eignen  ^ntereffe  biefe  S^rage  3U  töfen  —  „mihi  non 
obtrudcnt  uxorern ! "  — ;  er  fragte  fic^  lüo^t,  Ifarnm  er  eigentlich  nm  anbrcr  iS^eutc 
5tnge(cgcn^cit  fid)  fo  mül)c,  aber  immer  miebcr  brängtc  fid)  il)m  bie  ganjc  Irag= 
lücitc  beffen  auf,  üjomit  nmu  jc^t  in  SBittenberg  umging,  för  fa§  bie  fd)mcrftc 
ik'rmirrung  bcr  ©eünffen  boraug,  toenn  e»  nic^t  gelang,  ben  i^re  Ojelübbc  ah= 
fd)üttelnbcn  Götibattircn  eine  fctfenfefte,  auf  (^otteS  äöort  gegrünbete  ^-pai"i'^)cfie  für 
folc^en  Schritt  3U  f d)a ff en. 

3lm  30.  ^^(uguft  lourbc  in3nnfd)en  abermals  in  Sßittenberg  über  ha§>  Wöi\dß= 
leben  bi§putirt,^  freitid^  ol^ne  principielle  Erörterung  ber  i^iaa^c  naä)  ber  33erbinb= 
tid^feit  ber  ©clübbc,  aber  bod)  mit  entfd)icbenem  'Eingriff  auf  hk  ©runbtagen  alten 
^})lönd)tt)um§.  ^Jiid)t  altcin  bic  '-iHUvjmcignng  in  fo  t)iet  Derfd)icbcnc  Crbcn  U^ar  (\vk 
in  l'ut^cre  ©d)rift  an  ben  d)riftlicf)en  5{be()  üertoorfen  morben,  fonbcrn  eö  ntaren 
aud^  bic  brci  lllönd)5gclübbe  in  brei  für  jeben  (il)riften  öcrbinblid^e  ctt)ifc^c  ^4^rin= 
cipien  umgebeutet  Sorben.  I^or  allem  aber  lüar  bic  pcrfönlid)c  0^reir)eit  bcä  Spiri- 
tualis,  b.  1).  beö  mat)ren  Gtjriften,  jcber  mit  (Scfe^cetraft  berbinblid^en  Sieget  ent= 
gegengeftellt  trorbcn. 

föteid^  baranf,  in  ben  erftcn  lagen  be§  September,  fenbete  5Jte(and)t^ün 
3tuör)dngebDgcn  feiner  crften  Bearbeitung  bcr  Loci  theologiei  an  ?utt)er.  S)icfe 
enttjieltcn  auc^  einen  'Jlbfd)nitt  „de  Monachoi-uin  Votis".  .^ier  »rirb  gctet)rt,  ba^ 
bie  l^eilige  Schrift  5}tönd)§getübbe  Jüeber  gebiete  nod^  empfehle;  bie  Äned^tfcfiaft,  in 
bie  fic^  bcr  ^llönd)  begebe,  entfprccf)e  nid)t  bcr  cl)angclifd)en  (Vrci^eit.  5Bci  ber 
@d)lt'ad)I)eit  unfcreö  5(nfd)eö  fei  cö  I)öd)ft  gcfäl)rlid),  fotd)c  ©elübbe  auf  fid)  .^u 
net)men.  S)er  uicrtl)üoüe  Aiern  jener  föctübbe  ge^c  ieben  6t)riften  an,  benn  eüan= 
gelifct)c  ^tmiuf^  f)eiB^  i"  ^c^"  ßiebe  alleö  für  bic  9lnbern  befi^en,  ©el^orfam  gelte 
eö   üben  je  nad)  eines  ieben  Staub  unb  5ßeruf;   cölibatäreö  2cbm  fei  ^n^ar  pou 


»)  X^efen  Don  T.  H.  b.  i).  3o()ann  .<r)cfe.    (s'iuc  ''^lbfd)rift  bctfclbeit,  bie  bm  lioüen  ^tx- 
foffernomeu  biulnetet,  befinbct  fid)  in  Otot^'§  5JJanufcripten  auf  ber  ^^icfouer  SBibliof^ef. 


TheiBata  de  Votis.    1521.  317 

6§riftu5  empfohlen,  aber  hod)  nur  ber  fteinen  S^-^  berer,  bic  ba^u  fiif^ig  ietcii.  'Dlicfitv 
fei  e«  fomit  mit  bem  Sünfcl  einer  befonberen  mönc^ifc^cn  i^oUfommcnTjcit.  Slorf) 
mit  einem  ,nunc  de  monacliis  noii  lihet  disputare"  6ricf)t  bie  ^lueeinanberfetiung 
ptöfelid)  ab,  inbem  fie  gerabe  bie  {yroge,  ob  man  benn  nun  an  bae  einmal  ge= 
leiftete  Öelübbe  gebunben  bleibe,  unbeantmortet  läfet.  6^5  folgt  nur  nocf)  ber  öon 
Öutf)er  fd)on  in  ber  Schrift  an  ben  rfiriftlic^en  5lbel  uorgetragene  .!pinn?ei5  auf  bie 
(üermeint(idje)  urfprünglic^e  ^geftimmung  ber  .Wlöfter  als  2d)ulen  unb  ber  äÖunfdj, 
baB  man  fie  biefer  il^rer  anfäuglid)en  ii^eftiinmung  lüiebergeben  möge,  ^n  einem 
(uns  nic^t  me^r  erl)altenenj  ^Begleitbriefe  b^tte  'DJtelüudjtt)Ou  gegen  iiutber  geäuBert, 
er  ^alte  je^t  alle  5JBncb§gelübbe  für  losließ,  fobalb  Semanb  fic^  au^er  Staube 
fü^le,  fie  ,^u  t}alten. 

Vutt)er  empfanb  lebl)aft  ba?  Cüdenbafte  in  ben  üon  'DJteIand)t§on  in  feiuer 
Schrift  tjorgetragenen  Sä^en  über  bie  93lönd)5gelü6be  unb  mu^te  ba^u  ben  if)m 
brieflich  bargelegten  SöfungSgrunb  für  ^öcfift  bebenflic^  erachten:  bcnn  tonnte  nmn 
bann  uid)t  aucf)  mit  bemfelben  Oiecbte  üon  göttlicben  (Geboten  bic-penfiren?  9JKt 
©c^redfen  ermaß  er,  ma«  für  (yotgerungen  Don  Ijier  auä  5.  33.  betreffs  ber  Sö5lid)= 
feit  bes  @^ebanbe§  ge.^ogen  n?erbeu  tonnten.  Scfimer^lid)  empfanb  er  je^t  feine 
Slbfperrung  öon  äöittenberg  unb  ermog  bie  ^^Jlöglicfjfeit  einer  ^ufammenfunft  mit 
bem  Ji'cunbe.  £ocb  juoörberft,  am  9.  September,  berietf)  er  i()n  auefü^rlidj  auf 
brieflicf)em  3öege  unb  fügte  bem  Schreiben  eine  'Keitjc  Sieputationet^efen  bei: 
,Milto  super  hac  re  disputationem.  quam  si  edere  voles,  addam  brevissimas 
resolutiones  Ecclesiae  Wittembergensi  inscriptas'",  (?5  Irar  ha%  alfo  tt)oT)l  bie 
erfte  ber  nad)foIgeuben  x^efenrei^en,  bie  er  fomit  überfenbetc.  Uuter  ben  fpäter 
uacbptiefernben  „resolutiones"  toirb  er  eine  biefe  x^efen  erläutcrnbe  unb  näl^er 
begrünbenbe  Schrift  gemeint  l^aben,  mie  fie  fpäter  tbatfäcblicf),  menn  and)  ni(^t  in 
bireftem  9(nfrf)lu^  an  jene  Ib^en,  nacbgefolgt  ift.  ^Iber  .junäcfjft  mobificirte  fid) 
nod)  biefer  -^^lan.  Senn  in  bem  au  bem  gleichen  xage  an  5(möborf  gerichteten 
.53riefe  lefen  unr:  .Mitto  themata  de  votis  ...  Mittam  etiam  alia,  in  quibus 
disputetur  lalius  de  legitimis  et  piis  votis,  quatenus  tenenda  sint,  sed  ducta  ex 
eadem  causa  pietalis  et  inipietatis".  i'^ier  fünbigte  er  offenbar  bie  3H?eite  i;^efen= 
rei^e  an,  tvddjc  bie  3Iuffcbrift  fü^rt:  „An  liceat  perpetuuni  vovere  votuni".  Siefe 
luirb  fomit  mo^l  fc§on  in  ben  nädiften  lagen  bcö  September  öon  ifjiu  ber  erften 
9ieif)e  nadjgefenbet  inorben  fein. 

Ser  2rud  ber  fleinen  Schrift  erfolgte  balb ;  am  8.  Cftober  tonnte  bereits 
ein  fertiges  ßremplar  aus  Söitteuberg  tjcrfenbet  luerben. 

Über  bie  äöirtung  biefer  liefen  auf  ben  .Hreis  ber  x^eologen  2Öittenberg§ 
t)at  uns  ^JieIanc^tt)on  eine  n.'ert§öoIIe  Grinnerung  aufbeirat^rt.  .^oftgäuger  an  feinem 
lifcb  ivaren  bamals  ber  pommerfd}c  Cfbelmann  '^V'ter  Smaoeu  unb  ber  öor  nic^t 
langer  ;>nt  nad;  äßittenbcrg  gezogene  ^0^.  ^ugenfjagen.  %Uj  fie  beim  'l"liittag§= 
mai)k  toaxen,  traf  ^ut^ere  58rief  mit  ben  2'^efen  ein.  53ugen:^agen  naf)m  fie,  lag 
fie  einmal  unb  nocb  einmal  mit  gefpannter^tufmerffamfeit  burc^;  bann  nad)  längerem 
^ad)fiunen  brad)  er  in  bie  2Borte  am:  ,IIaec  res  mutalioneni  publici  status  efficiel: 
doctrina  ante  has  propositiones  tradita  non  mutasset  publicum  statum".  ^Jlelandj= 
t^on  fe^t  fiin^u:   „Haec  sunt  inltia  liberationis  Monachorum  vere  recitata". 

S)ie  erften  prattifc^en  3öirfungen  biefer  2f)efen  erfennen  trir  in  ben  balb 
barauf  nachgefolgten  5?efd}lüffen   ber  2Bittenberger  ^luguftiner,   in  benen  gleid)  bie 


318  Themata  de  Votis.    1521. 

erfte  3;f)efc  £ut^ev§  („Omne  quod  non  fit  ex  fide,  peccatiim  est")  fccbciitfam  triiber= 
flingt,  iinb  in  ber  Umarbeitung,  nictd)e  SJielanc^t^on  bei  ber  ,^n}citen  äöittcnticvöev 
9(n§gabe  feiner  Loci  mit  bem  i'trtifel  über  bie  ilUinc^ggeiübbe  toornaljm. 

'^tber  auc^  im  gegnerifrfjen  ßager  üerfpürte  man  bie  iöebcutung  biefer  3:§efen. 

Sc^on  an  ber  5luff(^rift  ^Episcopis  et  Diaconis  Ecclesiae  Vuittembcrgensis"  ärgerte 

man   [icf).     (vmjer  na^m   babon   9(n(a^,   am   l-'>.  9iobember  1521    in  feiner   „93e= 

bingung   auff  ^nterö  orften   unberfprncti"  ^(.  5D''   auf   ben  „(frljbifc^off  J^nter  mit 

bem  6I)riftenlict)en  Bud^ün,  ba^  er  an  fet)ne  93{fd§off  unb  SiacEen  inngft  au^geT}en 

(äffen  'fiat"  ^u  frfielten.     äi>Dlfgang  3BuIfer  (ögt.  oben  ©.  245  f.)  bebicirte  "iJieujaljr 

1522   feine  (Srf)mä(jfd)rift   gegen   !Ont(jer   in   unuerfenubarer   33e,^iel)nng  auf  unfere 

liefen   gteidjfaüs  „Tillen  iBifc^offen.  5)iacDn.   unnb  ber  gemetjn  im  äöittenbergt". 

%htx  ba§  tnar  nur  ba§  erfte  (^e|}Iänfel.     2)er  S)ominifaner  unb   'DJlain.^er  ÜJoctor 

ber  3;f)eolDgie  Sio'^cinneö  S)ietenberger  arbeitete  1523  eine  auöfütjrlid^e  )i?efämpfung 

ber  erften  2^efenreil)e  auS,    lueldje  bann    aud)   im  folgenben  ,3at)rc  auf  drängen 

feines   t^reunbeö  unb  Crbenebruberö   IHmbrofiue  ^4-^etargi,   ber  and)   ben   ©til   be§ 

i^ud^e§  erft  glättete,  an  bie  Dffentlidjfeit  trat  unter  bem  öiel  t)crfprec^enbcn  Sitet : 

JOHAN»-  II  DYTENBERGII    THEO- |1  log! ,    contra    temerariiim    Martini 

Lu-  II  teri  de  uotis  monafticis  iudiciuni,  über  ||  primus :  quo  fingulatim 

illius  rationi-  ||  bus,  quas  omnes  ex  ordine  paffun  an-  ||  tor  prsetexit, 

ex    facris   literis    luculen-  ||  tiffime    refpondet:    de   multis    obiter  dif-  || 

ferens,  uidelicet  Caftitate,  Panperta-  ||  tc,  Obedientia,  Libortatc  euan- 

gelica,  II  luftitia   fidel  &  operum ,    Fide  &  legi  ||  bus  aiijsq;   id  genus 

plurimis:  omnes  ||  Martini  ftrophas  &  fententiani  acu- 1|  te,  eleganter,  & 

uere  dlluendo.lj"  9Jtit  3:itclcinfaffung ;  litelrüdfeitc  bebruift.   124  Blätter 

in  Cftaö.     S)ruc!  üon  (fud)ariuö  ßerüicornug  in  Äöhi. 

^^rbcr   c'^e  nod)  3)ietenberger  mit   feinem  Opus  fid)   Tjeröorluagte,    I;atte  i^m 

fcf)on  ^ot).  (5oä)k\\^  ben  fcitfamen  ^reunbeöbienft  gcleiftet,   baf?  er  „in  befter  mei= 

nung,  ,^ü  red)tcr  unberridjtung  ber  ftoftcr  (eut  miber  l'utt)crö  Uerfürifd)e  lere"  ein 

a3üd)tein  „berteufdjt  unb   in   fürijerc  form  gebradjt  aufi  bem  lateinifd^en  hüä)  bc§ 

(frtrürbigen  unb  ljod)gc(erten  Datter§  3o'^anue§  S)ietembcrger,   tüctc^eä  er  mir,  al§ 

einem  befunberen  güttcu  freunbt  ,^ü   befidjtigen   ücrgünnet  Ijat.     ©o  id)  aber  fein 

Grlüirbe  nit  1)üb  mögen  über  reben,  baö  erö  (ie^e  au§gcu,  ....  l)ab  id)  ftilfc§Uiei= 

gent[!]^  ba§  bnä)  toertütfd^t  unb  meinem  truder  uberantujurt,  bamit  e§  auff§  crft 

unber  ba§  öotrf  fumc  .  . ."     So  (^üd)Ieu§,  y^ranffurt  a.W.  ben  14.  (September  1523. 

2)iefc  Sd)rift  erfdjien  unter  bem  Z'ikl: 

„2)octor  3ioaune§  ||  Sietenberger.  tniber.  CXXXIX  -  [  fct)Iu^rebe  Max.  2ütf)ni, 
öon  II  getübbni§  ön  geifttidjc  leben  ber  ]|  Hofterlüt  ön  iunrffratofdjafft  Kj| 
bertütfdjt  burd)  ^o.  Öodjleü  ||  Dcuteronomij.  xxiij.  ca.  ||  So  bu  nici^t 
mÜ  Uert)eiffen,  bift  ||  bu  on  fünb,  rtta§  aber  ein  mal  ift  H  ö^gangc  toon 
beine  leffljen,  baö  ||  Ujirftu  l^alten,  ön  toirft  tt)ün  alö  ||  bu  .^ügfagt  Ijaft 
bem  leeren  beine  ||  @ot,  önb  au^  eignem  tnittcn  ön  ||  b^  beine  munb 
gerebt  Tjaft.  |1  1 1 1 1  j"  28  «lättcr  in  Quart,  le^te  ©eitc  teer.  m.  @4=»: 
„©etrurft  311  Strasburg  t)ö  Sol^anne  ©rieninger  ||  öff  fant  Itjomaö  abent. 
Slnno.  1523.  II" 


•)  ^m  Cviciiiint  ftc()t:  „ftilfrf^ciiimt".  ^)  Sirvifl  äJccfcnmeljcv :  .LXXXIX''. 


Themata  de  Votis.    1521.  319 

@in  fettfameÄ  9lta{^ftier! ;  benn  öon  ber  '^tnttuort  Sieteti6ergev§  auf  139  liefen 
fiuf^erg  T)at  6oc^(eiiy  in  ber  ^ik  ober  in  ber  furjen  ?yrift,  in  irielc^er  iljm  bc§ 
i^reunbeö  'OJtanufcript  in  .^^änben  Wax,  nur  bie  ju  ben  7  erfteu  If^efen  ercerpirt; 
im  übrigen  füEt  er  feine  ©dirift  mit  ber  ^^>oIemif  gegen  Sutl^ers  ^urücfforberung 
be§  ßaien!elrf)e§  unter  Senu^ung  einer  Streitfdjrift  bc§  33ifc^of^  ^of).  i\i)d)cx  (Rof- 
fensis).  ^ro^em  benennt  er  biefe  9lrbeit  alö  i>erbentfd)ung  ber  Schrift  S;ieten= 
berger§  gegen  £ut|er§  139  3:t)efen  öon  ben  ©elübben!  3{(§  er  fpäter  in  feinem 
Comment.  de  actis  et  scriptis  Lutheri  ber  .^erolb  ber  iscrbienfte  feiner  gegen  l'uttjcr 
geri(^teten  Schriften  n?nrbe,  ^at  er  biefer  feiner  f^eiftung  nid)t  nncbcr  G^rtuntjnung 
getrau. 

ä^eral.  ai^erfe  m.  VI  S.  440  ff.  bc  SBette  3?b.  II  S.9.  11.  :J4ff.  [uom  1.  ^^tugiift,  niriit, 
lüie  3}cefenmei)er  luill,  Dom  29.  ^uni].  37  ff.  [baju  Kokle,  Analecta  ©.33 f.;  Dom  3.  ^luguftj. 
40  f.  42  f.  45  f.  52  f.  Corp.  Ref.  I  ®p.  419  f.  421  ff.  440  f.  442.  445  f.  457.  487.  XXI 
<Bp.  126  ff.  Spalat.  in  Menckenii  Script,  rer.  Genn.  II  S.  607.  ßapp,  steine  9iad^[cfe  IT 
©.  476f.  6.  g:.  Säger,  5t.  Sobcnftetn  Don  Ö'arlftabt.  Stuttgart  1856  ©.176  ff.  ßöftlin, 
Wi.  ^ut^er  I  -  e.  490  ff.  ^JJJ.  ßenj,  lUiarburgcr  '^.^rogramm  1883  ©.  37  f.  44.  Ö).  Sccfemncljev, 
Sitterorgefcijic^te  ber  3?ricffamin(unge)i  itiib  einiger  3d)riften  bon  Dr.  W.  ßut()er.  ^Berlin  1821. 
©.  157  ff.  Corp.  Ref.  XII  ©p.  299  f.;  auä)  Otto  Dickmann,  Oratio  de  vita  rev.  viri  Dom. 
lo.  Bugenhagii  Pomerani.  Berlin  1879  ©.  9.  18,  ber  iebod}  5Jic(ancf)t^on3  93eri(^t  irrig 
auf  Suttjer^i  ©c{)rift  „Siebenten  unb  Unterricht  non  ben  ßtöftern  itnb  allen  geifttic^en  ®e(übben" 
1522  tiejicfit.  ©tubien  unb  .Rritifen  1885  S.  134.  9?riefn)ed)fet  be»  Seatu§  'Kt)cuanu^,  {)erau-:': 
gegeben  üon  A^ioralut^  unb  §artfe(bcr.  i'eip,]ig  1886  ©.  281.  295.  i^olbe,  Xic  beutfd)c  5luguftincr= 
Gongregation.    (äottja  1879  ©.  366  ff.  378  f. 

5lu§gabcn  be§  loteinifc^e»  2ejte§. 

A.  ,1VDICIVM  MAR=  ||  tini  Lutheri  de  Votis.  fcrip=  H  tum  ad  Epifcopos  &  I| 
tl^lr  ^-^  '     Diaconos  Vuit=  ||  tendjergen  ||  Ecclefi«.  |1  Vuittemberga^.  i  **     53tit  2;itel= 

einfaffung.    ütelrüdffeite  bebrudt.    8  Slätter  in  Cunrt,  le^te  Seite  leer. 

S^rucf  öon  9Jtcld)ior  ^'ott()er  in  aBittenberg. 

Xae  Don   uns   bcnu^te   ©jcemplar    trägt   Don  Öut^cr-?   .f^anb   bie  !ilUbmuug 
..V  p  loh  Dolf  [Dorf?]  Seniori^ 

B.  litetblatt  ganj  wie  A,  aber  im  Sennern  ööllig  neuer  S)rurf.     12  ^Blätter 

in  Duart,  le^teö  iölatt  leer. 

3:rucf  Don  9JJeId)ior  Sott^er  in  3Q5ittenI)crg. 
G.  .IVDICIVM  11   MARTIM    LVTHERI  jl   DE    VOTIS ►  ||  SCRIPT VM    AD 
EPISGOPOS  |[  ET  DIAGONOS  VVIT=  j  TEMBERGEN.    EGGLESIAE.  j " 
ütetrücffeitc  leer.     12  2?tätter  in  Cftaö,  bie  le^te  Seite  leer. 

2ÖaI)rfd)einltd)  Irurf  Don  'ülbam  (Fratanber  in  2?afel ;  Dgl.  n.  Xommer,  yutfjcr; 
■brucfe  auf  ber  .g)ain6urger  ©tabtbibliotfjef.    ^>?eip,',ig  1888  ^{r.  252. 

ferner  in  ben  Sammlungen  ber  Propositiones : 

D.  33afel  1522  (f.  33b.  I  S.  629  sub  G)  SSI.  E^-Fiiiji\ 

E.  SBittenberg  1580  (f.  93b.  I  ©.  222  sub  B)  331.  Gv^-DS^. 

F.  Söittenberg  1531  (f.  93b.  I  ©.  222  sub  G)  93t.  G6*-E». 

G.  58afel  1588  (f.  33b.  I  ©.  222  sub  D)i  @.  59-79. 


*)  Sit  bem  Don  uns  bcnu^ten  ejemplnr  ber  ifieler  UniDerfität§  =  Sibliotf)ef  60  iölätter 
in  OftaD,  bas  (e^tc  SMatt  leer. 


320  Themata  de  Votis.    1521. 

H.  äöith'nberg  1538  (f.  iBb.  I  S.  143  sub  A)  ^  331.  E'^-F4^ 
I.  Söittcnbevfl  1558  (f.  iBb.  I  @.  143  sub  C)  «I.  Eiijl'-F6^ 
K.  5JUt  bicjem  3?urf)ftaBen  bc5e{c{)nen  tnir  ben  in  Sietcnbcrgere  oben  S.  318 
flcnQii  befc^rtcBcner  Schrift  gegebenen  5l6brutf  bev  erften  Xljefenteil^e. 

-iluögaben  bcr  bcittfd^en  Überfe^ung. 

a.  „2)octori§  Tiax.  Vut  |]  tl^er  !ur^  f^luf^  ||  rebe  öon  ben  ge=  !|  (ebbten  tonnb  !j 

get)fttic^en  ||  leben  ter  H  dofter  "  91tit  liteleinfaffung.  G  93(ätter  in 
Cnnrt,  (eljte  Seite  leer.  3lm  G^nbe  9?1.  53  2*:  „^Betuernng  mit  fd^riefft 
hinipt  bdbe,  ]]  ^5atien|.  j]" 

3n  bev  litcleinfnifung  unten  in  ber  Wük  bQ§  ^JJionogvamm  B  mit  oben 
eingctnfienem  F  (ntcf)t  FG).  2^er  SäutenfuR  ^nr  Öinfen  be?  ütelblnttc^  ttcigt 
bic  3nt)reC',5Qf)l  1521,  toobei  jeboct)  ^u  beacf)ten  ift,  bnfj  bie  (e^te  1  nn§  einet  0 
(1520)  bnrrf)  Ül>efliri}neibcn  bcr  veci)ten  Hälfte  cntftnnben  ift. 

Trurt  t)ou  lUatt()äu-;'  5Jici(ev  in  (Erfurt. - 

b.  „®Dcton§  ^Jiartini   l'u  ||  tf)ev  fnr^   frfiln^   rebe  öon  ben  ge  ||  tobten  trnb 

geift(icf)cn  Ic=  ||  ben  ber  ftofter.  ]]  Ji  •"  ^331it  liteteinfaffung.  Xitclvücf= 
feite  bebrutft.  G  !i)(iitter  in  Cnart,  leiste  Seite  teer.  %m  (Jnbe:  „1  iln>= 
ipevnng  mit  fd^vicfft  fumpt  balbc,  ||  ^^atien^.  j|" 

c.  „Soctoriö  Wüx.  II  ^nttfiev  furfe  \\  fcf)Inf3rebe  üö  ||  ben  getobbten  ||  önb  gel)ft= 

tid)=  II  en  lebenn  ber  1|  Glofter.  |j"  9Jiit  Xiteteinfaffung.  Xitelrürffeite 
bebrnift.  G  »tätter  in  Cnart,  leljte  Seite  teer.  3(m  gnbe  331.  33  2=^: 
„c  33eliiernng  mit  fd^rifft  fnmpt  bnlbe.  ||  '^uitien^.  |j" 

d.  „c  2)octor  53krtin  l^ntt^er^  ^urt  |sic]  |1  fd)(u^rebe  üon  ben  getübbe  ||  önnb 

get)ft(id)en  (eben  1|  ber  ßtofter.  1|  ^  ||"    8  «Intter  in  Cuart,  te^teS  ^(att 

teer.  9(m  6nbe  33(.  biij'':  „c  33erticrnng  mit  gf^rifft  |1  fnmpt  batb.  |, 
^-Patien^.  ||  ^  [" 

3in  legten  SBott  ber  erften  Siteljeite  ift  lDn()rfr()einIicf)  bas,  „3"  mir  aba,(- 
fprnncjen;  ücjL  I^uth.  opp.  var.  arg.  IV  p.  345,  rto  o.  1  be-j  iitel^  „fiurij". 

e.  „c  Soctor  ^Jlartin  ßnt§er^  ^nr^  ||  fd^tuferebe  üon  ben  getobbe  |I  bnnb  get)ft= 

ticken  (eben  \\  ber  (Stofter.  ||  ^  ||"     8  ^Blätter  in   Cnart,  le|te§  58tatt 

leer.  3tm  Gnbe  331.  biij'':  „c  33elüeriing  mit  gfi^rifft  1|  fnmpt  balb.  || 
^patien^.  ||  ^  j" 

S^tefc  '^lu^cjnbe  ftaniint  au-;-  berfelbeu  Trurferei  tuie  d;  ä^ocjen  „b"  ift  in 
beibcn  "Jüiögaben  ibentifd),  3?ogen  „a"  i)ai  bagegen  Devirfjicbenen  Sa|i,  ,v  iB.  ''M.  niij 
3.  10:  „Wctübniif}"  d,  „©etöbunf;"  0;  n4''  ^.2:  „jrc  gclübuuf;  jiivbrcdjcn"  d, 
„jre  gelobnuf}  ju  ^erbrerf^en"  e. 


')  ^n  bcm  Don  un«  benutzten  (^jemplar  ber  ßteler  lluiiievfitäts  =  2>ib(iDt()ef  124  S^tntter 
in  Cftou,  bie  beibcn  legten  a3tättct  leer.  -)  2)ic  mit  ber  gleid)en  litcteinfaffung  Uerfe^cne 

©^rift  „Soanni'5  ^angi  (&x-.  \\  THYRDIENSIS  [j  Epiftola  ad  Excellentifs.  D.  Mar=  ||  tiniim 
Miiri^aritanniu,  Krphur-  ]]  dien,  (iyinnafij  Rectorem  ||  jiro  literis  lacris,  &  ||  feipfo.  W"  trägt 
nm  Sd)lufe  'M.  Biijt>  ben  3Jermcrf:  .MATTIIAEVÖ  MALER  ||  IMPRESSIT.  AN--||N(). 
M.D.XXI.  11" 


Themata  de  Votis.    1521.  321 

Unter  ben  (ateini)d)en  ^Hu^t^aBcn  crifeift  fic^  A  ah  Criginal  )d]on  baburi$, 
ba^  rö  in  beiben  II)cienreiI)en  bte  Sä^e  fa(frf)  ,^ä()lt.  2o  in  ber  erften  ')iei{)e  140 
ftatt  loO,  inbem  bie  le^te  lljefe  auf  ^t.  Aiii*  jrtiar  richtig  alv  Ixxix  be^eidjnet, 
bie  nädjftfolgenbe  aber  anf  :^L  Aüi''  als  Ixxxi  ge^ä^It  ift;  ß  bagegcn  berichtigt 
biejen  Segler.  ^  3"  ber  ^ireiten  JKeil^e  5äl)lt  A  139,  B  rii^tig  141  liefen.  A  fe^t 
nämüc^  „Ixxiiii"  ,5n?eiina(;  anfjerbent  T)at  A  ben  Safe  ,Hoc  est.  ne  qiiis  ea  etc.'' 
[B  cxxxvi]  au§  i^erfe^en  gan',  obnc  'Bezifferung  gelaffcn.  @§  finb  alfo  in  2öa^r= 
§eit  141  ©äfee.  3(uc^  l^ier  ermcift  fic^  B  aU  bcrid)tigte  5htögabc.-^  ^n  A  füllt 
bie  crfte  I^efenrei^e  gerabe  ben  erften  53ogen.  'Jlnn  überleben  bie  beutfd^en  ?ht5= 
gaben  fämmt(id)  nur  bie  erfte  Ibcfcnveibe  unb  bieten  au§  ber  bie  neue  Mni)c  an= 
tünbigenbcn  Sd}tuBbenicrfnng  futtjerc-  ^Haec  sie  disputari  volo  etc.-  nur  ben  erften 
2atj;  ber  Safe  ,Quae  sequuiiUir  etc."  feTjIt  ii^nen.  SJafür  bringen  fie  einen  ben 
lateinifc^en  ^(usgaben  fe^tenben  „^lusjug"  au«  ben  üoranfteljenben  ll^efen  unb 
fcfyüeBen  bann  mit  ber  5(nfünbigung:  „5?ett)erung  mit  fctjriefft  fumpt  balbe,  '^^aticnfe". 
Saraus  wirb  man  fcljüe^en  bürfen,  baf5  Don  A  ,5unäct)ft  nur  ber  erfte  3?ogen  (nocf) 
ol^ne  ben  Scfitu^fafe  ,Quae  sequuntur  etc."?)  ausgegeben  ttiorben  ]ei.  9lnbern= 
falls  müfete  man  annehmen,  ba^  nod)  nor  A  eine  uns  verlorene  erfte  'Jlusgabe  be= 
ftanben  f)abe,  njelc^e  nur  bas  umfaßte,  mas  bie  Überfefeungen  bieten.  5i?eTnerfens= 
njert"^  ift,  baB  auc^  Sietenberger  nur  bie  erfte  X^efenrei^e  (^u  fennen  fcf)eint.  5iid)t 
nur,  baB  ^i^  oben  bezeichnete  (^egenfd)rift  nur  auf  biefc  eine  If)efenreif)e  ^Kürffii^t 
nimmt,  fonbern  es  fommt  noc^  ein  anberes  baju.  2)enn  in  bem  z^Deiten  X^eite 
feiner  Streitfc^rift  de  votis  moiiasticis  fennt  er  als  ,secundum  de  volis  monasticis 
Luteri  iudicium*  nur  bie  fpäter  nactigefolgte  gröBere  Schrift  de  votis.  !J(uf  ben 
libellulus  mit  etlid^en  X^efen,  ben  er  im  erften  X^ede  mibertegt  tjabe,  fo  f(^reibt 
er  §ier,  fjabe  ^uf^er  alsbatb  bie  feinem  35ater  geroibmete  Sdirift  üon  ben  .^tofter= 
gelübben  nachfolgen  laffen,  ]n  bereu  äßiberlegung  er  fid)  nunmeljv  Uienbe.  Xaburd) 
getoinnt  i)U  9tnna()me,  baB  eine  erfte  C^bition  nur  bie  erfte  X^efenreit)c  enf^alten 
T)abe,  ^ö(^fte  3Ba^rfd)einlii^feit.  —  3n  B  fc^(iefet  bagegen  bie  erfte  ilieifje  mitten 
auf  einer  Seite,  bie  zn?eite  fd)iie^t  unmittelbar  auf  berfelben  Seite  an.  .fjier  ift 
alfo  ton  einer  getrennten  ^(usgabe  ber  erften  'Hei§e  nicf)ts  me{)r  ]n  nerfpüren.  '^(ud) 
bierburc^  ermeift  fid)  B  als  ber  fpätere  Xrucf.  B  ift  aufjerbem  ftattlidjer  unb  forg- 
faltiger  als  A  gebrudt ;  man  beachte  ].  S^.  in  A  ben  planlofen  Sjjec^fel  ,]n?ifd)en 
größeren  unb  fleineren  ^>?ettern  in  ber  Bezifferung  ber  It}efen,  ferner  in  ber  erften 
'Keilje  ben  ^tijkx,  baB  auf  cxx  bie  ^a^^ei^  cxi  — cxiiii  folgen,  ftatt  cxxi  — cxxiiii. 

Söä^renb  bie  meiften  3Ui§gaben  ber  Propositiones  bie  X'^efen  gar  nid^t  zählen, 
t^ut  e§  bie  Bafeler  üon  1538,  geunnut  aber  nur  138  Sdfee;  ber  Srunb  bierPon  ift, 
ba^  bie  3al)l  Ol  ziücimal  aus  Berfel)en  (beim  Übergang  pon  S.  &■)  auf  04)  angonnMibet 
tüorbcn  ift.     C  unb  D  l^aben  bie  falfd^e  ^-'jä^lung  Pon  A  beibeljalten. 

2)en  (ateinifcf)cn  Xert  bieten  Pon  ben  ©efammtausgaben  ed.  Wilteberg.  Tom.  l 
(1550)  Bl.  374  sq..  ed.  lenensis  Tom.  I  (1550)  f&l.  cccccxxvsq.  (beibe  zätjlen  in 
ber  erften  X{)efenreit}e  nur  138  Xl)efen),  ed.  Erlang.  Opj).  var.  arg.  IV  S.  344  —  300."' 


')  2od)  ift  aud)  ()ifv  uid)t  alle-Z'  in  Crbmuic^;  cxvi  fteljt  nit  einer  Stelle,  mo  feine  nenf 
2f)cfe  bec^innt,  etft  bei  cxxxvij,  n.ietd)e->  boppett  (lefettt  ift,  tel)rt  bie  tid)tifle  Cvbnnnc^  yivücf. 
'-)  ^Jhit  bei  2t)efe  1  ift  f)iei;  bie  ^Bezifferung  au-^qefaUeu,  bod)  ot)ae  bie  rid)tige  ^^,ii()liing  }u  ftören. 
^)  Xaju  ift  zu  uerglcidjen  VI   Z.  23.j. 

Sut^exS  aSerfe  VIII.  21 


322  Themata  de  Votis.    1521. 

SfU  bell  beutfc^en  Überfcfeungcn  ber  crftcn  Xfjcfenrciljc  Ijabm  \mx  brei  ber= 
fd)iebene  9iccen[ionen  311  unterj'cl)eibeii :  1)  bie  ÜBcrfeljuni^  bcr  5Drudfc  abc,  beren 
3(utDV  tüir  unter  ben  Erfurter  ^^higuftincrn  (Sodann  l'ang?)  fiufjcn  mödjten;  2)  bic 
IVberfeljung  in  d  unb  e,  lüelc^c  ^toav  bic  üon  abc  benuljt,  au(^  bcn  eigentt)ümüd)cn 
Sc^ln^  t)on  bort  entnimmt,  aber  I)äufigc  9Unüeid)ungen  bietet;  jur  (5T)ara!terifirnng 
ttjcllcn  mir  in  ben  texttritijri)en  ^Xnnierfungen  bei  ein,^elnen  ^^'^efen  beibc  üariirenbc 
Über]cl3ungcn  mit;  3)  bie  Übcrfe^ung,  föelc^e  ber  Apaltifc^e  Xl^eil  ©.  148  ff.  bringt, 
bie  bann  bon  ber  2eip,^iger  5ln§gabe  XVII  (5.  716  ff.  unb  bon  Sßaldt)  Sb.  XIX 
(5p.  1797  ff.  nac^gebrurft  Inorben  ift;  Ijier  ift  ^Wax  aud)  bie  Übcrfe^nng  abc  be= 
nu^t,  beren  Scf)lu^  Stufnafjme  finbet,  baneben  aber  ift  nuc^  ber  lateinifdje  2ert 
berglid)en  unb  banac^  bieleö,  oft  erföeiternb,  neu  öerbeutfd)t  Uiorben.  ibn  ber 
^toeiten  I()efenrei§e  bietet  nur  Söatd)  33b.  XIX  <Bp.  2042  ff.   eine  Überfe|ung. 

äöir  legen  unferm  3(bbrud  A  ju  förnnbe,  beridjtigen  jebod;  bie  ißejifferung 
ber  X^efen  nad)  B.  S)a§  nur  in  htn  bentfdjen  5tnögaben  bor^anbene  ©(^(u^mort 
ber  erften  Xfjefenrei'^e  geben  nur  nad)  bem  (5^rfnrter  S)rn(!  a.  äßir  bergteidjen 
and)  S;ietenbergery  9(bbrud  ber  erften  Ifjefenrcifje,  um  ^u  geigen,  n?ie  nad)Iäffig  er 
mit  bem  Xcj-t  l'nt()er§  umgegangen  ift. 


Themata  de  Votis.   1521.  323 


IVDICIVM  MARTINI  LVTHERI  DE  YOTIS. 

IHESVS. 

Episcopis  et  Diaconis  Ecclesiae  Vuittem))ergensis  de  volo 

religioiinm  disputantibus  Martinus  Lutherus 

servus  haec  mittit. 

i.  ^V_yMnc  qiiod  non  est  ex  fide,  peccatum  est.  siom.  14,23. 

ii.  Hoc  verbum  de  fide  illa  unlca  iustificaute  dicitur. 

iii.  Fides  informis,  acquisita,  generalis,  et  quam  doccnt  prostibula  Papae, 

somnium  est. 

iiii.  De  qua  nihil  iu  scripturis,  nee  nos  nunc  eins  meminisse  volumus. 

V.  Est  autem  fides  substantia  rernm  sperandarum,  argumentum  non  appa-4>fbr.  11, 1. 

rentium, 

y\.  Hoc  est,  firma  opinio'-  constansque  conscientia  iustitiae  et  salutis, 

vii.  Quae  nullis  prorsus  operibus,  sed  sola  miserentis  dei  gratia  paratur. 

viii.  Fides  nuuquani  est  praeteritarum  rerum,  sed  semper  futurarum. 

ix.  Idem  enim  deus  cademque  misericordia  antiquis  et  uobis  futura  fuit. 

X.  Errant  itaqnc  sophistae  Pauli iiam  fidei  diffinitiouem  praeteritis  tribueutes. 

xi.  Xon  enim  factis  rebus,  sed  promissionibus  dei  res  facturi  creditur.     - 

xii.  Res  enim  videntur,  non  oreduutur,  factor  autem  onmium  solum  creditur. 


2  fe'^tt  in  EK   eil.  Witt.,  Ten.  3  Yiuttebergeiisi.>i  EH   Vitebergensis  FG    Vnitteu- 

bergeusi.s  K  4  !M.  Luter  K  ö  servus  ex  P.athnio  liaec  cd.  AVitt.      naä)  mittit  füllen 

ed.  Witt,  unb  len.  6et  Anno  M.D.  XXI.  7  (5oc()(cii§  fügt  ju  bev  Ufierie^inig  „öon  bcm  einigen 

gtoufcen,  ber  gerecht  ino(^t"  noc^  „allein"  ^inju  8  2et  glaub,  ben  man  tobt  unb  one  fovni 

nennet  ac  xmb  ein  form  b  tobt  unb  unförmlich  de  10  no.s  nos  nunc  K  17   defi- 

nltlonem  K  ed.  Witt.,  len.,  Eil. 

')  Sic  einzelnen  5Ui)c^nitte  biefev  Jijefenvci^cn  lucrbcn  in  A  burdj  ein  üovgefe^te?  €,  in 
Ti  buTcf)  5lnerücfen  bev  betreffenbcn  Sfitc  fenntlirf)  n>^iiinrf}t.  -)  üietcntH'vi^ev  ficf)t  fid)  lHn-= 

nnlafet,  biejer  S;cfinition  be^  Öjtauben'J  eine  Uint-icve  polemifdjc  '.Jtuöeinanbericfenng  mit  bev  'iUi\-- 
fc^rift  „Fidom  non  p.aae  opinionem"  entgcgcnjuie|?en,  bic  ben  Öebnntcn  au§fül)rt:  .0])ini(i 
onini.s  fluctuat  habetque  incortitudinom  quandani  coniiteni  ssibi  et  fonnidinem,  quod 
philo.sophi  aiunt,  de  opposito".  Öut^er  benft  aber  bei  bcm  ©cbvnudj  be?  2BortcS  opinio 
gor  nicf)t  nn  bic  ''Jicbcnbcbeutung  bce  Unfid)crcn,  fonbcrn  cv  lüäfjlt  bicfcn  5(u§brnd,  locil  er 
bo§  pctfonUdjc,  fubjcftitie  Tioment,  ben  (^ntfc^lnf^  bcc'  .^cv,^cn6  t)ertiovf)cbcn  Inill.  5ßcrgl.  in 
bct  nnd)folgenbcu  'jUebigt  uon  ben  ,^ct)n  '.}lu-?iäl^igcn  ben  pnrnÜeten  Weln-iiud)  non  „guter 
toa^n",  „trofttid)  ljul)orjid)t"  unb  „feftiglid)  uovmutcn"  ]ux  ii:^efd)reibung  bei'  bcilträftigen 
©tauben«. 

21* 


324  Themata  de  Votis.    1521. 

xiii.       Opws  bonuin  fit  aliquando  opinioue  iustitiae  et  salutis  querendae  per 

ipsnm. 
xiiii.      Haec  opinio  universa  impietas,  infidelitas  et  idolatria  est. 
XV.        Et  peccat  in  fidem,  in  promissionem  veritatis  dei  et  in  totam  tabulam 

priraam. 
xvi.       Sequitur,  opus  huiusmodi  impiura,   sacrilegum  et  prorsus   infidele  et 

gentile  esse: 
xvii.      Qno  non  deo  vivo  et  vero,  sed  idolo  et  mendacio  cordis,  id  est,  dae- 

monibus  servitur. 
xviii.     Talia  opera  parat  lex  etiara  divina,  si  uondum  fuerit  spiritualis. 
xix.       Hinc  opera  legis  vocat  Paulus,  quibu^;  ira  et  mors  debetur. 
XX.        Lex  autem  facta  spiritualis  occidit   et   opera  cunota  evacuat  et  pai-a- 

sceue  est  gi'atiae. 
xxi.       Gratia  vero  in  occisis  et  in  sabbato  facit  bona  opera, 
xxii.      Peccans  in  tabulam  secundam  peccat  simul  in  tabulam  primam. 
xxiii.     Ideo  plus  peccat  adulter  quam  hypocrita,  caeteris  paribus. 
xxiiii.   Facilius  autem  cognoscitur  adulterium  quam  livpocrisis,  ideo  et  facilius 

curatiu'. 

XXV.       Vt^  meretrix  abusum  auri  potest  ponere  solum,  aut  simul  et  aurum: 
xxvi.     Ita  irapius  potest  impietatem  operis  ponere  solam,  aut  sinuil  et  opus, 
xxvii.    Ut  meretrix  abusum  auri  ponere  debet,  aurum  ponere  non  eogitur: 
xxviii.  Ita  impius  impietatem  operis  ponere  debet,  opus  ponere  non  eogitur. 

xxix.      Votum  religionum  aut  (piodcunque  onmino  quaedam  lex  est  conscien- 

tiam  natura  eaptivans. 
XXX.      Et  vita  religiosa  aut  devotaria  non  nisi  opera  legis  natura  sunt, 
xxxi.     Quaecunque  ergo  de  lege  et  operibus  Paulus  sentit,  de  votis  et  reli- 

giosis  sentienda  sunt, 
xxxii.    Est  itaque   vovere  virginitatem,   eoelibatuin,    religionem    et  quodlibet 

sine  fide. 
xxxiii.  Tale  votum  sacrilegum,  im})ium,  idolatricum  demonibus  vovetur. 
xxxiiii.  Vox   ita   voventium   est  iiaec:   'Voveo  til)i,   deus,   totius  vitae  sacri- 

legam  impietatem'. 


3   idololatria  II  ed.  Witt.,   leii.       Xicje  SJlcinung  ift  bur^aii?  ©otte§  [']   fieipj.  Stufiifl. 
unb  Sßatc^,   cortutn<)itt   qu§  „burc^au?  gottlo»"  in  bem  ^atl.  C5r9än3un9s6onb  (>  Sequitur 

fe^tt  in  K  12  At  lex  (acta  K  14  et  sabbato  K     opera  boua  K  19  bcn  mißbrouc^ 

be§  gulbm  abc  ben  mißbrauch  bcö  gotbe»  de  28  aut  fe^tt  in  K       ®e(o6nife  bcr  geljftügfetjt 

unb    fünft    onbev    getoBniß    ift   gnn^Iic^   ein   gefe^  a  :10   idololatricuni  H  ed.  Witt.,  leu. 

31   Vox  itaque  ß 

')  ($§  ift  offenbar  ein  iverfeljen,   lucnn  A  unb  iljni  folgenb  und)  li  hm  neuen  ^Jtbfc^nitt 
Quftatt  bei  bem  Ut  in  %i)e]i  xxv  erft  bei  bem  in  l^efe  xxvii  beginnen  laffcn. 


Themata  de  Votis.    1521.  325 

XXXV.  Tales  religiös!  sunt  siuiiles  vel  peiores  gallis  et  vestalibiis  gentium, 

xxxvi.  Imo  cum  Manasse  impio  cultores  sunt  Moloch  in  valle  Ennon.         s.möu. 23,10. 

xxxvii.  Quia  vota  sua  opinione  iustitiae  et  salutis  vovent  per  ipsa  paraudae. 

xxxviii.  Quam  opinionem  soll  misereuti  deo  debent  et  dant  eam  operibus  suis. 

.=.   xxxix.  Sic  per  vota  sua  opus   manuum  suarum  adorant  et  colunt  pro  deo. 

xl.  Fides  enim  est  ea  opinio  cordis,  qua  solus  unus  verus  deus  colen- 

dus  est. 

xli.  Imo  infidelitas  et  perversitas  cordis  et  summa  impietas. 

xlii.  Aletuendum   his    iufidelitatis   temporibus    inter   mille  vix  uiium   pie 

lu  vovere. 

xliii.        Probabile  enim  est,  non  fuisse  voturos,  si  scissent  nee  iustitiam  nee 

salutem  per.  vota  contingere. 
xliiii.        Quorum    vox    id   confitetur   dicens:    'Quid   alioijui   facerem    in   Mo- 
nasterio  ■?^ 
ij  xlv.  Omnes  tales  adversum  dominum  et  Christum  eins  sacrilegam  vivunt 

religionem. 
xlvi.         Unde  et  rigide  puuienda  sunt  eiusmodi  vota,  nedum  rumpenda. 
xlvii.       Et  ea  Monasteria,  ceu  Satanae  et  lustra  et  prostibida,  solo  aequanda. 
xlviii.      Xec  eos  (piicquam  iuvat,  quod  sua  informi,  id  est,  ficta  fide  se  vovere 
20  et  vivere  iactent. 

xlix.         Xec  voluntarium  illiid  ])rodest,  quod  e  natura  et  libero  arbitrio  tiugunt. 

1.  JzLst  ita(|ue  sibi  conscius  aliquis   sese  hac  sacrilegae  opinionis  im- 

pietate  vovisse: 
li.  Hie  nihil  morari  debet  Papisticam  autoritatem  aut  vulgi  opprobrium, 

25  lii.  Sed   salutis   suae  ratiouem   praeferat    omnibus  et  votum   cum   \m-o- 

fessione  relinquat. 
liii.  Melius  est  Apostatam  esse  uiferni  et  impietatis,  (juam  coeli  et  })ie- 

tatis,  ut  Proverb.  vi.  consulitur.  SvntfiiD.  e, 

12ft. 

liiii.  Aut,  si  v<tlet  et  potcst,  votum  et  religionem  tcneat,  impictalem  pönal. 

3M  Iv.  Potest  enim  religiosus  abusum  voti  solum  aut  simul  utrunque  ponere. 

Ivi.  Abusum  voti  dicimus  haue  ipsam  imj)iam  (»piniouem  fidei  adversariam. 

Ivii.  Lno  abusmn  seu  impietatem  debet  ponere  sub  maledicti  aeterni  poena. 

1  etgct  bcn  bic  öafli,  bic  üovic^n^tten  tuaien,  unb  btc  öorftfjtuBnen  bicucvii  SPeftc  abc 
erger  bcn  bic  @oIti,  ba^  ift,  bic  t)crf(^nittcn  ^jfaffcn  6t)bclc§,  unb  öcrjc^toBnen  nunncn  3?eftc  de 
8  est  et  perversitas  K  ^a  bcv  miRqlaulj  ift  ein  üovtcruug  ;i ;  man  h)irb  ain  nic^t  ha§  erftc 
et  in  est  gu  öern)anbctn,  ionbcrn  am  Sc^tuR  bev  iljejc  [est]  .^u  crgünjcri  ijabai  cordis,  summ;i 
et  impia  K  lü  vüveiit  K       Icbenn  in   ci)nei:  m^ßbittic^cnn  gcQftticte^t  abc   leben  in  einer 

ungot^üfftigen  gcifttigfeit  de  17  Imiusinodi  K  18  ut  satanae  K       Unb  iotd)e  Gloftere 

iot  man  ber  erben  gtci)c^  mad)cn,  jo  fic  gtcljc^  jein  bc«  teiifels  niuniljeufern  abc  Unb  jol^c  floftere 
joU    man   ic^tdjffen   alß    bcö    teüffelfj    ^ülen    unb    frQn)en^l)mmer  de  82   abusum  et   im- 

pietatem K 


326  Themata  de  Votis.    1521. 

Iviii.        Votum  autem  seu  religionein  uova  pietiitis  opinioue  innuvare  demio 

potest. 
lix.  Quod  si  denuo  innovare  et  al)  liitegro  vovere  nou  volet,  liberum  e.sto. 

Ix.  Prius  enim  impietatis  votum,    ut   nihil   uncjuam  luit,   ita   uihil  est 

nee  erit.  ^ 

Ixi.  Ideo  nisi  novo  voto  in  fide  pia  voveris,  liber  es  et  fuisti  ab  omni  voto. 

Ixü.         Nihil  enim  contra  demii,  sed  omnia  pro  deo  possumus  et  debemus. 

Ixiii.         Oertum    est    Episcopis    uostris    apostaticis    regnantibus    fideni    dei 

occubuisse. 
Ixiiii.       Horum  igitur  culpa   e.'^t   perditio  tot  adulescentulorum  et  adulescen-   i'J 

tularum  voveutium. 
Ixv.         Quo  fit,  ut  maiorem  tales  habeant  et  necessitatem  et  ins  vota  sua 

rumpendi, 
Ixvi.        Quia  fidem  et  regnum  dei  nou  audierunt  a  mutis  illis  tyranuis, 
Ixvii.       Imo  sicut  oves   a  lupis   j)er  impiam  operum  doctriuam  ab  eis  de-   li 

vorati  sunt. 

Ixviii.       Aiulto  maxime  ii  etiam  extrudendi   sunt,   (jui   ventris  aut  gloriae 

affectu  voverunt. 
Ixix.        Daus  opera  sui  praecepti  damnat  et  omitti  mandat,  si  sine  fide  fiant. 
Ixx.         Multo  magis  opera  votorum  damuata  et  omissa  volet,  si  sine  fide  fiant.   -" 

Ixxi.         Non  per  haec  omnium  religiosorum  vota  aut  vitam  damnasse  volumus, 
i.3;im.  j,$.  Ixxii.       Sed  sicut  Paulus  legis  usum   legitimum,   ita  nos  votorum  docenms. 
Ixxiii.      Xovum  enim  testamentum  regnum  est  libertatis  et  fidei. 
Ixxiiii.     Ideo  ut  legem  et  opera  eins  nou  patitur,  ita  nee  vota  nee  religioues 

eorum.  -•' 

Ixxv.       Haec  tamen  libertas  non  caruis,  sed  spiritus  seu  conscientiae  est. 

Ixxvi.       \  t  ergo  cum  Ajjostolo  sub  lege  tieri  potest,  (jui  non  est  sub  lege, 

iure  huius  libertatis : 
Ixxvii.     Ita   ad  eaudem  liljertatem  pertinet,    sese  posse   perpetuo   voto  aut 

cuicunque  legi  subdere.  m 

Ixxviii.    Talis  fuit  Bernhardi  religio  et  onmium,  (pii  tbeliciter  religiosi  fuerunt. 
Ixxix.      Xon  enim  ut  iusti  et  salvi  per  iioc  vitae  genus  fiereut,  vovebant, 
Ixxx.       Sed  ut  iam  fide  iusti  et  salvi,  libere  in  istis  votis  degereut: 
Ixxxi.      Sic  tute  et  vovet  et  vivit  in  religionibus,  (jui  fide  in  illis  vivit. 


1  autem  fe^tt  in  I,  ed.  Witt..  Icii.  4  est  et  erit  K  (i  voto  fel)lt  in  FG ;  H  Der-- 

wanbcU  ballet  ba§  nun  untjerftänblic^e  novo  in  de  novo,   n)ovin  tl)ni  I,  ed.  Witt.  u.  len.  fotgen 
10  adolesceutulorum  et  adolescentularum   EK,   ed.  len.  17  veutis  E       gulae  affectu  K 

20  obmissa  K  24   unnb  bet   feiten   gcljftügfetjt  abc  unb  jvc  o6fcrt)an^  de  34   tuto 

EFGIII,  ed.  Witt.,  len.,  Erl.      ^m  gc^fttit^en  tcien  acd  jnn  gcifttit^cn  ftenben  b 


Themata  de  Votis.    1521. 


327 


Ixxxii.     Et  11011  per  eam  vitaiii  iustus,  sauctus  et  salvu.s  ßeri  eoutidit, 

Ixxxiii.    Liio  cum  Apostolo  stercora  clucit  lias  iustitias  et  sanctitates  propter  i^Oii.  3,  ?. 

iustitiam  fidei. 
Ixxxiiii.  Sacrilegium  itaque  est  ordiues  religiosorum  'sauctos'  appellare. 
5  Ixxxv.     Una  religio  saucta  et  sauctificans  est,  Christianismus  seu  fides. 
Ixxxvi.    Cuius  sauctitatis   uomeu   nou   sine   animarum   deceptioue   aliis   com- 

muuicatur. 
Ixxxvii.  Fit   enim   hoc   abusu    nomiuis,    ut   vota  ])lus    noceaiit  quam    lex   et 

opera  eins. 
lu  Ixxxviii.  Siquidem  lex  saltem  est  pedagogus  ad  Christum  et  fidem  eius.  föai.  3, 24. 

Ixxxix.    At  Votum  hoc  modo  pedagogus  est  a  Christo  et  fide  ad  legem. 


xc. 

xci. 
lö   xcii. 

xciii. 
xciiii. 

20  xcv. 
xcvi. 
xcvii. 

xcviii. 


c. 

ei, 
30  cii. 


cm. 
ciiii. 
cv. 
35  cvi. 


r' ereuda,   imo  iitilia  eraut  et  hac  ratione  mouasteria,   si  pedagogla 

esseut, 
Ut  pueri  ad  tempus  erudirentur  iu  eis  ad  Christum  et  fidei  libertatem.^ 
Nunc  vero  et  viri   vovcnt  et  in   perpetuum  voveut,   ut  pueri   siut 

semper. 

lltsi  igitur  vovendi  Studium  pio  fidei  usu  imioxium  esse  potest, 
Vitae  tarnen  ipsum  genus,    sicut  legis   vita,    pugnat  Euangelio   et 

Christianismo. 
Et  mors  et  mala  muudi  bouo  fidei  usu  iimoxia  esse  j)ossuut, 
Natura  tamen  sua  puguant  adversus  pietatem  et  Ecclesiam. 
Quod  ergo  Ecclesia   sentit  de  morte  et  malis  mundi,  hoc  de  votis 

et  religiouibus  sentieudum  est. 
Utrobiqiie  enim  non  iustitia,  sed  libertatis  et  iustitiae  usus  et  exer- 

citium  esse  potest. 
Is  sohmi  error  animarum  perdendus  est,   (pii   vota   pro   re   bona  et 

iusta  sequitur. 
Et  mors  hierum  et  votum  hierum  est,  si  utrolibet  legitime  utaris. 
Et  mors  perditio  et  votum  perditio  est,  si  utrolibet  perverse  abutaris. 
Omnia  enim  sauctis  in  bonum,  impiis  vero  omnia  in  malum  coope- swbm.  s,  28 

rautur. 

At  hodie  fidem  et  usum  hunc  nulli  terme  docent  religiosi. 
F-*roinde  damnandae  et  jirohibendae  erant  universae  religiones. 
Imo  cum  contraria  doceant,  sunt  lugiendae  sicut  prostibida  publica. 
Contrarium  enim  est,  docere  religiones  esse  vitara  consiliorum  ultra 
praecepta. 


5  6§  ift  c^n  einige  öeljftngteit,  btc  fieljlig  ift  abc  G§  tft  ctnigei;  orbcu  iiub  geiftligfeitt, 
bic  ^c^lig  ift  de  17  Et  si  AB  18  pugiiat  cum  euangeliu  EFGHl,  ed.  Witt,  ien..  Eil. 

26  solus  K 

'}  SßgC.  m.  VI  S.  439  unb  Corp.  Ref.  XXI  gp.  127  f. 


328 


Themata  de  Votis.    1521. 


cvii.         Cüiitrariuni  est  docere  Religiones  esse  Status  perfectiouis. 

cviii.       Contrai'ium,  imo  liorrenclimi  est,  docere  Religiones  esse  supra  coiu- 

uiuuem  vitaiii  Christiauoruin. 
cix.  Haec  cum  sint  capita  doctriuae  eorum,  uiiiil  sccleratius  docetur  in  orbe. 

ex.  His  CDim  avertunt  corda  hoiiiinum  a  fide,  commuui  salutis  via,   ad    a 

sua  praecipitia. 
cxi.  Ideo  eius  opiniouis  vota  ceu  Satauae  ultima  opera  solvenda  et  per- 

deuda  sunt. 

cxii.         JN  ec  queuqiiam  movere  debet,  si  ordiuibus  sacris  ((pios  vocaut)  luerit 

illarvatus.  ii' 

cxiii.        Nihil  euim  ordiucs  illi  sacri  quam  larvac  sunt  liominum  deo  ignotae. 

cxiiii.       Caracter  presbvteralis  nou  uoccbit,  uisi  rem  fictam  metuas. 

cxv.  Ministerium  verbi  et  Ecclesiae,  id  est  populi,  presbyterum  te  vere 
et  solum  facit. 

cxvi.        Vt  fides,  ita  et  cliaritas  excepta  est  in  omni  voto  et  religionc.  li 

cxvii.       Nihil  enim  possunuis  a<lversus  fidem,  ita  uec  adversus  charitatem. 
cxviii.      Obstabit  ergo   votum,  statutum,    regula,   ne   proximo  servirc  alicui 

possis. 
!Rttf)t.  16, 9.  cxix.        Hie  rum])es  vincula  illa  sicut  Samson  stu])pas  Pliilistinorum. 

cxx.         Franciscauus  itaque  pecuuiam  proximo  portare  aut  porrigcrc  recusal)it.   :o 
cxxi.        Hie  non  modo  impius  in  deum,  sed  ridicule  quoque  stultus  est. 
cxxii.       Pecuniam  proximo  nou  tangit  aut  fert,  cui  tamen  debet  et  vitani  et 

omnia. 
cxxiii.      Aut  enim  Frauciscus  hoc  non  voluit,   nul    humanum   (piid  in  ea  re 

]>assus  est.  -ju 

cxxiiii.     Eiusdem  impietatis  est,  si  parentes,  domesticos  aut  amicos  rcli<jueris, 
cxxv.       Modo  tua  opera  opus  habeant,  et  tu  illis  prodessc  possis. 
cxxvi.      Inipie  praetexunt  hie  obedieutiam,   ob   (jiiain   boiiuni    ()])us  intcrmit- 

tendum  sit. 
cxxvii.     Non  est  haec  ubcdientia  nisi  8atanac,  (|uae  obedieutiam  dei,  id  est,   au 

charitatem  omittit. 

cxxviii.    Aut  ergo  da  Monasteriis  doctorcs  (idei,  aut  delc  ca  l'unditus. 
cxxix.      Non  jiotest  doctriua  et  vita  votorum  sine  doctrina  Hdei  non  esse  via 

ad  mortem, 
cxxx.       Nee  eiusmodi  sunt  Monasteria,   ut   medium   et    neutrum   esse  quid  3,) 

possint. 


1   religiijiiis   K  12  niliil    unc-ebit   K  1:5    impuli   Dei    II.    ed.  WiU.,    leii.,   Krl. 

14  l'aciuut  K  17  alicui  fe()U   K  20  pnjxiiiii)  pee-iiiiiniu  K  21    gotlojc  abc       un= 

rebUcfj  de        28  2)aö  i[t  ein  gottofc  Ocbccfiuifl  abc     .^lic  lueiibcn  fic  uncrBciiid)  fux  de        29  est  K 
;J0  nisi  obedieiitia  K       dei  jc'^lt  K       uodjtcft  abc  uiibcrlDcgcii  loft  de  35  quid  esse  K 


Themata  de  Votis.    1521. 


529 


CXXXl. 

cxxxii 


.Sed  bimplicitt'i'  »mit  os  inf'erüi  piitenti.>s.siiniuu,  »i  tidci  .^e-icutia  dt-sit. 
Caetera  opera   et   vitae  geuera  uon  illaqueaut,  etiam  abseilte  fide, 

conscientiae  fiduciam. 
^lunasticiim  vero  geiius,  si  tide.^  desit,  iioii  potcst  nun  lactare  con- 

scientiaiii  impia  fiducia. 
Ecce  haec  sunt  illa  tenipora  novissima  et  periculosa  apiid  Pauluni. 
Hi   sunt   honiines    speciem   pietatis    liabentes   et  virtuteni   eins   ab- 

negautes. 
Hi  sunt  lupi  intus  rapaces  sub  vestinientis  ovium  incedeutes. 
Hi  sunt,  qui  amissa  fide  doc^nt:  'Ecce  hie  et  ecce  illic  est  Christus', 
cxxxviii.   Hi  sunt  pseudochristi,  qui  etiam  eleetos  in  errorem  ducunt. 
cxxxix.      Hi  sunt,  (juorum  operationibus  Antichristi  reguuni  firmatum  est. 


cxxxui. 


CXXXllll 

cxxxv. 


exxxvi. 
lu  cxxxvii 


2.  Jim.  o,  1. 
2.  Jim.  3,ö. 

iWuttl).  7,  15. 
ilJiüUf).24,23. 
älJattI).24,24. 


Haec  sie  disputari  volo,  ut  certa  et  vera  teneautur.     Quac  sequuutur, 
simplieiter  propono  disputanda  et  iuquirenda. 


1   ein  lucijtev  gnnijev  vacfjc  bev  ()ellc  ahc  ein  uBcr  lucitcr  xaäjc  bcr  f)cnc  de  i  pflegt 

el)9cntltc()  bas  gcluiffcnn  ,511  betvicgcnn  ahc  3ut)crfürcu  de  7  bie  ein  gcftalt  tjalieiiit  bev  miltift-- 

teljt  iinb  geljftügteijt  al)c  bie  ein  geftült  l)a\)tn  bcr  crlicvfeit  unb  geiftügfeit  de  1 1  bie  talfi^cn 
6t)rifti  ahc,   .sjall.  u.  .teivj.  "Ku^q.,  bie   falfcfjcn  G^vifteit  ile,  SBaW;  K!  Haee  ita  K      S<et 

teneautur  enbct  K  lo.l4  |)tcvfüv  in  ben  beutit^cu  5tuögabcu  fofgcubcv  Scfjtufe,   bcii  luir  in 

bev  Orthographie  naäj  a  gcticii  (ben  SeSarteu  bcs  .?)aü.  Srgän3ungötonbC'3  folgen  bie  ,1'eipjiger 
unb  bie  SÖalc^fc^c  "ituSgatel: 

^  2teie  i^tuß  rebc  ["tebc"  fcl)ü  in  c  u.  S^ali.]  {cfjicf  icfj  olfo,  ban  [ba-j  -pall.]  man  ji] 
2)i§t)utiren  i'oü,  unb  aud)  alfo  tialten  uor  lüor^eit,  in  ber  fctjriefft  gegrunbet. 

^  ©umma  funitnarunt  bcr  anfttjugf. 

(5§  fol  ein  ß^riftcu  ntenic^  alle  fetjne  njcrdc  aufe  bcnt  gtauljen  [aufi  redjtcm  glauben  d] 
ttjun,  fo  [boc^  gar  dj  fein  mergf  bei  gott  angenem  ift  ane  ben  glauben  [„fo  —  glauben"  jc^lt 
in  .^laÜ.J.  •fiijrumb  [3;arnntti  -bail.]  niufe  ein  meuid)  tcljucu  üortvaUicn  narf)  f)üffitnng  auff 
irgent  ein  Wergf  fcfecn,  fonbern  aücin  in  [auf  .s^iall.]  gotcv  barml)evl3irfeit,  bev  audj  allein  geredjt 
unnb  fetig  madjen  h)it.  Söan  niu  ein  menfcO  etwan  ein  leüen,  ein  werd,  ein  gclobbc  in  fotc^cr 
mcinung  antjebt.  ba§  er  [eben  d|  buvd}  baffetb  [ba^  fclfi  leben,  tucrd  ober  gelübbc  d]  geredjt  unb 
fctig  werben  möge,  fo  irret  er  unb  cnttjeudjt  got  fein  cre  unb  gelualbt,  unb  mai^t  atfo  auf;  feinen 
luerrfen  einen  abgot.  iSJer  ctu)a§  alfo  angefangen  l)at,  luaö  ec-  aud)  fcij,  ber  ift  fc^utbig  fold) 
luergf  aber  gelobbc  l)in^ulegcn.  So  er  [aber  d]  luoll  Dormevgtt,  baö  [folc^»  dJ  t)m  trcgli^,  mag 
er  bie  fatfd)c  gotlofc  mcijnnng  f)inlcgcn  unb  baö  luergf  bcl)altcn ,  befinbet  er  aber  fidj  bcfdjiuevt, 
fo  mag  er  beijbes  [fie  beijbc  d]  Ijqnlcgcn.  (ii  ift  kffcr  Ijic  ein  ttcljncr  Ijocn  [fpot  d] ,  bau  bie 
cUjigc  fdjanbc  oor  gotc  unb  ollen  feinen  ^ei)ligen. 

iBciuerung  mit  fc^riefft  fumpt  balbc,  ^üotien^." 


330  Themata  de  Volis.    1521. 

IHESVS. 

Au  liceat  perpetuuin  vovere  votuiii. 

i.         rLiumgelica  liberta.s  divini  est  et  iuris  et  doui. 

ii.        Ea  est  nulli  operi,  loco,  rei,  personae  adherere  necessario, 

iii.       Sed  usum  horuin  oinnium,  ut  sese  obtiilerint,  liberuni  habere.  ft 

iiii.      Nee  potest  liorum  cuiquam  proprie  sese  dedero,  alia  abdicare, 

V.        Sed  prorsus  absque  electione  commuuem  et  indifferentem  omuibus  sese 

prestare. 
vi.       Uni  duntaxat  verbo  gratiae  necessario  adherendnm  esse  novit, 
:^ik!"iu!'421  vii.      Quod   sokun   propheta   in  psal.  petit  a  doniino,  et  Christus  laudat  in   m 
Magdalena.^ 
viii.     Nihil  iuris  ergo  est  ulli  creaturae  in  hanc  libertateni, 
ix.       Nee  in  manu  eins  (juiequam  in  ilhi  nuitare  aut  superordinare. 

X.  JN  ec  dubium  est,    autore  Paulo,    <juin   deus    illam   exigat   in  onmibus, 

prae  omnibus,  ab  omnibus,  15 

xi.  Ut  tarn  impossibile  sit  ipsum  aguoscere,  <juie<|uid  aliter  factum  fuerit, 

xii.  Quam  ini])ossibile  est,  ut  seipsum  neget  aut  verbum  suum  revocet. 

xiii.  Sequitur,  vota  talia  esse  oportere,  <]uae  huic  libertati  non  repugnent. 

xiiii.  Talia  autem  n(m  sunt,  nisi  libera  sint,  nunc  servari,  nunc  omitti  potentia. 

XV.  Constat  enim  vota  locis,  personis,  rebus,  operibus,  natura  sua  esse  affixa.  20 

xvi.      V  irginitatem  enim  vovere  nihil  est,  nisi  oj)eri  et  personae  sese  affigere, 
xvii.   Quare  non  potest  sie  voveri,  <|uin  libertas  maneat  eam  relinquendi, 
xviii.  Alioqui  contra   libertatem  necessario  adheretur  illi,  quod  uecessarium 
non  est. 

1.001.7,38.  xix.      liic   nihil    eos    iuvat,   quod   Apostolo    magisiro   virgiuitas   nielior   est  25 

coniugio. 
XX.      Non  quid  boniun  aut  melius,    sed   (piid   oporteat  et  non  oporteat  fieri 

(]uaeritur. 
xxi.     Bouum  couiugium,  melior  virgiuitas,  sed  optima  fidei  libertas. 
xxii.    Coniugium  non  uecessarium,   virginitas  non  necessaria,   sed  necessaria  30 

libertas. 
xxiii.  Ut  ergo  nee  bouum   propter  melius,   uec   melius  propter  optimum  est 

perdendum : 

1    fc^lt   in   EFGU,   ed.  WiU.,   len.       ed.  Witt.  u.  len.   jc^cii   boran    Anno  M.D.XXil. 
2  Votum  vovere  ed.  Witt.,  len.  0  harum  FGHI,  ed.  Witt.,  len. 

')  »gl.  «b.  IV  ©.  401. 


Themata  de  Votis.    1521. 


331 


xxiiii.      Jtii    multo    maxime    uecessarium    propter   non    uecessarium    iioii   ost 

violaudum. 
XXV.        Item  nee  optimmu  propter  melius,   nee   melius   propter  bonum  tol- 

lendum. 
5   xxvi.        Sic  Paulus  legem  libere,  ut  sors  ferebat,  servavit  et  omisit. 

xxvii.      Ad    haec    in    baptismo    universi    primario    voto    huie    libertati    nos 

astriuximus. 
xxviii.     Quare  non  est,   ut   alio  voto   illud  irritare,    traudare,   superordiuare 

possimus. 
lu   xxix.       Alioqui  votum  erit  adversus  votum  et  structura  contra  fundamentum. 
XXX.        Pugnat  ergo  votum  religionum  ex  diametro  cum  baptismo  et  Euan- 

gelio  dei. 


XXXI. 

15  xxxii. 
xxxiii. 
xxxiiii. 

XXXV. 

XXX  vi. 
2ü   xxxvii. 

xxxviii. 

xxxix. 

xl. 

xli. 
:;••<   xlii. 

xliii. 
xliiii. 

3U    xlv. 

xlvi. 
xlvii. 
xlviii. 
xHx. 


oanctus   Bernhardus   et   quicuuque    sancti   religiosi    xoVd  sua   libere 

servaverunt. 
Si  autem  negassent  etiam  omitti  posse,  eerte  ut  liomines  errassent. 
lidem  si  vovendo  haue  omissionis  facultatem  exclusissent,  peccasseut. 
Nihil  enim  contra  libertatem,  sed  solum  pro  libertate  potuerunt. 
Imo  sequitm',  nulluni  eorum  servasse  suuni  \-otum. 
Xou  enim  votum  quia  votum,  sed  quia  placitum  sponte  servaverunt. 
Acti  enim  spiritu  dei  sub  voto  sine  voto  vivebant, 
Cum  hoc  sit  demum  servare  votum,  si  serves  quia  \-otum, 
Nee  servatm'us  alioqui,  si  votum  non  esset. 
Sicut  lex  non  est  lex,  autore  Paulo,  si  libere  eam  serves : 
Ita  votum  non  esse  votum  sequitur,  si  libere  illud  serves. 
Non  enim  legem  servas,  quia  lex  est,  sed  quia  sine  lege  ]>lacent  ea, 

quae  legis  sunt. 
Ita  opus  nou  est  opus,  si  libertate  regnante  opereris. 
Non  enim  operaris,  quia  opus  necessariura  sit,   sed  (juia  sie  placet 

operari. 
Haec  igitur  libertas  voti  in  voto  servavit  sanctos  illos. 
Pio  errore  lapsi  voverunt,  cum  idem  sit,  ac  si  nihil  vovereut, 
Nisi  (juod  occasione  voti  in  spiritus  sui   usum  certum  perveneruut. 
Toleravit  autem  eam  stultitiam,  ut  nuilta  alia,  deus  in  electis  suis. 
Simul  imj)erfectum  eorum  operuit,  quae  operit  omnia,  Caritas,  ^Iccu'rs 

Qua  liberaliter  fratribus  suis  sese  servos  cum  Apostolo  fecerunt:      i.  Gm. 9,19. 
IJt  nos  erudiamur,  ne  facta,  sed  fidem  patrum,  docente  Paulo  Heb.xii.§cbi.  13,7. 

imitemur. 
Exempla  enim  sanctorum  vult  infinna  esse,    ul    sohun   eins  verbum 

sit  virtus  credenti, 


5  Si  FGII  10  adue  rursus  vutum  I> 

27  B  kginnt  mit  Ita  einen  neuen  2l6fc^mtt 


lli  Idem  B        2:]  Sicl'(ail,  ed.  leii.  bi  ed. Witt. 
■V-i   autem  fct)It  in  EFGHI,  ed.  Witt.,  Jen.,  Eil. 


332 


Themata  de  Votis.    1521. 


2.  lOcif.  •-',  a.liii. 

liiii. 
Ton.  3,  L'lff-  Iv. 

]vi. 
Ivii. 


iviii. 

lix. 

Jx. 

Lxi. 

Ixii. 

Ixiii. 
Ixiiii. 
Ixv. 


fxvii. 

Ixviii 
Ixix. 

Ixx. 
Ixxi. 
Ixxii. 
Ixxiii 


Quo   et    oporatiouem    erroris    mittat    lucredulis    et   vei'l)i    eins    con- 
temjitonbu.s. 

Vt  er^o  mirauula  iion  .•^uiit  tralicutla  (ut  dicuiit)    in  coiiöequentiaui, 
Xec  omuibus  iu  iguem  insilire  licet,  qnod  tres  pueri  servati  sunt  iu 

Ibruace  Babvlonis: 
Ita,  ut  demus  miraculose  saucton  vovendi  ritu  fuisse  foeliciter  uscs, 
Peruiciosi  exempli  tarnen  est,  eum  ritum  pro  commuui  vitae  ratioue 

instituere. 

AI  anet  ergo  corain  deo  et  baptismo  tuo  libertiis,  voveris,  non  \'overi.s. 
Xequc  dcus  mutatur  ut  homo,  ut  libertatem  semel  datani  revocet. 
Xeque  inovetur,  quod  stulto  voto  ad  revocanduin  eum  tu  .sollicites. 
Tam  certum  est  itaipie,  ut  votum  tuuin  pro  voto  serio  nou  aguos(!at, 
Quam  certum  est,   <|Uod  baptismale  libertatis  votum  pro  serio  voto 

et  immiuutum  haberi  volet. 
Sed  ut  lex  su])erior  immutabile  metrum  est  omuium  iuferiorum  legum: 
Ita  baptismi  votum  iuflexibilis  regula  est  oumium  votorum  sequentium. 
Xon  libertas   eins   illorum   caj)tivitati,    sed   captivitas   illorum    huius 

libertati  cedit. 


oic  velle  sc  deus  iusiguiter  declaravit   iu   vt>tis   paupertatis  et  obe- 

dientiae. 
Sauetuui  Bernhardum  euim  et  alios  multos  non  sohun  iu  praefecturam 

aliorum  exaltavit, 
Sed  et  illustribus  miraculis  iu  cadeui  illustravit  et  glorificavit. 
Non   minus   autem    valet   paupertatis   et   obedieutiae  quam  castitatis 

votum. 
Et  (juod  de  uno  eorum  Heri  et  dici  [)otest,  de  singulis  fieri  etdici  debet. 
Inqiossibilc  autem  est,  praxifecturam  cum  i)aupertate  et  oljediejitia  stare. 
Cum  talis  et  mandetur  rebus,  et  aliorum  obedientia  potius  subdatur  ei. 
Quare  Bernhardus  et  <juicun(|ue  fnere  aliis  praefecti,  a  votis  illis  divi- 

nitus  sunt  absoluti, 
Ixxii ii.     FA  monstratum  evidenter,  nou  l'uissc  illa  coram  deo  perpetua. 

Ixxv.        i\  ec  est,   quod    hie   versute   cavillentur   varias   paupertates   et  (jha- 

dientias. 
lxx\i.       Kvidens  est  votum   paupertatis  devovere  extermun   usuiii   rcruni. 
Ixxvii.     Spiritualem  enim  paupertatem  universi  in  ba])tism()  \()\iums. 
Ixxviii.    Eque  evidens  est  praef'eetum  monasticum  externum  usum  rerum  liabere. 
Ixxix.      Multo  minus  hoc  illudet,   (piod  ])raelectum  non  sua,   sed  connnunia 

curare  iactant. 


22  exaltuit  1 


'■i2  versutiae  Mi 


Themata  de  Votis.    1521.  333 

Ixxx.        Hoc  enim  nihil  diftert  ii  senatu  et  qiiibuslibet  laicis  oeconomis. 
Ixxxi.      Evidens  etiam  est  id  voti,  tale  solum  vitae  gemis  .statuere,  quäle  est 

subditorum. 
Ixxxii.     Alioqui    salvo   voto   licebit   omnes   esse   praefectos   eiusniodi,    niülos 
5  subiectos. 

Ixxxiii.    Aut  ergo  sancti  praeesse  non  potuenmt,   aiit  \otuin  eoruni  liberum 
et  temporale  fuit. 

Ixxxiiii.   JN  e  illud  quidem  iuvat,  quod  praefectus  in  perfectiorem  statuni  migrat. 
Ixxxv.     lus  enini  divinum,  quäle  votum  est,  nullius  boni  gratia  \-iolandum  est. 
10  Ixxxvi.    Stat  Paulus :  'Xon  sunt  facienda  mala,  ut  veniant  bona'.  mm.  3,  s. 

Ixxxvii.   oic  nihil  dicitur,  quod  praefectus  obedientiae  Episcoporum  et  maiorum 
snbditur. 

Ixxxviii.  Ea  obedientia  nihil  diifert  all  omnium  laicorum  obedientia. 

Ixxxix.    Et  Votum   eam   solum   obedientiam  vovet,   quam  dictat  regula  \)Vo- 
15  fessioni  subditis, 

xc.  A  qua  tamen  liberantur,  facti  vel  Episoopi  vel  Cardinales. 

xci.  Xec  liceret  soluto  voto  eam  maiorum  obedientiam,   etiam   si   molioi- 

esset,  subire. 

xcii.         (Jbstat  enim  divinum  ins  voti,  quod  ne  regni  quidem  coelorum  gratiti 
20  laedi  debet. 

xciii.        Nisi   hie   dixerint   votum   religionis   in   totum   sie   subderc;   i)ominem 
homiui, 

xciiii.       Ut  praefectus   ins   habeat  etiam    rursus   cum  dimittendi   liberum,    si 
casus  postulet: 
25   xcv.         Id  quod  ego  prope  toto  sensu  verissimum  esse  affinnaverim : 

xcvi.        Tum    si   casus    sit,   et  praefectus   nolit,    ut    debet,    nihilominus  libe- 
rum esse. 

xcvii.       Aut  si  hoc  non  est,  paupcrtatis  et  obedientiae  vota  iam  probavimus 

non  esse  perpetna, 
30  xcviii.      (^uare  et  congeninm  eorum,  castitatis  votum,  liberum  et  temporale  esse, 
xcix.        Ut  Monastcria  aliud  non  sint,  (|uam  Olu'istianac»  pucritiae  formandae 

paedagogia, 
c.  Quam  sub  disciplina  lemporaü  Ini-mari  corpoi-aliter  sahibei  riiiumi  est, 

ci.  Cum  ergo  testibus  verbo,  fidc,  baptisnu»,  oj»ei-ibus  dci   voium   hoc 

3-,  nihil  sit, 

cii.  Oportet  te  iam  cum   tldncia  et   conscicntiam  tnam    a  teipso  Hberarc. 

1    JInc    nihil    enim   HI,    ed.   Witt.,    len.  14    votum  e..rum   Rilll,    ed.  Witt.,    leii. 

solam  K  17  lieere  FO   licet  HI,  ed.  Witt.,  len.         UO  Quare  sequitnr  et  F( rill,  ed.  Witt., 

Jen.       coniugium  1  ijl   formandae  pueritiae  K,  ed.  Krl. 


334 


Themata  de  Votis.    1521. 


ciii.  Si  enim  nos  stulti  vel  infideles  contra  libeitatem  uostram  vovemus, 

eiiii.        Ipse  fidelis  et  bonus  tenaxque  libertatis  stulticiam  nostram  uon  acceptat, 
cv.  Xon  aliter  quam  si  tibi  snb  nomine  eins  qnicquara  diri   imprecatus 

fneris, 
ovi.  Qnod  ipse  pro  sua  bonitate  uon  cxandit,  stnltitiani  tnam  niiscratus.    5 


cvn. 
cviii. 
cix. 
ex. 

cxi. 

f'xii. 

cxiii. 

cxiiii. 

l.eor.7,20ff.  CXV. 

ex  vi. 
exvii. 
exviii 
exix. 

cxx. 

exxi. 

exxii. 


Ixatio  pietatis  etiam  perpetuis  votis  adversari  videtur. 
Certnni  est  enini  fidera  Christi  posse  in  devotario  cadere: 
Labente  autem  fide  omnia  opera  et  vota  bona  sunt  impia  idololatria. 
Si  tenet  igitur  votum  abseute  fide,  iam  (quod  est  impossibilc)  cogetnr 

homo  idololatrare.  10 

Quare  ut  opus  bonum,  ita  et  votuni,  doncc  abest  fides,   necessario 

dimittetur. 
Atque  ita  votum,  sicut  et  opus  bonum,  non  potest  un(|uam  simpli- 

citer  voveri, 
Sed  necessario  conditiouem   fidci  praesentis  et  manentis  pro  fnnda-   v, 

mento  praesupponit. 
Quod  nisi  fiat,  inane  et  impium  et  danmabile  Notum  vovetur. 

1  orro   aliud  est,   quod   Paulus   de  coniuge   et  servo   perseverando 

praecipit. 
Libertas  Euangelii  non  tollit  res  et  corpora  et  debita  hominum:        20 
Alioqui  et  debita  pecuniae  et  possessionum  tollere  debnit: 
Sed  conscientias  liberat  a  vinculis  spiritnalibus  opinionum  im])iaruni. 
Coninnx  non  est  deo  coniunx,  sed  liomini,  similiter  et  servns  liomini 

servus  est, 
Voventes  vero  non  homini,  sed  deo  sese  captivant  et  tradunt.  2s 

Qnos  ipse  tarnen  in  eadem  re  liberat  et  liberos  esse  iubet, 
Aedificant  in  se,  quod  deus  destruit,  et  destrnunt,  quod  deus  aedificat, 
exxiii.     Sicut  si  herus  libertate  donet  suum  servuni  gratuita  bonitate, 
cxxiiii.    Et  servus  haue  accepturus  sese  ei   in  servitutem  det  nova  stultitia. 

exxv.       JVlagnum  et  potens  argumentum  est  etiam  ad\ei-sus  vota  })erpetua,  so 

quod  sunt  ex  hominibus. 
cxxvi.      Quicquid  enim  scriptura  dei  nee  praecipit  nec'consulit,  prorsus  fnglen- 

dum  est. 
cxxvii.     Vovendi  autem  hunc  ritum  ik;  excmplo  quidem  ullo  tcstatnr,  nednm 

consulit.  ?.'■> 

<'xxviii.   (^uare  ut  periculosum  est  ingredi  religionem,  ita  tutissimum  est  regredi 

inw-ressos. 


9  (iam  qnod  ß  2:J  ^xx'ic^  ed.  Krl. :    .,Iii  ed.  orig.:   couliix'',  bcnn  A  iinb  Ji  f)n(icn 

CVmiunx  27  destruxit  ed.  Witt.,  leii.,   Krl.  :jl   sint  H,  ed.  Witt.,  Ich.,  Eil. 


Themata  de  Votis.    1521. 


335 


CXXIX. 

cxxx. 
cxxxi. 

:■   cxxxii. 

cxxxiii. 
cxxxiiü. 

10   cxxxv. 

cxxxvi. 

cxxxvii. 

cxxxviii. 

cxxxix. 

cxl. 

cxli. 


Qui  noD  sequitur  liicem  scripturae,  uecessario  iu  tenebris  ambulat. 

Et  qui  periculiim  amat,  ait  sapiens,  peribit  in  illo.  5ci.Siv.3,27. 

Xec  dubitanduni,  velle  deuni  hoc  irritum  fieri,  (juod  sua  scriptuva 

uon  probatur. 
Xon  enim  frnstra  Abraham  fratres  opulonis  ad  Moseu  et  prophetas  Suc.  le,  29. 

relegavit, 
Xec  dignatus  est  eum  praeter  hos  ullo  aho  cousilio  vivos  docendi. 
Et  ubique   scriptura   plane   praccipit,   ueque   ad  dextrara  ueque  ad  oof.  1,711.0. 

sinistram  declinandum : 
Ut  facile  credas,  etiam  praecepto  dei  irrita  esse  perpetua  illa  honii- 

niim  Vota, 
Hoc  est,  ne  quis  ea  necessario  pei-petua  et  non  libera  doceat. 
Lex  Mosi  sane  vota  niulta  figiiralia  baptismalis  voti  permittit, 
Sed  ea  omnia  teraporalia  facit,  nee  ad  castitatis  votnm  ulla  syllalxi 

pertinet, 
Quod  castitas,  ei  popnlo  ilKcita,  nee  lege  sanciri  nee  voveri  poterat, 
Ut  non  queant  verba  legis  generaliter  ad  uostra  vota  quoque  pertinere. 
Summa:  Vota  libera  sunt,  non  damuata,  tum  temporaliter,  tum  per- 

petuo  servabilia. 


2  ut  ait  ed.  Witt.,  len.,  Erl. 


19  H  fügt  ^inju  M.D.XXU.' 


')  Stefe  faljc^e  3[Q^re§3nl)t  (üergt.  oBen  ©.  330)  erflätt  fid^  tootjl  nm  einfac^ften  bavaue, 
ba§  innn,  tüelt  bie  gvöfiere  Schrift  de  A^otis  crff  im  ^a{)xe  1522  erf(^ienen  lüar,  nuc^  bie 
s.  a.  publicirten  2f)eien  biefem  3n()ve  juloic?.  i^ecfcnmener  (n.  a.  C  S.  163)  raoUtc  ])vax  bif 
3iat)re§nngQbe  p  bcn  in  H  nad^folgenbcn,  aber  evft  auf  neuer  Seite  beginncnben  Iljefen  De 
digamia  Episcopornm  ali  ^Jlufjc^vift  3ief)en ;  ba^  ift  aber  unmöglich ,  ba  biefe  evfl  au^!  bem 
^di)xe  1528  ftammen. 


©Dannenuiu  Hon  bcn  jelju  5(n§fäfeifteiu 

1521. 

ftitfjer§  Sc()rift  Hon  bev  3?inf^tc  (oben  S.  129  ff.)  T)atte  uocf)  tior  xi)xm  er= 
td;ciiicn  bie  (Gegner  in  ncnc  '.Hnfvegnng  ticrfetjt.  ^Jcod;  befanb  fü"  firf}  in  bcr  H^iTffe, 
ba  tt)eilte  ber  Sdjto^IjauptniQnn  öon  Söerlepfd),  ßutf)er§  äßivti)  auf  bet  2BartBnvg, 
i()m  mit,  C^ev.^og  SDl)ann,  ber  93ruber  be§  .ftnvfürften,  n}ünfrf)e  bvingcnb  eine  'Xne= 
Icgnng  bee  güangeünniö  öon  ben  ^e^n  IHnöfäljigen ,  lüeil  bie  Ijierin  befinblic^en 
Söorte  be§  ^evrn:  „(Seilet  t;in  unb  geiget  end)  ben  ^4^rieftern"  i§m  bon  bcn  ^cr- 
tl^eibigern  ber  fntTjoIifd)en  Se^rc  unb  ^^rari§  —  „5pfjari|äer  nnb  .Oendjler"  nennt 
änf^er  fie  —  al§  unentrei^tmre  Stütie  beö  röntifd)en  i8eid)tinftitnt«  Dorgerücft  toorben 
maren.  S^ax  Ijattc  l'utl)er  ben  biefen  äl>ovten  entnommenen  „(£d)viftben)eiö"  be= 
reitö  in  ber  im  S)rnd  befiublid)en  £d)rift  felbft,  mcnn  and;  nur  fui;^,  bcleud)tet 
(ögt.  oben  ©.  152  f.).  3(bcr  e§  mar  offenhinbig,  ba^  fiejouber§  in  ber  !att)Dlifd)en 
'lU-ebigtlitteratur  biefee  (ftiangelinm  naci;  ber  in  2)entfd)lanb  banmt^j  berbreiteteu 
älteren  ^4>trifopenorbnnng  ba^  beö  14.  nac^  Irinitatiö,  nad)  römifdjem  Crbo  bas 
bei  13.  nact)  ^^fingften^  —  immer  nnb  immer  miebcr  bajn  benn^t  mürbe,  um  a\K- 
ir)m  Cff)ri[ti  C^-infefenng  ber  :i^eid)te  öor  bem  '^sriefter  ,]n  bemeifen.  <Bo  l)atte  ber 
befannte  ©abriet  ^^iel  au<5  biefeni  Xerte  bie  l'e()rc  gCj^ogen:  „ad  imindalionem  a 
spirituali  lepra  rnortalis  peccati  necessaria  est  vocalis  confessio  in  actu,  vcl  ad 
minus  in  voto  seu  proposito  ....  Nam  decem  leprosi,  significantes  omnes  pec- 
calores  decalogi  legem  transgredientes .  non  prius  quam  irent  se  sacerdotihus 
ostensuri  ad  praeceptum  domini  mundati  sunt.  . .  ,  Per  missioncm  leprosorum 
ad  iudicium  sacerdotum  legaliuni  sacramenlum  pocnilentiae  praefiguratui'  mox  a 
Christo  instituendum".2    3Bnr  and)   l'nttjcr  mit   feiner  '4>ofti(Ie  nod)   lange  nidjt 

')  llutfv  bem  „14.  £imiitnc\  luidj  '4*fi"ftf^i'i'"»  "^i"'"  ^'iitl}cr  (unten  2.  :''44)  biee  Chunu-^eliniu 
beilegt,  tnirb  naä)  ungcnaiicv  ^RcbeitJclfc  ber  14.  post  Octav.  Pent.,  b.  t).  bcr  14.  nnii)  3^vini- 
tntt§  jn  ücrftetjcn  fein.  '-)  .Semiono.s  do  tempore,  ed.  Bi-ixiae  1583  pg.  279.  2S0.     äÖcv 

firf)  tneitev  baDon  überzeugen  Uiill,  »üie  töUig  btcjc  Deutung  in  ber  ^^rebigtlitternhlv  ^^crrfc^t, 
ber  Devgleirl)e  "l^feiffev ,  (5}oiuiauia  33b.  III  (1858)  S.  :'6r.  (^U-ebigt  an'^  bem  13.  3nt)v^.)'  ^i'^' 
rostilla  super  Knangpüa  doniinicalia  seoiindnin  scnsnm  littoriilem,  bie  Serinonos  ]iai-ati 
de  tempore  ot  de  sanctis ,  bie  ScMinonfs  Pomerii  de  tempore  bc§  5''"'''i'.V^^"'"'^'^'  'it^elbnvt 
bf  :Xcinf§lt)or  unb  nnbvc  bem  iui-?gcl)enbcn  ''JJiittelnltcr  nngeljövige  ''lU-ebigtloevfe,  bie  alle  bei  bem 
bctrcffenben  ^Dangclium  biejc  ^^e3ic{)ung  auf  bas  iSeid^tinftitut  üortvagen. 


Söanflcüimi  lioit  bcit  ,',el)u  'Jdisfäfeicien.    1521.  337 

fei«  311  ben  3:rinttati«ionntai]en  novgcbruugcn,  üielmel)r  evft  fei§  (vpip^aniaS  gelangt, 
fo  naf)ni  er  bod)  üon  biefcr  IHiifforberiuig  '^fnla^,  „feinen  lieben  S)entic6en  bie 
'4>oftiiIe  ,^n  cveben-5cn  mitten  anc^  beni  Js-ü^"  nnb  bie  '^(n-ölegnng  biefec^  Cvoangelinrnf- 
t)orn.'eg,3Ul(^irfen,  baniit  er  ben  'Röniifctjen  j^eige,  „ipie  fein  fie  bie  Cnmngclia  feiöl)er 
un§  geprebigt  nnb  bie  ^eidjtc  gegriinbet  T^afeen".  (5x  fc^icfte  ain  17.  September 
ba§  'D}lamiicript  feiner  '^üiMegnng  nn  3patatin  mit  ber  $^itte,  eine  fanfeere  '?(bfcf)rift 
baöon  (für  ben  •Oer^ogj  anfertigen  yi  laffen.  3iiglcicl)  aber  fenbete  er  il)m  für 
ben  5aü/  <>aB  Spalatin  ben  Sermon  für  ben  S)rnrf  geeignet  l^ielt,  anct)  ein  3Bib= 
mungSfc^reiben  mit,  hai-  er  je  nad)  öntbefinben  mit  äßibmung  an  .Oerrn  .^paugotb 
üon  Ginfiebeln  ober  einen  anbern  ber  i^oruebmen  bee  •'oofe-j  uerfeben  modite.  Spalatin 
fügte  bcm  'Pcamen  biefee  (i'betmannev  nocb  bie  bee  lltarfcballe  C^^ane  üon  S^ol^ig 
nnb  bee  Siat^ee-  3?ernf]arb  üon  -Ipirfdjfclb  bei  unb  beforberte  bie  4>rebigt  .^um  Srnd. 
aöir  bürfen  in  biefen  ':)]lännern  bie  JKcpräfentanten  ber  cüangelifc^en  ^mrtei  6ei 
.^ofe  erfeücfen.^  5tni  1.  "Dioöember  fd)reifet  's^utber  nod):  .Mihi  snh  i'orrnis  esl .  .  .  . 
enarratio  Euangelii  de  leprosis  decem-.  aber  fd;on  am  8.  beffetben  'O)tonat§  tonnte 
3fona§  ein  fertige«  (h'emplar  an  ^oi}.  l^ang  nac^  ßrfutt  fenben.- 

S)iefe  ^rebigt  fanb  fpäter  (1527)  in  ben  Sommertbeil  ber  .ßird)enpofti(Ie 
al«  ^^rebigt  für  ben  14.  Sonntag  nad)  xrinitatiS  lMnfnat)me,  aber  mit  erljeblidjen 
.^ürjungen  nnb  ^a^treic^en  ')inbernngcn.  2öir  (äffen  bie  ßeftalt,  bie  fie  babnrd) 
fpöter  befommen  ^at,  I)ier  nod)  unberüdfic^tigt  nnb  ncrtreifen  bafür  anf  bie  nad;= 
folgenbe  tritifd^e  '^üi§gabc  ber  llird)cnpoftiIle. 

359t.  bc  äÖettc  5Bb.  II  S.  5:} f.  90.  Corp.  Ref.  I  ©p.  455.487.  *viefinfci)fcl  be3.3.^onaS, 
gcfammctt  Don  i?atDetau,  I  (|)aUc  1884)  @.  76.  ßöfttin  I^  ©.489.  Scnj,  OJinvbuvgcr  ^^vo^ 
grnmm  1883  S.  45  ff.    ©tubten  imb  .*!vitifen  1884  ©.  379. 

?lu§gaben. 

A.  „guangetium  H  ä>on  ben  tjeljcn  auf5=  |1  fettigen  borbentfc^t ,  bnb  anfagelegtt  |' 
m.  2uif).  11  äßittemberg.  j!"  5Jtit  Siteleinfaffnng.  44  ^Blätter  in  Cnort, 
Iefete§  SSIatt  leer. 

Xriicf  üoii  'JJiold)iov  lc'ottl}cv  in  äl>ttttMit)cviv     iu^I.  v.  Xoinmcv,  ^>.'iitl)erbnute 
5ir.  254. 


')  Über  bie  ctmnflelifrtjc  öefinmuifl  bov  bi-ibcn  "■3)iäinTcr,  bcvcii  '-Junmm  Spnlatiii  titnvt= 
gefügt  f)at,  befii^'u  luiv  ein  trefflirf)f§  ^-^niniiif;  in  il)rem  ©lijnnbcu  nn  ben  (vrbm(irid)all  oonrfli'" 
üott  5ßnppen^eim,  Öodjau,  ben  1. 'Jlbü.  1521,  in  luelc^cm  fie  firi)  ju  bev  „gutgnmbigcu  la\)Xi 
Xoctor  3Jtartini  yut()ex-^"  befenncit  mib  bcm  (jrbmavfdjalt  i^vc  grcubc  bejeuflcu,  baf;  ev  firfj  in 
Ü^orme  „in  bie  rcpn,  tvoftlid)  nnb  l)ciüüci-tig  latjev  be^  6^riftlid;cn  Cvuangetium  unb  luovt 
goti-J  cingetoffen,  f)inbnu  gefegt  unb  unnugefcl)en  nÜen  unfjcvu  wrbinft,  nlle-?  uuf;ev  ncvuiogen, 
nlle  mcnfc^(id)e  roevd  uub  ,y:tl)ueti,  oUeiu  in  bie  uncrmeffeue  uub  gruubtlnfje  gottiö  gunb  uunb 
bnvm'^cr^ideit  burd)  (>()Tiftum  C»l)ffi""  nnfjcvu  l)evn  uub  belltmadjev  ,yiboi-tvanjcn  ergeben"  itu 
„2:e§  Gbeln  nnb  (fT)vni)t)eften  .öart=    mubt-j  uou  Cn-onbevg  pvm  ü  ä^rieff  —  — ").  -)  Tarau§ 

erbeut,  bofe  93]elanc^t()on5  Srief  an  ©pnlntin  Corp.  Ref.  1  ©p.  455:  ^Concio  de  decem 
loprosis  po.st  tridmim  crodo  absolvetur"  Hon  @nbe  ©cptembev  (5?ret|d)nciber§  S'attrung)  auf 
Cfnbe  Dftober  ober  Einfang  ^Jioneinber  ju  Detfefeen  fein  hiirb,  njiil)venb  ber  Srief  Corp.  Ref.  I 
©p.  487,  mit  meld)em  'Wiefaudjttjon  ßloei  Cvrempdne  bev  iu,5niifd)eu  fertig  gemorbenen  'l^vebigt 
nn  ©palatin  fenbet,  mit  .oxfunte  Nov."  uou  i23vetfd)ucibev  um  eiuige  Ä^od^en  ;,u  fpiit  nugc^ 
fc^t  fein  loivb. 

eutfjcr§  2ßevfe.    VIII.  22 


338  ßltangelium  Hon  bcn  jc^n  5tu§fä^igcn.    1521. 

B.  „©uangeliiim  ||  5I<on  ben  t^etjen  au]^=  ||  jet^iflen  öortpiitfd)t  j|  önb  aufgelegt  || 

max.  l'uttj.  II  aöittciuberg.  :"  mit  liteleinfaffiiufi  [wie  A].  44  iuittcr 
in  Duart,  (e^te§  53Iatt  "leer. 

2:nicE  Hon  50ield)iov  J3ottl)cr  in  äLHttcnbcviv 

C.  „ßuangelium  p^on  ben  je'^en  aiiffe  ||  t,]igen,  öcvbeütfcCit  |]  t)nb   aujgelegt  || 

burd)  maxt.  \\  2üfi).  ||"  9}lit  litclcinfaffutig.  44  mätkx  in  bitnrt, 
(c^teg  93(att  leer. 

^xnd  Don  3lbain  ^'etxt  in  9?nfcl.    ^ügt.  o.  Sommcv  "ih.  255. 

D.  „(fuangclium  ||  Uon  bcn  ocfji'n  ^^(nffct.ygen  t)er=  ||  teütfd^t  ünb  anf^getegt  || 

maxti.  2iitt).  II  lüittenberg.  [{'     '58  iBlcittev  in  Cuart,  (e^teö  i^att  leer. 
^J(ni  @nbe  auf  @.  .^^  ungelüöfinlic^er  SBeife  bie  Signatnr  „.^lij".^ 
Tvnrf  imn  Sigmnnb  ©riinm  in  '•.llngstnirg  (l)g[.  n.  Sonnner  a.  a.  0.). 

E.  „(Suangclinm  ||  Uon  bcn  t^eljc  !  anf.^ictiiign  öcr  ||  beutfdjt^  ünnb  ||  anf^geleget  j| 

m.  l'ut.  II  äßittcmberg.  jl"     ^JJlit  litclcinfaffnng.    litdrücffcttc  Bcbvurft. 
36  a?Iätter  in  Onart,  (cl3tcö  ,53latt  leer. 
Ixnd  lion  3üvil  ^Jiciblcr  in  '.JIng'öLnirg.-' 

F.  „ßuangeüum  II  5J?on*  ben  ^e^c  auf^  |1  fettigen  öcrbcut=  ||  jrfjt  imb   aiif3=  jj 

gelegt.  ||  ^odox  ']Jkrti=  ||  nnö  £ntl)er.  ||  äöittenberg.  |,"     93^it  5:itelein= 
faffung.    litelriicEfcitc  Bebrucet.    38  33lätter  in  Quart,  (e^tc§  S^latt  leer. 
%it  Üiteicinfaffnng  gleich  bcr  oben  6.  134  sub  D  befc^rieliencn.    SrndE  non 
2BoIf  .ßöpp[)cl  in  ©trafibin-g.^ 

G.  „©uangcliuui-  j,  ^l^on  ben  ^e^en  1|  aufjje^igen  öov  ||  beütfd)t  önnb  |1  auf3= 

gelegt-  i|  531-  ßut-  ||  äöittentlierg.  ||"  mit  Sliteleinfaffung.  litclrüd- 
feite  Bebrudt.  36  ^Blätter  in  Quort,  ba§  Ic^te  öernmtlilicl)  Iccr.^  ^Hnt 
SdjluB  auf  331.  Siij*':  „?yini§". 

H.  „  [@]niangelium.  ||  3>Dn  ben  je'^en  auffetjigeu  {i  öerbeütfdjt  bnb  aufj  i|  legt  [sie]. 
m.  ßut^.  II  äöittemberg.   ,"     44  23lättcr  in  Quart,  le^teö  93latt  leer. 

I.  „Ornangeünm  ||  '-Isou  bcn  ^eljcn  anf,^=  ||  fct,;igcn  lnn-bcutfcf)t  !|  bnb  anf^gclegt  || 
^itarti.  i'ntlj.  |1  ^-lUiittcuibcrg.  /'  mit  litelcinfaffnng  [unc  in  A  unb  ß|. 
44  ^Blätter  in  Quart,  leljte  Seite  leer.  9tm  gnbe  auf  «(.  ;^4^ 
„©ebrudt  ju  äöittcinlicrg  'U\)  meUi)iox  2ottn  \\  ^aä)  Pljrifti  gctnirt 
ms.yriij.    " 

3^cm  Hon  nn-j  bcnnt^ten  (^•veniplav  fcl)len  bie  bvei  'glatter  fe'iii— !J. 

2)er  ^itcl,  bcn  (ü.  b.  .g)arbt'e)  Autograi)lia  Lutliori  Brunsv.  1690  I  pg.  117 
barbieten,   ift  unlltüriic^  üom  ^Herausgeber  fabri.yrt;  man  barf  bal^cr  nic^t   ctlfa 


>)  Xie§  ift  bie  ^.Jlu^gabe,  mid)c  in  bcv  (9x1.  9ln§g.  5<b.  16  ^  ©.  258  sub  9tr.  2  mit  bvci 
g^e^lern  in  bcr  litelangabc  nnb  falfdjer  33ererf)nnng  be^i  Umfang?  bcfc^rteben  hjorben  ift. 
2)  3;n  bem  bcnu^ten  (S^rcmplar  (ber  ^JJJnnc^ener  .^of^  nnb  ©taat^tjibüotfjcf)  ftcl)cn  über  bem  u 
,in)ci  ^nnftc  (ü),  bie  nbcr  mit  bcr  .Cinnb  ()in,ytgcfügt  an   fein  frf^cinen.  "")  9tnc^  l)icr  ift 

bie  33e|timmnng  be-:?  Untfangee,  loelctjc  th't.  %nn-  10-  ©.  258  sub  ^Ji'r.  1  nad)  äßeüer  mx.  1837 
gegeben  ioirb,   fnljd).  *)  Soä  ä5   ift  fo  oer^iert,  ha^  man  cö  leidjt  für  ein  2ß  galten 

fonnte.  ^)  5l!on  Söellcr  unb  ber  (Srtanger  ^tn^gabe  aih  2)rnrt  oon  grojc^oUier  in  Sü^'idj  bc= 

3cid)nct.  ")  @§  fe'^tt  in  bem  bennlUen  (vr^mptar. 


@t)angelium  von  bcn  ,^c(}n  3liisfä^igen.    1521.  339 

auf  feine  5(nga()e  bie  G^riften,^  einer  ^hiegabe  mit  berartigem  litel  Begninben  iroHen. 
£ier  S)rurf  ferner,  bcn  5|.san,^cr  in  ben  beutfc^en  3(nnalen  unter  'Jir.  1417  unb  wad) 
ifjni  bie  (Jrlanger ',?(u5gabe '^b.  IG-  3.  259  unter  'Jtr.  6  auffüfjrt,  ift  aller  3öal)r= 
fd;einlid)teit  nact)  bie  jireite  !i?ott§erfc^e  Slusgabe  bce  Sermone  (B),  nur  ba^  ^4>fl"3^^' 
n?illfürlic§  bem  litel  bie  ^at)xt^üf){  1522  beigefügt  ^a6en  n?irb.  S)ie  G^rtanger 
3(u§ga13e  öer,^eicf)net  unter  ^r.  5  ben  llrbrudf  A,  benu^t  benfelBen  jeboc^  nicf}t,  uiel= 
mef)r  Dermut[)et  fie  in  D,  einem  jübbeutfc^en  9iacf)bruif,  bie  SBittenberger  Crigina(= 
'?tu5gabe.  ^m  äöiberftreit  mit  i§rer  eignen  3(nnaTjme  legt  fie  nun  aber  bod)  nic^t, 
wie  man  ertparten  follte,  D,  fonbern  ben  angeblid)  3ürid^er,  richtiger  StraBburger 
Tiacf;bruif  F  ir)rer  lertrecenfion  ,^u  ©runbe  unb  be,^eidf)nct  biefen  fortan  ftete  al§ 
„Criginal". 

^Diur  A,  B  unb  1  finb  äßittenberger  5(uygaben;  B  folgt  anfangs  A  in  großer 
Jreue  in  Crt^ograpI)ie  unb  i^nterpunftion ;  nur  auf  ben  legten  3^(ättern  3eigt  fid) 
eineö  anberen  Se^er§  ^oanb,  ber  nid)t  nur  in  Crt^ograp^ie  unb  ^nterpunftion, 
fonbern  anrfj  bialeftifc^  Don  A  fic^  weiter  entfernt.  Söir  geben  ben  lert  nad;  A, 
üerglei(^en  B  unb  I  üollftänbig;  bei  1  merfen  mir  jebocf)  nid)t  bie  faft  regelmäßige 
llmfe^ung  hei-  „nit"  in  „nid)t"  au,  in  ber  .^nterpunftion  tjerbicnt  B  üon  ba  an,  Wo 
c%  felbftänbigc  Sßege  einfd)tägt,  meift  ben  5.sor,',ug  oor  A.  ©elegenttid)  ,^ief)en  trir 
aud)  bie  Tiad^brurfc  l^eran,  am  meiften  bie  non  ber  G^rtanger  9(negabe  benutzten 
D  unb  F.  Sümmt(id)e  5tac^brnrfc  fdiliefjen  fid)  an  A  an,  nur  ber  l^ottberfd)e 
3)ru(f  I  beuu^t  B,  uic^t  A. 

^n  ben  ©efammtau-Sgaben  finbet  man  Hon  unferm  Sermon  tt)eitg>  nur  iBruc]^= 
ftürfe,  t^cit«  finbet  man  feine  Zijnk  an  üerfdjiebcncu  Crten  öcrftreut;  bas'  große 
iliittetftücf  beffelben,  meld^eS  in  hk  .(?irc^enpoftiüe  3(ufnaK)me  gefunben  l^at,  über= 
laffen  fie  nämlicb  ber  ^4>oftitte,  fobafi  bie  ättercn  3(u§gabcn,  melcbe  bie  .^ircf)en= 
poftilte  gar  nidjt  aufnaljuicn,  biefen  Iljcil  bee  Sermons  überbaupt  nid)t  bieten,  bie 
fpäteren  it)u  nur  im  ^Ha^men  ber  -püftiäc  mitt§ei(eu.  Sie  älteren  3(uögaben  ^aben 
aber  aud)  überfeljen,  hafi  bie  5^oftiIIe  außer  bem  SÖibmnngsbrief  unb  ber  (fin=^ 
leitung  aud)  ben  Sd}lnßabfd)nitt,  ber  bie  allegorifdjc  Vlustegnng  bes  (fuangeliumf- 
entTjält,  au-5gcid}ieben  ()at;  ba'^er  feblt  aud)  biefet-  Stücf  in  ibnen. 

Somit  bringen  bie  SÖitteuberger  ^lusgabe  IljeillX  (1509)  ^^l.  123" -128'' 
unb  bie  Sienenfer  5üi5gabe  Zi)t\i  I  (1564)  ^l.  549*— SSS-"*  nur  ben  2i^ibmungs= 
brief  unb  ben  Cnugang.  S'as  ?yef)Ieu  ber  „Jyignr  unb  bentung  beß  Chiangelij" 
bemerfte  ;\ncxit  ber  .Oerausgeber  ber  (^islebcner  SupplenuMttbänbe.  3in  ^^b.  I  (i/eip^ 
3iger  ^Jiac^brudE  toon  1603)  331.  33"— oT'^  lieferte  er  bal)er  bieg  Stüd  nad)  mit 
bem  5?emerfen:  „Tiefe  ^lüegoria  ift  Uicbcr  in  ben  ;3f}cuifd)en  lomi§  nod)  iun  ben 
'^oftiüeu  Dornmlc-  gebrurfet  morben".  Sic  l^Utcnburger  iHusgabe  brad)te  uunmebr 
SBibmung  unb  C^-ingang  in  '-ob.  1  S.  844  ff.,  ben  Sd)lnB  S.  851  — 856;  in  ber 
i'eipjiger  ftcljcn  biefc  Stürfe  iBb.  XII  S.  513  ff.,  ha^:>  lltittelftücE  aber  (innerf)alb 
ber  .ftird)cnpoftiae)  ißb.  XIII  S.  284-299;  äöatc^  bringt  Einfang  unb  Sd)luB  in 
a3b.  XII  Sp.  1870—1909,  bas '^rtittclftücf  in  i^b.  XI  Sp.  2114-216.-);  and)  bie 
ßrlaugcr  'Ausgabe  l)at  biefc  Il)eilung  beibehalten:  IHnfang  unb  Sdjluß  '-i^b.  16'-^ 
S.  257— 291,  bas  mittlere  Stücf  33b.  14  2  g  42-87.  Sen  äOibmungsbrief 
finbet  man  außerbem  aud)  unter  ben  ^Briefen  bei  bc  Söette  33b.  II  S.  55 — 5!t  unb 
in  ber  Grlauger  '^lusgabe  33b.  53  S.  77—81.  ',-i-  ..  >. 

22* 


340  (äöongeliiuit  uoii  beii  ^ctjii  '^uöiätjigen.    1521, 


©uangeltum 
i^on  bcn  t^e()cu  nuj^fc^iflcn  tiurbeutjc()t  uiib  aufjflclccjtt 

S  M  f  w  ^♦ 

Dem  <£l}vn  pcften  un6  gcftrcngcn  fjcv  l^augolb 

von  (Einfibcin, 

hev  ßanf^en  neu  Polt^cf  unnb  ^^ernbarc)  von  r}\v)}f]c{<>i, 

mevnen  aunftiaen  heru  ull^  frelln^en,  it^unfd^t  illartin  Ciitl]er 

^ic  (Stiab  iinn^  ^eii  f^^  (Bettes. 

)Un[ttt]c  lic6c  .S^ev'it  iinb  frcunbc,  ^cf)  nvnicv  bnibcr  {)üb  aber  einn 
^netx)  fclür  anljunbt,  o  ein  grof,]  (ocf)  in  ber  ^nipiftcn  tafc^en  \n 
flcbiffcn,  hai:  iä)  bic  bcidjt  f)a'6  nngnifcn:  luo  Inil  id)  ntü  6le^= 
(rc,6cn^  nnb  Ido  looEcn  fic  nln  fdjlDcfcl,  pccf},  fclüv  nnb  l)oll)  flnng 
finben,  ben  gifftigen  te|er  ^^nl^ntöcrn  ^  ^Jhi  mn),^  man  geUnfjlid) 
bic  firdjcn  fenfter  anf^brcd^cn,  ba  ettüc^  ^el)Iig  better  nnb  gel)ftlid)  Ferren  pxü= 
bigen,  bn§  fic  (nfft  t)al5cn  mngen  ba»  ©nnngelinm  ouf.^ljnniffcnn,  bn§  ift,  nBtr  ir> 
bcn  ^ut()ern  ,]nle[tcrn,  movbfi^reljen  nnnb  [prncn.  äßa§  folten  fic  fonft  beni 
armen  öold  prebigen'?  6tn  t)glic§er  mufj  prebigen  bas  er  tan.  %bn  fel)nen  grunb 
nnb  nrfadj,  ba  er  fii^  anff  boricffit  nnb  fic  angrct^fft,  lucrbcn  fic  anf^  f,^ünber= 
lid)cr  gnabcn  laffcnn  anffS  aller  frcnnttidjft  nnGcrnrt  6(el}6en,  nnnb  barff  ^ic 
feiner  fnr6it,  benn  tjtjx  et)gen  getüiffcn  fic  rctjc^tid;  beiseugt,  lt)ie  fie  f^o  gor  nid^tS  -^o 
lüiffcn  nnnb  f]ü  ftocf  nngelcrt  finb,  hac^  fie  Billid)  cljtcl  (^arbincl  nnnb  Sifdjoff 
liieren,  nnb  uiUeidjt  barnmb  fjo  grob  nngclcrct  bleljbcn,  ha5  fie  f)offen,  ber 
^ap\i  fülle  fold)  "breit  nnb  fl^it;  Ijiit  and)  nnter  fie  tüerffen.  llux  tob,  tob,  tob', 
fd)rcl)en  fic,  'mit  bem  felKr,  loil  er  bod)  alle  bing  nmbferen  nnb  bcn  ganzen 
gel)ftlid}en  ftanb  nmbftoffcn,  ba  bic  (sl)riftenlicit  anff  ftcbct\  ^d)  t)off,  bt)n  25 
9Jhntt).2:i,32.id)y  ftirbig,  e§  fol  l)l)n  fommen,  ba^  fic  midj  tobten  nnnb  nbir  mir  ^l)rer 
Oettcr  maf^  fnllcnn,  aber  c§  ift  nod;  nit  ^cit,  mein  ftnnb  ift  nod)  nit  tommen, 
id)  mnf,]  Intoor  bay  fd)(angen  gelnc^t  baf]  erlnirncn  nnb  ben  tob  rcblid;  nmb 
tsof».  ir„  2.  fic  Oorbienen,  anff   ba^   fic  nrfad)  baben  einen  groffen  gottiv  bienft  an  mir 

3nt)olbringen.    ^iüen  nn  mei)nc  nngnebigen  l)ernn  tnolten  boren,  ]]o  tnolt  ic^  -m) 


■    7  inel)ncm  I  R  ciotti§  151  ic  ipücn  C  fpcljcn  Dil  17  tjegftic^ev  ber  müB  D 

18  m-tcffit  I         1!)  fruiitlicf)ft  A     bnvff  bie  15        2f>  tobten  I     iitiev  mic^  D         28  Qc\ä)iiä)t  D 
gebiegt  F  (ri(.  'Jtu^g.       ertjuvnen   I  :!u  nieijiic   A       [)üren  1 


G^ootigetium  noii  bcii  5cf)n  "Jdt^iätiigeit.    Iö21.  341 

flicvQuff  nid}t>^  autloorttcii,  bcmi  iiui'^  ftc  fclb  inol  rüiffcii.  ouin  erftcii,  hai: 
oiiinbax  i[t,  luic  id)  fein  gelt  briimb  mi]m  jolc^!?  julcren,  wie  fic  uetjmcii. 
;3o^anne»  (ScE  i[t  ubir  mir  reid)  iiunbcn,  iinb  etliche  mel)r.  S30  ()q6  ic^  l)t)c 
fein  pnft  baron,   beim  bie  felBige  tUimpt  ber  budjid^reiybcr  ]VL  i'ct)pl?rf/  bcr 

5  auc^  Inol  fampt  (5"ctcn  cinf3  (iarbinak'  t]ut  luirbig  tücre.  B]o  f)ab  id;  alte 
)d)anh  iinb  far  me^nf^  (ebene  bation,  6t)ii  batm  feI6y  Qud)  gcljftüd)  ftanbv, 
l'ott  billid)  mein  fclb  fdjonenn.  %bn  ntu  lUoingt  midj  allein  mein  gennffcn, 
l)bermnn  ^nmarnen,  130  Diel  id)  mag:  mer  mir  folgt,  barff  mir  nit  banden, 
mcr  mid)  borfolgt,  barff  mir  nit  antmortten,  idj  mil  mein  gctniffen  fnr  got 

1"  gefrel)ct  i)abm  unb  nnfdjulbig  fein  an  bem  btut  nnb  feclen,  hk  buxd)  ben 
'-Bapft  unb  ^^^apiftcn  Dorfurt  merben.  (^r  ift  broben  unb  mirt  fommen,  bem 
l)bcrman  antmortten  muf].  Sarumb  fag  id)  nod),  ruffe  nnh  normane,  bitt 
unnb  fte^e,  tuer  fein  fecle  mit  bel)attcnn,  bcr  bcl)uttc  fidj  für  iJ^npft,  Garbinal, 
'-i?ifc^off,  ^Pfaffen,  l^hind),  .soofien  fd)ulcn  mit  l)f]rcn  menfdjcn  leren  unb  f)att 

i'  fie  gelDifjlid)  für  luolff  unnb  teuffek^  iHpoftcln,  mo  fie  nit  ha^:^  (hmngelium 
lautter  unb  rcijn  prcbigcn.  l'icbe^  bold,  C'3  ftefjet  nit  f^o  lüol  in  ber  (£f)riften- 
l)eit,  aU  fie  fnrgeben.  ;\d)  tl)n  hai  mei)ne,  ein  l)glid)er  fe()e  fnr  fid).  Xic 
!:i^apiften  aber  bitt  id) ,  luolten  anfeljen,  baö  id;  ijl)n  fclju  unrcd;t  tl)u,  fie 
muffen  t)^c  befenncn,  ba^  ^f)r  bing  nit  l)nn  bcr  fc^rifft  gegrunb  fet),  unb  t)t)r 

-'"  mef.^en  tuir  '^Ipoftcll  nnb  l^farterer  fecl)t,  ba  bic  firc^  am  beften  ftunb,  nitt  gc= 
tücf,5en,  f^onbern  ncm  bon  mcnfdjcn  crfnnbcn  ift.  B]o  ift  mein  bing  l)l)e  nit 
mibber  bie  fdjrifft,  lt)ie  fie  felber  fagcn  muffen,  f^onbcrn  el)ttel  fd^rifft.  'il>ollen 
fie  nn  nit  mit  unf^  bie  bloffe  fdjrifft,  luolan  [50  bclialten  fie  t)i)x  bing  unb 
laffen  bod)  uuä  bei)  bcr  fdjiifft  bleiben,   luolten  Inir  fie  bod)  nit  mit  geltnilt 

i's  auf,3  t)l)rem  bing  i]dKn  unb  l)n  bic  fdjrifft  fcticn,  lücr  bic  nit  luol,  bcr  blel)b 
bei)  bem  feinem,  mir  luolten  (Uniftum  unb  nit  bcn  iBopft,  f,30  bcfjaltcn  fie 
bcn  '-öapft  unb  nit  (5l]riftum,  fintemal  Csf]riftu:'  lere  unb  '^apft  lere  nit  moUcn 
noc^  mugcn  mit  cljnanbcr  rcgirn,  bcnn  (stjriftu'ö  mit  allein  meifter  fein,  loie 
er  fagt  Wiai.  j:x'iij.  iHirttiD.js.io. 

3u  Unnb  ba'3  id)  auff  bie  ^el)d)t  Eonnnc,  l}ab  id)  bii:  felbige  aud)  alf',  el)nn 

mcnfd)cn  getid)t  angriffen,  nitt  ba;?  id)  bie  bei)d)t  furluirff,  bic  mir  faft  l)crt3= 
(ic^  tüot  gefcltet,  f3onbernn  bav  nottigen  unnb  |;lüingcn  furluirff  id).  Xcn 
glalrbcn  unb  bic  tauff  lob  id) ,  aber  niemant  fol  bahn  gclmmugcn  merbcn, 
f3onbern  nur  balju  öormanct  unb  frei)  gelaffen  merbcn,-  alf3o  aud)  bie  bel)d)t 

33  fo(  fi-'ci)  unnb  nur  gelobt  fel)n.  ^2lbcr  ba  Iribber  t)abenn  fie  nichts  ^u  ant= 
tDortten,  benn  cl)n  fotd)  arm  gefd)rcl).    Sie  fd)ulbigcn  unnb  fd)elten  uuv,  alf', 


1  bic  jclb  i)           2  öffentlichen  1'          '!  mi^  D         4  Seljp^ig  D  Sc^p^icE  11          ü  uci-- 

folgct  Bl           12  crmane  D           18  t^uc  ßl           22  gcfd^rlifft  V      9ei(f)it)fft  F  'J:;  bloffcn 

9cfd^rl)fft  V           24  gefc^rtjfft  1"           2ö  mit  I            27  fcl)ttcmat  D  fijtmal  1"  ba  Sapftc-  1> 

28  mugcn  1  regieren  BI  29  er  bann  fogt  "•JJiatttjci  an  bem  rjiij  1>  -'JO  beichte  I 
32  nottigen  1 

')  ^ieron.  L^mfcr.  -)  lügl.  oben  B.  157. 


342  (Söaitflclium  Uüit  bcn  3c()ii  ^luc-jäl^igcn.    1521. 

bic  allcDii  baviimb  bte  bct)rf)t  fcf)cluen  uuub  forbnmncu,  hai  \mx  uitt  ijeriic 
bcijdjtcti  utiiib  nitt  c\cuk  bafou  l)üvcii  faßcn.  Xaraiiff  antluürttcn  luljr  alf^o: 
tt)t)r  6c!cnncu  luifer  fc^iilb,  Uil)r  fiub  arme  [unbcv,  bie  nit  flerne  bet)c()ten,  unb 
ift  aucf)  nit  luunbot.  5)ciiii  oti  i^iabe  Wotttö  ift^  nitt  muglic^,  bac*  bic  uatiir 
foUt  i'\crnc  bctjc^tcn,  iniiib  nlV)0  ifti?  limr,  hai  \vix  ber  bcljdjt  fcljnb  fclju,  aud)  & 
aufj  gcpred)licfel)t  ber  iiatiir,  nitt  allein  an]]  reblid)cv  nrfad)  gottIid)§  recf)t§, 
bn^i  ift  nny  ani"^  fein  fjonberlid)  groffe  fdjanbe,  bie  )x>c\)i  ed  el)n  gemein  gc= 
pred)  ift  aller  Ineüt.  Xav  ift  aber  grof]  luunber,  lüic  ec^  luigel)t,  baä  fie  fetbcr, 
bie  6el)d)t  tljrannen  unb  groffen  l)el)ligen,  bie  nit  finb  ttiie  anber  leutt,  aud) 
nit  lüie  tnir  offentürfje  fnnberc,  bennocfj  f^o  gat  nngernc  6eicf)ten,  unb  io  fjo  w 
tieft  ^)iii^  i'cr  gemeinen  gepredyiicfeit  ober  tijol  tieffer  fticfen,  bcnn  Irir  armen 
funber,  ha5  t)ie  nit  nob  Inere,  einen  (ffelt  ben  anbern  farf  treger  nennen.  5lod) 
wniti).  7,3tf.laffen  [ie  bcn  balcfen  tjnn  Ql)ren  äugen  ftel^en  unb  fe^en  anff  baö  ftidle  l)nn 
unfern  angenn,  rf)nmen  nbir  unf],  ha§  lüir  ungern  bel^i^ten,  gerab  alf^  Irerenn 
fie,  bic  ha  gern  bel)d)teten,  f]o  manf^  offentlid)  inol  anberS  U.iet)f3.  ''.JXudj  i)aben  i' 
fie  gutt  rl)umen  mibber  unf^:  Sic  !^orcnn  unfg,  unnb  mir  muffen  t)^n  6e^d§= 
tenn.  Solt  man  hiK^  reblin  umb!eren,  tüie  billic^  tuere,  ba§  fie  unnf,3  aud) 
muften  bel)c§ten  nnb  nuy  l)oren  laffen  bie  groffe  tounber  l}et)(irfel)t  unter  ben 
futtcn  öorporgeu,  ha  folten  tüir  tuot  ^nnen  nierben,  lüic  fie  fic^  mct)r  rumpffen, 
frummen  unb  fd)nttern  Imirben,  benn  luir,  ha  lonrbcn  bie  groffen  lieb^aber  '-^o 
unh  prel)ffer  ber  bel)c^t  gar  übel  Don  l)f)rer  aller  liebften  bct)cf)t  fagen,  ba 
n)urbc  fi(^  ber  r^um  gar  fd)nell  legen,  unb  unf,3  mit  friben  laffen,  t)a  fie 
lüurbcn  balb  erfinben,  baö  nit  not  no(^  gepott  lücre  tm  pepc^tcn,  unnb  fid) 
bennod)  rl)umen,  fie  tl)ettenf,5  uitt  auf,]  l)af,3  ber  pcl)c^t,  f^onberu  auf]  liebe 
bey  red)tcn.  iHber  nn  fie  un»  nit  beichten  muffen,  ertid)ten  fie,  cy  fei)  nott  j.-i 
unb  gepotten,  laffenf,]  ba  bei)  nit  bletjbcn,  fpotten  uufger  geprei^lidept  nod) 
bal^u,  unb  follen  l)l)r  tprannep  unb  fpott  gerne  let)ben,  f,]o  niemant  benn  fie 
allepn  fold)er  uuf,]cr  gepred)tid'ept  nrfad)  unb  fd)ulbig  ift  mit  l)l)ren  freüeln 
crtid)ten  tollen  gcfetjcn. 

'Ißenn  loir  nii  luibberumb  fragen,  luarum  bcnn  fie  f^o  gernn  bepd)t  ao 
l)orenn  unnb  bie  bel)d)t  alf^o  prel)ffen,  bic  luir  fd)elücn,  fjo  finb  fid)  bie  reb- 
lid)e  nrfad),  ^cr  Ijctjliflc  )öci)rt)t  pfcuniuö,  ber  grofg  9iottl)elff er ,  lücnn  ber 
t^ctt,  hav  fie  nitt  be^  band)!?  fnrd)ten,  er  mod)t  Porfmad)ten,  foltiftn  luolt 
fc^cu,  hav  bcl)d)ten  loibber  nobt  nod)  gcpott  tnerc.  XHber  anff  bac^  ber  fclb 
Ijinfj  nitt  abegcl)c,   barauff  fjo  biel  bcud)e  unnb  maft  fetn  l)nn  ben  floftcrnn  3.-. 


2  ^ovcii  1  4  2nnit  Oll  bic  gnab  I)  mugüd)  1  i;  veb= ,  veblic^ev  A  11  ftctfcn  BDFl 
12  eine  AB  ainem  1>  i)ai^  ein  Gfel  bcn  anbexu  Sacftrcger  nenne  SBitt.  u.  ^en.  ?lu§g.  u.  flg.; 
düä)  be  Sßettc,  tvolj  bcv  33eI)auVtung ,  jctncn  '^Ifcbtui  naä)  bem  Originatbnirf  jii  getcn  traget  D 
19  novpovgen  15  ücvporgen  I  2(>  laffen  fl)  D  „nit"  fe()ü  in  1  28  fvcöelen  I  31  alfo 
f)ocf)  tn-eljfcn  F  Wh  alfo  fccv  fcljclocn  V  :!2  ber  nit  t()ctt  D  :!:i  fovcfjtcn  lU  fitv(f}teben  1) 
mocf)tc  Bl  mocfjt  inen  üeric^mac^tcn  D  ocvfdjmelijen  C  uevicOiuadjen  1"  ncx'ic^ninrfjtcn  I  'M  \vn  I 
oö  floftern  1 


(^Bangclium  üoii  beii  3cf)ii  3(u^fä^igen.    1521.  343 

gcftifft  [iiib,  iiiu)"^  bic  bndjt  Hon  gott  gcpotteti  fein  nnb  ein  gefdjrel)  nntcr 
nnf]  ergebt  luerben,  bivö  hk  f)el)ligen  biener  bc^  6auc§§  nnb  haz-  ^axtc  frcf)= 
üolcf  burcf;  bic  Beljc^t  nnf^cr  armen  funber  felictel)!  fndjen.  llnnb  loer  bay  gletofit, 
ber  glelübt  ben  ubirften,  befteii  nnb  rcijcfjften  avttrfel  be^  l]ei)ligen  (ilinftlic^en 
ö  gtQlüben)3,  bcnn  er  tregt  l}()e  grof3  gnt  nnb  reic^tnm,  }]o  bie  anbern,  tuild) 
ßfiriftni:  gepotten  Ijatt,  alle  arm  macfjcnn.  '^lucf)  f^o  bringt  er  fnr  tnar  uiel 
fel^amer  nein  |!el)ttnng,  bie  hcn  fn^eU  oren  tieptic^  l^n  fi'oren  finb,  nnb  bar= 
nacf;  baium  bic  beljligen  (cntt  tui  geljftlicfjer  frolodnng  iibir  tifcf)  nnb  nnter= 
cinanber  reben  nnb  fic§  ergeben  mngen.     '-IiVh'  aber  ben  artttfel  lengnet,  ber 

10  f)at  got  nerlengnet,   unnb  nit  aÜein  gott  nerlengnet ,  ba  \}f)n  nit  )]o  t)iel  an 
gelegen  ift,  f^onbern  f)at  einn  loc^  ijnn  ijt)ren  bancfj  geftoc^en,  lüilc^er  ift  l)i)r 
rechter  gott,  baöon  o.  ^anlu;5  fagt:  'Cluorum  benö  fenter  ejT.    S)er  bauc^ ^^^(nt- 3, 19. 
ift  l)f]r  gott,   barnmb  ift  t)()n  !ein  fi^impff  nocf)  fc^ertien  mit  bcm  band),  er 
ift  ein  tüctjä)  gott  nnb  f)at  £et)n  bel)n,  lunrb  gar  feinet  ^n  ftoc^en,  inenn  fie 

1=-  fe^n  nitt  mit  ölet))]  tuar  ne^menn. 

SBenn  fie  nu  nnf^  anc^  nitt  ottein  bctjc^ten,  fjonbern  nucf)  ben  '-Bet)cfjt- 
Pfennig  geBen  folten,  moc^ty  loarlic^  gcfc§ef)en,  hiv^  unf^er  gc-pred^ücfeit  gefunb 
tüurb,  ba§  fie  ia  f^o  ftarcf  tüere,  alf3  t)^t  p^r  f)et)litfeit  ift,  nnb  folt  un»  bie 
bct)djt  bitte^d)t  f 30  lieb  fel)n,  alfj  fie  i^t  l)f)n  ift.   5lber  unfer  ^-^anc^  ift  folc^er 

L'H  purgation  nitt  Inirbig,  barnmb  mnffen  tüir  bteijben  geprecfjlicfj  nnb  fepnb  ber 
Bet)c^t,  tüitdjer  fie  burc^  t)nlff  fo(d)er  ftarcf  er  er|net)  leljc^t  mngen  Ijolt  fe^n, 
benn  l^^rem  Bain^  ift  bamit  atte  gepred}tidfeit  entnomen.  3Bie  ernftlid)  abet 
fie  nnf^er  t)el)(  fndjen,  ift  let)(^tlid)  ^n  crfennen  anfj  anbern  ftnden,  hu  nitt 
beljdjtpfennig  tragenn,  noc§  bem  Sanc^  Ijelffen,  tnilc^e  fie  mol  nnbernrt  nnnb 

25  ungeübt  laffenn,  ha  bod^  atte  mai^t  an  ligt, 

£ariimb  ^ab  iä)  bi^  ©nangetinm  Ijuöor  taffenn  auf]  gel)en,  hav  fie 
greiffen  mngen,  toie  fein  fie  bie  Gnangelia  bif^ljer  luv^  prebigt  nnb  bie  Beljc^t 
gegrunbet  l)aben.  %uä)  tüil  ic^  §ie  mit  meinen  lieben  S)eutf(j§en  bie  ^oftiUen 
crebentien  mitten  auf]  bem  faf,],   U)ie  tuol  id)  fie  itjt  nit  tüeitter  benn  Homm 

3u  ^ilbbent  bif^  auff  6pipl)ania  bxad-)i  l]abe,  unnb  mitten  ijun  ber  erbel}t  umb 
ber  lefterer  toitten  bie  orbnuug  bredjen  mnf.],  bod)  ha  ligt  nid;t§  an.  60 
fompt  h)ot  tüibber  |u  red)t.  .^ie  mitt  gott  befolgen.  3lm  tag  Samperti.^ 
""M.  ccccc.  jji. 


1  bc^t^t  aiitf)  von  1)    aiit  groß  Gcft^i-'ttt)  D        2  ^eljltge  BI        5  tctjd^tumlß  I        8  ijtt)^ 
ÜQt  HI      Icute  BI  1(5  S3ci^t)ienui9  B         21  mugen  I         25  ungeübt  I         27  ntügenn  1 

'j  17.  ©c^tcmbet. 


344 


ö-üaugcLiiuii  Uüu  bcii  ^el)n  ^Uiejä^tacit.    1521. 


£uc.  17, 

11-19. 


?lni  Incrtsctjcnöcn  J^ontag  nart)  Jl»fingftcn. 
€uaiUTeliiun  Kiicc  rliij. 

IH  O^ljcfiiö  n}nnbcltc  flcii  .sMeiiiiatem,  iiiciig  cv  mit- 
itcii  hnxd)  Bamaxiam  unb  (Salliknm,  iiiib  ha  cv 
1)1111  ein  [tcttlc  giciig,  finb  IjTjni  cntQCöcn  lauffcn  -^ 
lu'l)cn  auf^fcljigc  mcniicr,  bie  ftunbcii  Hon  fcrnn, 
I)u6cu  auft  l)()re  |tl)mm  nnb  fpradjeii:  D  :3^)0""/ 
lieber  ^JJtcl)|tcr,  erbiumc  bicfj  unfev.  Da  er  fie  aber 
fad),  fpfod)  er:  G)el)t  I)l)u  unb  t^l^gt  euc§  ben  pric- 
ftern.  Hub  i[t  gefdjeljeii,  ba  fie  gienQen,  jinb  ftc  xcljn  iüorben.  lu 
(Stjiier  aber  unter  l}l)n,  ba  er  faf),  hai:  er  tuar  ret)ii  lüorbcii,  ift 
luibberumb  gangen  nnb  i)ai  föot  erl)aben  mitt  groffer  [tl)mm,  nnb 
fiel  anff  fein  angefidjt  tut  feinen  fuffeii  nnh  banctt  ijljin,  nnb  ber 
felb  tücix  ein  Samaritan.  Xa  ontlüorttet  ^DcfuS  unb  fpradj: 
3inb  l)l)r  nit  licl)en  rcljii  tüorben?  Ino  finb  benn  bie  nenne?  jift  ij 
feljner  erfnnben,  ber  bo  luibberumb  gienge  nnb  gebe  Ojott  bie  eljre, 
benn  anel)n  bif.jer  frembblinger?  Unnb  fprad)  lui  il)m:  Stanb 
anff,  gel)e  l)i)nn,  benn  bcl)n  glaU)'be  bat  bir  gefjolffen. 


/W.s;pe  mir  luir  auf^legnng  greiffcn,  muffen  mir  ^n  mx  an)]  bem  lueg  ren)= 
>*^men  hau  nnfrant  falfdjcr  lere,  f^o  auf,]  bif.jem  (fuangelio  gebogen,  nnb  ^u 
bie  lent  bamit  betrogen  finb.  Ttemlid)  hk  luel)l  (Sbriftnö  hk  auf^fel^igen  |u 
ben  priefternn  mel)f]et,  geben  fie  für,  eS  fei)  ba  mit  gepottcn  bie  ()el)mlid^c 
bel)d}t.  Unb  Une  mol  baö  ei)n  nerric^te  anfjlegung  ift,  f]o  aber  bod)  bie  ein= 
fettigen  bamit  befdjredt  Uierben  luni  hm  repffenben  tnolffen,  bie  nidjty  f^o  faft 
begercn,  alf]  hai  niemant  l)m  armen  üuld  etlrav  Hon  ber  redeten  mar(}el)t  -'5 
unb  l)l)re  torl)el}t  erfenne,  innf,]  idj  ubir  ha^:\  fjo  id)  ijm  fermoii  lum  ber  beidjt 
gefc^rieben,^  nodj  lueitter  bifen  fprnc^  l)anbeln,  nnb  fo  Hiel  mir  mnglidj  ift, 
mibberftreitten,  ba§  fie  nuy  nit  mit  febcnben  äugen  blinb  madjeu,  lüie  fie 
gerne  motten,  nnb  mie  fie  ein  bing  üiel  mal  anfedjten,  muffen  mirfj  üiel 
mal  liorfec^ten.  -m 

3um  erften.    (5l)riftni:   l)eiffet   bif^e  auf,^fetügeii  nit   beidjten  if)re  funb, 
foubern  fdjled)t  fid)  erzeigen  ben  prieftern,  mie  alle  anf,^feljigen  tljun  inuften 

3  Juanbevte  D     jci-'uialcm  1)        '>  ftattli  ('    gelauffeu  CJ)F         \-'.  fuficn  1         -*:i  nav-- 
liidjc  1)  nevrecf)tc  V  20  über  I  27  muglic^  1  29  itticffcn  I» 

')  Cbcn  iS.  152flg.    Stli  eine   „'"i^jrebtät"    bejcidjnet  2uti)n  and)  ©.  loü  feine  Sdjvift 
„üön  bei;  beljdjt". 


GDaiigclium  yon  ben  \d}n  5lii-3fä^igcn.    1521.  345 

nad)  bcm  gcfc^  'J^tnii.  Ä^o  tinltu  benn  bic  fpvad}cn  alfo  Dorfcrcn  iinb  \van-- 
bcln,  bn-j  'cr|;cigcu'  fei)  fo  üiet  al5  *beid)terf,  'aui3fati'  fd)  fo  öiel  alä  'fuJib'^ 
fo  muft  an  aKcn  orten  bcr  fcfjrifft  't^cigen'  fo  ml  I}el)ffen  citf]  '6el)rfjten',  fo 
t)ette  G^riftuc'  beicfjtct,  ha  er  feinen  tungernn  heigt  ^enb  nnb  fuf,^  am  ofter= -">;• -^.  ii^- 

r»  tag,  unb  got  ()et  "illioft  6eicf)tet,   ba  er  tifim  bac^  t)Dt^  ljet)get,  bac^  er  l)nn  baÄ-'-'-oio'ii.sö. 
Bitter  loaffer  ^Jcaratli  loarff,  nnb  lunrb  bamit  ein  lunft  bing  l)nn  ber  fctjrifft 
tüerben.    2^effet6en  gicicfjen,  f,3o  aufjfo^  funb  ift,  fo  ift  ein  tounbertic^  funb, 
fintemat  niemant  lüiUig  anf ^fetiig  nnrt  noc^  Bleibt ,  ia   auf]   ganlunn   Iiertien 
I)affet  nnb  fitudjt,  bac*   man  ]ie  audj  barumb  aufjfelüg  nennet,   bao  fie  oon 

1"  ber  gemein  auf^  gctf)au  nnb  auf,3  gefefet  luerben  tjnn  f^onbcrlic^e  t)eiüf3er.  'ilbcr 
funb  ift  dn  bing,  bav  man  muttmillig  annimpt.  '-Il>elitter  f]o  bcr  au>3fai3 
funb  ift,  f30  muffen  allelju  bie  aufjfelügen  beidjten,  unb  bic  anbernn  alle  muffen 
nit  bel)cf)ten,  benn  fie  ^aben  !einen  auf,3fQ^,  ba>^  ift  nad)  bifer  auf,3tegung,  fie 
baben  feine  funb:  tüac-  modjt  nerricf)ter  unb  toridjter  gefagt  werbend 

i"'  -3uni  anbcrn.     ^sa,  fprecben  fie,   ber  auf]fal?  bebeuttct  funbe,   unb  bai? 

Ijeigen  bebeuttet  beichten.  ^^Intuunt :  £ay  gilt  unb  f)ilfft  nic^ti? ,  e-5  muffen 
!lar  aufjgebrutft  loort  fein  Don  bcr  beljc^t  unb  funb'  benn  bic  figurn  unb 
bebeuttung,  blof]  für  fidj  felb,  belueren  unb  Imnngcn  nichts,  alf^  5. '^lugu- 
ftinui?  fagt.^    ^llf]  nemlidj,   biV2  ha^::  void  von  ;^sfrael  gieng  burcl)  ba-:?  rote 

-'^  mel)r,  bat  bebeut  bie  tanffe,  töie  5. -^mu.  i.  (iorin,  j:.  fagt.    ^^tem  bic  fclbigei-^ifiiu.i--;- 
tauffe  loart  and)  burdj  bic  finbflutt  Im  'Jtoe  ^eijtcn  bebeuttet ,  Uiie  5.  '^^etru§ 
fagt  i.  5|^et.  iij.  unb  ijuu  oiel  metjr  figurn.     'Jlber   loenn   nit  ubir  foldj-:;  be=  li^f}-». -o- 
beulten  Gljriftuy  l)ette  mit  eigentlichen  unb  !laren  iüorttcn  bie  touff  eingefc^t 
unb  gcpotten,  liier  tmirb  fid)  l)f)c  lui  teuffen  laffen  i)l]c  gebucht  baben  ^    ia 

2-j  tuere  fjo  fune  unb  molt  fidj  laffen  teuffen  on  fold)  flar  cinfcljung  bcr  tauff, 
auf3  urfac^  aüein  ber  bebeuttung  ^  (^y  inere  folc^»  teufen  nit  ein  teuffen,  fon= 
bern  nur  ein  fpot  nnb  gaurfellocrd;  loibber  got.  i^-'citter  Um  folrf)  figur  uiib 
bebeuttung  gnugfam  loere  Iju  Urningen  ba-^  lui  tt)un,  bui?  Ci?  Bebeuttet,  fo  lucrc 
5toe  fd)ulbig  gelDcfjcn  fi^  mit  ben  fet)nen  |u  teuffen,  benn  hu  finbflut,  bcr 

3u  tauff  beuttung,  mar  ber  lieit  Porl)anben,  alfo  ha^j  oolct  Oon  ;\fracl  mcic 
fc^ulbig  gemcfcn  fid)  and)  tut  teuffen  i)m  roten  mcbr,  ba  ber  tauff  bcbeutung 
tüar,  unb  betten  bci}be  -Ttoe  unb  fie  alle  toblid)  gefunbigt,  locren  and)  Por= 
loren,  hiv:-  fie  ber  beutung  nit  betten  gniig  tban. 

;3tcm  nuin  bell,  ba-ö  ^JJtcldjifebcd)  babe  bie  mcf]  bcbcutct,  ba  er  brot  unb 

3:.  lüeljn  opfferte  C^enc.  riiij.     3o  nu  bie  bebeuttung  allein  ift,  on  ncUi  cigcutlidjci.woi.u.is. 
einfe^ung  bcr  meffe  burdj  6l)riftum,  mcr  loolt  ober  funb  mcf;  lialtcn^  ia  C'^ 


7  ifti  1  14  mocf)t  I  naiiiic^cr  1)  toviic^cr  D  toi-cdjtcv  V  t6vid;tcv  1  l'.i  ucmlicfj, 
ha^  Doltf  r  20  ntccr  15  mer  I  21  bic  finbtflÜB  C  bic  SintftuB  1)  ben  iljubtfUtü  V  bic  fiiib-- 
fluß  G         22  uOev  I  24  ja  rtcv  io  DF  ia  »ocr  »ocrc  l         2'>  tuiic  1  27  cjaucfc  Wtxd  I 

29  bic  l'inbtflüB  ^'  bic  iinbtfluß  DF  bic  finflüß  U        30  bcbejotung  1)        33  tcbcwtung  I)     nid)  1 

')  ißgl.  oben  ©.  63. 


346  G'iiattgeHum  noii  bcn  ]c[)n  3(u5iü^tgcit.    1521. 

I)ettc  "DJIcIcfjifcbccf)  iiiib  aiic  paixiaxdjm  geiunbigt,  boö  ]ic  lüt  mdj  i]abm  gc= 
galten  unb  ber  bcbcuttung  guug  tt)an.  %bci  im  bic  6cbeiittung  iiit  ^tuingt, 
IQ  tiorpeut,  bnc'  man  nit  tl)u,  Cy  lücrbc  benn  etngefc^t  öon  got  auffö  netu, 
ioas  fie  Bebeut,  fo  luerc  C':'  fimb  unb  grof]  miffctljat  lüibber  got  gctuefcn, 
allein  aufj  bet  bcbcuttung  nicf,]  ()altcn.  Unb  lüa§  \mxc  c-:?  nott  gctocf^cn,  5 
touff  unb  ^3Jccf3  bon  neh)  ein  l^ufe^en,  f^o  bie  Bebeuttungc  gnug  tiiercn,  bic 
mv2  foI(f)'3  I3U  t^un  ,3h)ingen,  f^o  tücxt  lein  untcrfc^cib  bc^i  nclocn  unb  alten 
teftomenty,  fein  unterfdjeib  bcr  figuxn  unb  crfuUung. 
i.OTj)i.22,9ff.  ^tent  bas  ^]aac,  5l6ra()amy  i,3on,  h^arbt  gcopffcrt  unb  boä)  iuibber  lof^ 

tüatt,  bebeut  bic  3luffei-|te^ung  Gfjrifti   unb   uni^cr  alter  am  iung[ten  tag.  10 
SBenn  nu  bic  bcbcutung  gnug  tücrc  unnb  l'.lüungc  Imt^un,  tna^  fic  Bebeut, 
[30  iDcrc  '^lbrül)am,  ^iaac  unnb  lüir  alle  öorbampt,   ha^  lüir  nocf)  nit  auff= 
ftefju  t)on  ben  tobten,  Inie  unfj  hk  figur  lernet.    2)arum6  iftö  gar  eljnn  aufj 
bcr  maffcn  nerrifc^  bing,  \vo  man  ctlnaö  auf]  Bloffcr  figur  tniE  grunbcn  ober 
T6eiüei)f3en ,   tvilctjc  boc^  f^o  gar  unf^  nit  binben,  ha^i  fic  auc^  tiuifuUcn  l)nn  n 
teinenn  tücg  ^nn  unf^er  marf)t  flehen,  auc^  nit  tniffcn  mugen,  tncnn  bie  ijel)t 
ift  luirfullcn,  fjonbcilx  allein  gott  crfuEet  fic,  incnn  unb  lüie  er  tnil,  burd) 
feljue  nelü  e^gcntlicl)e  equfctjung.    030  lange  Irir  bic  fclben  nit  f)aben,   get)n 
unf3  bie  figurn  nid^t»  an  unb  ^tringen  nodj  bringen  ni(^t?%  f^onbern  tüenn 
bie  einfctiunge  unb  erfuClung  gefc^cl)cn  finb,   fo  fomcn  bcnn  bic  figurn  ba^u  20 
unnb  ^eljgcn,  tüie  folc^y  Oorl^ei)ttcn  burc^  fie  felj  bcbcuttct,  ha^j  ca  gcfcf}cl)cn 
iiuc.  2,38.folte.    Ö)Ieicf;  trie  bic   l)eiligc  .Spanna  ^ucc  ij.  bet)  (if)rifto  ftunb  t)m  tcmpcl 
unb  rebet  öon  ^^m. 

^tem.bie  gan^c  fd)rifft  tu'ugt  unb  bebeut,  baS  gotti§  f^on  follt  mcnfdj 
trerben.  äi3cnn  bie  bebeuttung  gnug  ift,  Ivan  ifts  nott,  ha^j  er  mcnfii)  ift  25 
tüorben?  iDcr  e§  boc§  gle^c^  öiel,  ob  er  nit  lüere  menfc^  tnorben,  fintcmal 
iüir  fct)nc  figurn  babcn.  8,30  lücrcn  auc^  alle  bctcr  unb  propf)cten  Oorbampt, 
bic  fel)ncr  gepurt  gelnarttct  unb  l)()n  nit  l)abcn  laffen  bcnugcn  an  ben  figurn. 
2ßaö  mod^t  nu  ungcfdiicfterfj  fein,  benn  bif3c  5o|3l)iftcn,  bic  uuy  bic  ^eilige 
fc^rifft  nur  mit  figurn  banbctn  unb  bcr  fctbigcn  crfuUung  nit  furlegen?  hai  so 
ift  bod)  nit  anberf],  bcnn  unf3  bic  fc^aUm  öon  bcr  uuf],  bic  l)ulffcn  öon  bcn 
bramben,  bie  fleljcn  öon  bem  mel  geben.  (So  tttere  beffer,  bet)bey  mit  cl)nanbcr, 
obber  aücin  bcn  fernen  unb  fafft  unnb  mcl  geben,  tüie  fid)^  gepurt  Ijum  netücn 
^^eftament.  Xarumb  fcl)cn  Inir,  mie  Inol  fanct  ')luguftinuy  bat  gcfagt:  '^yigura 
nif)il  probat'.  35 

^^(f,30  and)  bie,  ob  fic  id)ou  crftritten  betten,  ha^^  'feigen'  f30  Piel  fei) 
aly  'bet)d)tcn\  ba^  fic  bod)  nit  mugen  crftrcitten,  bcnnod)  muftcn  fic  bifgeö 
bebeuttenf]  crfuUung  fU'rlidj  bcuiel)ffen,   mo  bie  fclben  gott  erfüllet  unb  cin= 

13  Icret  ('            14  lojcv  fiqiiv  1'            li;  mugcii  I  22  \!tnna  l"            -24  ,',i'Ußct  1>I 

25  ift  nott  15  ift  not  I           2()  „lucx  — mciijd)  loovben"  fel)ü  in  Söitt.  u.  ^cn.  '^11^9.,  nicf|t  aiic^ 

in  D,  h)ie  (Srt.9iu§9.  6el)auptct     fitcnmaic  fcijttcmal  1)  fl)tmal§  K  28  nnb  fiif;  1'        2!)  mot^t  1 
32  met  1          33  mcl  1      gcfiurt  13  gcbiirt  1          37  mugen  I 


Puanflelium  üoit  bcii  ^cfm  ^fuöfä^iflen.    1521.  347 

gefehlt  fiabc  i)m  nctnen  tcftamcnt.  Xenn  too  bic  tiQui"  gnug  incrc  gclücfcn, 
burfft  bte  6cicf)t  nit  ctiigefctit  lucrbcu,  imb  ficttcn  aUc  gcfunbigt  l)m  alten 
jTeftatTtent ,  bie  tücil  fte  ber  6cicf)t  figur  l)atten,  unb  bod)  \)i)X  feijncr  beijc^tet. 
llnb  1,30  h)ir  quc§   nit  mugen  6ciDCt)fien  bielje  einfc^ung  unb  crfullunge  bcr 

5  ftgurn ,  finb  Irir  nit  allein  nit  fcfjulbig  tiu  belichten ,  fjonbetn  tl)iin  bie  aller 
fc^loeriftcn  funb  unb  miffetat,  [30  Inir  bci)d}ten,  benn  bamit  unterftct)cn  tüiv 
unf5  fel6  hk  figurn  ^urfuEen  unb  ct)n  ^ufetien,  h)a§  fie  Bebeuttct,  itiildjc^ 
bo(^  niemant,  benn  atlcl)n  gotte  eligent,  ber  bic  figur  auc^  felbcr  unb  atlel)n 
gefetjt  l)at.    I1letjn[tu,  narr,  ba-:?  er  bir  luoüe  geftatten,  bac^  groffift  unb  Befte 

lu  |ut^un,  unb  t)^m  felber  ha5  geringfte  Behalten?  Xu  ^a[t  t)i)c  bie  figurn  nitt 
gcmacfjt  nocf)  cingefe^t,  tüildjc  hivi  geringfte  finb,  f]onbern  allein  got,  unb 
öormiffift  bidj  tiu  madjen  unnb  einfe^en  bie  erfullung,  löilc^  ba^  groffift  ift. 
35iftu  nit  unfinnig  inibber  beinen  gott?  5l6er  alf,30  ge^t  e»  beuen,  bie  t)nn 
bcr  fcfjrifft  mit  t}tirem  liec^t  faren  unnb  mit  bioffen  figuren  fpielen. 

15  Diu  ubir  bac^,  ba^  fie  nit  fcf}lief]en  mit  figurn  unb  t)i\x  erfullung  nit 

mugen  beluet)ffen,  [50  fetjEen  fie  aud;  tneitter,  bai-^  fie  fet)n  figur  l)aben.  5iemen 
ba5  für  ein  figur,  ba^  nit  figur  ift,  unb  faud:eln  alf^o  einljer,  bas  fie  lüibber 
figur  nocf)  erfullung  auff bringen.  6^  toere  ein  leiblidjc  narrl)et)t,  ba§  fie 
boc^  mit  bloffer  figur  füren,  ob  fie  bie  erfullung  nit  betten,    diu  ober  ift 

20  ba^  aud)  nit  figur,  ba5  fie  figur  machen  lüoüen,  unb  greiffen  alfo  got  ^n 
fe^ne  Uibc  l)enbe,  tuollen  felbft  figur  unb  crfullunge,  ba?^  groffift  mit  bem 
!let)niften  machen,  gerab  alfj  Ijctten  fie  madjt,  bai^  Oolcf  oon  ^ixaci  burc^y 
rotte  mef)r  ^u  füren  in  et)ner  figur,  unb  barnac^  auä)  bie  tauff  ein|ufet3en 
tut  erfullung.     '^a^  ift  aud)  ein  geluiffe  regel:    5Öer  bie  erfullung  nit  !an 

2:.  IjUDor  betoei^f^en  ijnn  ber  fdjrifft,  ber  fet)let  geroif^lidj  ber  figur,  unb  nl)mbt 
fernen  eigen  trotom  für  bie  figur,  benn  aller  figurn  erfullung  ftel)n  l)m  nctoen 
teftament.  Xarumb  muf]  man  Ijnoor  bie  erfullung  auf',  bem  ncmcn  tcfta- 
ment  bringen  unb  olS  benn  bk  figur  brauff  ^il)cn,  f,3o  gibt  fid)-:?  unnb  ftimpt 
licplic^  mitt  ei)nanber,  unb  gcl]et  ei)n  rab  i)m  anbern,  toie  G^ed^iel  fagt.    Xie^off' i-ie. 

•i'>  tüeil  benn  fie  nit  mugen  beloebf^en  auf]  bem  netüen  teftament,  ba^:^  man  funb 
beichten  follc,  f^o  gilt  i)l)r  fignr  fdjon  nidjty,  bai?  'kl}geu  bem  priefter'  [30 
oiel  fei)  olf]  'funb  belichten',  benn  Cy  tuoingt  foldjv  nit  cber,  bu  meljffift  benn, 
mo  Don  funb  beid}teu  etlua»  ftel)e  i)m  netüen  teftament,  barumb  fjoftu  ber 
fignr  gen)if3lic^  gcfel}let,  unb  ift  beim  el)gen  tralom. 

3.-'  Xenn  id)  mag  baä  felb  bcl)geu  bem  pvicfter,   130  id;  on   fd^rifft  faren 

n)iU,  aud)  luoU  anberf3  füren,  benn  auff  bie  btt)ä)i,  tt)ie  bu  t^uft,  unnb  trill 
fagen,  cö  i)ct)i]  ben  priefter  eljrcn  obber  grnffcn  obber  l)f)m  ein  bud)  bringen 
obber  l)t)m  ettma-^  fingen.    Unnb  mill  gerne  fe()cn,  loo  mit  bu  mir  fold)  beuttcnu 

2  gefunbigct  lU  4  mugeit  I     ciiijctjunge  lU         7  luildjc-S  1         In  figuvC         11  itoc^ 

i)c  seicht  F       12  lüitc^s  I       1»;  fctcn  ('J)F       1 7  ba»  füljn  ftguv  1 )    gaucficn  DF      22  buid^  ACF 

23  vxiix  V,l  mov  D(i  2.')  fctct  CDF          2«  „bic"  fc^U  in  F       figuvn  D          "iO  mugen  I 

Ol  baß  ba^  jaijgen  1^  OS  joüicfjs  bcbciutcn  D  bcüttung  1" 


348  Cfüaitt^clium  Doit  beit  ^cT)u  ^Jdi'i'fdliidcit.    1521. 

totlt  nibbciicgcn.  ;>d}  I)a6c  l)l)e  f]o  gut  madjt  Im  figuvivu,  ai']]  bn  {)a[t,  bn^u 
)]o  [tijittpt  baiJ  netü  tcftament  mit  mir  iiniib  fagt  fiel  Don  pricftcr  cl)vcn. 
216er  Don  bciitcm  bcidjteu  jagt  ci?  iiit  einen  bndjftQBeii.  £  mildj  ein  iDÜbt, 
iDuft  ftubirn  unb  prebigen  folt  nuf^  bif,icm  mutlüiÜigen  figurirn  folgen,  tuic 
C3  benn  nudj  erfolget  i[t.  Xcnn  fold}  trnlüm  prebigt  unb  tralümlar  regirt  iljt  ■' 
ijnn  aller  melt,  luioor  ijn  ben  floftern,  [tifften  nnb  f)o()en  [djulen,  geben  für, 
fic  prebigen  un^  fdirifft,  fo  c«  nur  ly^r  faucfel  inerct"  ift  ubir  bie  fd^rifft  ubir= 
^ogen. 

3)ü|,u  ift  bai^  nit  and)  ein  rebtid;  fturf,  btii?  [ie  audj  ijl)r  nidjtige  ertidjte 
figur  nitt  redjt  ()anbelln,  [30  ganl^  unnb  gor  ton  ba^  Blinb  norferet  Oolcf  i" 
nid)t>?,  büv  fie  i)lir  el)gen  trelnme  audj  nit  Unffen  furljulcgen,  benn  liegen  unnb 
tricgen  ift  aud)  fünft,  loer  eö  luot  trel)ben  fol.  5ie  madjen  ben  anj^fatj  gel)ft- 
iiä),  aber  bau  tjcQgen  mad)en  fie  nit  gcljftlid),  bm  priefter  audj  nit  geljftlid), 
ben  menfd)cn  aud)  nit  geijftlic^,  f^o  eö  bodj  allif,5  fol  nnb  muf3  geijftlid)  fein, 
tüaÄ  bie  figur  beultet.  Xa§  ift  cl)n  rcdjt  buben  ftud  unb  Satanf^  art,  ct)n  ^ 
find  gcl)ftlid)  nebmen  unb  ba^  anber  allifg  leiplidj  madjen  unb  barnadj  rumen, 
man  l)abc  bie  figur  auf,3gelegt.  !3)arumb  lüic  ber  auf^falj  geiftlidj  ift,  alfo 
muft  ber  priefter  and}  geiftlid;  fein.  5lber  fie  finb  l)()e  leljplit^e  prteftcr,  loic 
mir  boren  luerben,  fjo  ift  bau  bcljdjten  ljl)e  f,]o  leljplidj,  boy  mit  bcm  lel)b, 
mit  geben,  an  ct)ncm  Iciplidjcn  ort,  mit  leljplidjer  rebe,  einem  leiplidjen  priefter  20 
cuf^crlidj  gefc^idjt,  alf]  bif^c  |el)cn  auf^febige  fidj  lebplidj  er^cljgt  l)aben.  ^s\i 
boö  nu  nit  ein  feljn  auf^legnng  ber  figur,  ba  dn  leiplidj  bing  ein  anber 
Iel)pli(^  bing  bebeutt  unb  erfüllet?  ':)Jtolftein  folt  man  an  ^l)r  Ijelf^e  l)engen 
OTattf).  i«,6.  unb  fie  erfeuffcn,  lüie  6l)riftuy  fie  töiröig  adjtet  I^Kat.  rüiij.,  bie  foldj  ergeriiif,^ 

aufridjtcn  unb  Porferung  ber  idjrifft  iun  bie  armen  unfdjulbigcn  l)ertjen  trei-  j-, 
ben,  umb  bbrf^  fd}enblid)en  baudjo  tüiltcn. 

^llf^o  filicftu,  inie  fernn  bilj  norfnrifd)  Hold  oon  ber  Inarljeljt  ift.  Xic 
crfuUung  ber  figur  biibcnn  fie  nitt,  figur  l)aben  fic  aud)  nitt,  ba|u  pt)rcn 
tralum,  tonnen  and)  nit  fignrlid)  Ijanbeln,  liegen  nnb  triegen  ubir  ebnem  ftud 
me^r  benn  brebff eilige  fdjcblid)  lugcnn.  Siiaö  aber  bie  figur  beutle,  luoUen  .w 
tr»ir  l)l)rnad)  fagen,  p^t  fcp  gung,  ba§  funb  bepdjtcn  nit  mugc  burd)  bcpgen 
bcm  priefter  bebeut  ober  figurirt  fein.  ''Jiit  alicin  barnmb,  bau  bepc^ten  npr= 
gcnt  ftel)t  pm  nelncn  tcftament,  fonbcrn  and;  fold)  priefter,  fold^  bepd)tfinb, 
fold)  aufjfati  nit  brinnen  prgen  bcrurt  luirt ,  benn  auf,3fai?  bebeut  nit  alle 
funb,  tüie  inir  boren  luerben.  x^ 

3um  britten.    äBenn  nn  fold)  narrn  ioerd  unb  trclom  fobeln  fd)on  nit 
tueren,   unb  all  l)l)r  figurn  nnb  bentten  mar  mere,    ba5  biixä)  Ijcpgen  bcm 


6  ttoftcru  I  7  gaucfct  CDl"  10  nemen  I       ruiucii  1  19  f)Dvcn  I  20  alt 

einen  &xi.  2(u§9.  21  ^ft  es  V  2:3  5}l6lftain  D  53l6tftcin  Glil  5Jlülftain  F      :^cl&  CF 

I)e(ö  D         24  ertrendfen  DFG  27  fcvr  1)F      Horfurtjc^  Gl  28  barfeu  BI  bor  3Ü  CDiXi 

i^ren  %xaum  fünncn  fic  oucf)  nit  dvl.  tJtuSg.  30  lugcnn  I  31  muge  I  32  nljrgen  I 

ni)nbcj;t  D  34  tjvgcnt  1  3.".  t)oien  1 


@linnge(iiim  uon  ben  ',ef)u  ^diefiiliiflen.    1521.  349 

pviefter  bie  6ei)cf}t  gepottcn  locrc,  130  ift  bciiuod)  nod)  inel)!  baöoii,  bac^  fie 
jucken.  3^enn  jic  tuollcn,  bic  beic^t  fol  6egrciffcn  aUc  menfcljen.  '^hi  i)ati 
ß^riftu»  bod§  nur  |u  ben  aui,3fe^{geu  gejagt,  fie  folten  fi(^  ben  ^rieftern  tiet)= 
gen:  ba^  (eft  firf)  l)f)c  nit  Don  allen  mcnfcfjen  üorftcfien,  fintenial  |ie  nit  alle 

•'  aui^fet.ig  [tnb.  Sagen  fie  ober,  ha^::  hnxd)  bic  auf.jfctiigcn  alle  menfdjen  be= 
beuttet  finb,  i]o  lanffen  fie  rec^t  tno(  an.  .^uni  erften,  ba^^  fie  t)l)r  bing  ober 
mal  auff  bie  pelli  ermet^  felien  nnnb  friecf)en  Ijnr  fignr,  bev  fie  nit  mngen 
ankigen  l)rgcnt  ein  erfuUnng,  nnb  alfjo  traUmi  geticfjt  für  fignr  anff  bringen, 
ba^n  fie  mit  leiplidjcn  bingcn  anfliegen,  leijplicf)  mcnidjcn  bnrrf)  let)p(irf)  men= 

lö  fc^en  bebcutten,  mie  broben  gefagt  ift,  barumb  ift  htvj  fein  nnl^  nnb  fd)enbet 
fic^  felB.  3ii^^  anbern  reben  fie  Inibber  fid)  felb§  nnb  aller  Petter  anfliegen, 
bie  ba  eintrcc^tlid)  Ijalten,-  baS  bie  anf]fet)igen  nitt  alle  menfd)cn  bebcutten, 
f^onbern  nur  bie  fe|er  nnnb  falfc^e  lerer,  bk  ber  fc^rifft  nnb  mar^eit  mif^3= 
prandjen  ^,n  l)firer  lugen,  eben  nnc  bif^c  beid)t  bengftc  tl)un,  nnb  anfjfa^i  fet) 

i-'  nic§tv  anberf],  benn  lere,  bie  falfdjeit  mit  marfjcit  menget,  ^ft  bie  auf^- 
legunge  mar,  fjo  mag  auc^  bie  bebeuttung,  Pjenn  fie  fdjon  bie  beic^t  bebeut, 
nit  tilningen  alle  menic^en  ^,u  beljc^ten,  fonbcrn  allein  bie  fe|,er  nnb  alte 
falfct)e  lerer  unnb  innger.  Sie  anbern  fnnber  geljt  folc^  fignr  nic^tc^  an.  älHi-3 
tüoEen  fie  f)ie  ^u  fagen^  fie  l)aben  ben  fprud)  auff  alte  funber  trieben  nnb 

■^0  befennen  felb,   ba§  er  nur  bac^  toenigcr  teijl  fnnbe  betreffe,  auc^  ijnn  fetiner 

bebeuttunge,  unb  §aben  ba|u  Qt)n  auff  bie  beijc^t  lueitter  treiben,  ba  l]t)n  bie 

Deter  nit  l)t)nn  treiben.     Sint  eS  nit  betrieger  unb  lugener,  bit  baudjlnec^t  ? 

Ubir  ba^  ^um  britten.    S30   bie  nnf^fe^.igen    oHe  menfd)en   bebcutten, 

fragen  niir:   3Ber  finb  benn  bie  priefter,  ^u  ben  fie  (Jbriftns  tücpf^et?     Sie 

2s  finb  t)l)e  nit  bie  auf,5fe^igen ,  and)  nit  burcfi  fie  bebeut,  f^o  finb  fie  gclnifjüd) 
nit  oon  ber  tial  aller  menfc^en,  bie  bnrd)  bie  auf^fe^igcn  bebeutt  finb,  tna^ 
finb  fie  benn^  äßel)tter,  finb  fie  etnmc-  anbcrs*  benn  bie  anf]felügcn,  f]o  finb 
fie  nitt  funber,  fjo  burffen  fie  nidjt  beijc^tenn.  äßer  fnnbigt  aber  mcl)r  nnb 
tuet  6et(i^tet  me^r  benn  bic  priefter?    Srumb  folt  billic^  6^riftu§  l)aben  bie 

•'"»  priefter  bepffcn  Ijn  famen  geben  nnnb  fid)  nnternanber  erzeigen,  ba^;  bie 
beid)t  bengft  modjtcn  mit  t)t)rem  tramm  beftct)n.  'Jht  er  aber  bic  anf^fctjigcn 
|u  t)^n  fenbet,  roil  braufj  folgen  nac^  ^^rer  5il)eologia,  ba^  bk  priefter  nitt 

7  „bic"  fe^tt  in  I)      dcitjcvmcl  1"      mufjeu  1  11   aiiKleiiuiig  1)  14  l)l)vcn  Imicii  1 

l.')  benn  iDcv  bic  falif^eijt  ('  pcvmcncitt  1>  17  „nit"  iefjlt  in  AIUDER;]!  21  bnvi^u  l'.l 
trieben  I  22  liiqener  I  24  So  D  2ö  feinb  CD  .".o  nnbev  ainanbcv  1>  nntev= 

cinnnbcv  I  :]1  mochten  1 

'j  "ilad)  3i'.  o-  Don  Crincm,  Ucbricj  gcbliclicne  i>rocf(ctn,  ober  xHnnnnfuni^eu  D.  'JJinvtini 
Sutt)et§,  a3}e(cf)e  ©r  etüc^cn  icincv  .yievft  gebvucftcn  'l'vcbigtcn  iclOcv  beiigcjrilvicbcn.  5JJagbcbiivg 
1729  (Crl. 'Jüt-jg.  Iti- £.259.  271),  nmrijtc  l'utt)cv  in  jcincm  .'pnnbercnip(nv  ]u  „pcl^  evmcl"  bic 
ÖJloJic:  „.ftat!en:(i!5cviiit".    ^g(.  and)  oben  2.  154.  -)  Tic^i.  v  5^-  Aiic^nst.  Opp.  Tom.  V.  1. 

(Venet.  1731)  842:  .Dootrina  inconstans-.  non  liabcns  nnum  oolorom,  niontis!  lopram  signi- 
fieat."  Beclae  Exposit.  in  Xum.  V  (C)pp.  Coloniae  1(588  IV  142):  .liOprosi  haorotici  siint". 
^n  biejem Sinne  (jatteSiiu.  'i^Uicriae Cutter  einen 'JluSfä^tgcn  gcicf)ültcn.  Opp.  var.  ai<,'.  T  pi«'.:351. 


350  6üan(?c(ium  Hon  bcn  ,^ef)it  ^^(uSfaijigen.    1521. 

Tiicni(f;en  finb  noc§  funbcr,  foÜcn  aiid)  nit  6cl)djtcn,  obbcr  tnir  muffen  aiibcre 
priefter  I)ic  fuc^cn,  bie  nit  funbcr  nod)  mcnfd)en  finb,  nnb  nnf^ere  priefter 
unter  bie  auf^fe^.icjcn  j^eten.  2t)un  \mx  ober  ha§,  fjo  finb  tüir  ober  Don 
bei  6et)c^t  frct),  bcnn  (Sl)riftuy  i)ei)ft  nit  bie  anf^fclugen  ^u  famen  gcfjn  unb 
fi^  ert^eijflcn  nnternanber  (ba^  ift,  ein  funber  tan  bcm  anbern  nit  6et)d)ten), 
f^onbcrn  bcr  aufjfetiigc  folt  ^n  bem  reinen  priefter  gcf)n,  Initdjer  ift  feiner  auff 
erben,  benn  fie  finb  and)  alle  funber,  obber  ntuffen  befennen,  ba§  fie  nit  e^e 
priefter  finb,  fie  fetjn  benn  ret}n,  unnb  nniqcn  nid)t  beid)t  boren,  nod)  abfo(= 
öirn,  noc^  ntefj  t)alten,  fie  feljn  benn  f)eiyiig,  W'üdß  fie  hod)  norbauipt  l)aben 
a(f3  ben  f)o§iften  ^rt^um.  Slber  e»  tüill  l)ie  alf^o  auf^  t)t)rem  et)gen  öorftanb 
getneltigtid)  folgen:  tüee  benn  l^brem  armen  band),  tuie  fol  llbm  ber  magen 
plaljen,  Ino  bie  folge  aufffompt,  bai?  fie  t)eilig  ober  nit  priefter  fein  foEen,  loie 
bif,3e  ^^r  lere  fc^leuft. 

5it)e  h)ie  mand)feütige  greinlidje  ftoffe  t()un  bie  lugen,  bie  Ivibbcr  bie 
fc^rifft  lauffen,  bas  Wo  man  fie  l)l)n  feret  unb  tnenbet,  f,]o  folgt  eljttel  gretnel 
brauf^,  unb  eben  boö  Inibberfpiel  X)i}n  begegnet,  (^ileid)  olf^  l)ie,  ba  fie  un§ 
burdj  biffen  fprud)  babcn  n^oUen  luir  beid)t  ,^iningen,  madjen  fie  unf]  eben 
baöon  lof,]  mitt  tji]xcx  el)gen  glof,^en.  Unb  bamit  fie  fid)  t)aben  motten  iibir 
unf3  erl)eben,  machen  fie  fid)  felb  Im  nic^t,  ba^  fie  mibcr  pricfter  nod)  menfc^en, 
f.^onbern  nur  lugner  unb  öorfurer  blcbben.  yyurtnar  an  biffem  ej;empel  fel)en 
mir,  mie  nit  fc^impfcn  ift  mit  ber  fdjrifft,  fie  ftof,3t  aUlm  greiDlid)  unb  mad)i 
i.snm.5,9ff.  l)^r  $|>l)iliftincr,  Inie  bie  XHrdja  tliet,  mand)feltiglid)  lui  emigen  fc^auben. 

3um  bierben.  !il^enn  mir  nu  )d)on  atte  fold)  Ijbr  ungefd^idte  lugen  unb 
narreit  ^u  bedien  unb  Im  gutt  l)alten  Uiolteii,  hac-  bcr  auf^fal',  alle  funb  be= 
beultet,  unb  bie  auf^feljigcn  alle  funber,  mie  fie  furgeben,  fo  luilf,]  bod)  noc^ 
nt)rgen  fort  mit  ^t)rer  bet)djt.  ^^^t)r  bauc^  ift  ^u  bott  gelnefen,  batt  ben  fopff 
nit  laffen  bie  fad)  moU  anfe()en,  ber  bel)d)tpfeuuig  Ijat  \}i)m  Im  l)etle  gefd^pnen 
unb  allm  Uml  gefallen,  baruber  l)üt  er  fid)  felb  ubircplet.  Äsolan  laft  unf,^ 
l)^n  bugeben,  ha^  ber  aufjfa^  atte  funb  bebeutte,  bie  ^u  bepdjten  finb,  iootten 
mit  pt)rem  eigen  fdjmerb  fechten  unb  fobberii  mibbcrumb  tum  pl)nen,  ba^i  fie 
unf,]  Ijugeben,  bac^  bie  Uiafferfud)t,  bie  burre,  bk  blinbpeit,  bie  gic^t,  bie  lel)mc, 
ber  tob  unb  atte  bie  tranrfliept,  bie  6l)riftuö  pm  ßuongelio  tmrtricben  t)at, 
Qud)  funbe  bebeutten,  ba^  muffen  fie  pl)e  befennen  unb  Im  geben.  S50  fragen 
mir  fie:  ^Il>ie  gel)t  c6  bcnn  Im,  boy  ber  felbigcn  feinen  ppe  ein  nml  6l)riftuö 
^u  ben  prieftern  oormepfjct  Ijat,  fonbern  nur  bie  auf,])ci3igcn  ?  ^)ln  laft  uuy 
gegen   anber  tretteu.    (£f)riftuy  pm  ßuangelio  l)at   nur  bmep  mal  bie  auf3= 

1  müeffcn  i)  2  bie  ba  nit  151  :]  iiubtcr  ben  1)  ■>  unter  ainanbcr  D  untere 

cinanber  I  7  mieffcn  J)  8  mugen  I      tjoren  I  JO  I)orf)ften  1>  12  ttatjcn  F 

1:}  feeic^tciift  I)  14  Sicf)  D      ntanigfeltige  I)      lugen  I  15  gef(f)rifft  D      grauicn  1) 

gvaft)et  F  18  glojen  151  19  »teber  D  20  lugner  1  bcrfiever  1)  in  biffem  I  21  gc= 
fc^tifft  D  2:5  lugen  1  24  nan-e^it  1  ^u  becEen  15  jubcrfen  1  2(5  nl)nbert  1)  28  h)ot= 
gefallen  P.I  :52  aüt  fvondliatt  D         33  nticffen  D  :5:.  kffcnbt  1-^         ::<;  ninonber  J)F 


©öangelium  tion  ben  ^e^n  5tuöfä|tgcn.    1521.  351 

fe^tgen  ^u  bcn  pricftern  l]cl)fjen  get)!! ,  bamtt  belneren  ftc  bic  6cl)rf)t.  630 
nemcn  lüir  bie  anbcrn  ^cljc^cn  alle  beS  ganzen  ©uangelii  tnibber  bic  lUfci)  bev 
aui,5fe^igen  imb  bclneren  bamtt,  ha^  ntt  ^u  Betjc^ten  fei).  Snffcn  liic  i)berman 
vt(^ten,  06  unf,]er  grunb  nit  ftercfer  fet),  bcr  baö  gant,  (yuangcüinn  f)at,  be§ 

•■i  fic  nur  ^Inel)  Üeine  ftiitf  f)a6en,  ftntemat  bie  funb  biivc^  ade  francfl]cit  ift  Be= 
beut  tüorbcn,  unb  fein  mal  ^u  bcn  pricftern,  benn  nur  ^tnel)  mal  bie  francfen 
getncif^et  finb.  5o  mirt  folgen,  ha^  enttnebber  |u  glcii^  Im  Bcid)ten  unb  nit 
^u  Beichten  fei),  obber  hk  beic^t  ift  nit  lüol  burc^  fie  auff  bcn  anf^fat^  gc= 
grunbet,  benn  fie  mugen  nit  tagen,  lt)arnm6  nit  bie  fiel  mit  anbcrn  frant= 

11'  ()eiten,  bie  auc^  funb  Bebeuten,  nit  finb  3U  ben  pricftern  gefanbt.  2)ringen 
fic  mi  ^art,  hav  bem  priefter  ficf)  bie  auf,^fe|igen  erliei)gen  foüen,  f]o  bringen 
mir  oiel  ()ertter,  biv:-  bie  lamcn,  blinben,  gichtigen,  befeffenen,  tamben,  ftumincn, 
tobten  ficf)  nit  muffen  noc()  foüen  ben  pricftern  ^c^gcn. 

^Huntter,   ba  er  bic  iuncffraln  oom  tobt  erluecft,  "biliar,  n.,    uorpott  er  ?it>nc.  r.,4P,. 

v>  t)art,  fie  fottens  niemant  fagen.     Unb  ''JJcarci  oij.,  ba  er  bcn  ftummen  nnubg^uaic.  7,30. 
tamben  gefunb  mac^t,  üorpott  er  and),  fie  foltcn  niemantö  fagen.    öierauf^ 
fc^lief,3en  mir,  ha^i  bic  bel)cf)t  ber  funb  oorpottenn  fei),  f^o  ftarcf  alC'  fie  fd)lie= 
fgen,  fie  fe^  gcpotten.     Sintemal  fie  nit  mugen  leucfcn,  bav  tobt,  tamb  unb 
ftumme  auc^  funbe  bebeuttc,  unb  er  bod)  niemant  baöon  Inill  gefagt  boben. 

^0  äßibberuTnb  IHarci  ö.  gepott  er  bem  befeffenen ,  er  fotlt  l)i)nn  geben  l)nn  fepn  ai;arc.  -,,  10. 
^alnfj  unb  fagen,  h)0§  gott  l)§m  tban  blatte.    \-)ierauf',  lüoltcn  luir  fd)lieffen, 
ha5  nit  allein  bcn  pricftern,  fonbern  aud)  met)b,  finb  unb  gcfinb  im  beid)tcn 
fet),  benn  biffen  menfct)en  luel)f3ct  Gf)riftn>:?  nit  I3U  ben  priefternn.    5il)e  mild) 
et)n  tnunberlic^  bing  mill  auf-j  ber  bel)d)t  tncrbcn,  bai?   fie  Iju   glel)c^  fei)  ge= 

•j;.  potten  unb  imrpotten,  im  glel)c^  bcn  pricftern  unb  nitt  ben  pricftern  Inttbun! 
äßoy  mugen  fie  l)ie  ^u  fagen,  benn  baS  fiel)  l)f)r  gcl)t3igcr  luanft  fc^emen  muf3, 
hai^  er  alf^o  genarrt  l)at  mit  gottic'  morttcn,  unnb  bie  loclt  bcn  armen  banffen 
fjo  iemcrlid)  üorfuret  b^tt. 

^tem,  tna»  tnil  oud^  barauf^  luerbcn,  bai?  6briftu§  bie  auf^febigen  nit 

30  tju  et)nem  priefter  tüel)f3et,  f^onbern  bu  niclcu,  unb  fpridjt:  '0)cl)t  bbn  unb 
betjgt  md)  bcn  pricftern'^  ha^^  mag  l)be  nit  ein  b^bmlid)  bei)d)t  bcbcutten,  bic 
nur  el)nem  ^utbun  ift.  5lud)  fgo  geben  unf^crc  bebrf)t  tpranneu  für,  fie  bor= 
tilgen  bie  funb  abc:  bac^  bcbcuttet  bif3e  fignr  uid)t,  benn  bie  priefter  mai^ten 
bif3e  auf3fcl5ige  nid)t  rel)n,  f3ünbern  empfiengen  baö  opffer  nad)  bem  gefe^  oon 

:!ö  ^l)n,  hk  fd^on  repn  tüoren  gemad)t  öon  (LU)rifto.  äBenn  fie  boc^  alf3o  oiel 
öornunfft  betten,  baö  fie  fprcd)cn,  bil^  erbepgenn  bem  priefter  merc  bcr  bcl)d)t 
glel)d),  f3o  giengS  lüot  l)l)n,  benn  glebcf)  tuie  idj  mic§  Ijeigc,  Iju  bem  id)  gel)e, 
olf^o  beigt  fic^,  bcr  ha  beid)tet,  bem  priefter.    Ta-^  alf30  bie  bcl)d)t  mod)t  lool 

5  fc^temol  DKG  fljtmal  I'  iitcumal  II  7  aiutltiebcr  DI"  10  lutibc  I  17  '6c= 

yc^lieffen   D       '6ejcf)Iieffen   1)  18  ©eljtcmal  DE(i    ©e^tmat   F    Sitcnmal  II       leiiflnen   1) 

20  benn  A         21  ^attc  D     beicfiücfien  l)         2Ü  Sid^  D         20  mugen  I  :12  s"  nincm  D 

3:5  funbe  I       ah  CDF       bcintct  D 


352  ©imm^eLium  uoii  ben  ,^ef)ii  X'liiÄiäjjigeit.    1521. 

biet  ölet)(^nit,')  ()a6cu,  iicm(icf)  aller  bcr,  bie  firf)  fleqen  anbev  erkigcn.  ^^I6er 
hüh  fie  elju  gottlid)  ficiur  uiib  gepot  braitf,')  innri;en,  bn  jd^naxc!!  bev  band;  |ii 
fa|t  nacfj  bem  ^el)d)t  pfcnnici. 

S^annnb  fi()e  lui:    ift  ber  iiirmiiiib  be6  Iiaiicf)§,  iimder  geilj,  iiit  ein 
liftiflcv  fd)alcf^    C^t   l)atte  anf,]  bem  flanljen  (vuangelio   onff  bie  beidjt  ^.ocjen    f- 
feine  francftjeit,  benn  allein  ben  ani^fal?.    Sieber  iüornmb  baS  ?    @l)  er  ]aä), 
hau  atleljn  ba  felbic^  bie  priefter  tüorben  benennet,  baS  man  l](in  opffern  jolt, 
ba  bad)!  er:  .Starre,   ba«  tnirt  ßnt  luerben.    .S^ic  InoUen  Inir  el)n  bel)c^t  auj^ 
madjen,  fjo  mnf,^  ber  bepdjtpfennig  mit  fomen:  bie  anbere  lonnberl^eljdjen,  ob 
fie  tüol  auc^  funb  bebenttcn,   bie  tüepl  fie  aber  ben  prieftern  nit  ^n  lüetjf^^en   •" 
ha?^  opffer,  lüollen  tüir  nit  laffen  tnir  bcl)d)t  bienen.    äöie  bundt  bid),   ()at 
erf,]  nit  fel)n  fnnben,  has  fie  nnf^er  tjerren  morben  finb  nnnb  nnf]  nmb  nnf^cr 
qutt  bracht  mit  foli^en  groben  fc^enblid^en  Ingen'?   ^o§  id)  nit  Inc^f,],  ob  fie 
mel)r  ftraff  norbicnet  tjaben ,  hai^  fie  nnö  alf,]o  geeffet  baben,  ober  loir,  baci 
ioir  f^o  gar  ftod  narrii  geloei,]en  finb  nnb  l)aben  nnf,]  fotd)  tolle  nngefdjidte  i-' 
lugen  (offen  blenben. 

,3n  (e^,t  grcbifen  tnir  tui  bem  fjcinbtftnd.  Sie  mnffen  t)t)e  befennen, 
ba»  bif,5e  fignrifdje  prieftcrfdjafft,  bie  l)m  alten  teftament  tnar,  i)^t  nimmer 
fet),  f5o  fragen  Inir  fie,  Ino  l)er  fie  bie  mac^t  !^oben,  ha§  fie  bnrffen  fagen,  fie 
felb  fel)en  bnrdj  l)()ene  priefter  bebentet,  nnb  mad)en  fid)  allel^n  Im  prieftern  -io 
be^'  neioen  teftament^.  (5§  ift  nid}t  ein  bndjftab  l)m  gongen  netoen  teftament, 
barinn  fie  priefter  genennet  Unirbcn.  ^ni»  ioollen  fie  ^ie  ^n  fagen?  3)ie 
anf^fetjigen  f ollen  ju  ben  prieftern  gel)en:  Ino  finb  bie  priefter?  ©anct  ^4^eter 
.^otr.2,9. i.  ^4>et..ij.  fagt,  ba§  l)m  netoen  teftament  !el)n  f,]onberlic^e  priefter  finb,   f5on= 

bem  alle  Gljriften  finb  priefter,  bnrd)  i)l)ene  priefter  bebeuttet.  Sie  loeil  fie  2.-. 
benn  nit  priefter  finb,  ge^t  fie  bie  figur  nnnb  ber  fprnd;  nic^t^i  an,  biet  toeniger 
ba»  opffer  nnb  bcr  Ijeilige  bcl)d)t  Pfennig,  (v»  bilffl  nud)  nit,  ba»  ettlidj 
l)el)lig  Octer  l)aben  l)l)ren  ftanbt  'priefterfdjant'  genennet,  benn  bamit  ift  nid^t» 
aui,3  ber  fc^rifft  anffbradjt,  fie  l)aben  loot  mel)r  bing  gefd^rieben,  ba§  nitt  l)nn 
ber  fc^rifft  ftel)t,  folt  e»  barnmb  fnr  artidel  beci  glanben»  anffgenommen  .•)!• 
loerben?  (y»  finb  mcnfdjen  gelocf^en  l)nn  bieten  finden.  ä>iel  Weniger  l)ilfft 
bie  anf,3fln(^t,  bie  ber  Ingener  bon  Sel)plud  ^  ertidjtet  nnb  fd^reibt,  ba§  3h)e^er= 
iel)  priefterid)afft  pnn  3.  ^^eter»  loortten  fei)  Imborftebn:  ein  geiftlidjc,  nad; 
tbildjer  alle  (sl)riftcn  priefter  finb,  nnb  ein  lel}plid)C,  nad;  Uiitd)cr  fie  aUel)ne, 
ber  befc^orne  nnb  gefd)mirte  t)anffe,  priefter  fet)en,  benn  fold)»  getidjt   fte()t  ü-, 


1  9tcl)c^mif}  CD       flci^cii  cinaiibev  ('    ticiicn  niiianbcv  1)  2   jc^navc^t  C             -i  311 

5aftnac^t  nacf)  J5I         4  jirl)  D     formiinbt  1)  .")  f)Qt  CDd  f;  fal)nc  anbere  fvancff)at)t  1> 

1:.  gnr  nvoffe  ftocf  nanen  1)           20  fein  I!  20  nid}t  nn  1!           29  b'mc\§  D           :]0  gc-- 
jc^tifft  1)          :!■"!  iauct  I'.          :!•">  jein  1! 

')  Cvinfev  in  jfinev  „Cnnbvnpliin  onff  l'ntevÄ  ^üin^ft  (^ct(}iinc  nntlunvt"  5JAI.  ii>  ij  ff. 
iiflL  oben  S.  241.  (Sx  l)iclt  and]  notl)  feine  ^(rnninentntion  anfvecl)t  in  ber  nni  1:!.  'Dionenibcr 
I021  nnc()foUienben  Sdjrift:  „bebinivinc^  nnff  ^nter?  orften  Unberfprnd)"  iM.  'il  ij  ff. 


(SDancicüum  ton  bcit  ,^cf)n  5(u§jä^igen.    1521.  353 

Quft  putter  fuffcn.  2i>cnn  5.  ^Jßckx  Don  ijct]cntaltinem,  iai)  üon  taufentfaltigcm 
pricftertfiinn  tut  Dovftcf]en  tnere,  ijo  Inercn  fic  bod)  nüc  Gfiriftcn  (gemein,  beim 
|et)ne  toort  finb  ^,u  nÜ'cu  CUjvifteii  verebt,  Inte  niemant  leutinen  maq,  barumb 
toerbe  brl}nnen  6efcf)orn  ober  iin6cfcl)orn  prieftertt)itm  oorftanben,  fo  muf,]  oon 

5  aEen  6f)ri[teu  oorftauben  Inerben.  Tie  tncl)l  aber  nit  alle  Gtjviftcn  6cfcf)orne 
prtefter  itub  platten  tregcr  fiitb,  tft  nit  miiöltcf},  bao  S.  5t^eter  oon  bein  plat= 
tifc^en  Befd}ornen  prte|tertf)um  rebc,  t-otc  ber  felb  (ugcner  Icitqt  iinb  trcitgt. 

llnb  inaritmb  l)a6eii  fic  nit  931ofen  aitffgerucft  itnb  gejagt,  ba§  er  bte 
Beicht  mit  biffen  Joortten  I)abe  eiitgefetjt?    5inb  ec^  bod)  nit  6t)riftii>5  eigen 

10  tüort,  fjonbcrn  lllofi,  ber  l'ebi.  riij.  iinb  jiiij.  gefegt  f)at,  hab  bie  auf]teb,igcn  s.woi.ia.iRf. 
folten  ficf)  hm  prieftern  tieigen.     Unb  (Jfn'iftuv  fie  nit  alc^  fcpn  eljgen,  fonbern 
aly  be§  gefe^C'  iDort  an|euc^t.     Sotten  fie  bcnn  bie  bct)c^t  grunben,  barumb 
ha§  fie  6f)riftu§  attt^euc^t,  fo   muften  fie  oiel  me"^t  bie  bep^t  grunben  pnn 
bcm  gefetj  5Jlofi,  ha  fic  urfprungtid)  fte^eii,   obber  fotten  bie  tnort  be§  gefetv^ 

1-'  barumb  cttraS  anber§  unb  mlDi^  beutten,  baö  fie  6()riftU'?  an^endjt,  fo  mitft 

and)  hai  ctlüo-^  anberv  (lepfjen,  benn  ^JJiofe^^  tnott,  ba  6[)riftu!?  auf,^  X'eutero.  biJifSäaK 
on^euc^t:  '^u  folt  got  beinen  ^errn  lieb  l)abtn  auf^  bepnem  gan|en  f)er|en\ 
^>tem,  fo  mochten  fic  fagen,  er  pet  ürcpcn  meptic  eingefe^,t,  ba  er  ben  fprurf) 
^faie  füret:  "!}3icin  t)ati3f]  ift  ein  bctttjalüf^',  uunb  trepb  baraufj  bie  teuff er iljätüSMi'. 

20  unnb  öorteuffer,  unub  fjo  fort  an,  alle  fpriid;  tnurben  ctlüa§  anberö  bcnttcn,      ^•'' 
bcnn  fie  pm  gefep  paben,  ber  er  oiel  epitfnret.    S^i^a?  tnere  aber  ba§  anber§ 
gejagt,  bcnn  ba*^  (sf)riftU'5  ein  (engner  unb  Oortcrer  inere  ber  pciligcn  fc^rifft  ? 
2ßa§  motten  fic  pic  tju  fagen,  hk  lieben  ben^c  unb  fref,]lingc,  benn  ha^  fie 
ein  ttoid  finb,   ha^i  fein  bcbaipt   nod)  furfid)t  pat,  ptumpt  epnliin  mie  cpnn 

25  fatn,  tüa^  p^n  epnfctt,  bay  fct;tnctjen  fic,  eä  treff  obber  feple. 

|)ie  mit  ^off  iä),  fep  e§  !lar  gnug,  tnic  aufj  bpf^cm  ßuangetio  bie  beirfjt 
f3o  felfdjtid)  gcl'.ogcn  fep,  unb  Inie  mit  groffen  groben  lugen  fie  bnri^  'prieftcr' 
fid)  fclber,  burdj  'aufjfa^'  alte  fnnb,  burd)  'tieigen'  bie  beic^t,  burd)  bie  anf3= 
fe^igen  alle  mcnfd)en,  burcf;  bay  opffer  ben  bci(^t  Pfennig  anf3gelegt  Ijaben, 

30  unb  mic  nit  gnug  ift  figur  an  tju  pil}en,  Ino  nit  ^ubor  bie  crfnllung  gritnb= 
lid)  unb  ftertid)  pm  netnen  teftament  mag  crlncif^ct  inerben.  iTaritmb  tonnen 
tnir  nit  erlongen,  tnay  bif]e  figitr  beö  aitf^fa^^  unb  l'.cigcn  ben  pricftern  be= 
beulte,  f30  laft  unS  bleiben  pnn  bcm  cinf eiligen  gelniffcn  borftanb  be<j  gefet^ 
53cofi,  bay  6t)riftuy  hie  auf3fcp{geu  barumb  pabe  pu  ben  pricftern  getnepf3et, 

3-.  boy  er  bay  gcfel  ''JJlofi  palten  unb  nit  pu  repjfen  luolt.  ^aa  er  aber  ber 
anbern  fcpncn  ^u  ben  pricftern  tncpf^et,  mac^t,  bay  lein  gefe^  bat)on  geben 
tnar,  er  l)ct  fie  fonft  and)  I3U  ben  pricftern  getneif3et.  S)enn  tum  blinbeit, 
tarnen,   gid)tigen,  tambcn,  ftummen,  befej|encn,  tnafferiudjtigcn,  tobten  unb 


1  Butter  fieffen  1)        4  »oerben  1)        (>  oon  ben  1)         IG  Jeiitvo.  AB  10  !aiiffev  1) 

20  öerfauffcv  1)    ficbelotcn  D       22  tcugener  C  tugcncr  151)  (ucincv  (;     flefc^vifft  D  24  ljnf)in  Fll 

ein  ^cv  l)        27  buvc^  bie  ))ricftcr  F        :iö  3urcl}ifcn  1>        :!•>  gcticn  lün«  I>  :J8  fcefcffene  15 

£utr)cv.3  aöcvfe.  VIH.  -Jo 


354  ©öottgcüiim  »on  bcn  ,^eT)n  3Iu§fci|!tgen.    1521. 

anbern  !ranc!f)el)tcn  tüax  bcn  |)itcftern  l)m  gefe^  ntc[)t§  bcfolljcn,  fonbcrn  allein 
bt)ie  tüchtige  unb  umBfrcffigc  flicgcnbc  fnc^t  h^5  Qnf,^fQt;§  Wax  t)f)n  BcfoKien. 
2ßa§  hk  felbige  bebeuttc,  bin  id)  fclb  nitt  nbiig  geluif,],  bod)  InoIIen  tüir  unf,^ 
bran  öorfuc^cn,  trenn  tuir  bai3  ©nongelinm  fjaben  nacf)  fetjncm  fd^rifftlid^en 
unnb  t)elt)bt  öorftanb  anf3gcri(i)t.  Station  nn  ^nfagcn  i[t,  tDct)l  ba§  nn!raut 
au|3gerott  t|t  nnnb  nnf,]  ralüm  geben  f)att.^    ©t)nd)t  nn  fand  l'ucaS: 

suc.  17,11.  S)a  3t)cfn§  tüanbelte  gen  §tcrufalem,  gieng  er  bnrcf)  mittel 

6amai'ien  unb  ©alileam. 

'Band  ßuco§  ^at  ba^  gel^alten  fnr  ben  anbern  ßuangcliftcn,  baS  et  nit 
allein  ßfiriftuS  tnerd  nnb  lere,  tt)ie  bie  anbernn,  f^onbern  anc^  bic  orbennng 
feljner  rel)i,^en  nnb  tnege  befd^reibt.  ''Mi^o  U)cl}fjet  ict)n  (?nangelinm  bif,]  l)nn 
hai  brel)^ef)enbe  (5apitel,  toie  6f)ri|tn§  Im  prcbigen  nnb  l?et)d)en  angefangen  ^n 
(^apernafjnm ,  ha  f)l)n  er  öon  ^Jtajaretl)  gclmgen  tüor,  nnb  ba  monete,  ba«  bie 
wntti).  9,  i.fclbigc  ftatt  t)ni  (fnangeüo  lx)irt  genennet  'feine  ftat'.  Unb  üon  ber  felbigen 
gieng  er  anf^  auff  otte  orte  l)nn  bie  ftette  unnb  borffer,  prebigct  unb  tt)et 
munber.  S)a  er  nu  ha§  alle§  auf^geridit  unb  ba»  (anb  umb  prebiget  t)atte, 
mac^t  er  fid)  auff  unb  rel]f3et  i^u  .öicrufatem,  tuilc^e  retjf.^c,  iDie  er  auff  ber 
felbigen  prebigt  uuh  tminbert  Ijatt,  bif^^  gen  -S^iernfatcm,  bcfdjrcl)bt  er  Don 
bem  brei^e^cnben  C^apittct  an  bif,]  an  ha^  enbe,  benn  bie  felbe  ret)f3e  ift  fcl)n 
leite  unb  am  enbe  feljnif,^  lebenf]  lun  letiten  iar  luiUnbrad)t.  !l)a§  meinet 
er  t)ie,  ha  er  fagt,  3t)cfi'§  ffl)  gen  .&ierufalem  gangen  mitten  bnrdj  Sanmrien 
unb  (Siattiteom.  S)a§  ift  f,io  biet  gefagt:  bifj  Irunber  l)at  er  t^an  ouff  ber 
ret)f,]e  gen  .S^^terufatem.  5iu  ift  ba«  nid)t  bie  ridjtige  ftraf,]  Uon  6^apcrnal)um 
|u  .Spierufalem,  benn  (^)atilea  (igt  Don  .'piernfalem  gegen  mitternad^t,  unb 
(Bamaricn  (igt  Gialiteen  an  ber  fel)tten  gegen  bem  morgen,  C'fapernatjum  aber 
Itgt  mitten  l)n  (^iallitca.  llnb  ber  (^"nangelift  mill  andj  mit  f,ionbevm  bte^f,^ 
an|el)gen,  ha^  er  nit  bie  ridjtigc  ftraf,;  t'.ogeu  fei),  ba  er  Samaricn  unb  (%Ui= 
leam  nennet  unh  bafeu  fagt,  er  fei)  mitten  bnrd)  l)l)n  liogen,  nit  an  ber  greiit^ 
auff  bem  nel)iftcn  Incge.  Sgo  ift  Cs"l)riftuy  reljf^^e  bon  (sa|3ernal)um  gegen  bem 
morgen  |um  ^sorban  unb  l)nn  Samaricn,  Don  6amarien  gegen  bcn  abent 
l)un  0)aUilcam,  Don  CV)aüilea  gegen  mittag  Im  -Spicrufalcm,  cl)n  langfam  mel)t 
umblenfftige  ret)fi]e,  unb  t)att  l)^m  muf^  unb  Inel)!  balnt  nommen,  benn  nit 
umb  fel)ncn  loiÜen  I)att  er  a(f,]o  rel))"')et,  f^onbern  ba§  er  Diel  prcbigcn  unb 
Dieten  [)clffcii  modjt.    Xarumb  Ijcndjt  er  audj  mitten  bnrd)  bic  lanbt,  ba»  er 

2  flid^tigc  Befolgen  K,  mit  govttaffung  Don  „unb"  6t§  „t)i)n";  1)  ()at  „umOfvcffiflc"  (gegen 
?lnm.  85  in  Gtl.  Umq.)  5  ^auU  D  O  aujigercüt  D(J   nuBgercrtit  F  7  luanberte  D 

0  bor  1)  10  C^ni)cvnaum  B  17  gen  ^[cx-ufalcm  1)  19  ift  bic  tetftc  F  23  gen 

ea)3ernal)um  F         24  gen  :3crufatcm  benn  I)         26  ßJalilccn  O      fjonbevn  15  28  bav^u  JJ 

nn   bev  gcgenbt  F  W  „oon  Samavien"  fc^It  in  F      aliicnt  nnb  [uiil  föoUiteant  15,  fo  aiiä) 

iixl.  5tn§g.  32  umljfouffigc  1)      genommen  D 

')  .öirv  fc^licfjt  bn?  in  bie  .^?ivrf)cnpoftillo  iiid)t  nufgcuDninieiio  Stiicf  imiovor  Sctjrift. 


ßtiangeltittn  Don  hcn  5e1)n  9(u§fä|ii(5ert.    1521.  355 

öffentlich  inanbetc,  t)betman  Bereist  fct),  bQ§  ftc  ouff  allen  fel^tten  mochten  ^u 
t)i)m  fonren,  t)§n  f)orcn  unb  i)f)n  l)clffcn  loffen,  benn  ba|u  Wax  er  gefanb, 
ba5  er  Qbermann  bar  geben  Inerc,  nnnb  l}berman  frei)  ferner  gntte  nnb  gnaben 
geniefgcn  mochte. 

5  2)a  er  t)n  ein  ftcttle  gieng,  Begegneten  t)l)m  lKt)en  anf3fe|ige2uc.i7,i2.i3 

menner,   hie  ftunben   üon  ferne,    f)n6en   anff   i)^r   ftt)mnTc 
unbfprac^en:  C  S^efu^  lieBer  gepietcr,  crBarme  bic^  nnfer. 

5lio(3^t  t)enianb  ben  ßnangeliften  fragen,  tnie  bif^c  anf3fcti{ge  tion  ferne 
geftanben  nnnb  i)t)re  ft^mnt  ergebt  fiaBen,   f,]o   boc§  hk  anf3fctugcn  natnrticf) 

1^'  nit  (ant  reben  fnnbcn,  berf)ol6enn  fte  ber  pritfc^en  obber  flappernn  brandjen 
mnffen.  (5r  ftiirt  frct)(i(^  antworten,  ha^  fte  !et)n  me^le  tucgö  öon  l)t)m  ge= 
ftonben,  fonbcrn  hat^  fic  nit  fo  nat)c  |n  t}i)m  trettcn  finb,  a(f,3  bic  mit  t)^m 
giengen,  auc^  finb  nitt  alte  anf3felüge  f3o  gar  ftt)mtof3,  ba§  fie  nit  üon  eben 
fernn  mochten  gef)ort  tnerben.    '^Ibcr  f)ic  mit  mit  ber  ßnangelift  nad)  gelnon^ 

1-^  {}el)t  ber  fc^rifft  nnt)r  anzeigen  ben  groffcn  crnft  l)f]rer  begirben,  hai^  \)[)xi- 
()er|en  fttjm  ift  grof3  getüefen,  Inilc^c  fie  l)at  ^Inungen  anct)  le^plic^  tut  ruffen, 
fo  oiel  ^l)n  mnglicf)  ift  geinefen.  6§  ift  aber  bi^  ganti  (Jnangelinm  el)n  fd}(c(l)t 
le^djt  l)iftorien  obber  gefrf)ic^t,  bie  nit  oiel  airf3legenf3  borff.  5lber  toic  fdjlec^t 
fie  ift,  fo  grof3  ift  ha^  ejempel,  hai  mw  brtjnncn  Inirt  anzeigt,    ^nn  ben 

20  auf3fe^,igen  leret  e§  nn§  glatoBen,  l)nn  C^ljrifto  Icret  e«  nnf3  lieben.  Tai  ift 
glalob  nnnb  liebe  ba§  gan^  niefen  cl]nif3  (it)riftlirf;en  menfd)en,  mie  id)  offt 
gefagt  ^abc.  5^er  glaltib  cmBfei)et,  bie  liebe  gibt.  S)er  glatrbc  bringt  ben 
menfc^en  tui  got,  bie  liebe  bringt  l)l)n  ^n  ben  mcnfi^en.  £nrc^  ben  glalnbcn 
left  er   l)t)m  tüol  t^un  oon  got,  burc^  bie  liebe  tt)nt  er  luol  ben  menfdjen. 

25  S)enn  tner  bo  glatubt,  ber  §at  alle  bing  öon  got  unb  ift  feiig  nnb  rei)d). 
Sarum'b  barff  er  t)infurt  nic^tc^  mef)r,  fonbern  aHif3,  loa^  er  lebt  nnb  tl)ut, 
ba§  orbenet  er  ^,n  gut  unb  nu^  fernem  nc()iften  nnb  t^ut  bem  felben  burd) 
bic  licBe,  loic  l)t)m  gott  t^on  l)att  burd)  ben  glalnben,  al^^  fc^epfft  er  gutt 
öon  oben  bnrc^  ben  glatoben  nnb  gibt  gutt  Don  unten  burrf)  bie  liebe.    SBibbcr 

^0  loilr^g  tuef3cn  hk  loercft)et)ligcn  mit  l)()ren  oorbienften  unb  guten  tnerdfcn,  bie 
fie  nur  t)f)n  felb  Iju  gutt  tl)un,  grclDlidj  ftreptten,  benn  fie  leben  nur  l)t)n 
felb  unnb  t^un  gutt  on  glahjben.  S)if3e  ^toel)  ftud,  ben  glatnben  unb  liebe, 
lafa  un§  nu  fc^en  t)nn  ben  auf3fe^igen  unnb  ^l)rifto. 

23um  erften  ift  bie  natur  beö  glaluben-^,  ha^j  er  fid)  bormifft  auff  gottie 

M  gnabe  unb  fc^epfft  el)n  guten  tüo^n  unb  |ut)orfi(^t  gegen  l)l)m,  on  t^toeiffel, 
unb  bcncft,  got  tnerb  l)f)n  anfel)en  unb  nit  laffen.  Xenn  tDO  folc^cr  Uiat)n 
unb  ^uoorfic^t  nit  ift,  ba  ift  fein  rechter  glalnbe,  ha  ift  aud)  fein  rcd)t  gepet 


1  offenta^c  h3anbertc  D        5  auffc^igen  I)         (i  fevvcn  DF        8  feiven  F        10  tjvljtf^en 
ober  ffc^j^jcrn  F  ll  mieffen  I)  14  fetten  F  i:,  neftfjtifft  1)  Ic  tcl}plic^en  I) 

2:!  3Ü  htm  menfc^en  D  2r,  ()i;rtfiito  l)  :J5.:]ü  lüon  D  Hl  „aud)"  fetjtt  in  D 

23* 


356  ©bangelinm  non  ben  ,^e'^n  5lu2fnljif\cn.   1521. 

noc^  fuc§en  Bet)  gott,  tno  er  aber  ift,  ba  macfjt  er  hm  imb  turftig,  hax>  bcr 
incnfcf)  frei)  t^or  fein  nobt  got  furlcc^en  unb  mit  ernft  f)itlff  Inttcu.  Dnriim'b 
iftv  md)i  fliuig,  hai^  bii  glcUVbift,  ec^  fei)  eljuii  gott,  unb  bettift  öiel  tnovt, 
mic  i|t  ber  leibige  braud^  ift,  f^onbern  fi[)e  !)ie  ^u  t)nn  ben  auf^fet.igcn ,  tuie 
ber  gtatnb  fol  gcftalt  fcljn,  Inie  ber  felb  on  alle  mciftcr  rcrfjt  frucfjtparlid)  r- 
betten  lernet.  3)n  fifjeft  f)ie,  ha^i  fic  üonn  6()rifto  el)nen  guten  Uialju^  unnb 
troftti(^  Ijuüorfirfjt  gegen  l)f)m  gefaft  t)aben  unb  feftigüd^  fid^  öormutet,  er 
lüurb  fie  gnebig(id)  nnfel)cn,  ha^i  felb  nornniten  maäji  fie  fune  unb  turftig, 
bn§  fie  frei)  ^t)r  not  t)i)nt  furtegen  unb  mit  ganzem  ernft  unb  groffer  ftljmme 
f)u(ff  begcren,  S)enn  lr»o  fie  nit  e^n  folcfjen  n.ia()n  unnb  üormuten  fetten  lni=  i" 
öor  Im  t)f)m  gewonnen,  Ineren  fic  tnol  bal)el)mcn  blieben  ober  fetten  l)t]e  nit 
i(}m  entgegen  lauffcn,  tjctten  and)  nit  mit  (auter  ftt)m  l)f)n  gepeten,  fonbern 
ber  t^mciffel  [)et  if)n  alfo  gerabten:  lüay  ItJoEen  Inir  mad)en?  Iner  lr>et}f,^,  ob 
erfj  gern  f)at,  hai  Inir  Xjtyi  bitten?  er  fitjet  nu';;  t)illeid)t  nidji  an.  D  foIc§§ 
timncfen  unb  l'.tneiffetn  bittet  faul  bing,  er()ebt  nit  bie  ftpmm,  leufft  aud)  nit  i-- 
entgegen.  (^§  mummelt  Inol  öiet  Umrt  unb  plerret  Diel  gefang  mit  groffem 
unluft,  aber  e»  bittet  nit,  e^  tnunbfrf)et  nur,  trolt  gern  jnöor  getüif^  fein, 
ob§  erfjort  Inurb,  )xnid)'6  nit  anbcro'  ift  beim  ein  gottiS  norfud^en.  5lber  ber 
rerfjt  glamb  jlneiffelt  nit  am  gutten  gnebigen  lüillen  gottiö,  brumb  ift  fein 
gepet  ftard  unb  feft,  Inie  ber  glaub  ift,  ba§  6.  ßucaS  nit  liorgebenf3  bre^  20 
fturf"  Don  ^l)n  fagt:  hai^  erft,  ba§  fie  l)l)m  entgegen  gelauffen  finb,  hav  anber, 
fie  ftunben,  bao  brit,  fie  erl)uben  il)rc  fttjmm.  Wii  hcn  brcicn  ift  l)l)r  ftarder 
glaub  gepreiffet  unb  un§  |um  e^cempel  furgebilbct. 

3)a§  gegen  lanffen  ift  bie  !unl)et)t,  mild)  getrieben  mirt  Don  ber  troft= 
lid)en  ^uDorfic^t ,   boi?  ftel)en   ift  bie   feftideit  unb  auffrid)tid"cit  Inibbcr  ben  2.-. 
litneiffel,  bay  ruffen  ift  ber  grofg  ernft  Im  bitten,  ber  auf,]  fold)em  Dormuten 
ermed)ft.    ^ilber  ber  ammed)tige  tnneiffel  leufft  nit,  ftel)t  nit,  rufft  nit,  fon= 
bern  menbet  unb  frompt  fid),  fd)led)t  ben  topff  npber,  faft  ha^2  t)cn)bt  l)nn  bie 
l)anb,  fperrt  ba§  maul  auff  unb  lallet  l)mmer  baber:  mcr  inepf,]?  luer  U^epfj? 
n^enfj  getoifg  mere,  tuie  lüenn  cä  feilet?  unb  be^  gieperen  lwgl)afftige  Inortt,  so 
benn  er  bat  feinen  guten  tnalm  nod)  liormuten  Im  gott,  Dorfibet  fid)  nid)t§ 
3ni-.  1,  «•  7.  Ijn  pl)m,  brumb  mirt  pl)m  aud)  nid)t'j.    ^Il>ie  S.  ^^'acobuy  fagt  ^Vh'o.  i.  '■X'&cx 
bo  bitten  h)it,  ber  bitte  pnn  einem  un)t)ancfenben  glouben,  benn  toer  bo  trantft, 
ber  gebende  nur  nitt,  bai?  er  etina'3  empfal)e  Don  gölte  Jc."    !3)arnad)  fomen 
fic  lüic  bie  torid)ten  iunctframcn,  bie  hivi  olc  liorfd)uttcn ,  mit  pprcn  leren  ^^> 
lampen,  hü§  ift,   mit  pljren  Inerden,  unb  mepnen,  got  fol  p^r  pochen  boren 


1  füne  unnb  bnrfti«  D           2  barff  D           3  ift  1)           r>  ]tWia,  D  8  bntftig  D 

10  öett  B          24  funl)dt  V.  fiin[)cit  1      troftric^en  I          27  onmccfjtiae  F  28  txümpt  DF 

29  ^enbc  I)         30  feilet  lU  fetet  DF         :!4  flcbendt  1)  c^ebencfc  niiv  nidjt  I  30  tovid^ten  I 
hu  I          30  ^orcn  I 

')  Jügl.  üben  ©.  :>2:J. 


(fbangcitunt  pon  bcn  ■;cf)u  'Jluäjähigen.    1521.  357 

uiib  aiiffmacf)cri ,  aber  er  tnirt-ö  lüdjt  tl)uii.  5il)c,  ein  folcfjcr  cjutter  Uiat)ii 
übbcr  trül'lltdjc  Ijiiluniicfjt  ober  frei)  uormutuiig  ^u  got,  ober  mie  bu  e>3  i)mmer 
nennen  trilt,  bo»  I)ci[t  ein  (if)ri|t(id)er  glanbc  unb  c^nt  geluiffen  inn  ber  id)rifft, 
bafiin  man  fomen  mui,^,  loill  man  feiig  luerben.    'aber  man  fompt  nit  bal)in 

ü  mit  tuercEen  unb  (eren,  tuic  luir  fcf)cn  luerben  l)nn  biffem  erempcU ,  unb  on 
fold)  §cr|  ift  !cl)u  Wcxd  gut.  Xarumb  fif)c  bic^  für.  ß-?  finb  üiet  fdjwetjer, 
hk  bom  gtatoben  unb  geiinffcn  (eren  luoüen  unb  tinffen  lueniger  banon,  beim 
el)n  grober  ftoti.  5ie  meijuen,  e^  fei)  ein  fdjlaffenb  muffig  bing  in  ber  feelen, 
fe^  guug,  has  haiS  t)cr^  gIclüBe,   got  fet)  got.     '.Hber  ()ie  fitjeftu,  bac^  gar  nn 

10  Icbenbig  getueltig  bing  ift  umB  hcn  glaluben.  (vr  madjt  ganü  ei)n  anber  bcrlj, 
ein  anbern  menfdjen,  ba-;^  er  fid)  lui  gott  aller  gnaben  borfil)et.  Irumb 
trel)bt  er  ^u  lauffen  unb  im  ftef)en,  mad)t  tun  Im  rnffen  unb  Bitten  für 
alle  nobt. 

Xie  anber  art   beä  glamBen-?  ift,   ha-:^  er  nitt  luiffen  nod)  imoor  oor- 

i.-.  fidjert  fel)n  luill,  oö  er  gnaben  iüirbig  fcl)  unb  erl)oret  irerbe,  h)ie  btc  ^h)ei)- 
ffelcr  tf)un,  bie  nad)  got  gret)ffcn  unb  Dorfuc^en  t)()n,  g(et)d;  lote  ei)n  blinber 
nad)  ber  manb  tappet,  alfo  toppen  bic  felben  aud)  nad)  got  unb  Inolten  i(}n 
gern  ^ubor  fulen  unb  geluif,]  f)abcu,  bay  er  t)f)n  nit  cntlnuffen  mnge.  -Über 
3. 5paulu§  ^cb. -^i.  fpri(^t,  ber  glolobe  fei)  ein  angeben  ber  unempfinblic^cnc-'ctn.  ii,i. 

20  bingc,  ha^  ift,  ber  glalnbe  fielt  nd)  an  bie  bing,  btc  er  nit  ftl)ct,  fulet  no(^ 
empfinbet,  toibber  t)m  lei)b  noc^  feele,  fonbern  lüic  er  ein  gutte  bormuttung 
^Qt  5U  got,  fo  ergibt  er  fid)  brei)n  unb  ertücgt  fic^  brauff,  ^Ineiffclt  nit,  ec? 
gefd)cfie  l)f)m,  luie  er  fid)  bormutet,  fo  gefd)id)t  pm  aud)  geinif]lid)  alfo.  Unb 
fompt  pf)m  biv:^  fulen  unb  empfinben  ungefuc^t  unb  unbegert,   eben  pnn  unb 

25  burd)  folc^  Pormuten  ober  glalnben.  S)enn  fage  mir:  $lßer  l)atte  biffen  auf,5- 
feliigen  brieff  unb  figel  geben,  ba^>  fic  (sl)riftiiy  miirb  erf)oren  ?  luo  ift  liie  bac^ 
empfinben  unb  fulen  fepner  gnabe?  tno  ift  bie  tnnbfdjafft,  miffenfdjafft  obber 
fid)erl)eit  Oon  feiner  gutte?  ber  fepni'3  ift  ^ie,  tüaS  ift  benn  l)te?  ßpn  frei) 
ergeben  unb   frolic^  tüagen  auff  fein  unempfunbcne,   unPorfud)te,   unerfante 

3u  gutte.  Xa  finb  feine  fufgftappen,  barinnen  fie  fpurcn  mod)ten,  )x>av  er  tt)un 
tüolle,  fonbern  allein  fcpn  Bloffe  gutte  loirt  angefel)en  unb  mac^t  pnn  l)f)n 
epn  folc^  oormutcn  unb  Inagen,  er  tnerbe  fie  nit  laffen.  'iöo  l)er  Bntten  fie 
oBer  erfentnif^^  feiner  gutte  ^  benn  fie  muften  l)l)e  Porbpn  miffen,  tnic  unerfarn 
ober  unem|}funben  fie  pmcr  fein  fol.    €n  Mnciffel  auf]  bem  gef(^rei)  iinnb 

35  tüortt,  ha§  fie  öiel  gut»  Pon  pf)m  f)atten  gel)oret,  aber  bod)  no(^  nie  em^fun= 
ben,  benn  gotti^  gutte  muf]  bur^y  trort  borfunbigt,  unb  alfo  auff  fie  un^ 
Porfuc^t  unb  unempfnnben  gebamet  inerben,  luie  l)ernad}  folgen  loirt. 


2  troftttii^c  I         -i  gcjcf^rifft  D         <i  Javumb  fic  B         s  micijiö  1)  K»  gcloattig  DF 

anber§D         11  2;arumb  Bl  12  fun  1  fünc  1)  15  erbotet  I  17  taflet  F   taften  F 

18  3Üöor  griffen  H     muge  I         20  filiet  grljffcn  H        24  bas  griffen  H       2*;  erf)orcn  I        27  unb 
griffen  U  20  fro(id)  I       unem|)fiinbige  HI  :!0  fpuren  muteten  I  -vi  erfantnuß  I«; 

crfantnljB  ^'   crtantnÜB  I'  '-H  i)cmer  F  -.iö  geboret  I  :{7  cmpfunbcn  1     gcbuiuct  II 


358  Gbangelium  uon  bcn  3el)u  '^(iiöiä^igcn.    1521. 

Xic  brittc  art  be§  glanjöenä  [tft],  bn§  er  !cl)n  norbienft  furtvcgt , ,  lüil 
aud)  nit  mit  tncrtfcn  Qottiö  gnabc  crfcuffcu,  tnic  bic  3tüet)ffeler  unb  gletjfjncr 
tl)un,  fonbern  tregt  für  cljttel  iniDorbicnft,  (langet  unb  bor(e)ftt  ftc^  ölofjüd) 
anff  bic  Mofjcn  unüorbientc  guttc  gotti^;,  bcnn  bcr  gtauBc  mag  nit  neben  fic^ 
luercf  unb  öorbien[t  lei)ben,  fo  ganli  unb  gar  ergibt,  ermegt  unb  erfcfjmingt  er  s 
fic^  l^un  bie  guttc,  bcr  er  fid)  öorfitiet,  tan  für  bcr  felbenn  fe^ne  hjertf  unb 
üorbienft  nit  acfjten,  ia  er  fi^et,  ba'5  bie  guttc  jo  grüf-5  i[t,  buy  aüe  guttc 
mercf  nickte-  jinb  beun  fnnb,  gegen  jie  gejcfjeljt.  Xarumb  finbt  er  ci)ttcl  uu- 
üorbinft  t)n  )iä),  ha^:  er  mirbiger  merc  bee  ,^ornc\  bcnn  bcr  gnabcn,  unnb  ba^ 
tt]ut  er  on  olteö  t)enc^len,  beun  er  fi^ct,  mic  eJ  t)m  grunb  unnb  marl]cl)t  ni(^t§  lu 
onbery  fei).  2)a»  bctüeijVjCu  bl)|,]c  auf,]jcijigen  att)ic  gar  fc^n,  bic  on  aEeö 
öorbieneu  fic§  gnabc  tut  (it)riito  oorfe^cn.  äßae  f)atten  fie  t)^m  t)^c  guty  ^u= 
üor  t()an  ?  Ijattcn  fic  l}()u  bocf)  nie  geiei]eu,  irf}lneig  bcnn  gebicuet.  ^^ucf;  [30 
maren  fic  auf,3fetüg,  bac^  er  fie  biäiä)  üormijbeu  t)cttc  nac^  bem  gcfe|  unb  ficfj 
X)i}x  geeuf^crt,  mic  e>?  billic^  unb  rccfjt  luare.  Xenu  C'^  luar  l)m  grunb  unb  ^^ 
lt)art)eit  uuuorbienft  unb  urfacf;  ba,  ba^i  er  nicfjty  mit  i)f)n  unb  fie  nichts  mit 
i)t)m  folten  ]u  t()un  f)a6en.  Xarumb  ftetjen  fie  aucfj  üon  fern,  al§  bic  t)I)r 
unmirbictei)t  inot  ertennen.  5tlfü  ftet}t  ber  glalubc  and)  fern  Don  got  unb 
Icufft  ^m  bo(i^  entgegen  unb  rufft,  benn  er  crfennet  ficf)  i)m  grunb  ber  mar= 
f]cit,  ba»  er  unluirbig  fct)  feiner  guttc  unb  I)aBe  nicfjtö,  barauff  er  fid)  Oor-  20 
(äffe,  bcnn  feine  ()odj  facrumpte  unb  auf,]gevuffcne  guttc.  Unb  ein  fotdie  fcele 
fudjt  oud^  feine  gutta,  bic  ba  fern  ftcfic  unb  lere  fct),  benn  fie  fau  boc^  gar 
nit  neben  fid}  leiben  unf^cr  oorbinft  unb  merd.  Sie  loit  (outter  umbfonft 
fomeu,  luie  (ii)riftuy  ij nn  bit^  Goftet  l^n  bcn  auf 3f einigen,  auff  ba^2  t)i)x  lob 
fre^  unb  rein  bleibe.  Si§e,  alf^o  ftimjjt  e§  fe^n  l^nn  cinaubcr,  ba^  bie  liebe  25 
gottiji  i)t)re  guttc  frei)  umbfonft  gibt,  nidjty  bafur  nimpt  noc^  fuctjt.  Unb 
ber  gtamb  fie  oud)  iol)  f^o  blof^  umbfonft  cmpfe^et,  ba^j  er  nid;tö  brumb 
>4äi.  4'j, :).  gibt,  unb  alfo  fompt  ber  ret)d)  unb  arm  Ijufamen,  tnic  bcr  pfatter  fagt.  XaB 
bezeugen  auf  l)t)rc  Irort,  ba  fie  fageu:  'Grbarm  bic^  unfer'.  äßer  erbarmen 
fuc^t,  ber  feufft  nod)  lDcd)f,3lct  frcl)(id)  nidjt,  fonbcrn  fudjt  (autter  gnab  unb  -m 
barm()cr|;icteit,  atf,]  bcr  l)f)r  unluirbig  ift  unb  lool  Diel  anberfj  üorbienet  t)abe. 
'Sit)c,  baä  ift  ein  fcljn  red)t  lebenbig  eljgcntlid)  ercmpel  bcö  c^riftlic^cn 
glambcuy,  bai^  unf]  gnugfam  (eret,  mie  man  fid)  baim  ftelteu  muf,5,  tücnn 
mau  frum  liierben,  gnabc  finben  unb  fetig  Incrbcn  loiU.  9hi  ubir  bif^c  tere 
folget  uu  bic  rel)^ung  ^um  glambcnn,  ba^  toix  gern  foücn  glclobcn,  loic  h3ir  35 
i^t  gelernt  finb  Im  gtclobcn.  Xie  rcl)ljung  aber  ftef)t  barinnen,  ba^j  luir  feljcu, 
lüic  fo(d;er  glalüb  nit  fcijtet,   bah  l)f)m  gefd)i(^t,  luic  er  glclubt,  unb  tuivt 


1   „ift"  fe^lt  in  ABC'DEF(U1I  4  neben  im  I"  s  gegen  jr  F  9  in  im  F 

11  Xa  ABCDEFGH  3)a§  I        17  fenen  1)F  feien  E        18  fetrcn  1)  ferv  F         19  engegen  F 
22  fevvcn  D  ferr  F  23  neben  jr  F  :i7  feiet  CÜEFII 


(fünugcUum  uoii  beii  jelju  ';?lU'::iä^igeu.   1521.  359 

cr()orct  gen)if3licf).  Xcun  5.  l'uca»  fd}rct)6t,  tinc  gnebiglid;  uub  tnilligücfj  fie 
6f)n[tu0  crt)oret  t)abc.    (^r  tiatt  fie  angefdien  unb  gefagt,  Irie  folget: 

£a  er  fie  aber  fatic,  fprac^  er  ^u  l)t)nen:   i^ciji  i)\)n  unb  e r=  i-'uc.  17, i4. 
5e^gt  eucf)  ben  prieftern. 

5  2iMe  gar  freimtlid)  unb  licblicf)   (ocft  ber  [)err  alle  lier^cn   ^u  fid)  unb 

rcijt^t  fie,  l)nn  t)t)u  Im  gleuben  i)nn  bifcm  ercmpel,  benn  e§  ift  nit  ^tüciffel,  er 
lüoUc  i)berman  tl)un,  mc  er  biffem  auf3fetügcu  ttiutt,  fo  trir  unf3  nur  fre^ 
aller  guttc  unb  gnaben  tiu  tjljm  öorfefien,  toie  benn  t^un  foi  unb  tl)ut  ein 
rechter  glatübe  unb  cf)riftlid)  liert;,  lüie  auc^  t^un  unb  unz-  leren  3U  tf)un  bifjc 

lu  üufjfe^igen.  2enn  wie  gern  erf]  t)abe,  baS  man  fic^  frolid)  unnb  frei)  ertnege 
auff  fe^ne  gutte  |u  balüen,  e§e  man  fie  erferet  ober  fulet,  ^at  er  ^ie  gnugfam 
bezeugt,  ha^i  er  fie  erf)oret  fo  inilXiglic^,  on  aKen  öor^ug,  ha§  er  nit  Imoor 
^ufagt,  er  moHe  ec-  tf)un,  fonbern  aUj  fei}  ec^  fdjon  gefc^el)en,  [)abe  i)l]n  tlian, 
IDQ»  fie  tüolten.    £enn  er  fpric^t  nit:  '^a,  ic§  toil  mic^  etoer  erbarmen,  il)r 

15  folt  rein  fein',  fonbern  fd)(c(^t§  'öebt  i)t)n  unb  l^epgt  md)  ben  prieftcrn'.  'JU-^ 
folt  er  fagcn:  'fe  barff  nit  bittenf,],  einer  glaube  t)atä  fc^on  erlangt  unb  er= 
lüorben,  el)c  \)t)x  anfinget  ^u  bitten,  t)i)x  fet)b  fc^on  rein  für  mir  getncfcn,  ba 
i^r  euc^  folc^-i?  ]n  mir  anliubt  ^uoormuten.  ^sft  nit  mebr  nobt,  benn  gel)t 
nur  l)l)n  unb   ^eigt  elor  reinicf eit  ben  prieftern,   mie  id)  cuc^  ad)t,   unb  lüie 

2u  ^^r  gleubt,  fo  fet}b  t)()r  unb  folt  fo  tüerben'.  Xcnn  er  l)et  fie  nit  tiu  ben 
prieftern  gefanb,  tüo  er  fie  nit  für  repn  geadjtet,  unb  alfo  mit  t)^u  faren  molt, 
haxi  fie  rein  lüurben.  Bi[)c,  alfo  mcc^tig  ift  ber  glambe,  allif,5  bet)  got  ^^n 
ermerben,  tna^  er  loil,  haz^  für  got  gead)t  inirt  aUi  gefc^e^en,  e[)e  e»  gcbctteu 
muri.    2)at)on  f)at  ^sfn.  l?0-  gefagt:  '6^  fol  gefc^eben,   c^e  benn  fie  ruffcn,3c(.  6.5,2». 

25  tüil  ic^  t)f)n  antluortten,  unb  cl)c  fie  auf.^reben,  lüil  ic^  fie  erl)oren'.  ^ht  ha^ 
ber  glaube  ober  mir  bec'  Inirbig  fein,  fonbern  ha^  er  fet)ne  unauf3fpred)li(^e 
gutte  unb  billige  gnabc  er|ei}ge,  bamit  er  unf3  reifte  t)m  ^n  glehjBen  unb 
troftlid)  allif]  gutttv  ^u  i)f}m  Oorfelieu  mit  frolic^em  unh^andenbem  gcmiifen, 
hai  nit  nad)  i)f)m  tappe  unb  oorfudje.    ^Ufo  fil)iftu  aud)  l)ie,  baz^  er  bife  auf3= 

3u  fc^ige  erl)orct,  et)c  fie  ruffen,  unnb  beret)t  ift,  e§e  fie  auf,3rcben,  ^u  tf)un  altifg, 
loa^  ^br  ber^  begert.  '(^ebt  t)i}n  (fprid)t  er),  ic^  fag  eud)  nic^tl;  ^u,  eö  ift 
mcitter  mit  euc^  tomen,  benn  ha^  C5  tjufagenf3  beburffe,  babt,  loac^  X}i)x  gc= 
betten  l)abt,  unb  ge^t  ^t)n\  Sinb  ba^  nit  ftarde  reij^ungc,  bic  ein  ^cr|  fro= 
lic^  unb  turftig  machen  tunnen  i    8il)e,  aU  benn  fulet  fic^  unb  left  fic^  tappen 

35  fein  gnabc,  ia  fie  tappet  uub  trifft  uutj. 

1  cv[)orct  I  ■-'  ertjoict  1       luic   Ijci;  nad)  folget    D  .",  fvoinUid)  1>       licblirf  A 

alien  A(;ni"<;II  üUcr  K      ju  im  K  lu  ix'oüti)  I  11  ober  grciffct  II  1*J  crljoict  I 

U  tiiirf)  euc^  ctuct  AIJCEIXilil  niic^  über  cud^  Ü  lö  ^cugt  A  10  burff  A  biirff  (  DEF(ill 
17  anfingent  J^     üor  C'DK         2-i  Dor  DK  25  cr^oteii  1  2»  fioüc^em  I  2»  taftc  F 

:J0  erbotet  I  :3S  ^at  ABCKCil  ^ott  D  ^abt  F  ^ät  H     frolic^  I  34  burftig  l)  türftig  CGH 

burfttg  F  U  griffen  fic^  II       taftcii  F  35  taftct  F 


3(30  Güattgeltiim  nott  bcit  ,^cf)u  ^dii-jä^igeit.    1521. 

Darumb  muifcu  luir  mi  l)ic  hau  aubcr  tcijt  bijfcc'  C5:cmpely  hcii  CU)ri[t- 
iidjm  tücf^cuö  nufc^^cn.  ^ic  ouf3|c|tgen  I)a6en  itnfg  lernet  glcloBcn,  6.[)riftu§ 
(cvnct  un)3  lieBcu.    ^k  Uc6c  t()ut  iiu  bcm  ucl]{ftcn,  iDtc  |ic  fif)ct,  baö  (if)rt[tuö 

5i'f).i3,i5.:i-..  une  t()aii  ()at.    äßie  er  jagt  ^^oan.  j:iij.  *^sd)  f)a6  euc^  ein  ei-empet  geben,  tok 

id)  eud)  t()n,  hiv$  l)f)r  mirf;  einer  bem  anbern  t()nt.    Darljnn  tnirt  l)berman    5 
ernennen,   ha<^  l)l)r  meine  iunger  fei)!,   fo  l)f)r  end)  untcrnanber  lieb  I)nbet\ 

C.0I).  in,  :«.^^tem:  '^Fcein  gepot  i|t  hai\  bnS  l)I)r  end)  liebt  nnternanber,  lüie  idj  end)  ge= 
liebt  l)nbe\  äßaö  i|t  ha^  anbcrf^  gejagt,  benn  alf^o  üiel :  ^^f)r  l)Qbt  nu  bnrd) 
mic^  l)m  glauben  altifj,  lüa«  id)  bin  nnb  ()abc.  .^c^  bin  einer  eljgen,  ljl)r 
fei)t  nn  rel)dj  nnb  fatt  bnrd)  mid),  benn  oEifj,  InaS  id)  t()n  nnb  liebe,  ha^j  m 
tt)n  nnb  liebe  id)  nitt  mir  [elb,  fonbern  nur  end),  bai?  id)  nur  bend,  tnie  id) 
eucf)  nn^tid)  unnb  l)ulfflid)  fei)  unnb  erfuHe,  Inno  l)f)r  Beburfft  nnb  i)ahm 
folt,  barnmb  gebcnrft  t)l)r  bem  erempel  und),  bac;  l)T)r  and)  einer  bcm  anbern 
t()n,  mie  i)l)m  Hon  mir  gctl)an  i[t,  nnb  bendc  nur,  luie  er  fepuem  neljiften 
^t)nfurt  Im  nnlj  lebe  nnb  tf}n,  \vaä  er  fil)ett,  ba§  l)t)m  nnlj;  unb  nobt  fei),  i-' 
(Silier  glalub  l)at  an  uiel)ner  liebe  unb  gute  gnug,  ali]o  V,ol  einer  liebe  and) 
ben  anbern  gnug  geben.  'Sil)e,  büy  ift  ein  6()riftlid)  leben,  unnb  lurl]  bor= 
fajfet,  barff  nit  öiel  lere  uod^  bud)er,  eS  ftef)t  gan|  unb  gar  ^nn  bl)f3en 
öiu.«,  2.  tUnel)en.    'iili^o  jagt  aucf)  S.  ^^auluy  ©ata.  ni.  '(Spner  trage  be^  anbern  bur= 

'4vi)ii.  2, 4-8.  ben,  f,]ü  erfüllet  l)()r  6()riftuy  gepott".  Unb  ^f)ilip.  ij. '6i)n  l)glic^er  l)abe  ad)t,  20 
nit  Inay  fclinif,]  bings,  fonbern  beS  anbern  ift,  unb  Inie  l)I)r  fte()t  l)nn  ^f)rifto, 
alfo  fel)b  and)  gegen  anbcr  gefinnct,  lr)ilcf)er,  oB  er  Irol  got  loar,  ift  er  ben= 
nod)  unf^er  tnec^t  Inorben  unnb  l)at  nnö  gebienet  Bif,]  l)nn  ben  tobt  k.^  Sif^em 
(it)riftlid)en,  lel)d)tem,  luftigem  leben  ift  ber  Bof,]  gepft  fcpnb  nnb  tl)ut  pl)m 
mit  tepnem  bing  fjo  grofgen  fd)aben  alf5  mit  menfd)en  leren,  luie  mir  t)orcn  25 
lüerben.  Xenn  für  lüar,  epnem  Gt)riften  ift  Inrljlid)  fein  leben  gefagt,  ncmlid) 
baa>  er  ein  gut  Ijert^  Iju  gott  unnb  guten  lüillen  l)üBe  Iju  ben  menfd)en,  ba 
fte^t  e§  gar  ^nnen.  S)a»  gut  ^ertj  unnb  glalüBe  lernet  p()n  Pon  pl)m  felb, 
loie  er  Betten  folt.  o'a  InaS  ift  epn  fold)er  glauBe,  benn  epttel  gepet  ^  3)enn 
er  tiürftl)et  fid)  gotlid)er  gnaben  on  nnterlaf],  borfil)et  er  fid)  aber  l)(]r,  f^o  30 
Begerb  er  t)t)r  ouf^  ganljem  l)erl?en.  Unb  ba»  Begeren  ift  cpgentlid^  ba^j  red)t 
gepet,  ba§  (S()riftn'3  lerct  nnb  got  fobbert,  lr)ilcf)ö  anä)  crlnirBt  unb  Pormag 
alle  bing.  SarumB  hau  eS  nitt  auff  fid),  fepue  luerd  obber  linrbidcit,  f3on= 
bem  auff  gottiö  lautier  gutte  Balnet,  norleft  unnb  troftet,  barnmB  gefc^id)t 
l)t)m  and),  loie  e^  gleh)bt,  Begerb,  oorfitjct  unb  Bittet.    2)ay  Itiott  ber  l)eplig  '■^^ 

andi.  12, 10.  prop()et  ^ad)ariay  capi.  j;ij.  ben  gepft  nennet  'dn  gepft  ber  gunft  unb  gepety', 
ha  gott  fagt :  '^^d)  loid  anf^  giffen  ubir  baci  f)alöf,^  1)ainh  nnnh  uBir  bie  Burger 

1  micflcn  1)          2  gcleruct  F  a  aud)  a     unter  ainaubei;  I)         7  uubtcvainaubci;  D 

().7  unbcvainonbcv  F        s  anberft  ü  11  ielfiä  I)        12  "üeljifffUdf)  F     dcbüvffent  I)        In  l)i)u-- 

fiu-o  D  rrtnfüvt  EFG           17  <B\t  15  20  ctfuücii  D          22  ieljcut  1)      oinanber  l)V     gott 

tocr  F    banuot^t  ü  bcnnoc^t  II        2'i  2;ii3en  B        24  löojj  1        2.5  :^6i-cn  I         -jI  fccgevn  BI 

02  forbevt  CDFH          "4  lautere  lU  troftet  I           :;.-)  luot  F 


(JimugcHum  uoit  beu  jefju  ^^(u^iä^igcit.    1521.  361 

|u  .'picrutalcm  ct)ucn  gcljft  bcr  gunft  iiunb   gcpctc>\   bnvumb  bac'  bcr  i'^lalDÖ 
(^otti>5  gunft  crfciuiet  unb  bcgcrbt  oii  imtcrlalj. 

i'ßibberumb  bie  liebe  leret  t)f)n  üoit  l)f)m  fetkr,  mie  er  gutt  locrd;  ttiun 
füll,  beun  gutte  tucvcf  fiub  alteljii,  bie  beut  nefiifteu  bierieii  uiiiib  gutt  fiiib. 

•'  ^sa  tuivj  i[t  folclje  liebe  aiibev-:?.   beim  eittel   l-üirrfeu  oii  iiuterlai',  gegen  bem 
ncf)iftcn,  olfo  ba^  and)  bivö  iucvcf  ber  liebe  uameii  f)at,  Inie   ber  glatube  bcc^ 
gcpctti'^.    51113   ^mn.  rt).  fagt:  "I)a':-  ift  mei)n  gepott,   biiv  Diu  cucl)   uuter=  500.15,12.13. 
imnber  ikbet,  lüic  id;  cud)  geliebt  l)a6e.    5tientaut   lau  o,xo']icx  liebe  l)aben, 
beim  ber  f^^n  lebenn  gibt  iiir  fel)ne  frcunb'.    3lli5  folt  et  fagen:  '830  gar 

10  l)ab  icf)  alle  loerct  eucf)  Im  gute  t()aii,  bai:  ic^  aucf)  mein  leben  fnr  cud)  gebe, 
h)ild)ö  bie  aller  groffift  liebe,  ba^  ift,  ba^  groffift  luerd  bcr  liebe  i|t.  .'gett 
iä)  groffer  liebe  getüift,  id)  tuolt  fic  cii^  aiiä)  tf)an  l)aben.  Xarumb  folt  l}l)r 
ciidj  aud)  lieben  imb  eljner  bem  anbern  aEif,3  gutt  tliun.  ^Jiitt  mef)r  fobber 
id)  non  ciid).    Sage  nit,  ha^i  l)l)r  mir  firdjen  bamen,  mallen,  faften,  fingen, 

IS  mundj,  bif^en  obber  ben  ftanb  annf)emen  folt,  f3onbernn  ba  tl)ut  l)br  meljnen 
lüillen  unnb  bienft,  iuenn  t)l)r  eud)  unternanber  moll  tljutt,  unnb  niemant 
auff  ]iä)  felb,  f^onbernn  auff  bcit  onbern  ac^t  babt,  ba  ligt»  gar  nnnb  allif^ 
l)nneii'.  Unnb  er  nennet  bie  freunb,  ba  mit  mill  er  nitt,  bac^  man  bie  fepnb 
nitt  lieb  folt  '^abcn,   benn  er  fpridjt  flerlid)  alf3o:  'Xer  feijn  leben  gibt  für  300. 15, 13. 

20  fet)ne  freunb'.  'eepne  freunb'  ift  mebr  benn  fd)ted)t  'freunb'.  6-y  mag  fomenn, 
ha^^-  bn  mepnn  freunb  feijcft,  unnb  benuoc^  nit  id)  bcpn  freunbt,  ba-.'  ift,  idj 
mag  bic^  lieben  unb  fnr  einen  freunb  auffncfimen,  meine  freunbtfc^afft  bir 
geben,  unb  bu  bennod)  mid)  balfift  unb  feljub  blepbift.  Ölcic^  Inie  6l]riftu§ 
^u  ^uba  fagt  X)m  garten:  'freunb,  loo  Im  biftu  fomenf    :^üha'^  mar  fepniiiattD.se.so. 

25  freunb,   aber  6l)riftu5  tüar  ^subaö  fel)nb,  benn  ^ubaS   tiiett  t)l)n  für   fei)uen 
fcljnb  unb  liaf3t  l)l)n,  ßljriftn-^  liebet  ;\ubam  unb  bielt  i)t)n  für  fernen  freunbt. 
(£-5  muf3  ein  frei)  runbte  liebe  unb  moltbat  fein  gegen  ijberman.     Sil}e,  bas 
meljnet  S.  ^^cob.  5tOco.  ij.  '£er  glatube,  f30  er  nit  tnirdt,  ift  er  tobt.    Unb3'if--M7.26. 
mie  ber  lel)b  on  feel  tobt  ift,  fo  ift  aud)  ber  glaub  on  mcrd  tobt'.    ÜHt  ba-S 

3u  bcr  glaube  l^m  mcnfdjcn  fei)  unb  nit  Jnirde,  mild)ö  nitt  muglid)  iii,  benn  ber 
glamb  ift  ein  lebenbig  unrugig  bing,  f3oiibern  ba-:*  fid)  bie  menfdjen  nitt  felb 
bctriegcn  unb  mel)nen,  fie  l)aben  ben  gUDobenn,  fo  fie  bod)  nidjiv  bauon  babcn, 
f3onbcrn  fotlen  aufcben  l)br  tncrd ,  ob  fie  aud)  l)l)rn  nel)iften  lieben  unb  t)lnn 
lüoll  tl)un.    Ilnm  fie  haz\  i]o  iitc>  ein  l?el}d)en,  bac^  fie  biffen  rechten  glauben 

35  baben.    Zf)un  fic  aber  nit,  fo  l)aben  fie  nur  hivi  gel)orc  00m  glambcn.     Unb 


1  3eru|alem  D  i  nctjftcu  I  •">  aubcvft  G  ij  ucl)fteu  1  7  \!l(fo  151     unter 

ainanbev  I)  uubcr  ainanbct  F  8  ^akii  AH      lieb  BI  9  frainb  D  lu  getliQU  1) 

get^on  K      ga6c  V  12  Iteli  I       \)i)t  auä)  ücDcnn  151  l-'!  guta  F       forbci-  ('i)F  fobcvt  F 

1")  tiiund)  1     bifen  orbcn  ben  H      bo  151      t^unt  D  U;  unber  ainonbcv  DF  17  l)a6  151 

^Qtt  F     liflt  15  Ingt  ei  D         21  fvünbt  F  bonnorfit  1)     icf)  nit  F         2(1  icljncm  11         27  vonbte  1) 
29  le^b  unb  feet  F      bie  werrf  D  :!1   unniiuigy  D  unvüloig  F  unviilüig  11  •''•'J  l)l)icn  1 

ncgiften  15   ne^ften  1  •"50   fic   ec-  abcv  F       ober  ba-j  nit  1       „fo"   fcl)lt  in  15       gcf)üic  I 


302  (^Dongcliiim  uoii  bcit  ,^el;ii  'Jluöjäljtiieii.    Vrll. 

gc|d)icf)t  i)t)n,  \vk  bem,  bcr  ]id)  i)m  fpicgct  6eftl)et:  tücnn  er  baooii  gef)t,  f^o 
jifjet  er  fii^  nljmmer,  iinb  burc^  anfef)en  auberer  btng  öorgiffet  er  be?  fpiegels 

oac.i,23.L'4.gemt,  nlf^  aud}  ,3ato.  i.  gefc^rieben  ftet. 

Skiffen  fpruc^  :^iacübi  f)a6en  bic  uorfurer  imb  blinben  mel^fter  f]o  incl)t 
getrogen,  bi)i]  hai  fie  beii  glaluben  uortilgct  itiinb  nur  bie  lüertf  Quff  gericfjt  a 
t\ahm,  alf5  fte^e  bie  gerec^ticEeQt  unb  felicfeljt  iiit  t)m  glauben,  fjonbern  ijnn 
ben  tüerrfeu.  ^u  ber  groffeu  finfternii]  l)abcun  fie  barnacf)  uoc^  el)n  groffere 
t(]aun  unnb  nur  bie  gutte  luercf  gelcret,  bie  bem  uel)iften  fetjn  nu^  fiub,  olf,] 
faften,  öiel  gepet  fpred^en,  fel)ren,  nit  flet)id),  putter,  e^er,  milc^  effen,  fircfien, 
floftcr,  cnpeln,  altar  batueii,  mef,],  nigiücn,  f)oriv5  ftifftcn,  graln,  tneif,^,  fd^tnort?  iij 
ftciber  tragen,  geiftlid;  töerben,  unb  ber  uul?el)lid)  glcidjen,  baüon  bod)  fel)n 
nienid}  nu^  no{^  gcnie)3  f)att,  tuilc^  auc§  got  alle  Dorbampt,  unb  billid).  ^tber 
S.  3cico6uc^  tuill  haii,  iinteuuil  el)n  (^*f)ri[tlid)  (eben  ift  nic^t'3  bcnn  glatube 
unnb  liebe.  Siebe  ijt  nidjti:  benn  eljttel  \voii  tl)un  unb  nut^  fe^n  allen  mcn= 
id)en,  fetjnben  unb  freunben.  Unnb  Jno  ber  glatüb  rcd)t  ift,  f^o  liebt  er  aud)  is 
getoif^lid)  unb  t^ut  ben  anbern  ^nn  ber  liebe,  tnie  l)t)m  6f)riftu§  tf)an  l)att 
i)nn  feljnent  glatuben.  030  foE  nu  el)n  l)glic^er  fi(^  furfefien,  ha^j  er  nit  el)nen 
trah)m  unb  getidjt  an  [tat  bcy  glaubend  t|m  l)erl?en  l)abe  unb  fic§  felber  bc= 
triege :  has^  luirt  er  bei)  fel)nem  bing  alf^  luoU  ertennen,  alf,3  bei)  ben  Incrdcnn 

3üi).  13, 3.'..  ber  liebe,  iffiie  aucf)  (i()ri[tu§  baffelb  l',el)d)en  gibt  unb  fpridjt:  'Xa  bei)  ton  2u 
man  iDiffen,  haii  \)i)x  meine  iunger  fel)t,  f^o  l)f)r  eud)  unternanber  liebt'. 
Darumb  lüill  S.  ^Qcob  f agen :  St^e  für  bi(^ ,  fte^t  bein  leben  nit  alfo ,  ba§ 
e§  anbern  biene,  unb  bu  für  bid)  felbS  lebift,  nl)mbft  bid)  bel)nif3  nel)iften  nit 
an,  f^o  ift  bel)n  glalube  geluifjlicf)  nidjt-^,  beun  er  t()ut  nit,  luie  l)l)m  (£^riftu§ 
tl)an  l)att.  ,^0  er  glalübt  nit,  ha^  \)i)m  6l)riftuy  IroU  tl)an  l)at,  fonft  liefg  25 
er  nitt,  er  t()et  fel)nem  nel)iften  and)  luol.     ^stem,   ba5  luill  auc^  3.  ^hiuIu« 

i.aoi.  13, 2.i.  (sorin.  jiij.  'äßenn  id)  el)u  fold)en  glaluben  l)ette,  buy  icf)  bic  berge  öorfe^en 
mod)t,  unb  l)ette  nitt  liebe,  bin  id)  nicl)t§\  S)a§  ift  aud)  allif^  gefagt,  nit  ha^ 
ber  glalübc  nit  gnugfam  fei),  frum  feu  mad)en,  f^onbern  hai  ei)n  6l)riftlid)  leben 
bie  ^lücl),  glalüb  unnb  liebe,  muf]  an  el)nanber  fnupffen  unb  nitt  fc^el)ben,  Wie  30 
fie  fid)  benn  aud)  naturlid)  an  el)nanber  fnupffen  unb  nl)mmer  fd)el)ben.  5lber 
bie  öormcffene  meinen  fie  iui  fd)eiben,  luollen  allein  gleluben  unb  nit  lieben,  bor= 
ad)ten  l)()rn  ncl)ften  unb  luollen  bennod)  (£l)riftum  l)aben :  bay  ift  falfd)  unb  lüirt 
fel)leu.  '2111,30  fagen  lüir  and):  Xier  glaub  ift  alle  bing  unb  mac^t  feiig,  ba5  bcr 
menf(^  nid)ty  me§r  bebarff  iju  fel)ncr  felidcl)t.    '^Iber  er  ift  barunib  nit  muffig,  35 


2  aubcr  151  anbcvc  1)  4  ucrficvcv  D  7  niit  groffe  F         y   gct^on  F     iic^fteu  1 

!i  flo^ii^,  i(^maUj,  Qijcv  l)  In  tloftctii  1  11   tva^cn  15       uii^aUic^  F  12  nu^t  B 

i:}  fc^tcmal  DEUII    il)tntat  F  U   ift§  1*.  lö   \m  U      tic6ct   Bl  17  cijncm  B 

18  gebidtt  11  21  tucin  Bl       jungcic   1)       uiibtcvainanbcr  1)F  23  „]eI6§"  fc^^lt  in  II 

25  lic^  er§  I  29   genugiom   Bl       „baS"    fcljlt  in    I)  30—31   „toie  —  fd^e^bcn"  fe^U 

in  erl.  3tu§g.  33  luiUeii  B      bannod^t   D  34   feien  CDFH    feelcn  E      glolobc  1 

35  niieffig  D 


(SijaugcUum  üüh  beii  ]d]n  5lujjä^igeu.    1521.  3(33 

f^onbcrn  tt)ut  Diel,  bocf)  ha?^  aUif]  fel)ncm  ncfiiftcii  tut  gutt  unb  nit  i)f)m  felb?, 
benu  er  Bebnvffc^  nit,  f)at  gnug  au  Cit)vifto.  2t)iit  er  aber  nit  alf3o,  130  ift 
er  geirif^licf}  nicf)t  rec^t,  unnb  foldjy  fetjn  tuircfcn  ift  fein  lieben,  -über  bie 
blinbeu  lentter  inoKen  hk  raercf  alfjo  leren  unnb  nottig  niacf)en,  ba-3  ndr  ber 

5  lüircfer  beburffe  feur  feticfeiit:  ba-^  ift  hk  Ijembt  üorferung  unnb  i)rtt)uut  aller 
t)rtl)um,  benn  bamit  Dorftoreu  fic  bel)be,  glah)6en  unb  liebe,  ha^  gan^  6l)rift= 
lic^  inef^en  unb  ereni^iel.  5ie  nemen  bie  luercf  Don  bem  neliifteu  unb  geben 
fie  ber  perfou  felbi?,  al^  bie  ba  i)l}m  nott  feyn:  ba  tan  ber  glamb  nit  bleiben, 
ber  ba  iüe^f^,  ha^  fet)ne  toertf  nitt  l)§m  feI6,  f^onbern  nur  bem  ne{)iften  nott 

lu  unnb  null  ftnb.  ^llf^o  ftnb  fie  loibbernanber.  Xer  glatnb  iDirfft  bie  mercl: 
von  iid)  auff  fernen  ne^ifteu  burd)  bie  liebe.  5]o  rei)ffen  fie  hk  blinben 
metjfter  non  beut  nebiften  unb  trei)6en  fie  auff  bie  ei)gen  perfou,  erfticfen  unb 
oorbcnipffen  alf,5o  beibe,  liebe  unb  glalüben,  mad)en,  bai?  ber  menfc^  nur  fic^ 
felb  lieb  getrinnet  unb  nur  fei)n  felicfeijt  fuc^e  unb  auff  fei)u  wad  fiel)  t)or= 

15  laffe.  £a  muffen  benn  folgen  bof]  blobe  geiüiffeu  unb  Diel  el)gen  erleiden 
angft  rcercf  Don  fircf)en  bamen,  Diel  beten,  ben  l)ei)ligen  fafteu  unb  ber  gleidjen, 
bk  niemant  nutj  ftnb,  unb  alle  iamer  unb  unglucf  muf',  liic  folgen,  inic  benit 
i)^t  t)nn  tloftern,  ftiffteu  unb  boben  fc^ulen  für  äugen  ift. 

Diu  laft  unf]  fet)en  bie  töerc!  ber  liebe  6l)riftt  t)nn  biffem  erempel.    31  ber 

2u  tüa'3  ift  tinn  (E^rifto,  ha^  nit  et)ttel  liebe  fei)^  roie  t)bcrntan  Don  i)f):n  felbc' 
let)c^tlicfj  erfennet.  3uut  erften,  lt)0>5  "beburfft  er,  hac^  er  mitten  burd)  Ba- 
mariam  unb  GJallileam  retjffet ,  ober  roer  gab  Ql)m  etttjo»  bruin  ?  obber  tDer 
l)atte  i)bn  brumb  erbeten,  hac^  er) 3  tf)ett?  3ft5  nitt  offenbar,  ba'3  erf3  allc5 
umbfonft,  frei)  lüiUig  tt)ut  ^  nintpt  nic^t-ö  bafur  unnb  fompt  dou  i)bm  f eiber, 

25  unerfuc^t,  ha5  niemant  barff  fagen,  er  ijabi  umb  t)l)n  Dorbienet  ober  mit  bitt 
erttjorben.  -2llf3o  gan^  unb  gar  feben  irir  bie,  bau  er  nid)tc^  tbut  für  fid) 
felb  unb  umb  fernen  tnillen,  f3onbern  aEifj  umb  ber  anbern  millen,  batiu 
unerbetten  unnb  lautier  umbfonft  aufj  bloffer  gutte  unb  liebe.  Seffelbcn 
glel)d)en,  ba^j  er  f30  eben  t)nn  bif3  ftettle  gieng,  Inae  burfft  er  fein  ^  Wcx  l)att 

30  i)^n  brumb  gepetten  ^  toer  gab  t)l)m  etma^  brumb  ^  ^iU  nit  mar  ^  er  fompt 
^uDor  aller  Dorbienft,  aller  gepett,  unb  erbeut  feine  liebe  unb  gutte  frei)  umb= 
fonft  unnb  fuc^t  nic^t'^  bari)nn,  ba^3  fein  fei),  f3onbern  bienet  nur  anbern  ba- 
mit, auff  bai?  er  ^u  fid)  locfe  alle  l)erten,  l)nn  l)t)n  Iju  gleloben.  3ibc,  eljun 
folcf)e  tugent  ift  bie  liebe,  bie  nur  tüolt^ut  unnb  lebet  ben  anbern  Iju  gutt, 

■i-  fud)t  nic^t'3  ei)gen5  brl)nnen,  tl)utt?^  umbfonft  nnb  nuDorbicnt  unb  fompt  l)ber= 


I  negften  lil          2  genug  IJ  :_;  joUid)»  1)  jold)  1"          4  luiubcniQl)ttcx-  D          •".  bc-- 

baiffc  lil  beburffe  DF      „ift"  fe^tt  HI  aller  ijrt^um  ift  1           G  uorftorcn  I  S  in  nott  F 

'J  baö  im  fein  F     negften  I         lu  njibcr  ainaubcr  DF     cinanbcr  (          11  üon  im  F     nel)ftcn  1 

12  meljftir  ß      negften  1      crftecfcn  K          I".  bof,}  blobe  I           17  unglutf  I  1^  tloftern  I 

21   bcbürfft  (UKFiill         21  brumb  lil          2:!  f)at  CG   f)ctc  F  l)ctte  F   l)attc  11  27   nun  .\ 

feqnent  F     bes  anbern  l>     bar^u  IJI  2'.J  borfft  D         ;j;j  ju  im  F     gtambeu  L5I  .J.j  bat 
innen  D 


364  (iDaiigeliiun  ncut  bcit  5et)ii  3liiC'idtiigen.    1521. 

mau  |uiior.  Si()c,  aiiü  folcf)  IcBcii  uiib  lucrct  muftit  icf)cu  uiib  bcljii  tckn 
ridjtcii,  iuiltii  cljii  C?()ri[tcu  |cl)u,  iiiib  alle  lucvct  mit  gclualt  auf,]  bciiicn  auflcii 
tl)un,  bic  bii,3cv  art  nit  [inb,  lucim  [ic  c\k\)d)  )]o  o^xo']]  lueveii,  baS  fic  facvfle 

1.  Clin.  13,2.  öoricl^tcii,  alf,]  bor  '.Hpoftel  faßt. 

3um  anbern.     Sil)c,   Unc  er   [ulclj  t^iit  tl)iit  oii  bcr  auberii  fdjiibtMi,  ia    :> 

mit  t)Lui)utuiiß  cljn]"3  nnberit  td)abcuy.    5^eiiii  C'ö  [iiib  ctlicf)c,  bic  tf)uii  alf^o 

cjut,  hau  bell  anberii  Im  fdjabeii  fompt,  opfferii  iinf]ei'  fvatueii  (mie  mau  fai^t) 

ciu  pfcuuig  uunb  ralubeu  l)l)i;  eijuu  pfert.    '.Ulf^  ba  fiub,  bie  imu  uurect)tcm 

3ci.  Hi,.s.  gut  almofgcu  Q^vibm.    Saöou  öott  fagt  i^vfa.  I?;t.  '^d)  tnu  ciu  got,  bcr  boy 

rccfjt  licBct  uub  ()affet  bcu  valub  tuim  opfft-n"'-     ^"inü  foMjcu  li'cfcuf^  fiub  i^t  lu, 
fa[t  alle  ftift  uub  floftcr,   bic  Hovt'.creu  ber  leut  fdjlucii-]  uub  6lut  uiiub  bc= 
ijalcu  batnad;  gott  mit  mcffeu,  öigitieu,  rofeu  frculjcu,  obbcr  ftifftcu  ein  {ar= 
tag,  geben  |u  tüc^lcu  auc^  ein  almof.^cu,  bui?  i[t  alliö  Pom  frcmdbcu  gut  ge= 
liebt  uub  gott  gcbieuet  pun  guten  tagen  uunb  mVtlem  reicf)tunt  mit  allcv  gnuge. 
Uub  ift  lüol  elju  nieitt  leufftigc  plage,  bilj  )cljcbliclj  lnoltl)uu.     %b\:x  CU)ri[tut5  i.-, 
f)ie  tl)ntt  niemant  fi^abcn,  fjonbern  öiel  ntef)r  Potl)uttet  tjt^n  unb  tüctjfjct  bic 
auf^fctugen  tut  bcu  pricfteru,  auff  ba§  hm  ielbigeun  nidfjty  abebvotf^en  mevbe 
an  Ijljrem  rcdjt.     Uub  alfjo  hct)gt  er  fclju  gut  tl)at  bcu  aui,]ietügcu,   ai)]  fcl) 
er  umb  ^t)ren  tüilten  Ijnn  ha§  ftcttlc  gangen,  |il)et  [ic  gnebiglid)en  an   unb 
r)ilfft  t)l]n  tnilltglid)  unb  gern,     darüber  luirljuttct  er  aucl)  bcr  priefter  imcf)=  20 
tctjl,  uunb  Inte  luolt  er  beffelbigen  nitt  fdjulbig  Juar.     3)cnn  bic  mel)!  er  fic 
ubirnaturlidj  rcinigctc,  on  ber  priefter  Im  tl)un,  l)ett  er  tnott  mod)t  fie  nid^t 
tju  t)l)n  mepf,3en  uub  fageu:   .S^abt  t)()r  bod)  mitt  biffcu  nic^t  etDr  ampt  geübt 
nad)  bem  gcfclj,   brumb  foUt  l)l)r  aud)  beö  amptö  geuief]  nid;t  l]abenn,  luic 
billid)  uunb  rcdjt  ift.    '"Jtber  bic  liebe  redetet  uod)  fcdjtct  nitt,  fie  ift  nur  barumb  ■.•:. 
ha,  buy  fic  iootttCjun  iuill,  barumb  tl)utt  fic  and;  mcl)r,  bcnn  fie  fdjulbig  ift, 

i.iior.  ü,  i.uuub  feret  ubir  ha^  red)t.  Malier  fpridjt  6. -^niuluy  i.  Gorin.  öi.,  baS  bei) 
bcu  ßl)riften  fotte  fein  ridjt§  l)anbcl  fein,  finteuml  bic  (iebe  l)br  rcd)t  nit  fuc^t, 
uod)  fobert,  nod)  ad)tct,  unb  nur  auff  tnoltl)nn  filjct.    3)ay  toott  S.  ^quIu§ 

i.Lfüv.i3, i.fagt  i.  ö'orin.  riij.  'Siknn  id}  mit  (^ugel  Imugcn  rebct  unb  nit  liebe  l)ctte,  .30 
fgo  Inerc  ic^  Wk  elju  fdjcllc  ober  glocfc,  bie  nur  tlingt  uub  bod)  uidjtö  tl)ut\ 
5(lf30  fiub  Jüorlid)  itd  hk  gclcrtcn,  bic  uicl  leren  pm  red)t,  baö  bod)  cittcl 
und)riftlid)  bing  ift,  tuiber  bie  liebe.  9cit  fage  id)  oon  beneu,  bic  ba  ridjtenn 
muffen,  bcnn  bic  Incpt  rcdjt  für  liebe  gcljt  bei)  ctlidjcu  undjr  ift  liefen  mcnfdjcn, 
muffen  fic  ba  fein  uub  rcdjt  fpred^en,  bay  nit  ergerf,]  gcfi^el)e.    ©ö  ift   nit  35 

2  (!?l)rift  F  :>  bic  k-vg  \)         i  Dcvjctjen  I"  <;  liorfjutuug  I     anbei-  IJl  fdjabcn  F 

8  Pfenning  D  10  ioüicOen  I)  11  Softer  1  Und  1'.  i:)  „ein"  fct)It  in  D  frcmtben  BI 
geteilt  ACERill  gclekt  1)  14  üüHcn  l.KI      gennge  1>   genüge  T  l'>  luctjttcüffigc  DFH 

H;  uotfjnttct  I  17  fclben  1>       ntivodjcnn  H    atJJi-ot^en  1)   ablu'ocfjen  KFIII    o(ige6vocf)nn  a 

18  t)^ten  IJl  cuj,',fel5igcn  15  22  venigcte  15  möge  ('  m&gcn  1)  nioc^t  E  gemocf}t  V  gmoi^t  II 
2:}  geljebt  D  geübt  I  2.".  nicf)t  li  2G  bavum  1?  27  'lohn  1?  20  ^er  I  28  ieljtemot  DK 
fl)tmot§  F  fi)tcmai  II         21t  fovbevt  Di'll         :'.!  aber  K         :;2  redeten  I)         -V-l  „id)"  id)it  in!'. 


(?ü(ingeüum  non  bcn  jc^n  ^(usjä^igen.    1521.  365 

c^riftltc^  t)entfcn  iiub  rebern,  aber  ba«  man  ben  morbcrn  tncrc,  miif]  mau 
folc^c^  and)  ü)im.  G>^  i[t  nit  (it)ri[tlic^  effcn  umib  triuclenn,  aber  bcunod} 
miifj  man  c-3  auc^  tl)un.  (5'5  finb  aUtfj  notttcje  Incrc!,  ba  nit  bav  djriftlid) 
Inefjcn  linnen  gebt,   barnmb  mnf]  man  ficf)  aucf}  nit  baran  bcnngen  laffen, 

•'.  alC'  fei)  man  hamit  (^"t)riften.  (velidj  mercf  ift  andj  nitt  O'ljriftifcf),  noc^  ift§ 
bennod;  nou  notten  umb  6of]er§  hu  metjben,  130  fort  an. 

3nm  britten  üeljgt  er  bie  iiebc  nocf)  groffer,  bac^  er  fie  and)  anlegt,  ha 
fie  borlorn  ift  nnnb  unbanct  Dorbienct  ba«^  metjrer  tei)(:  lietjen  auf^fclnge  madjt 
er  reljn,  nnb  nur  ei)ner  bandet  ^^m.    2(n  ben  nennen  ift  fel)n  liebe  öorlorcn, 

1"  f)ett  er  l)ic  moUen  rcd)t  für  liebe  brauchen,  h^ic  bie  menfcfjen  pflegen  unb  bie 
natur  leret,  f^o  l)et  er  fie  alle  fampt  Inibberumb  anfjfeljig  gemacht.  '^Iber  er 
leffct  fie  faren  unb  braucl^en  feljner  liebe  unb  tüoltljat,  ob  fie  mol  i)t)m  fel)nb= 
fdjafft  für  bandl  geben.  DeffelBen  glet)d)en  ben  prieftern  l)att  er  Xjijx  genief] 
nitt  Dorbinbert,  batt  Qbn  t)i)x  elire  unnb  rcd)t,  mie  mol  on  nott  unb  fdjulbt, 

i.'  l)el)m  gefc^iclt,  f]o  banden  fie  l}l)m  alf]o  unb  menben  uon  t)bm  bie  aufjfctügcn, 
boö  fie  gletüben,  (i^riftus  l)abe  fie  nit  ret)n  gemocht,  fjonbcrn  bav  opffer  unnb 
gel)orfam  be§  gefe^?-,  unb  oorftorn  alf]D  ben  glainbcn  pnn  ben  auf]fe^igcn 
unb  machen  6t)riftum  üorarfjtct  unnb  ungenebm  bei)  pbn,  alf]  ber  fid)  eiinf', 
frembben  gut»  annel)m.     S^enn  haS-  bie  priefter  I)aben  bif^e  auf^felügen  Por= 

21'  feret,  ift  glemblid),  unb  bor  2ert  mirt§  aud)  gebcnn,  barumb  muffen  fie  gar 
üiel  bofjer  luort  mibber  ö'bviftum  biffen  anfjfclügeu  cingcblcmet  l)abeu  unb 
bie  \vad  be§  gefep  unb  opffer  ^oä)  ergaben,  auff  ha§  fie  ben  groffcn  -fetjneu 
glotüben  t)nn  pbn  oortilgeten  unb  fid)  felb  an  Gbnftitv  ftatt  festen  l)nn  t)i)x 
^er^.     Unnb  bie  auf,3fe^igen  babeu  foldji?  auff  genommen  unnb  (ib^'iftn^  flc= 

25  l)alten,  \vk  bie  priefter  oon  l)^m  geplaubert,  ha?-  fie  i)I)m  gar  fet)nb  trorbenn 
finb  unb  l)l)r  rcl)uigung  got  Im  gefi^reiben,  burd)  pbv  opffer  unb  uorbienft 
erlanget,  nit  (ibvifto  unnb  fel}ner  lauttern  gutte.  Unnb  alfo  finb  fie  lel)plidj 
oom  auf^fal;  erlofjct  unb  brob  gefallen  l)un  gepftlidjen  aufjfal',,  ber  tljaufent 
mal  erger  ift.    3lber  (sbriftus  leffit  bci)bc  tcijl  gebn  unb  fet)ner  gutte  genief]en, 

30  fc^tne^gt  fet)nif3  recl)ten,  nimpt  Ijaf]  unb  ungunft  für  lob  unnb  band,  ba§ 
mon  tr>ol  ^ic  neben  mugc  lernenn,  mie  mir  Im  meijlen  bitten,  ha^^  beffcr  toerc, 
e»  iDurb  un»  nit  geben.  3)if3en  auf^feljigen  toere  beffer  gemcf^en,  ha^  fie  un= 
rein  blieben  tneren,  benn  ba§  fie  burcf)  t)l)r  tel)plid)e  rcinicfet)t  fbomen  tiu 
folc^cr  groffer  geiftlid)er  uureinicfeit. 

^■>  6i^e  nu  auff  ba§  ejempel,  richte  nu  bein  leben,  baS  bu  bet)n  gutte  tocrcl 

nit  aEein  on  fc^aben  ber  anbern,  ia   auä)  mit  forteiil,   aud)  nit  allein  bcn 

1  morbcrn  l  2  bannoc^t  D  4  benugcn  I  ö  ß^riftüc^  BCri  ift  15  (5  ban= 
noc^t  1)      notten  I      Boijcrc  1'.  bojerc  I  14  mit  liort)inbert  15  17  flcjctjtÄ  15      uorftorn  I 

19  auijetsige  15  aufieljiflc  l  20  glaublich  1)       n)irt  bal  1)  21   bojicr  1       tjnflcbloicn  V 

22  unb  baä  opffer  \)  2:5  fetber  1)       fc^cn  V  24  ioUic^ö  l>  20  gcjc^mabert    !•' 

28  bar  ii6cr  gefaüen  1)  bat  ob  V  umb  scl)fUitf)en  151  :!0  fdjWclifl  1>  nngnft  li  :!1  mugc  I 
:.!'i  rcijljc  nu  151       bu  bei)nc  151  :5i5  nUcl)n  gen  fvninbcn  I» 


366  Göangelium  won  ben  ^ii)n  9Iu»fn|igen.    1521. 

freunben  iinnb  frummen  t()iicft,  f^onberiin  crlvcflift  bicf),  ha§  fie  ba§  met)rer 
tet)(  öorlorn  inerben,  unb  bu  unbancf  unb  i}a\]  lui  lof)n  cmptat)tft,  )]o  9et)tftu 
^nn  bem  rechten  iDege  unb  fuf^ftapffen  bet)nt),5  f)erren  6f)riftt.  ä^Mfj  ba»  bu 
^ie  f)er  fomift,  foüu  bid)  für  tel^nen  tiolfomenn  rcc^tcun  ß^riften  ()altcnn 
unnb  nitt  ai^ten,  06  bu  ^e^en  §eren  {}em6b  trcgift,  alte  tag  foftift,  alle  tag  s 
utef,3  ^altift  unb  pfalter  bettift,  njollen  Icuffift,  fiteren  ober  tar  tage  ftifftift, 
benn  (£{)riftu§  murbt  Woü  fo(d)  h3erc!  aucf)  ttian  f)a6en,  tuenn  fie  bic  red^t^ 
fc^ulbigen  Uieren.  5hi  fit)eftu  aber,  njo  fel)ne  \vcxä  ftrf;  f]t)n  ric^tenn,  barumb 
tjabc  ad)t  brauff  mit  ganzem  'oUt))]  unb  fi^e  bel)n  el)gen  (eben  recf)t  an,  finbeftu 
an  bir  ein  njercf,  beö  bu  barffift,  ober  meinift,  bu  burffift  fein  Ijur  felic!eit,  10 
bo  tritt  mit  fuffcn  auff,  ha  fegen  bicfj  für  a(f]  für  allen  teuffein  unb  rüge 
nit,  bif,3  hai^  bu  auf 5  folc^em  lnef3en  obber  merrf  fomift,  unb  ftrebe  barnarf), 
hah  be^n  leben  ia  nit  bir,  f^onbern  allet)n  bequem  ne^iften  nott,  nut;  unb 
bienftlicf)  fei).  93ormalebet)et  fet),  ber  l)l)m  fetb  lebet  unb  Inircfet,  fo  (^§riftu§ 
feto  nit  l)at  mollen  feinen  millen  tlntn,  no(^  l)l)m  felb  leben,  benn  getnif.ilid)  ir, 
füren  bic^  folc^  et)gen  lüertf  oon  ber  liebe  unb  öon  bem  glotoben.  S)u  ^aft 
!et)n  anber  iüercf,  hac^  für  bicf)  nott  unnb  nulj  fei)  t;ur  felidel)t,  benn  ba»  bu 
glan)bift  unnb  ben  felbigen  glainbcn  tegtic^  ubift  unnb  Im  febift,  bay  bu  be= 
ftenbig  brinnen  blet)bift  unb  biä)  bie  priefter  nit  baöon  ret)ffen  laffift,  U)ie  fie 
biffe  nenne  i)abm  aberiffen,  benn  fie  l)aben  glatc  jungen  unb  ()ubfci)e  färbe.  20 
2)ie  anbern  tnercf  alle  laf,3  nur  frei)  geben  unter  ben  bouffen,  fie  inerben  t)or= 
torn  obber  tnot  angelegt,  ba»  laf,3  biet)  nitt  anfechten,  blct)be  bu  tjm  glauben, 
ber  bir  (^^riftum  gibt,  ha  l)aftu  oiel  mal  gnug  an,  unnb  l}nn  ber  liebe,  bie 
bid)  bem  nel)iften  gibt,  ha  mirftu  tiu  t^un  gnug  finben,  ba§  be^n  tiiel  mal 
bu  menig  fel)n  mirt,  benn  mac^  bu  l)irubir  tl)uift,  bas  ift  ni(f)tö,  loenn  bu  25 
i.cfor.  13,3.  glet)c^  aller  l)et)ligen  mercf  t)ettift.  .^ore,  lt)o§  ©.  5paulu§  fagt  i.  ßorin.  jiii. 
'äßenn  irf)  alle  mel)n  gutt  gebe  |ur  }pc\))]c  ber  armen  unnb  gebe  mcl)nen  lel)b, 
hai^  iä)  brenbte,  f,]o  icl;  nit  bie  liebe  [)abc,  ift  mirfj  fein  nut;'.  fe  iüil  nit 
gnug  fein,  ben  armen  ^elffen  unb  bic^  martern,  ben  fel)nben  muftu  auc^  liebe 
er^ei)gen  unb  bei)n  gnttcr  mit  bir  fcUi§  l)nn  bie  rappuf.^e  lüerffen,  nit  crinelen,  30 
tvem  bu  gutt  tl)uift  für  einem  anbern. 

|)ie  mod^ftu  fagen:  '@l),  h)o  mollen  benn  bie  geiftlicf;en  bleljben,  bfaffen, 
mnnc^  unb  nonnen  ?  Sinb  bie  bod)  feinem  menfd)en  nub,  unb  t()un  nnr  el)ttct 
etjgen  locrd:'.    '^nttnort  id):   äl^a§  fragiftu  nad)  Pfaffen  unb  mund)en^    .S^at 


1  ocrnjcgeft  V      mcfjren  151  mertol)!  D  :j  fufjftoffcn  I  ö   \)'dx'm  F    f)erven  IT 

^eren  1       trugeft  I)  fi  fjielteft  D      )p\aUtx  V,      lieffcft  D      tag  lU     iatictjt  F  7  initt  D 

\hü\d)e  J>        8  9(un  151        9  ifobc  and)  aä)t  151  10  ba§  bu  1     bütffeftu  1)         11  ficffcn  D 

bot  D      öor  1)      tcüflen  1)      ruh)  1)  14  felfier  D  15  felbcr  1)  H;  ficren  D 

18  bet  fetbigcn  AHEFII      getieft  D      jü  fe^en  F  19  boöon  B  10  abgerljffen  151  obgc-- 

tificn  1)F  23  genug  B  25  ^iriibct  I       iftä  AHK  2ß  ^orc  F  28  er  (ivenbe  l) 

21)  benn  fcljnbcn  B        :30  rap6ufic  B  raptnifc  I        :]1  oor  1)        .",2  mocf)ft  bu  1)     getfUic^  BI 
3:5  feine  A  feinen  151  34  fragftu  151      norf)  .\ 


(fbangetium  lion  ben  3ef)n  3(usfä|igcn.    1521.  367 

b{(^  boc^  C5'^nftu§  nit  ^^faffeu  iiiib  "öJluncfjeii ,  fjonbern  t}f)m  fcI6  ^cificn  narf) 
folgen.  2t)iin  fte  \)i)x  luertf  nit  nacf)  norgefaöter  ineiniuig,  baz-  cinf^  bem 
anbern  btcnc  unb  am  gtoluben  l)onge,  barffftu  nit  |ti)eiffcln,  fte  finb  tüibbcr 
6f)riftum  nnb  c6cn  bie  törichten  iuncffratoen  mit  ben  (eren  finftern  lampen. 

5  (^i:  tüirt  um6  t)t)rcn  lüißcn  fe^n  anber  ß^riftnö  tomen.    Soöon  i\at  B.  5|}etniy 
öorfunbigt  ij.  5pet.  ij. '6»  Irerben  folfc^e  mc^fter  unter  mä)  fe^n,  bie  )t)etbenn-'-iU'tv.2,i. 
Quff  bringen  öorbcrblic^e  fecten',  hal"  ift,  geiftlic^  orbcn  nnb  ftenbc,  barinnen 
bie  feelen  nur  öorbampt  Serben.     Unb  S.  5^^auluö  ij.  X^effa.  ij.  'bk  \vc\)i  fie -'•  ^iicfi- 2. 
bie  lieBe  ber  lt>art)el)t  nit  t)a6en  angenommen,  tüirt  t)^n  gott  ^u  fugen  !reff= 

10  tigen  t)rt^um,  auff  ha5  fie  gleluben  an  bk  (ugen,  bie  ba  nit  Inotten  gfeubcn 
ber  lüorfjeit,  f^onbern  bortoiUigeten  ber  unrcc^ticfel)t\  ^^n  biffen  mortten 
finb  bie  geiftlic^en  orben  unb  ftenbe  Dorfunbigt,  loac^  fie  fein,  unb  ttio  fie  f)cr 
tomen.  [Tenn  fie  geben  für  etttra^  f^onberS  |u  fein  für  anbern  ftenben  i)m 
c^riftlic^en  leben,  unnb  finb  loeitter  baOon,  benn  fet}n  anber  ftanbe,  bac^  fie 

1-.  meljr  beburffen,  mie  man  fie  tjn  cfjriftlic^em  lucfjen  bringe,  benn  fein  (eutt 
auff  erben.  S^er  6^elict)e  ftanb  unb  ubirteit  ift  fetjn  georbnet,  benn  ba  ift 
h)cl)b  unb  finb  unb  untertfian,  bie  ba  üben  unb  urfad)  geben  ber  liebe  unb 
gleijdj  t'.irnngen,  ba^j  bu  bir  felber  nit  muft  leben  unb  lüircfcn,  fonbcrn  muft 
e^ttet  frembb  toertf  tf)un,  anbern  ^u  gute:  U^enu  bu  nur  ben  glatrben  erfennift 

20  unnb  bit^  red^t  brct)n  fc^icfift,  f^o  fiaftu  ba  fel]u  el)gcn  loertf  unb  }]o  öiel  tsu 
fdjaffen,  ba^^'  bu  ber  etjgen  luercf  tüol  muft  üorgefjen.  Xenn  bai?  bu  faftift, 
erbeljttift,  iffift,  trincfift,  fcf)(effift,  e^n  it)et)b  nt)mpft,  furtiUc^  aüe§,  tüa»  bu 
^ur  k\)bt-  unb  gutt§  nobturfft  t^uift,  ift  aUiC'  ba()l]n  gerid)t,  ba>^  bu  l)ic  leben 
mugift  unnb  ben  let)b  crbalten,   aber  barumb  erl)alten,   bac^  bu  nur  anbern 

25  bleuen  mugift.    5if)c,  baö  ift  el)gentlid)  el)u  (^'Ijriftcn  leben.    Xarumb  fpridjt 

©.  ^^aulu§  Öala.  ö.  '^Ijr  feib  nid)t-3  fdjulbig,  benn  bav  i^r  eui^  unternanber  ISJn/^lafs. 
liebt  unb  l)nu  ber  liebe  etjner  bem  anbern  bleuet",    darauf',  magftu  erfeunen, 
tnic  iljt  alle  lüelt  öol  geiftlid)er  ftenb  (bav  ift  l)cli  gruben  unnb  morb  gruben) 
ift,   aber  (.^^riftlic^  leben  fennet  niemant  met}r,  fdjiuetjg  benn,  ba^  man  be? 

30  et)n  erempel  finben  folt.  Xa§  ift  alle§  be-?  Stapft;;  unb  fepniC'  norfluc^ten 
gefeljy  fdjult,  bm  uui5  gottie  ^orn  Im  eignem  meijfter  geben  t)at,  inie  3.  ^^etru^ 
unnb  ^Paulus  öorfunbigt  l)abenn.  Xa»  fc^  gnug  Pou  bem  erften  fturf  bei- 
Guangelii  gefugt,  nu  tüollen  luir  baö  anber  tepl  fel)en. 

Unnb  ift  gefd)el}en:  ba  fie  finb  gangen,  finb  fie  ret)u  morbcn. suc.  i7,n. 
sr.  ^-Bif3l)er  l)aben  mir  geleruet,  mie  ber  glaub  trircft,  lüoy  fein  natur  ift, 

loo  er  l)erfome,  tdah  fein  onfang  fet),  h)o»  er  bringe,  unb  ftiie  genehm  er  für 

1  fjonbcr  B  2  be  anbern  AI  ben  anbern  IJ  4  tortd^tcn  1  8  ^auet  \>  roel)(c  151 
10  gtaiiBen  l'.I  „an"  fc^lt  in  F  tugen  I  cjtauben  151  11  iingeret^ttcfait  DK  1")  mtf)r  1! 
cf)rij't(ic^en  15     Icut  I  17  finb  untert^on  151      l)e6cn  D  2(i  borljn  F  22  erbeljtcft  I 

or6oUeft  DF      ic^tofieft  I-"  2:5  ttjucft  1  24  mugift  I  2:.  mugift  1      el)gcntlirf)en  151 

aigenlit^  IJ  20  feinb  1>  unbcr  ninanber  1>F  27  mogiftu  A  :iO  fct)nc§  I  :!4  e§  ift  1) 
otj  ongcne^m  Hl  genemc  D      oov  1) 


368  Cföangclium  öon  bcn  ,^cf)n  ^disfä^igcit.    1521. 

gott  fei):   bn§  i[t  noc^   alle§  fom  an()e6cn   cinf]  (J^rtftlid^cn  tnef^enS  gefugt. 

Dhi  i[t§  nit  gnug  nnl)cBcn,  f^onbcrn  im  ne()mcn  unb  beftenbig  bleiben.    2)enn 

a>üitti).L>4,i:t.(i;^n[tu§  fagt  5J^at.  jj;iüi.  'äBcr  ha  beftenbig  bleibt  bifä  anfg  enbc,  bcr  tnivt 

yiic.  9,  C2.  feüg'.    3tem  'Iner  fein  I)anb  an  bcn  pffiig  legt  unnb  fif)et  Jnibber  l)l]nber  fid), 

ber  ift  titt  eben  bem  rel)dj  gottiS'.  ^^orumb  lerct  nu  bif,]  anber  teljl  Don  bem  •'• 
tat  nef)men  nnnb  üültomen  bey  glatobcns.  63  ift  gat  el)n  gartt  unlet)bli(^ 
bing  nmb  ben  glolüben  obbev  Ijnöorfidjt  be§  f)ert3en§  tut  got  unb  mag  gor 
(eid)t  üorfef)ret  mcrben,  boy  e§  anfat)e  Im  Ijoppcln  unb  tuancfen,  Wo  cö  nit 
faft  geübt  unnb  gemonet  ift.  ?lud)  f,]o  f)att  eö  unt.cf)(idj  anftofj  unb  fcrlicfeit 
oon  ben  funben,  öon  ber  natur,  öon  ber  nornunfft  unb  eigen  buncfel,  bon  lo 
ben  menfc^en  (eren,  öon  ben  erempctn  ber  f)ei(igen,  üon  ben  teuffein,  furljlirf) 
l)inben  unnb  fornen  unnb  nuff  alten  feitten  luirt  cy  on  unteiiaf]  angefod^tcn, 
ba§  cy  lagen  unnb  Inanden  obber  auff  bk  tüertf  fallenn  fott.    2)oy  tüoll 

''iad).\'i''^- ^^^*^'"-' W-  "^'^^"  ficrec^t  mirt  tumme  fetig\    Unnb  ber  bropfiet  ^at^ji^^'i^i?' 

öorgleidjt  ben  geredjtcn  einem  branb,   ber  auf^   bem  femr  errebtet  luirt,  ba§  i^- 

9imoö  :i,  12.  er  nit  gar  borpreune,  unb  ber  prop^et  ^^(mo§  einem  ortippen  öom  fdjaff,  ba^:? 
ber  f)irt  auf^  bey  luolffy  rad)en  eriagt.  B]o  feinblid)  reiffen  fic^  bie  anfecf)= 
tung  nmb  el)nn  foId;iy  gtembigs;  f)cr|.    3)at)er  aud)   B.  ^Hindty  fagt  \}U  ben 

i.(>-üv.io,i2.6or{nt()ernn:  'äßer  ba  fte()t,  ber  fe^e,  boy  er  nit  faEe".     Unb  leret  an  aUtn 

ortten,  Inie  mir  mit  forgcn  unb  furdjt  Inanbeln  foEen,  bey  glalnben?  if)e  Inol  20 

2.(ünM,7.mar  nehmen,  benn,  mie  er  fagt,  toir  tragen  fold^cn  fdjali  l)nn  ijrbenifdjcm  ge= 
fef3,  ha^  gar  leicht  |u  Brod^en  Inirt,  Ino  itnf,]  nit  got  er()elt.  S)arumb  muffen 
tüir  nit  fid)er  fein,  f]onbern  tjun  gottiy  furd)t  ftcl)cu  unb  bitten  mit  .Spieremia, 
hah  er  unf,]  ben  glamben  bebutte  unb  (af,^  nit  fomen  ba^pn,  ba^^  tüir  an  pl)m 
tmgen  unb  für  pf)m  erfd^recten.  %ud)  hjepf^et  bitj  ßnangelium  gnugfam  bif^e  sr. 
fal)r  mit  epuem  fd^rectlid^en  ei'empet,  bay  unter  bif3en  tjef)en  glelübigen  ouf3= 
fetjigen  nenne  abfallen  unnb  nur  einer  anf^  enbc  befielt  unb  bkiht.  Unb 
get)et  l)ie  |u  mie  mit  cpnem  fdjonen  bamm,  ber  imller  bluett  ftct)t,  ba^  mann 
meinet,  er  tüerb  bie  frud^t  nitt  aEe  ertragen,  ober  barnac^  burd)  ungelnitter 
alf]o  öiel  Bluet  bortirbt,   frudjt   abefelt,   iDormftic^tig  Inirbt,  ba^  fanm  baS  ■"■1 

!l'iic. 8, 6. 7. |el)enbe  tcpl  rcpff  mirt.  ^^llfo  finb  pl)r  biet,  bie  ba§  Inort  auff  netjmcn  unb 
faf)en  an  im  glelüben.  -^.(ber,  luie  ber  t)crr  fagt,  e§  ift  ftepnid)  ader,  unb  i)abm 
nit  fafft  gnug,  obber  ftel)n  unter  ben  boruen  unb  bifteln,  bay  ift,  burd)  an= 

2  ift  BI  3  bo  JU     Ocftcnbigt  15     an  ba§  cnb  F  'j  Satem6  B  7  tjetljcn  l'l 

8  jo^lcn  D  jaöclcn  F  9  geübt  I  iinaatic^  F  geferligfoit  F  10  üornufft  B  11  bem 
crcmcptn  B      touffeln  B      12  nn  unterlaij  BI  14  faum  ('DFG  16  ortepte  1)  oleljbct  F 

unb  ert.  2tu§9.  oricppcn  II  18  foüid^S  D      gteutiigeä  B  19  gotint^ietn  I)      ftcf)ct  lil 

20  forcf)t  BI  frud§t  F  loanbeten  ü  21  t)vbifc^em  F  22  jitt  bxoäjin  CD  23  betten  BI 
^evcmia  D  24  be^üttc  1  am  gtaitfien  3agen  D  25  genugfam  B  26  fc^rccftic^c  A  \ä)xtä= 
Uc^em  BI  cvic^veiJlicticn  D  evicfjv&rfüdjen  F  27  aufß  1}  an  ba§  D  28  fi^inicn  I  btübt  D 
blüet  I  29  früc^t  I  :J(»  bliit  D  blüet  I      abfett  BI      rtovmftid^ig  DFI  tüovmftid)Iig  F 

31  leittig  tt)irt  D  ,icl)ttig  miivtt  1"         33  fnft  gnug  151     ftr)eu  1!  ftain  D  ftcl)cn  1     anfetl)tung  B 


©öongelium  Hon  ben  3e^tt  2Iu§fä^igen.   1521.  369 

fec^tung  unb  rel)^ung  fallen  fic  abe  itiib  6lct)kn  nit  bcftenbig.  S^enn  f^o 
Balb  e§  t)f)n  u6el  ge^t,  obber  got  fie  angretjfft,  üorgeffen  |ie  fcljncv  gutte,  fe^en 
nur  anff  fet)nen  Ijorn,  baOon  gcl)t  bcnn  bev  glaube  unter,  unb  Bleibt  elin 
^appelcnb  unb  Dorl^agt,  erfc^recl't  geltiifjen,  hai^  für  gott  fleucht,  fdjtoel)g  bcnn, 

5  ha^  e§  t)t)m  foltt  entgegen  lauffen,  tüie  e»  tjm  anfang  ttiett. 

■2tlf30  fel)en  iDir  l^te,  ha  bie  ant3iet,tgen  f)atten  angefangen  tjn  gletoben 
unb  fic^  gut§  tiorfe()en  t.n  6l)nfto,  treljbt  er  t)t)rn  g(alnbeu  tnetjtter  unb  Dor- 
fuc^t  l)f)n,  mac^t  fie  nitt  ^ufe^enS  gefunb,  f3onbern  fagt  l)t)n  et)n  iDortt,  fie 
f ollen  ]iä)  ben  prieftern  |et)gen.    2."Bo  l)ie  nitt  glatobe  Inere  getrieften  l)nn  t)^enen, 

10  f3o  ^et  bie  öornunfft  unb  natur  buntfei  olfjo  gefagt  unnb  balb  gemurret: 
'äi>a'3  ift  boy  ?  inir  l)abenn  unf^  groffer  gutte  Im  i)t)m  üorfetjen  unb  l)er^,lid) 
an  l}t)n  gletobt,  er  iüurb  un§  ^elffen,  aber  nu  ruret  er  unf,]  nit  an,  toie  er 
pflegt  unb  tf)an  l)at  ben  anbern,  f^onbern  fil}et  unf]  nur  an  unb  gel)t  baniit 
für  über  ba^lju,  er  Dorac^t  t>illei(^t  unf],  ba^iu  fagt  er  Inibber  abc  nocfj  tni, 

1^'  ob  er  unf3  h)olle  rel)nigen  obber  nitt,  fjonbern  left  un§  ^m  |lnet)ffel  fangen 
unb  fpric^t  nit  ntel)r,  bcnn  Inir  follen  un§  ben  prieftern  jjetigen?  W^aC"  f ollen 
ton  unf',  t)^n  |el)gen?  fie  loiffen  Ijubor  tuoü,  bo§  tnir  auf^fe^ig  finb\  Si^e, 
alfjo  tt)urbe  bie  natur  ^ornig  unb  leunifi^  auff  ^^n,  ba§  er  nit  f^o  balb  t^ut, 
Wav  fie  Inolt,  unb  fagt  t)i)x  nit  gctpif^lid)  ^u,  iüa§  er  tl)un  tnollt.    ^^Iber  l)ie 

20  ift  glotübe,  ber  ftertft  fid;  unnb  nt)mpt  nur  nic'^r  |u  burrf)  foldj  öorfurfjen, 
achtet  nit,  tuie  ungnebig  obber  ungetoif]  bie  gepcrbe  unb  Inortt  6{)rifti  lautten, 
f^onbern  Ijafften  feft  an  fel}ner  gutte,  laffen  fid)  nit  abefc^reden.  Unnb  fur= 
tnar,  eö  ift  etjn  groffer  reicljcr  glatnbe  l)nn  t)^n  getrieften,  ba§  fie  auff  folci^§ 
tüort  finb  fret)  ^in  gangen,  benn  tno  fie  |,tt)et)ffelt  fetten,  meren  fie  getnifjlid) 

2ü  nitt  gongen,  unnb  ift  boc^  !e^n  flare  Ijufagunge  ha.  Unb  ba§  ift  aud^  bie 
tx)et)f3e,  bie  got  brancl)t  l)nn  unS  aKen,  ben  glauben  |u  fterden  unnb  probirn, 
ba§  er  alfjo  mit  nn§  feret,  baS  Inir  nit  tniffen,  toie  erf]  mit  uns  madjenn  tnill, 
tüil(^5  er  nur  barumb  tl)utt,  ba§  ber  menfc^  foll  fic^  felb  \)f)m  befell)n  unnb 
ergeben  auff  fel^ne  bloffe  gutte,  nit  Ijtneiff ein ,  er  tncrbe  ba3  geben,   ha^j  tnir 

no  begercn,  obber  ein  beffer-l  Sllf^o  l)aben  bif^e  anf^feljige  and)  gebadjt:  '^löolan, 
tüir  ge^en  ba^t)n,  tuie  er  unf^  gepeutt,  unnb  tnie  trol  er  uuy  nit  fagt,  ob  er 
uns  tnotle  ret)nigcn  ober  nit,  foE  un§  baffclbe  bod)  nit  betnegen,  hai-  W'w 
tücniger  öon  t)l)m  l}alten  benn  t?orl)t)n.  ^a,  mir  tnoUen  nu  beftc  mel)r  unb 
ftcrder  öon  t)m  l)olten  unb  be§  frolid^  tnartten,  ha^,  fo  er  unfj  nit  tritt  rein 

3-.  machen,  f30  tnirt  erf3  bod)  beffer  mad)en,  benn  hah  tnir  rein  meren,  motten 
fet)n  gutte  barumb  nit  faren  laffen'.  6it)e,  ha^i  ift  ein  red}t  Iju  nel)men  i)m 
glatnben.    ^oiäyi  öorfuc^en  tnerct,  tneljl  tnir  leben,  brumb  muf3  hai  ^u  nef)men 

2  angrcliffe  B  S  gtahjti  I  4  jäteten  F  •".  entegcgcu  ß  ö  aufj^igen  15 

glau6en  lU  7  tnt)U  BI    ij^r  B  t)^ren  I  9  2Ba  H         11  guttfiat  F         12  Qlatoht  B 

glaubt  1  nun  1  hjie  jctjn  getuonliait  ift  F  15  (ajjt  F  18  leimifc^  CDEFaH  21  ;tn-- 
genebig  BI  22  (jafftcten  D  abi'cfjreJen  Bl  nd  cvi^tcdEen  F  30  tjoffcr§  H  32  tDOÜ  BI 
34  fvotic^  I  37  üerfuifien  BI 

Sut^exS  Sßette.   VIII.  24 


370  ©tiangeliitm  Hon  bcn  ,^e()ti  5luöfä^igen.    1521. 

and)  fo  lange  lüeren,  beim  Wo  n  iinf,]  ein  mal  öotfuc^t  t)n  einem  ftutf,  ha= 
tonnen  er  unf^  ungclüif,]  madjt,  \ük  cx)^  mitt  unf^  machen  tt)ü,  130  nimpt 
er  barnac^  l)mer  ein  anberS,  unb  l^mcr  für  unb  für  nnf3er  gfanBen  nnb  tralren 
groffertt,  I30  Jüir  anberö   nur  feft  bleljBcn  l)angcn  burd)  nnb  burcfj.     3i{)e, 

i.^ijetr.  i>,2.  ba§  toefjen  nennet  S.  5petru§  lüQc^ljen  ^n  ö;i)ri|to,  ha  er  fagt  i.  5pet.  ij.  'loie    r. 
bie  l}t3t  gepornc  finble  fotit  l)f)r  bic  üornunfftige  nnöorfelfc^te  ntild^   fnc^enn, 

.'.^jftv.s,  18.  baS  l^^r  ha  bur(^  lüac^j^ct,  bi)]  l)l)r  feiig  lüerbet\  :;>tem  ij.  $Pet.  ulti.  'SinK^fjet 
in  ber  gnabe  unb  erfentnif^  2^efu  6f)rifti'.  Unb  'S.  ^pauluy  an  allen  ortern 
Begerbt,  ha^  lx)ir  tut  nel)men,  bleiben,  üol  unb  reljcf)  lijerben  ijn  ber  erfentnifj 
gottiö  unb  ^efu  ß^rifti.  2)a§  ift  nit  anberS,  bcnu  auff  bif^e  l^eljfjc  ftaril  10 
lüerben  l)m  glauben,  tuenn  got  feljue  guttc  norpirget  unb  fiel;  fteEet,  tnie  ^ic 
(£§riftu§  gegen  bcn  au§feljigen  fiel;  ftellet,   ha5  iDir  nit  lüiffen,  lt)ie  tüir  mit 

.f-fM-.  ii,i.t)^tn  brau  fel)n,  benn  ber  glalüb  foU  fel)n  'l^lrgumentum  non  apparentium', 
el^n  angeben  obbcr  begriff  ber  bing,  bie  üorporgen  finb  unb  nit  empfunben 
tücrben.  is 

Xarumb  fi^e  l)ie  ^u:  Inenn  gott  fii;et)net  am  ferniften  fel)n,  f,]o  ift  er 
am  neljiften.  ©ilj  mort  (5l)rifti  lauttet,  ha^:^  man  nit  miffcn  mag,  tra^  er 
tliun  tnill,  unb  fagt  nii^tö  ahi  noc^  ^u,  baS  bie  aufjfeijigen,  bie  juDor  ftd^ 
gemif^lid)  feiner  gute  aller  bing  Uorfeljen  l)attcn,  mocl)ten  fiel)  brau  geftoffen 
baben  unb  l)un  jtueQffell  gefallen  fct)n  iinb  gar  üiel  et)nen  anbern  Uorftanb  20 
brauf^  empfa^en,  benn  (Sl)riftuy  mel)net.  6l)riftu§  rebet  e§  oufj  fjo  ubirfluf^ 
figer  gutte,  ha^5  er  metjnet,  eö  fe^  nitt  nobt  l)l)n  Iju  fagen,  fie  I)aben  fd)on 
erlangt,  tnaS  fie  iroUen.  5iu  aber  hk  mel)nung  l)l)n  nit  offenbar  lüar,  modj= 
tenn  fie  benden,  er  toerc  gar  biet  anberer  meiunnge  unb  ferner  Oon  l)t)n,  benn 
^ut)or.  5tlf,30  finb  alle  feiner  ubirfd)Uiendlid)er  gutte  tnerd  unb  tüort ,  bog  2.-, 
unf,',  bundt,  er  fct)  Imöor  gutiger  unb  gnebiger  gcloef^en,  benn  ber  nad),  ba  er 
angefangen  mitt  unf]  ,]u  tt)uu.  '.Hlf^o  gcfd;adj  bem  Hold  Don  ^f^-'öcl  i)nn  ber 
tonften  auä),  bay  fie  meljueten,  got  ^et  fie  nit  auf]  ög^pten  füret,  ben  fie 
bod)  l)nn  (^gt)pten  anrieffen  unb  erfanten,  hai  er  t)l)n   l)erauf]  f)elffcn  lüolt. 

«gl.  i.eor.  ^Iber  ec^  gefdjidjt  alleci  barumb,  ba§  loir  nit  l)m  tpeidjen  anfang  unb  mild;=  :to 
glatüben  bleiben,  f^onbern  toad)f,',cn  unb  l)mer  Im  nel)men,  bifj  haS^  tnir  aud) 
ben  ftarden  Uiel}n  trinden  mugen  unb  alf30  trundon  luerben  unnb  OoE  geljftiy, 
boy  tnir  nit  allein  gutt,  ctjre  unb  freunb,  f^onbern  and)  ben  tobt  unb  bie 
l)ette  Oorac^ten  unb  ubirhjinben.  3)arumb  gefdjidjt  ben  traVolof^en  unb  un= 
gleubigen  glcid)  mie  ben  uufcligen  funbgrubern,  bie  uiit  groffer  ImOorfid^t  s^ 
anfal)eu  Iju  fudjeu  unb  graben  Oiel,  aber  menu  fie  fdjier  auff  ben  fdjatj  tomen 


1  tBcvc  r.     ncviitrijt  1  2  QctBljf,  F  :'.  fiiv  \}n  fuv  B  4  tvix\]  ]'>     ()mc\m,  iinb 

inxä)  unb  burc^  I)  ]:'.  appnx-cntum  \i  14  cntpfiinbcn  151  Kl  Ijietju  A       ferftcn  F 

isnifjtöl}        21   „1,50"  fcl)(t  in  I)        23  offinbnv  1        24  meiniing  JU     fevrev  F        20  aüev  F 
n6cvi(^ti)cncftirf)cv  P.I      ßuttc,  mcvcf  AlU  2s  imiftcn  I       meljnten  J5I      fl)vet  ß  flefüret  DF 

29  nnriefften  l'.l  nnrufftcn  F    hjolt  q6cv  F.        :!l  ije  niccv  F        il2  mitgen  I        3:3  frcünbc  D 
34  ufievuiinbcn  15  3.')  funb9rit6evn  1 


göflttgelium  öon  ben  je^n  9(uSfä^igcn.    1521.  371 

[tnb,  baö  noc^  iimB  ein  fleimf,]  ^u  t^un  iuere,  (äffen  fic  a6c,  fcf)en  an,  \mc 
öiel  fte  bifs^cr  nmBfonft  gcerBeljt,  nnnb  bencfcn,  ci?  fd)  nic^ty  fur()Qnben.  5,^0 
!utnpt  benn  ein  onber,  ber  fe^n  luirbig  ift,  ber  nocf)  nie  angefangen  ^at, 
f(S^(ec^t  breijn  unb   finbet,  VoaS  t)'()ener  t)l)m  fnrgcfnc^t  nnnb  ergraben  t)att. 

5  311)30  ifty  mit  ber  gotti§  gnaben  anc^:  loer  anfel)et  Im  giainben  nnnb  tüill 
nitt  Ijmer  |n  neljmen  nnnb  inadjfjen,  bem  tnirt  fie  genommen  nnnb  etjnem 
onbern  geBen,  ber  ha  mit  anfet)et.  SBil  ber  felB  andj  nitt  fort  faren,  tnirtt  fie 
\)i)m  and)  genommen  nnnb  cl)nem  nnbern  geben,  e^^  mitl  nnr  geglambt  fei)n. 
Unb  al:^ie  reben  unfger  ^oljen  fc^ulen  gar  Blinb,  toll,  gifftig  bing  öom  gtanBen, 

10  ha  fie  leren,  e§  fet)  gnug  Inir  felic!et)t  ber  anfang  be§  glatobenS  nnnb  nnr  etjn 
Keiner  grab  obber  ftnii  bafon. 

Unnb  ift  gefc^e^en:  ha  fie  giengen,  finb  fic  rel)n  n^orben.        suc.v,u. 

S)a§  ift  alfo  öiel  gefagt :  ©§  ift  nnmnglid§,  ha^  ber  gtah)Be  fet)len  foHt, 
f^onbern  es  mufj  gefc^el)en,  tnie  er  gleh)6et.     ^enn  f)ettcn  btjf^e  auf3fe^igen 

ir.  nitt  gletnbt  unb  Jreren  nit  Beftenbig  Blieben,  f30  It^eren  fie  frel)lic^  nit  gongen. 
3)arumB  nit  umB  l;)l)r0  geljcnf]  toillen,  fonbern  nmB  be§  glaloBcnS  h:)itlen 
finb  fie  ret)n  toorben,  umB  toilc^S  tnillcn  fie  ancfj  finb  gangen.  3Da§  fag  irf; 
barumb,  ha^  nitt  ethja  eljn  Blinber  metjfter  nBir  bif3en  tcj:t  fomme,  ber  fet)n 
angen  t)nn  ha^  Jnertf  ftec!e  nnnb  fel)e  nit  an  ben  glalnBen,  geBe  barnai^  für, 

20  bie  mcrc!  mad;en  nn^  angcnel)m  nnnb  feiig,  bie  Inel)!  bif^e  anf,]fe|igen  finb 
gangen  unnb  alfjo  geretjnigt  toorben.  äßild^em  t)rt§nm  |u  Begegen  ift,  boS 
man  bif^er  auf3fefeigcn  glatrBen  rcc^t  nnfc^e,  f3o  finbt  fid)§,  ha?^  nitt  ha?^  h3erd 
bif3iy  gnngö  l)a6e  bie  rcl^nigung  crtnorBcn,  fonbern  ber  glambe.  %nä)  fo  Be= 
gegnet  ber  :^err  bem  felBigen  t^rt^um  bamit,  ha^  er  fie  reiniget,  el)e  fie  hav 

2r.  toerd  lioUnBradjten ,  benn  er  l)ief3  fie  nitt  ottet)n  gef)cn,  f3onbern  firf}  nncf) 
erljeijgcn  ben  prieftern.  Ten  finb  fic  t)[)c  reljn  tüorbcn,  ct)e  fie  ijn  ben  prieftern 
fommcn  finb,  unb  el)e  fie  ha^  Wxä  öoHnBrocljt  l)aBen.  äßeren  fie  aller  erft 
ret)n  Inorben,  nad)  bem  fie  fomcn  unb  ba§  opffer  Brad^ten,  f)ctten  bie  prieftcr 
el)nen  fd)el)n  fnr  |ulnenben  gefjaBt,  hav  fie  burd^s  opffer  nnnb  tnerd  ioeren 

?,(>  re^n  morben,  tt)ic  fie  boc^  t^etten  unnb  öorfurten  bie  arm  leutt.  5lud)  130 
ift  nu  öiel  mall  gefagt,  ha§  titoet)erlet)  tuerd  finb,  ettlid)  für  unnb  on  ben 
gtamBen,  ettüd)  auf3  unnb  nad;  bem  glatnbcn.  Senn  f30  trcnig  alf3  bie  natur 
Quf^er  bem  glamben  mag  muffig  unb  lüerdlof3  feljn,  fo  öiel  Weniger  mag  ber 
glauBc  auä)  muffig  fein.    Unb  tt)ie  bie  naturlidjcn  tnerd"  nit  machen  noc^  ^n= 

3.'.  oor  tomen  ber  natur,  f3onbernn  bie  natur  muf]  tmtior  fetjn  unnb  bie  Incrd 
auf]  l)l)r  unnb  öon  l)f)r  mad)en:   alf30  audj  bie  glahjBigen  tnerd  mad)en  nit 

1  ab  DF  :]  fom^Jt  lU  "j  onfo^ct  DF  r,  ^e  mect  F         7  ba  nit  anfa^ct  F 

s  fttaufit  D  gegtalüfcet  I  10  genug  151  icUgfcljt  I  1:]  feien  DF  14  ginntet  R  glawbt  I 
lö  (((antjt  r.  gtatBtit  I  17  fac^  IJI  18  ii6ev  I  2;!  bt6c§  I?  bijcs  I  bcgcnct  15  kgcflcnet  1 
24  f)etrc  151  ef)v  fic  ba§  Bl  20  ooüfirac^tcn  1)  tio(6vacf)ten  F  28  famen  D  H'»  üerfnvtcn  1 
armen  DFI        :J:5  aufe  bem  glauben  1-)  :i:5  micffig  1)  .•54  micffig  D         :]ü  glettjOigcn  BI 

24* 


372  Göangctium  Don  ben  3C^n  9Iu5fä^igcii.   1521. 

ben  glatrben,  f3onbern  ftc  folgen  unnb  loexben  öom  glatü6en  gemacht.  S)animB 
muffen  t)^c  tvzxd  ha  ]cX)x\,  aber  fie  öorbienen  nod)  fcligen  nit,  fjonbern  alle 
feücfel)t  nnb  öorbicnft  muf,^  Ijubor  bn  feljn  t)m  glatnBcn.  Snl)ei-  iompi§  anä), 
baö  be?  glatt) 6cnn  tüertf  fret)  nnnb  nitt  crlef,]en  trercf  finb.  Senn  bif]c  auf^^ 
fe^igen  ftnnben  alf.jo  frei),  ha^,  \vo  fie  CUjriftnö  l)ett  l)el}ffen  et)n  anberö  t^nn,  r. 
lietten  fie  e»  auc^  t()an.  Unnb  tüo  man  fie  f)ett  gefragt,  06  fie  borumB  f)t)n 
giengen,  ba§  fie  tüoEten  rel)n  tüerben,  fetten  fie  net)n  gcfagt,  inild^y  bod)  fet)n 
muft,  inenn  nmb  be»  Irercfs  toiüen  bie  rcljnigung  gefrfje()en  inere.  @lel)rfj  aly 
tüenn  bn  bie  h)ertfi)el)ligen  frogift,  06  fie  barumb  njirtfen,  ba§  fie  feltg  h)er= 
ben,  fprerfjen  fie  ^a,  nnnb  on  bie  Inerr!  mocfjten  fie  nitt  feiig  tnerben.  9Uier  10 
bif^e  anf^fetiigcn  tncrben  nitt  f.p  fagen,  f3onbernn  fie  ()offen,  er  Inerb  fie  rel)n 
marfjen  auf,]  (autter  guttc,  unangefcf)en  bifje?  gange»  tuertf,  toildjsi  fie  nur 
t)f)m  ^u  tniüen  tt)un,  bay  er  bem  gcfe^  gnug  tl)ue,  tt)ic  tnotl  on  nobt.  !l!enn 
e^j  mocf}ten  alle  auf,]fel3igcn  and)  alf^o  ()t)n  ge()en  tju  ben  priefternn  unnb  Umr^ 
bcnn  bennod)  barumb  nitt  rel)n,  liiilc^§  bod^  felju  muft,  tno  ha^j  h)cr(J  nobt  15 
nnb  nu^  toere  tu  ^er  reljnignng.  &lc\)d)  tüie  bie  tt)er(II)et)Iigen  arf)ten,  ba» 
tuer  bo  tuirdt,  ber  tnerb  fctig,  alf.^o  muft  eö  ancf)  f)ie  fcl)n:  mer  bo  gef)t,  ber 
tüirtt  rel)n.  Diu  aüer,  inie  bie  ret)nigung  (autter  um6§  gtattjben»  toitten  ge= 
iä)iä)i,  alfjo  auc^  bie  felicfct)tt  (autter  nmb  bc§  gtalnBen  tniUen  fomet.  ®oc^ 
tüie  bie  auf3fel3igcn  nitt  nmb  l)()rcr  tr)i((en,  f^onbern  um'b  ber  priefter  tüilten  20 
muffen  ge()en,  ha^3  ben  felben  and)  gnug  gefd)e()c,  tnie  Inoti  fie  e-^  nit  fd)u(big 
tuaren:  a(f3o  atte  g(otiibigen  muffen  tnirden  nit  umb  ^^ren  tuittcn,  f3onbcrn 
nmb  ber  anbcrn  tniKen,  baS  fie  ben  fe(ben  btencn,  tnie  tnot  fie  l)f)n  nic^tö 
fc^utbig  fein,  fonbern  frei)  tuol  t()un,  tnie  unf^  (5l)riftuv  tt)an  ()att,  baoon 
broben  gefagt  ift  gnugfam  t)m  erften  te^(.  2.1 

auc.  17,15.  Öiner  aber   unter  l)l)n,   ba  er  fa(),   ba§  er  tnar  rel)n  tnorben, 

ift  lüibberumb  gangen,  ()att  mit  groffer  ftl)mm  gott  er= 
()aben  nnnb  fie(  auff  fctjn  angefirf)t  t;u  fet)ncn  fnffcn 
unnb  bancft  t)()m. 

Xi^  tt)ibbcr!umen  muf^  gefd)e()cn  fcl)n,  rxad)  bem  er  fid)  ben  prieftcrn  .-.o 
^at  er3et)gt  mit  ben  anbern.  Unnb  ber  (^nangctift  fc^lüeigt,  tnie  fie  ^u  ben 
pricftern  tomen  finb,  nnb  tiia>5  ba  gefc()e()en  fei).  3(ber  auf,]  hei-  einigen  triibber= 
!omen  nnb  banctparfeit  gibt  er  l^uöorftc()en,  tnie  e§  ergangen  fei).  (Jr  ift  on 
oKen  jbtrieiffc(  gar  ungernn  aUeine  tnibberfomen,  benn  bie  tr)el)(  er  anfg  fjo 
gantiem  ()ert}en  (5()rifto  bandt  nnnb  ()ont  ift,  (cft  fi(^y  nitt  anber?  bendcn,  :!;. 
benn  tnie  er  njirtt  Bei)  hcn  anbern  ange()a(ten,  Pormanct,  getrieben,   gebeten 

2  mteffcn  D      jre  Wcrdt  D      ücrbiencu  1            3  ücrbicnft  J      ha§  mu]^  1)      ^a  i)tx  fo 

iwmpt  c§  1)         4  glaulJeTtS  D  ß  tf)on  F         12  glitte  I    imb  angcje^en  1>  i:!  gefegt  H 

l.".  bannot^t  l)           18  umt  Dl"           20  jvcntiuiücn  I"           21  müften  I)  22  miej^fen  D 

2.J  bar  oben  D         28  fieffcn  \)          •Jo  mibbcrtomcn  1          :]:'.  3uDerftef)en  I  -'30  ()ex-tjem  15 
kfet  F          30  Detmonct  I 


Güangeüum  Don  beu  3cl)n  9(u->iä§i9en.    15'21.  373 

unb  ficf)  Quff5  cuf5cr[t  bcmul)ct  ^aben,  hivi  fic  mit  t)f]m  gtengcn  imnb  foldjc 
groffe  luoÜhat  crtcnnetcn,  totxt  l)l)m  aucfj  toe^  tfjaii  IjQÖcn,  ba§  er  fie  nitt 
^at  mugen  bcmcgen,  linrt  mit  tüetjneit  unnb  unmut  üon  1)1)11  gangcnn  iel)n. 
©otc^^i  allcc'  unnb  be^  gtel)c^en  ^mingt  unf]  ^u  bemfen  bie  lieBe,  bie  er  l)atte 

5  ^u  ß^rifto,  bie  (e[t  nichts  unDorfuc^t,  furcht  niemaiibt,  fitict  aud)  niemanbt 
an,  ha5  fie  nur  6I)riftum  tüirbiglic^  e()re  unnb  lobe,  äöac^  mag  benn  l)ie 
für  ein  toetter  fomen  fein,  boö  bifje  neune  fo  ftarc!  f)att  üon  bifjem  el)nigen 
gefjonbert,  fintemal  lüir  gef)ort  f)aBen,  bog  fie  alle  fampt  f]o  ein  fel)n  an= 
l)eben  unb  luüiel)men  l)m  glaluben  6t)rifti  t)atteu^     S^on  l)l)n  fclber  mcrben 

lu  fie  nit  fo  tne^t  abgefoUen  fein,  e§  mufj  tj^emanb  ben  glatoben  t)nn  t)§n  ^uöor 
umbgeftoffcn  f)oben,  ba§  fie  bie  el)re,  bie  fie  bii]i)n  (5()rifto  fo  frei)  unb  reb= 
lief)  gaben,  nu  oon  t)f)m  inenben  unnb  beramben,  unnb  bk  freuntfd)afft  l)nn 
fet)nbfcf)afft  oorferen.  (i»  mufj  au(^  nit  cl)n  fc^lec^ter  o'bfalC  fein,  ber  fiel)  fo 
l)art  iDeret  unnb  luibberftrebt  bl)f5em  ei)nigen  unnb  alle  iel)nem  nonnanen  unnb 

15  bitten.  5il)e,  hai  l)aben  hk  priefter  tl)an,  bie  funbten  nit  leiben,  baz^  bk  cl)re 
hjurb  6t)rifto  geben.  2)Qrumb  tcerben  fie  gar  etjn  ftarcEe  prebigt  tüibber  il)n 
t^an  l)aben,  bai  fie  folc^en  glamben  bortilgcten.  3i^a>5  mugen  fic  aber  gefagt 
l)aben  Im  i)l)nen  ^  2ie  tüc\)i  fic  tüibber  (5t)riftum  unnb  ben  gtalüBcn  l)abcn 
gcftritten,  iftv  gut  Im  bencfcn,  tüa§  fic  gefagt  unb  t()an  l)abcn.    5lemlic^  ba» 

20  lüibberfpiel  be-:?  glalubeuÄ,  ba§  ift:  Sic  l)abcn  ben  armen  leutten  für  geblcmct, 
tüie  fic  nitt  folten  glelnben,  ba^  (E^riftug  fic  gcret)nigt  l)ctte,  f^onbern  fottcn 
gott  banden,  ber  f)ctt  i)l)r  opffer  unb  ber  pricftcr  gcpctt  angcfet)en  unb  fie  cr= 
^oret  unb  barumb  gcrctiniget.  Vorüber  ^aben  fie  t)^r  ^er|  mit  jtüccn  ftardcn 
ftoffcn  umbmorffen.     3"^"  crftcn,   ba^^  aufjfa^  rcpnigcn   fcp  unmuglicf)  ber 

23  ßrcatur  unnb  allel)n  gottic^  lücrc!  gctuif^lid),  barumb  muge  c^  6t)rifto  l)nii 
fernen  iücg  |u  gcci)gcnt  lüerben,  benn  fie  fa^en  ein  menfd^cn  unnb  nitt  für 
gott  achteten,  barumb  fie  fid)  f)utcn  folten,  biv:^  fic  l)af]  got  nit  Icftcrtcn  unnb 
ein  (Sreatur  iju  gott  machten.  C  Inilc^  ein  f)ubfd)cr  id)ci)n  unb  mcri)tigcr 
ftofj  ift  ba^  getücf^cn,  mie  el)n  grof^  glatube  muf^  ba  fei)n,  ber  bo  ftel)cn  fott, 

3u  hjenn  man  t)^m  got  fclber,  gottic^  el)re  unb  gotti§  tnerd  entgegen  fteüet  unb 
ba  mit  brcluet,  ba§  er  gott  nitt  öorlcugne.  äßild)  l)crt?  mci)nct  nit,  ba^2  e^ 
l)ie  auff5  aller  bcfte  t[)ue,  ba^  c§  folc^cr  anfec^tung  folge? 

Xer  anbcr  ftof],  boS  fie  IVcofcö  gefet.  l)aben  furtjogen,  bari)nii  gepottcn 
luart,  man  folte  bie  pricftcr  f)orcn  Bei)  bem  tob,  lüaö  fic  nad)  bcm  gefeit  ur- 

35  testeten.   Xeute.  röij.   S)ie  tncl)(  benn  t)ie  bie  pricftcr  urtcilctcn,  bie  rel)nigung  s.OTui.n,  i 
luere  bon  got,  nit  bon  6f)rifto  gcfd)ct)en,  l)abcn  fic  l)l)r  geUnffen  getncltic^lid) 
gefangen  unb  ben  glambcn  Iju  putber  borftorct  l)nn  ben  nclnncn,  benn  luibbcr 

1  16cmu^ct  I  2  t^on  F  4  ^att  1)  f)cttc  I'  ö  laßt  F      fielet  B  S  8c= 

fünbcrt  F      ©e^tcmot  DEG  BtjtmaU  V  13  bcrfcrcn  I  U  bl)i,5enn  ß   bifcn  I      ücr-- 

mancn  I  17  ii)on  F  19  ift  BI  jügcbedcii  1)  t^on  F  20  glatübcn  I  24  ftoffcn  I 
umfcgeroorffen  1)F     oufo^  B         26  gceljgct  I         27  :^utcn  I  29  groffct  F         -n  txttoü  D 

:34  ^otcn  I  30  gehjeltigtid^  Bl  gcloaUigfüd)  F  07  ucrftorct  B  oerftorct  1 


374  Gnanflclium  öoti  iicn  jct^n  ^(uöjä^igeu.    1521. 

ha^j  gcfcli  t()un  ift  aucfj  tuibbcr  gott  t()uii,  Xa  fi^c,  \mid)  eljnn  grclüUdje  aiu 
fcc^tung  ift  boy  gclTJcf^cii,  ba  bcni  gclüiffen  toiit  entgegen  fte'Uet  bei  lelj^lid) 
lumb  ett)ig!  tobt,  gottiö  unnb  mcnfcfjen  l^ovn,  bic  f)ot)ifteu  unb  groften  funben 
lui  glei)cfj  mit  ben  groffiftcn  ftraffen.  %t^Myi  I)cr^  folt  für  foldjem  fd)tcc!eit 
iiit  faücii  ober  l)l)e  iiit  gittern  ^  f,]onberlid}  fjo  man  ha^  gefel?  gotti^^  ^u  eljueni  ;- 
li)arl3el)d)eii  bar  beut.  Damit  finb  bife  iicuiic  ba  ()l)n  gefaEeii  unb  I)ettcu  e[)c 
|e[)cn  (if)riftu5  norleudet,  ci)e  fie  got  erlmruen  unb  ba«  gefc^  ubirtretten  tuolteu, 
i]abm  gebad)t,  fie  tf)un  faft  loolt  brau.  Sarnad)  lüirt  fid)  aller  erft  eljn  tnuft 
geljeug  erljebt  fjaben  ubir  bifem  eljuigen,  bcr  l)att  aüelju  füllen  ftcl)en  toibber 
bic  prieftcr,  unnb  alle  fe^ne  gefeiten  fallen  Hon  ^!^m  |u  fernem  tüibberteijl.  lo 
2)a  lüerben  fie  aud)  bleljfj  furgeluanb  l)aben,  gcpeten  unb  gebretoet,  baö  er 
gott  l)l)e  nit  erluirnet,  ben  prieftern  gleJubt,  ha^i  gefe^  Wo]x  nit  boradjtet,  fid) 
furfelje,  ba»  er  nit  tobtet  lourb  aly  ein  gottiy  Icfterer.  2)a  l)att  bay  arm 
tiub  muffen  an  narr  obber  unfinnig  fein,  ifty  l)l)m  fgo  gut  toorbeu,  obber  elju 
fe^cr  unb  abtruniger.  -S^citt  reljnigung  ubirfomen,  aber  er  mufj  brob  tüagen  15 
le^b  unnb  leben,  gut  unb  el)r,  freunb  unb  gefeiten,  muf]  ba|u  l}f)n  laffen  ben 
namen,  ha^  fie  frum  finb,  iuol  tl)un  unb  gott  el)ren,  er  muf^  eljn  f^uuber 
fein  unnb  got  uneljren.  Unnb  bic  lueljl  er  tDar  el^n  Samaritan,  Ijaben  fie 
fein  oiEeidjt  befte  lueniger  geadjt  unb  gebadjt:  'Safj  l)l}n  fareu,  er  ift  bod)  cl)u 
Samaritüu,  el}n  Uorloren  menfc§,  unb  nit  Don  ^fraeF,  obber  Ijobeu  fid)  fel)n  -m 
erbarmt  alfg  einf^  tollen  befeffcuen  menfdjen.  ©it)e,  bao  ift  hk  leljt  unb 
groffift  anfedjtung  bcy  glaiubeuy:  teer  l)ie  bleljbt,  ber  bletjbt  lool  etüig,  bcun 
ha  ift  ubirtüunben  tob;^  unb  l)elle  furcht  mit  allem  fdjreden,  ba§  ^nn  bif^cr 
unb  l)l]encr  toelt  ift.  5llf,]o  muf^  ade  ^eit  ber  gotlidje  uame  bay  groffift  übel 
tl)un  unb  ber  groffift  fdjanb  bedel  felju  burdj  mif]praud)  beö  teuffelä  unnb  .-5 
bofjer  menfc^en.  2)enu  bie  luetjl  fie  iüiffen,  ha^  man  nid)tö  130  feljer  furdjt 
unnb  el)rlid)  l)elt,  alö  gottiy  namen  unb  el)re,  f^onberlid)  bei)  ben  gnttl)eri3igcn 
menfdjen,  brumb  uel)men  fie  eben  ben  felben  unb  füren  l)()n  auff  l)l)r  bing, 
fott  gott  fel)n,  tuay  fie  für  geben,  fo  folget  hmn  bcr  arm  l)auffe,  ber  nit 
anberf,3  lüel)uct,  man  fülle  allifj  baö  furd)teu  unb  auffnct)men,  bay  mit  gottiö  30 
namen  obber  inortt  furgeftcUct  loirt.  2)arumb  ift  nobt  ei)n  groffer  borftaub 
l)nn  folc^en  anfcd)tungcn,  ha§  man  fid)  nit  t)rren  laffe,  oB  mit  gottiö  namen 
un)r  bebrctnct  merben.  .*pabcn  bod)  aud)  hk  5lbgotter  gottis  namen  unnb  el^re 
l)()n  ^u  gemeffen. 

-Jllf^o  l)at  ber  Stapft  aud^  all|el)t  braud)t  bey  gotlid)en  namenf^  |u  oEer  35 
funb  unnb  fd)anbe.    Unnb  folgen  l)l)m  ade  feine  iuuger  unb  falfd)en  lerer, 


1  fi^c,  wie  K  y  l)of)tftcn  T      gvoftcn  I   grojfiften  I  4  folc^e  X  folcfjcii  liVl 

7  üorteudiict  H  öcvleucfnct  I  9  Q^tnä  I   bifcit  DF  11  fürflclucubt  F  12  l)c  gott  F 

ucra(f}tct  i  ]:'.   tobtet    I  14   miefien   1)      ift  r>  1")  at^tiiuiiger  I   at)tviimigcr  I) 

19  üiUed^t  B     bcftcv  F       20  bcvtoveu  1       ül  crOavm  B  eiBavmet  I       28  forest  ÜF       2G  I)ofer  I 
27  crad)er  D  00  fol  I      ba  mit  Bl  .31  bevftaubt  1  32  fuWjen  B  :j3  loürb 

gebvetDet  F      'Jtligotev  I  35  aÜ.etjet;t  B  aÜc  je^t  I  36  jd^anb  1      jüngere  I) 


ßbangettum  Hon  bcn  ^etjn  ^(u^iä^igcit.    1521.  375 

|uüor  Mc  Qci[t(icf)cn ,  bic  ha  furöcbcn,  t)^r  i:nd)viftlicf),  unglcubigc  ftcub  itnb 
Wcxd  fclj  gotticf)  unb  djriftiicf).  vHbcr  Oicl  f)crttcr  gc()ct  hai^  lui,  tocmi  bcr 
boije  gcljft  bac^  ödDiffcu  engftct  Ijii  tob-ö  iiobtcu  inib  |url)clt ,  luic  gut  t^oruig 
fei)  unb  tootte  tei)n  nit.    Stauen  £ainb  ^fal.  üi.  fagt:  V5>ie(  fagen  mei)ncr  ^;'.  3, 3. 

5  fcelc,  gott  iüoEc  l)fir  iitt  l)clffcu  k.'    Cbbcr  iütc  bic  ^siiben  im  ß^rifto  am 
ßrcut  fpracfjcn:  'l'afj  [cljeri,  ift  er  gottiö  i^oti,  er  fjclff  i)f)m  uii,  er  lioffc  uu!:Wattii.j7,42. 
^nn  got,  (afj  )e()cn,  ob  er  t)f)n  erlof^e',  alf^  folteii  fie  fagen:  '(Sy  ift  unmug- 
Itd),  baÄ  er  l)f)m  l]clff,  cc^  ift  mitt  tjf)Tn  ganli  liorlorcu",   obbcr  f]o  gott  fdb§ 
cl)ncn  menfc^cn  alfo  lunfudjt   imb  lunlcft,  ba>:  er  nit  anbciy  ijnn  fcijnem  ge= 

v>  luiffen  fulet,  benn  ali5  t)o6  l)l}m  gott  entfaget  unnb  liuVUe  fein  ntjmmcr  mel)r, 

lüie  £aDib  fagt  -^^fal.  rrr.  '^d)  fprad)  l)n  meljner  ent3udung :  diu  bin  id)  oon  *.  n.  n. 
bcljnen   angcn  fnrluorffen'.     SBilc^i?   and)   -ilbratiam  (^ene.  rü.   unnb    ^^acobi. »toi.  15,2. 
@cne.  rrrij.  borfnd)t  ^aben.   -öie  letjbet  ber  glatob  bie  le^te  nobt  unb  ift  l)nni.9.'tüi.3-.',7ff. 
ber  fjcllc  peijn.     .^ie  ift  nobt  feft  galten  unnb  fid)  nitt  Ijrren  laffen,  ba-^  i)l)m 

i".  gott  felber  furbilbet  Unrtt:  ha^^  finb  bie  ftcrdiften  C()riften  unnb  groften 
get)fter.  ^ais  fag  id)  allifj  barumb,  bau  tnir  lernen  feft  am  glalüben  l)allten, 
bcn  iüir  angefangen  f)aben,  nnnb  ijmcr  bleiben  ijnn  beut  fclbcn  gutten  Uiat)n, 
ber  fid)  aüif]  gutten  Im  gott  Oormeffc,  unnb  unf^  nitt  babon  laffen  ftoffen 
ober  bringen,  ec^  fei)  nu'ufd),  teuffei,  funb,  gefeti,  gotti^  namc,  and)  gott  felber, 

i'o  mild)'5  tüir  bcftc  bafj  öormugcn,  fo  tüir  nur  barauff  bleiben,  ha^  bie  ct)gent= 

lic^  natur  bei?  glanbcnö  fei),  toie  ^^^aulnS  fagt,  fnbftantia  fpcranbarum,  argu-i^fbi^  ili. 
mcntnm  non  apparentium,    non   autcm  fnbftantia   fugicnbarum,   nee  argu= 
mcntum  Oifibilium.    S)a§  ift,  bcy  glauben  ort  ift,  bay  er  fid)  oorlaf,5  ouff  bie 
gnttc  gottiy  unnb  bilbe  t)l)m  nitt  anbcrö  für,   benn  be-j  Im  l)offcn  unb  be- 

25  gcrcn  fei).  Xarumb  lua^  ba  anber  bing,  boa  Im  fliel)en  nnnb  fd)recflid)  ift, 
ha5  ift  nitt  be§  glatobcng  furbilb,  f^onbernn  ber  anfcd)tung  unnb  tiorfuc^ung. 
2)enn  gott  f)att  unfern  glamben  obbcr  gutt  gemiffcn  obber  tuiliorfid)t  nitt  auff 
^orn,  []onbern  auff  gnabe  gebaioet.  Xarumb  and)  alle  fepne  Ijnfagung  lieb- 
lich unnb  gncbig  finb,   mibbcrumb  fein  bremcn  fd)rertlic^  unnb  bitter,   mild) 

3u  man  aud)  glatobcu  muf],  aber  baranff  tan  fid)  bcr  6l)riftlid)  glambe  nitt 
baWcn,  ber  muf^  el)ttel  gutt  bing  l)()m  fnrbilben.  3)ay  anber,  hac^  man  ge- 
rnif^  fei),  baifctb  gutt,  hai  ber  glalube  l)l)m  für  f)at ,  unnb  barauff  er  fid) 
oorlcft,  mufg  nit  gefel)en  nod)  empfunben  merben.  Xarumb  allif,^  ma§  er 
fulet,  e:5  tl)u  mol  ober  mel)c,  muf^  er  luiffcn,  baö  cä  nit  ha^j  fei),  ba«  er  glamben 

35  foÜ,  f^onbern  e§  ift  bie  anfed)tnng  unb  0orfud)ung,  unnb  fid)  alf^o  bruber 
fd)n)ingen  unnb  fpringcn,  bie  angcn  unnb  alle  fl)nnc  Iju  tl)un,  nur  an  bcm 


2  fc^cn  1)      ba  ^u  r.  C'j  baiu  1  3  166fc  I       iiottcn  1  4  h)olIc  I  7  erlofc  I 

S  üertoicii  [  0  ücrfutä^t  I     bcvlclt  f  10  cmpfiiibct  D  grcifft  H      alfjo  1".  otjo  I      qI)9c= 

jaget  F  Wolle  I  i:^.  Uerfuii^t  I  15  gvoftcu   1  IS  bermcüc  1  -*>  beftcr  1" 

üermugen  1  2:}  üerlaö  I  24  gutte  1      ntc^tä  V      benn  ba^  D  20  crfd^vodfUdf)  V 

26  nic^t  F.      üerfiidjung  I  27  nic^t  H  28  genabe  H     feljnn  B  jet)n  I  30  nic^t  B 

:j2  l)atte  D  -i-i  üerleft  I  04  empfinbct  D  So  uei|u(f)ung  I 


376  Guanf^ettum  üoii  hat  ^d)n  'Jfuöfa^igcn.    1521. 

guten  f)nngcn,  bo»  er  tütbber  [il}et  iioc^  fulet,  Btf^  baS  btc  nnfcdjtung  t)ovge()e. 

I.Süll,  ly,  13.  fölcijd;  tüic  öliaö  tij.  Ütegum  i-ij:.  fcljit  angefic^t  becft  mitt  feljnem  manteU,  ha 
ber  groffc  tüinb  unb  erb6e6en  unnb  felür  für  ^I)m  uBer  gieng. 

S')0  niel  im  bif3Cy  oufjiclugcu  [toi3  unb  anfed)tung  finb  großer  geJv)cf3cu, 
unnb  er  barljuu  nlletju  üorlaffen  unnb  beftnnben,  f^o  t)id  ift  fein  glatuB  groffer    & 
unb  Uolfomen,  gnnl?  reljff  tuorben,   on  Ijtueiffcl,  unS  Iju  einem  ci:empcl,  ha^ 
tuir  unJ3  and)  nitt  inffen  Betuegen  foldjc  priefter  unnb  get^ftlic^e,  töcnu  fdjon 
bcr  gaut,e  r)nlöft  aller  Inelt  i)(]n  Int  fiele,    ßö  Inar  l)()e  el)u  grof^   anfetjcn, 
buy  bte  priefter  l)f)ui  lüibberftunbeu,  bie  bodj  annber  leutt  ben  red;ten  lt)eg  IjU 
leven  fd^ulbig  tnaren,  bie  bißic^  hk  gelertiften  fel)n  foltcn.    Unnb  I)ie  lernen  i» 
töir  ctjn  gut  autlnort,   ha^j  mir  beni  23apft,  geiftlidjeu  unb  gelerten  uuigen 
geben,  luenn  fie  fid)  auff  tuerffen  uiitt  ijljixr  gelualt,  ubirteljt,  ampt  unnb 
tüirbideljt ,  geben  für,  man  muffe  l)l)n  glelüBeu  unnb  adetjn  fjoren,  luaS  fie 
fagen,  tonnen  looE  faffen,  ba§  (^()riftu§  bie  auf^felügen  lui  ben  prieftcrn  lucljfjet, 
ftcUeu  fid)  aber,   aly  feljen  fie  nitt  and;,   toie  bifjer  cl^uige  meiifd),  ber  nitt  is 
cl)nn  priefter,  fjonbern  e^n  le^e  luar,  ia  anä)  nit  et)u  3fvoelifc§,  f^onbern  ein 
oauuu'ifd)  man,  unnb  urteplet  bo(^  ber  priefter  lere  unnb  mepuung  unnb  ift 
gelcrter  beun  fie  aiXe  fampt,  frogt  audj  nid)ty  barnad),  hav  er  allel)uc  ift  unb 
bcr  fjauffe  l)l)n  tuifetlct.    ''^mn  uu  ha5  gnug  inere,  tnie  unfer  papifteu  fagen, 
ha^  fie  bie  gel)fttic§en,  gelerten  unb  uOirften  Ijeljffen  unnb  gelöalt,  balju  ben  20 
l)auffcn  mit  fid)  Ijaben,   unb  mau  folt  nit  mibberfpredjeu ,  Wai  bie  uinrfeljt, 
mirbideljt,  geluaHt,  ber  Ijatuff  furgebe,  fo  t)ett  bif^er  Samorifd)  unrcdjt  tl)an. 
Slber  ba  fet)  got  für,  f^onbcrn  baö  (iniangelium  leret  l)ic,  ha^  niemant  fjo  faft 
ijrren  unb  öorfuren  pflegt,  alf.j  eben  hk  priefter,  bie  gepftlidjcu ,  bie  gelerten, 
bie  ubirfteu,   bie  tuirbigiften  unb  hk  meiften,  barumb  fid;  and;  für  niemant  --.•> 
fo  foft  alfä  für  t)^n  |u  l)uten  ift.    S)o(^  hk  h3el)l  (Sljriftuy  ^u  l)!§n  tüet)f5et, 
gibt  er  an,  bay  nit  l)l)r  ampt,  [jonbern  ber  mifjpraud;  i)l)Vy  amptS  tju  mei)beu 
fei),  unnb  fe^t  el)n  reget,  mie  fern  man  l)l)n  glatüben  unb  folgen  fol.   Diemlid) 

5.2)ioi.i7,ii.  lüenn  fie  naä)  bem  gefe^  leren,  foE  man  fie  l)oi;en,  mic  yjiofeS  S)eutero.  ^-Dij. 

tlerlid)  auf^brudt,  bay  bie  priefter  imd)  bem  gefelj  urtepleu  folten  unnb  alf^  sü 
beun,  mer  nit  l)oreu  lüolt,  fteljuigeu,  luo  fie  aber  ou  gefci?  unb  l)l)r  cl)gen  lere 
furgcben,  folt  man  lüibber  ampt  nod)  gemalt  anfel)cn  unnb  aUel)n  bei)  ber 
fc^rifft  blepben.    (^y  fagen  bie  leut  IdoI,  bay   niemanb  falfd)  fd)repbt  benn 
bie  fd)rel)ber,  alf^o  prebigt  aud)  niemanbt  falfd)  beun  bie  prebiger,  unnb  mic 


1  noc^  citi^jfinbet  D  no(3^  fatjct  E  noii)  gvetjff t  1 1  uexgclje  1  S  cvbbljbcin  C  crbtDibcm  1) 
erbtt)l)bcm  F  cvb'öcbem  (i  crbtibcm  II  4  groffer  I  •">  ücrlaffcit  1  laiit  ötaufi  V  G^-'offer  1 
(■)  gaitlj  jcljttig  1''      au  IjlucljffcU  lU  8  Gö  lucre  1)  9  anbcrn  Icutcn  lU  10  unb 

bie  fciüid^  D        12  obntait  DF        V-i  fllaukn  BI     Ijorcn  l         19  gcuug  15        20  o'Driftcu  D 
Döcrftcn  F  21    mit  im  F      okrfatjt   DF  22  ^ott   1)      tf)on  F  24  bcrfurcu  I 

„gelerten",   fo  oudfj  F,  nicf;t  „gclertcftcn",   wk  föit.  'JtU'jg.  ücrniutljcn  läfjt  2ö   oiriftcn  1) 

oberften  F     »uirbigften  BI  20  6f)riftuö  fie  3U  I  28  fcrr  F         29  fjorcu  1     9)lo^fc§  B 

2eutro.  1  :J0  aufjbrudt  B  :!l  fjorcn  I  00  gefc^rifft  D      nicmat  I      faldC)  B 


©bangclium  boii  bcii  ,^cT)ti  Slusfä^igen.    1521.  377 

man  obermol  fagt:  '®ic  gelertcn  bic  Dorferten".  030  bcnii  bic  pfieftet,  bie 
öon  gottlic^ci;  orbnung  ctngefcljt  finb  unnb  gotti«:  gcfc^  (crenn,  ha?^  mcf)r  mall 
unnb  am  fet)ijten  ijrrcn,  tüivj  foHtcu  unfjcre  Sapft,  (^arbtual  uiiub  S^ifc^off 
t:^un,  bie  lüiber  t>on  @ott  nt)(^  menirf)en,  f^onbern  bon  t)^n  fel6»  ct^ngefc^t, 

5  batju  tütber  prcbigen  nod)  [tubirn,  aucf)  nitt  mef)r  bcnn  lauttct  menfc^en  teve 
unnb  l)f)r  eijgcn  trcum  auff  richten?  S^arumb  ift  f)ie  tinbbcr  ampt  nocfj  lexx 
gutt,  et)ttc(  t)rt^um  öon  oBen  an  bifj  unben  aufj,  baö  nnr  t.u  mciben,  nit 
tifcl  Iju  biSputirn  ift  \)i]X  (ere  unnb  tücfjen,  bcnn  fic  finb  nitt  bic  pricftcv,  bic 
l)ic  Be|el)gt  finb,  lüic  tnir  f)oren  Incrben. 

10  äßarumB  fagt  aber  <B.  2uca§,  ba^  btjfcr  einiger  gcfct)cn  ()a6,  hac^  er  rcpn 

toorbcn  ift?  öaben»  bic  anbern  nit  autf)  gefcf)cn,  fo  fic  bocfj  alle  t^el)cn  ge- 
ret)nigt  finb?  S30  t)abcn  hk  neune,  ttiic  tüir  gct)ort,  mit  bcn  pricftcrn  oud) 
got  gelobt  unb  grof,3  bon  t)l)m  gehalten,  auff  ha^  fie  ia^  nit  6f)rifto  alf^ 
einer  crcatur  bie  el)re  geben:  Inarumb  fagt  er  bcnn,  ba^  bljfjer  epniger  attcl)n 

15  babe  gott  grof^  gelobt  mit  groffer  ftljm?  2(uff5  crft  ift  hav  Pon  S^nca^^  nadj 
ber  gcmcpnen  iDcpf^  gerebt,  ha  mon  fogt  oon  bem  nnbancfbarn:  er  fil)et  nit 
hk  tüoltf)at,  fo  l)l)m  gefc§cl)en  ift,  bo5  ift,  er  tnilfj  nit  fef)cn,  noc^  ^u  ^er^en 
nehmen,  nod)  6cbcnc!cn,  auff  ha^  er  banrfpar  tncre,  fonbern  t()ut,  alf]  tnift  er 
nirf)ty  brumb,  üoradjt  unb  fit)ct  ci:  nit  an.    'JUf,3o  l)abcn  biffc  nenne  nit  tnollcn 

2ü  anfctjcn  unb  bebenden  bie  h)oltI)at  6l)rifti,  l)aben  tj^n  borac^t,  olf3  l)et  er  t)l)n 
nid^t§  tl)an.  2i>ibberumb  ber  bandbar  luiE  unb  fan  nit  Porgeffen,  bort  nit 
auff  an  tuifef)cn  unb  luir  !ennen  fcpncn  liDotjItljcter  unb  lüoltl)at:  mit  foldjcn 
äugen  t)at  bif3er  Samaritan  augefel)en  fepne  repnigung.  5luff§  anber,  bie 
neune  lobeten  auc^  gott,   aber  mit   ber  tmngen,  unb  Icftertcn  pf)n  Im  glepd) 

25  pn  6l)rifto.    63  tncre  audj  nit  ftrefflicf)  gcn:)ef3en,  ob  fie  6l)riftum  ber  3eit 
nod^  nit  für  einen  got  {)etten  gef)alten,  benn  er  luar  nodj  nit  üorfleret,  als 
6.  ^ol)anne3  fagt.    Unb  bif3er  einiger  bat  pl)n  oilicidjt  and)  nod)  für  einen  Si-if).  7,39. 
lauttern  menfc^en  gebalten.    ^^Iber  ba  Jnolten  fie  l)pn,  ha?^  (5^riftu§  ein  fun= 
biger  mcnfdj  unb  gottiy  leftercr  gel)altcn  unb  auff^  cuf3erlic^ft  Poradjt  nmrbe, 

30  ein  folc^e  gifft  bretoeten  fie  inn  bie  nenne.  6l)riftuy  fud)t  ber  Ijcpt  nitt  mel)r, 
benn  ha^j  fie  pt)n  auff  nehmen  alf3  oon  gott  Im  p(]n  gcfanb,  ba^  fic  gtcubten, 
lüic  got  pn  pf)m  tuonete,  rcbte  unb  Unrdte:  bac^  tnoltcn  fic  nit  unb  modjtcuö 
and)  nit  lepben  Pon  anbern,  bay  fie  pl)n  alfjo  auff  nel)men,  fonbern  er  folt 
gead^t  luerbcn  öom  teuffei  fomcn,  Pol  tcuffcl  fcpn,  burd)  teuffcl   rcben  unb 

3ö  Irirden,  unb  foIdjcn  glambcn  liefjcn  bie  neune  pn  fid)  trepben.  '^Ibcr  bif3cr 
einiger  blepb  feft  brob,  @ott  mufte  mit  6l)rifto  fepn,  ber  burd)  pl)n  unb  pn 


1  tjerferten  I      So  jcinb  bic  '^^vicftcr  ü  2  eingcfctj  ß  3  fcveftcu  1)  fcviftcu  II 

4  c^ngcfe^  li        0  ti^tc  131    tratom  Y        7  ijrt^umt)  B        9  tejcugt  K    fjovcn  I         1 J  l)cf)ort  B 
10  üon  bcn  1)  18  »uft  I  19  Deracf}t  I  20  üeDad^t  1  21  t^on  1"      ucvaeffcii  I 

flott  l  22  3u  crfenncn  DF  24  tobten  Bl  26  ba§  crfte  „nit"  fe^It  in  1)      et)n  I 

■Ratten  I      uerflevet  I  27  Joanne?  BI  29  ücvac^t  I  30  btaföeten  D  36  mi 

e^nfto  B 


378  ÖDanflctiiim  üüii  bcn  ,^cl)ii  9(U'jfä^iflen.    1521. 

l)f)m  rebtc,  trirrftc  unb  iüouete.  Dorumb  ift  fciti  Io6  iinb  banct  Bcfcfjricbcn 
mib  i)l)cricv  Io6  gcfdjlDigcn.  Xuxd)  lüaö  ftvcijt  unb  anfcdjtuug  er  Ijti  foldjcm 
9lan)bcii  blieben  ift,  ()aBen  luir  bvoben  geljorct.  (5»  ift  ein  gvo),]  glaube,  ba'^ 
er  an  bem  fo  fcft  I)ielt,  ber  öoradjt,  Dorbampt  unb  öorleftert  tvax  öou  bcn 
prieftcrn,  gelcvtcn,  giuften,  Beftcn  unb  meljften  ijni  ganzen  öolcf.  ÜÖer  bui-fft  ■> 
itjt  (ifjiiftum  alfo  I)alten,  luenn  l}t)n  ber  iÖQpft,  iöifc^off,  Xoctorcs,  'OJiund), 
^^.^faffen,  durften  mit  alle  iljrem  ^auffcn  öorbampt  l)etten  unb  ein  bulle  laffen 
loibber  l)l)u  auf,3gel)cn,  inic  loir  offeutlid)  fel)cn,  hai  fie  tl]un? 

Unb  I)ie  leret  bac^  (vuangelium,  luac^  für  löerrf  tt)ue  ber  üorfudjte  unb 
erfarne  glalobe,  unb  lüild^ö  ber  red)tc  gottiö  bienft  unb  cl)re  fei),  bie  man  gott  lo 
er|cl)gcn  mag.  (5tlid)  balueu  t)i)m  ürdjen,  etlid)  ftifften  mef^,  etlid;  leutten 
i)l)m  gloden,  ettlid;  Ijunbeu  i)l)m  liec^t  an,  ba^  er  ia  feljen  muge.  Unb  tl)un 
nit  anberö,  benn  aly  tüerc  er  ein  finb,  ber  unfer  gutter  unb  bienft  Beburffe. 
äl>ie  tüol  tixä)m  balücn  unnb  mcf^  l)alten  om  erften  auf,3  ber  urfad)  ift  auff= 
tomen,  bai:  bk  (il)riften  alba  tmfamen  fernen,  bm  redjtcn  gotti':?  bienft  ^u  is 
üoUnbringen,  barnad^  ift  ber  felbe  bienft  abgangen  unb  gan^  öorfdjtüigeu, 
Xa  finb  ioir  an  ftifften,  balüen,  fingen,  leutten,  leudjtcn,  lleljbern,  reud)ern 
unb  njay  ber  bercl)ttung  Im  gottiy  bienft  mel)r  finb,  blieben  l)üngen,  bif^  baQ 
mir  fold)  bereljttung  adjten  bm  redjten  Ijcmbt  gottiy  bienft  unnb  lütffen  Don 
feljnem  anbern  Iju  fogen.  Unnb  tl)un  alf30  U)eijf,|lid) ,  alf^  tun  cl)n  l^atüf^  2u 
batnen  molt  unb  öorbamet  an  ber  ruftung  alle  fel)n  gut  unb  temc  felju  leBen 
lang  nijmmer  f,3o  fern,  ba^  er  eignen  fteljn  luim  Ijaluf^  legt.  ''Mb,  luo  tüitt 
ber  felb  ^u  Ic^t  lüonen,  luenn  baä  geruftc  mirbt  abebrod;enn?  ^ilber  ba^  ift 
ber  redjt  (^ottic^  bienft:  mibbertomeu,  mit  groffer  ftlpn  l)od)  loBen. 
2)aö  ift  bau  grofte  tnerct  i)nn  l)l)mel  unb  erben,  batm  ba^j  eljnige,  bas  \vix  25 
gott  er^et)gen  mugen,  benn  ber  anbern  barff  er  feljuifj,  ift  l)()r  aud;  nit  fetjig, 
<Pi.w),i2-i4.Qn;el)nn  geliebt  unnb  gelobt  umg  er  Pon  unf,3  merbeu.  Xainm  fagt  5}.^falm  rlij:. 
'äUay  milltu  mir  gebend  ifty  bod)  alle^  Ijuoor  melju.  £pffer  mir  bai  opffer 
be§  loby,  bab  ift  bay  mertf,  ba5  mid)  el)ret.  'OJieljuftu ,  bo»  id)  rinbfleljfc^ 
effen  obbcr  body  blutt  trinden  moUe^'  '«^llf^o  mod)t  er  i^t  Iju  bcn  ftifftern,  30 
reud)ern,  fcngern,  tlengern  unb  leudjtern  fageu:  '^^Xceinet  pl)r,  ba'ö  iä)  blinb 
unnb  talub  fep,  obber  bab  id)  fci)n  l)erberg  Ijobe^  !Cieben  unb  loben  folt  l)l)r 
mid),  f]o  reud)ert  l)l)r  mir  bafur  unnb  leuttct  mir  gloden'.  2)aö  tüibbcrtomeu 
ift,  bie  empfangen  gnab  nnnb  gutter  mibber  l)el)m  lui  got  tragen,  fie  nit  be- 
l)altcn,  nit  brauff  fallen,  fid;  ber  felbigen  nit  erl)ebcn  für  anbern,   fid;  t)l)r  35 


1  luürdc  F         2  folcf)?  AI  folcfjcit  1>         •]  bavotien  1)  4  „ci;"  tcI)Ü  in  F     ueradOt, 

tocrbampt  I     Dottcitcvet  15  ücvlcftert  I        5  gioftcii  1     büvfft  DF        7  alle  F     i^re  AF  ^t)i-  151 
jrcml)      borbampt  1}  ücrbampt  I  9  bcviucfjtc  I  12  bcä  Hl  lo  guttci:  I  ficburffc  I 

14  uvfac^c  1}  1">  bienft  gotcS  1)    jÜDotbringcn  IJKII  Ui  uolcntringcn  K    ucrfditiiigcn  F 

21  oerbalDct  I     aUc  I        22  fcrr  F     Üfott  1)         2:]  atgcljrocOcn  HFI  abpvoc^cn  D        25  gioftc  I 
2ß  bann  H  ■)<)  luoflc  I  :!1   icingcrn  li  fljngcvn  1  ^4  gutter  I 


Göangctium  üon  bcii  ?id)n  Slu^jä^igcu.    1521.  379 

nitt  rumen  unnb  nitt  ct)r  baöon  i}abm  InoKcn,  iiit  dWai^  bcffcrS  fctjn  iuoUcu 
benn  bic  anbern,  i^fim  felbcr  nit  mol  gefüUen,  iiocf)  liift  bri)nncn  i)ahm,  13011= 
bernii  alle  folcfje  luft,  gcfallenu,  r()um  unnb  c()i-c  allciju  l)nn  bcm  f)Qben,  ber 
fte  geBeil  I)att,  unb  Inillig,  g(ci)c{),  gelaffcn  ftet)en,  1,30  er  fic  tüibbcr  bon  l)l)m 

5  nehmen  iDOÜt,  unnb  iucf)t§  inenigcr  all]  bcnu  nuc^  üe6en  unnb  (oben.  £  tnie 
lueiiig  finb  ber,  bie  Qlf30  mibber  fomeu,  frcijlicf)  fnum  ci)ncr  unter  |;et)en.  öatt 
ei)ner  ctjii  fdjoner  ^ax  benn  ber  anber,  fgo  gcfcEet  er  l)f)m  felb  brt)nnen  für 
anbern.  SÖa-S  foüt  er  benn  t()un  l)nn  bcn  groffcu  guttcrn  ber  Dornunfft,  be§ 
getjftiC'  Jc?    £a£i  finb  bie  9ia6en  llioe,  bie  auf]  ber  ardjen  fliegen  unnb  fomeni.aiJoi.s,  7. 

10  nit  tüibber.  Summa,  tüibber  !omen  begreljfft  bie  Ijlncl)  ftucf:  5iit  Ijofften  an 
ben  gotti^  go6cn,  f]onbern  a(Iel)n  an  l)f)in  felber,  ber  fie  gibt. 

'iUf,]o  audj  bay  i}oä)  loben  gotti:^  bcgreifft  bie  |luei)  ftucf.  Xa^  erft  ift 
1)od)  Don  ^f)m  fialtten  t)m  ^crfeen  unb  et)n  lieBIic^  loolgefaücn  tjnn  ij^m  l)a6cn, 
ba^  tüir  fcf)mecfen  unnb  empfinben,  niie  f]uf]  ber  f)err  fet).    £at)on  S.  -^^etru^ 

15  fagt  i.  ^etri  ij.  unnb  ^^falm  rrriij.  'Sc^mectt  unnb  feliet,  luie  fuf]  ift  ber  f)err\5j,*34^;^;^- 
3)a§  aEif5  leret  unnb   bringt  ber  Oorfuc^te  glalübe  am  enb  ber  anfccfjtung. 
Xtnn  f]o  tauge  ber  ftretjtt  unnb  hk  anfec^tung  lucret,  ift  ber  glambe  ijun  ber 
er6cl)tt,  unnb  ift  altefj  I)art  unnb  faiür,  empfinbt  nocfj  fcfjmetft  feiju  fuffid'et)t 
Ijnn  got.    S30  6alb  aber  bie  bof^e  ftunb  für  ubir  ift,  f]o  loir  beö  erf)arren 

2u  unnb  blel)6enn,  f^o  !ompt  bic  fuffideljt  gottic^  Sa  tnirt  gott  bem  §ertien  fjo 
lieblicf)  unnb  gefetlig  unnb  fufj,  ba^j  eS  nitt  mcbr  bcgcrb,  benn  mefir  ftretjtten 
unnb  anfec^tung  borfudjen,  unnb  I)att  uu  gieljdj  eijuen  burft  unb  norlangcn 
nod)  leiben  unb  unglud,  ba  fic^  alte  iüelt  für  furdjt,  unb  er  fel6  ^ubor  aud) 
fid)  ba  für  furdit.    X'aoon  ^^^fa(.  rrP.  fagt:  'öerr,  Dorfiid)  mid)  unb  (af]  mid§ '^sf.  26, 2. 

25  anfechten,  fdjmellje  mein  nicrcn  unb  Ijerlje'.  5,50  gar  luirt  eiju  anber  menfdj, 
cijn  anber  fc^mad  auf3  bem  ritterlichen  glauljen,  ba^  t)t)m  I)infurt  nit  tuol 
ift  on  leiben.  Unb  gleid)  niibberfl)nnifd)  aller  luelt  lebt,  bac^  er  Inft  f)at, 
barinnen  fie  leijbe  f)Qt,  unb  Icijb,  bariii  fie  luft  l)at,  bif]  ba»  er  bif^em  ganljcm 
leben  fe^nb  unb  be§  fterbcnf,3  gani;  begirig  Inirt.    5il)e,  boy  meljuet  S.  ^4>tiiilu£i, 

3u  ba  er  fagt:  '^dj  bin  ber  melt  gecreuljigt,  f]o  ift  mir  bie  luelt  gecreutiigt',  bafjöai.  g, u. 
ift,  mein  luft  unnb  kbcn  ift  i)l)r  lei)b  unnb  tobt,  unb  l)l)r  luft  unnb  leben 
ift  mein  leib  unnb  tobt.    2)arumb  fpridjt  er  aber  mal:  '^d)  bcgcre  Iju  fterben >i5i)ii.  1,23. 
unb  Iju  fein  mitt  6§rifto\     3"  foldjem  fdjinad  unifb  erfentnif^  fan   fein 
luerd^eilige  fomen,  benn  anfedjtung  unb  lel)bcn  loollcn  fie  nit,  f,]o  muffen  fie 

35  Qud)  glatoblof^  unnb  ganlii  unerfarne  menfc^en  bleiben  Ijnn  gci^ftlidjcn  fadjen. 
Xoy  anber  ftud  ift,  mit  ber  ftljm  eraufj  brcd^en  unnb  alfo  benennen  für  ber 


1  rutnen  I      üoffer»  II            ■>  „tüte"  fc^It  in  I)  7   ic5Dncr§  1)  S  guttevii  I 

ucrnunfft  I          9  Etappen  CF          12  lok  1)          14  tiefe  I)  L")  ficfe  D  u;  Dcriud)tc  L 

17  inii  bh  f)ci-üt)t  I)           18  arliait  V       jicifigtait  I)           ly  bov  über  I)  '-'u  fieifigfait  D 

21  ficfe  D          22  beriucfjcn  I     Octtangcn  I          24  üctfud)  L  2C.  gfc^maä  F          28  bißcn  F. 

ganzen  DFl            32  abex  ain  mal  1)            -i-i  jolc^en  131  gcic^mod  F  34  miefjcn  D 
30  ftud  I 


380  G'imnc^cüum  noit  bcii  jcljti  '3[u3fä^,ifleu.    1521. 

loclt,  toic  boy  I)cri5  bon  t-\ott  f)clt  Ijunetücnbig.  3)Qy  ift  nit  anbcrf^,  bcnn 
aller  Irdt  fctnbfdjQfft  aiiff  fid)  labcnn  unnb  niel  6otten  nad)  bcm  tob  untib 
creul?  fcnbcii.  3)enn  tücr  gottty  tob  unnb  c^rc  mit  ber  ftt)m  prciljen  totl,  ber 
muf,3  aEer  tüelt  lob  unnb  e()rc  furbamnen  unnb  fogen,  n^ie  alter  ntenfc^en 
lücrd  unnb  hjortt  nid^tg  fet)  mit  aller  cl)re,  bie  fic  boöon  ^aben,  f,]onbern  ^ 
oEet)n  gottiy  tocrcf  unnb  tnortt  fe^  lob  unnb  el)re  Inirbig.  Sif)e,  boy  !an 
benn  bie  trelt  nit  leiben,  ba  muftu  benn  ^er  l)alten,  e^n  te^er,  etjn  öorfurcr, 
ein  gottiy  lefterer  fein,  ber  bu  oorfprid^ft ^  f^o  Hiel  gutter  toerd  unb  gcl)ft= 
lidjS  leben  mit  allem  gotti^^  bienft.  5Da  t)el)[t  man  bic^  bcnn  ftill  fdjmcljgen, 
obber  mac^t  bir  el)n  fcinr.  Unnb  ift  nitt  muglid^,  ha^  fie  e§  Hon  bir  leljben,  lo 
benn  l)f)r  bing  tootten  fie  nnOormorffen  Oon  bir  l)alien,  f^o  ifty  and)  unmug= 
lid),  bay  bu  aufft)orift  unnb  fc^meljgift,  f^onbcrnn  mit  groffer  ftt)m,  toie  bij^cr 
aufjfe^iger,  betenftu  öiel  mel)r  aEel^n  gotti§  lob  unnb  e^re  ^nn  fernen  Inerden 
unb  mortten,  atf-]o  gel)iftu  benn  Iju  fdjeittcrn  unnb  mirft  im  afdjen.  830  feret 
benn  ber  ^abft  l^u  unb  madjt  fernen  .^latenber  groffer  mit  rotter  tinbten,  15 
erl)ebt  fie  |u  l)eiligcn  ^nn  l)l)mel  unnb  tilget  bi(^  auf^  bem  buc^  be§  lebenfj, 
Inirfft  bic^  öier  t^oufent  met)ll  if)enift  ber  l)ettcn,  unb  bift  ein  fatul  gclibt, 
gefd^nittcn  öon  ber  l]ei}ligcn  (il)riftenl)el}t,  bay  bu  hk  t)et)lige  ürdje  nit  t)or= 
ffliatü).  24, 9.  giff teft  mitt  beljuem  ftand  unnb  teinffely  lere.   SlaDon  fagt  (^l)riftuy  yjcat.  i'riiti. 

'^itlCe  tüelt  Inirt  md)  (jaffen  umb  mci)nif;5  nomenfj  luiEenn".    äßarumb  umb  20 
bel)nif3  namenf,',  Uiillen?    Sie  löollen  nod)  mugen  gottiy  namen,   lob  unnb 
el)rc  nit  Ictjben,  htnn  bamit  Inurben  fie  unb  all  ljl)r  bing  ^u  fdjanben,  unnb 
tuerc  allet^n  got  tre^f^c,  gut,  gerecht,  tuarljafftig  unb  ftard,  fo  muften  fie  narren, 
bof^c,  unred^t,  lugncr,  falfd)  unb  untudjtig  fein,    äßer  tuolt  bay  grof,]  unredjt, 
bie  tcuffelifdje  feljerel)  leiben,  bay  man  fjo  oiel  gottiy  bienfty  unb  guttiy  lebeny  25 
folt  umb  gottiy  Wiäm  abetl)un  unb  enbern  aly  nerrifd),  unrci^t,  falfc^,  un= 
tudjtig  bing?   5Ht  alfo,  cy  mnf]  nit  gott,  f,3onbernn  ber  tcuffel  fei)n,  ber  foldjy 
furgibt.    3i{)c,  auff  ber  ftraffen  finb  alle  5propl)eten  ertuurgt  unb  6l)riftuy 
felby.    Xie  toelt  luill  nit  narr  fein  nod)  nnredjt  baben,  f^o  lüilf3  gott  nit 
Hon  r)l)r  leljben  unnb  fc^idt  Im  t]l)r  fel)ne  bottcn  unb  ftrafft  fie  brumb.    -illfo  -w 
muffen  benn  bie  l)eiligen  l)t)r  blutt  brob  öorgiffen.    SDarumb  ift§  elju  grof^ 
bing,  Öott  mitt  freljer  groffer  ftljm  loben  unb  erbeben  für  ber  Inelt. 

9iu  loben  unnb  ()eben  bie  falfd^en  l)el)ligen  unnb  (il)riftmorber  aud)  mitt 
groffer  ftl}m  gott  unnb  felme  merd,  ia  fie  prebigenn  unnb  fd)rcl)cn  mcl)r  Hon 
gott,  benn  bie  limrcn  l)el}ligen,  mic  mir  ild  and)  fe()cn  alle  mindel  Hol  prc=  »^ 
biger,  bie  gott  t)od}  l)eben  unnb  loben,  bay  er  alleljn  ^u  loben  nnb  el)rcn  fe^, 

1  ni(3^t§  anbcr§   I  4   nevbamnicn  Dl''    ticrbamncu  I  7  ücrfiercr  D   »erfurct  1 

8  üevfpnd^ft  I  11  uuücrlüovffcn  1  Ki  bilgct  V  17  jcucft  D  ijfjcneft  F  ijfjcuf^b  I 

glit  IJ  18  üei-gifftift  I  24  tiofe  1       lugucr  I  25  gottiy-  Icdenä  151  2(3  gotö 

tüiUcu  HI        29  Don  jv  nit  1)        :!1  niicffcu  1)     bann  1)     Dcvgiffcn  1     ift  e§  D         33  ßl^rift-- 
nioxber  1  36  loten  unb  tjeOcn  F 

*j  =  renuntiare. 


ßöangelium  uon  bcn  ^cf^n  3(u5fä^igen.    1521.  381 

imnb  furcn  eben  bic  ftt)m  mmb  tüortt,  bic  bic  rechten  prebigcv  jurenn,  lüaiaunb 
gilt  e§  bcnn  iiit  ?  obbcr  \vai  ift  ber  fct)l  bran?  £n  lnDCl)ffcl  fclju  artbeter, 
benn  ba»  fic  mit  bif^cm  auf^f ewigen  Gfirifto  nitt  ^u  fuf]  fallen  nnnb  X)t)m 
bancfcn,   f3onbern  InoKcn,  ha^^  (if)riftn-?  t}f}n  tu  fui]   fattc   imb  bancf  l)f)n. 

ö  Senn  bie  ^ui^en  tt)ettcn  gott  aUe  et)rc,  aber  6i)i-i[tnm  Inolten  fie  nit  lel)ben. 
3llf50  auc^  bt)f3e,  fo  lange  man  t)f)r  bing  taffe  bkiben  nnb  nit  furlrertte, 
l'ct)vet)en  nnnb  loben  fic  faft  Ijoc^,  aber  f]o  man  fie  ani^  Unit  nac^  fold)er 
lere  ridjten  unnb  t)^r  eljgen  gefc^rei)  nbir  fie  feilen,,  ba-3  fie  nic^tv  fein  unb 
alle  t)§r  bing  falfc^  unnb  norr^eit,  ba  ge^t  ha^  lob  nnnb  gefettet)  auf 3,  ba 

10  brid)t  erfur  l)f)r  falfdjiy  Ijerlj,  unnb  mirt  offinbar,  ba^  fie  gott  nur  mit  bem 
munb  unnb  fic^  fclb  mit  bem  l)erten  ct)ren  unb  loben.  Gö  ift  nit  gnug, 
bo§  bu  foft  fet)er  ruffift  unb  fc^rel)ift,  gott  t()n  alle  bing,  unb  unfjcr  bing  fei) 
nic^tö,  bu  muft  auc^  leiben,  ba^i  man  folcf^v  oonii  bir  unb  beinem  Uief]en  fage. 
Xu  fonft  leiben,  ba^  G^riftuv  unnb  bein  feinb  nidjty  fei),   unnb  allif],  ma? 

1-^  er  tl)ut,  furtnorffcn  fei),  unnb  mei)nift,  e§  fet)  recl)t  unnb  moll  tl)an,  benn  fein 
treffen  fei)  nit  auf]  got,  fjonbern  loibber  got.  '^Iber  bu  inilt  nitt  aiid)  mitt 
l)t)m  tiorlDorffen  fein,  bein  bing  foü  gott  felb  unnb  uuDorlttorffen  fein,  Inie 
ift  benn  muglic^,  ba5  bu  foltift  ben  norlnorffen  (5l)riftum  leiben  ?  fd)lneig  benn, 
ha^  bu  l)^m  |u  fuffen  fallen  foltift  unb  bid)  unlnirbig  ad)ten,   ber  bo  mit 

20  i^m  öorlnorffen  mürbe.  Xie  meil  benn  nu  gott  fid)  batt  inu  ben  iiorad)tcn 
menfd)en  (^"l)riftum  öorporgen  unb  ha  Womn  n)il,  barffiftu  bir  nit  furnet)men, 
iljn  anberf3  mo  tju  finben,  benn  mo  Doracf)tung  ift.  ^sa  bu  muft  bal)in  fomen, 
ba-S  bu  fro  Inerbift,  hai  bu  Inirbig  feicft,  norarfjtet  l?u  luerben,  unb  muft  uod) 
tu  fuffen  fallen  unb  bancfen  ber  Dorad)tung,   hk  bei)n  bing  nid)tv  miU  fein 

25  laffen,  auff  hav  nit  inortt,  f^onbern  t^att  fei),  ba*3  bu  fagift,  allein  got  fei) 
|u  loben  unb  Ut)n  menfc^,  unnb  folc^e  lere  an  bir  am  erften  belnei)f]et  merbe, 
unnb  eben  umb  ber  felbigen  lere  lüitlen  fold)l  lei)beft  unnb  bec^  allif.3  bid)  nit 
tüirbig  crteuneft.  '^lf]o  i)ai  6^riftu§  auc^  fol^S  geleret  unnb  a(lel)n  gotti-^ 
namc  erl)ebt,  ift  aud)  am  erften  unnb  mci)ften  ubir  l)l)n  gangen,  ha^  er  gar 

30  ^u  nic^t  ift  morben,  ha-j  l)^m  barl)nn  fei)ner  glcl)c^  Inirtt.  C  ha^^  ift  el)n 
te^d)  grof]  ercmpel,  ha  Diel  öon  tu  fagen  mere.  5lber  itit  fei)  e&  gnug,  hah 
mir  ein  lüenig  fel)en,  lüie  ein  grof]  bing  e§  ift,  mit  ber  tbat  gotti§  lob  bc= 
meif',en  unb  G^rifto,  bem  Dorad^ten  menfd)en,  auc^  Im  fuf]  fallen  auff»  an= 
gefielt,  tnie  bie  5lpofteln  '^Ictu.  D.  fro  luaren,  hav  fie  Inirbig  Ujarenn,  umb ?ip9ic{). 5,41. 

3''  ßl)riftus  namen  mitlen  fc^mac^  tu  let)ben,  baöon  ^fal.  lyri-  öcf^fit  ift,  baS i'i.  72,9. 
bie  fel)nb  C^brifti  fotlcn  hk  erben   letfen   unb  anbetten  hk  fufjftappen  fel)ner 
fuf3,   haz^  ift,   mie  5.  ^aulu»  aud)  fagt,   fid)   rbumen  t)nn  bem  lcl)ben  unbMom.  5,r.. 

2  ni^t  ß       fect  D  fc(  F  (i  fiithjctfft  15  Dcthjirfft  I           9  gc^et  I           14  nic^t  F 

1  •")  ocvlüorffen  I       9et{)on  I'  1 7  üevworff cn  I      unDerworffen  1           1 8  ift§  I      oernjorffcn  I 

i^iueijg  ban  15           19  ba  1  20  nei-roorffcn  I      bann  I)      oerac^tcn  I           21  oerpovgcn  1 

22  tJCVQc^tung  I          2:5  Derac^tct  I           24  oerac^tung  I           20  tt^nt  fclju  I           28  gotte^  15 

no  ncnf)  r.         :54  ^pofUcn  D  :5(;  fiifeftopffcn  D  tüSftapffcn  ''          •''   ficü  I>  T»eil  '''  f'if?  1 


382  ß^önngcüitm  Don  bcn  ^cljn  5lu§jätiigen.    1521. 

creu^,  hai:  ha  begegnet  innb  fold)  lo6  gottiy  unnb  menfc^en  ftrnff  Inillen. 
S^enn  mt)[  G^riftuy  felbS  nlfo  gelitten  ijat,  ift  ha^:^  lel)ben  ^,u  !ü|tlict)  lüovben, 
ba^  fein  nicmanb  tüirbig  ift,  unnb  für  el)n  grof^  gnnbc  an  l;une§men  nnnb 
nn|n6eten  ift. 

.spirauf^  fe!)en  Iniv,  mie  toei)t  cl)n  6()riftü(^  lebenn  ubirtrit  baö  natur=  ^> 
liä)  (eben,  ^unt  erftcn  öorncfjtet  fid^«  felb§.  S^^  anbern  liebet  unb  burftet 
na(^  öorac^tung.  Qmn  britten  ftrafft  nKeÄ,  ba§  nit  norad^t  fe\)n  'miii,  bar  ob 
eö  Vfun  atlif3  nnglucf  fid)  ergibt,  ^wn  uierben  lrirt&  aurf)  üorai^t  unnb  t)or= 
folgt  umb  fold^er  üorac^tung  unb  ftraff  lt)illen.  3iii"  funfftcn  buntft  fid^S 
and)  nit  tuirbig  ^u  (et)bcn  fold)  Dorfolgung.  5hi  fleugt  bie  lüelt  unb  natur  lo 
für  bcm  aller  erftcn  ftucf,  tüenn  folt  fie  bcnn  Iju  bem  legten  lomcn?  6§  ift 
ober  no(^  ein  anber§  baf)inben  unb  grofferS  öon  bem  |u  fufj  fallen  ß^rifto,  ha^ 
bie  priefter  nit  lüiffen  nocf)  lüoUcn,  benn  ey  ift  nitt  eljn  ijglic^cr  glatüb  gnug, 
f,]onbcrnn  Gt^riftu-^  glatüb  muf,]  ha  fe^n,  ber  bcmutigt  rei^t.  ÜDabon  tnoüen 
toir  ^ernac^  ^nn  ber  gct)fttic§en  aufjlegung  fagen.  i'- 

i.'uc.  i7,iG.  Unb  ber  felbigc  tüar  ein  6amaritan. 

äßa§  ift  bem  ßuangetiftcn  nobt  gelnef,]cn  ba§  ^u  fc^reljben  für  anbern 
bingen,  ba§  bif^er  ein  ©amoritan  toere?  £)omit  t^utt  er  unf3  hk  äugen  auff 
unb  iDornct  unf,],  hai-  got  ütüeierlel]  öolcf  t)at,  ha?^  t)^m  bienet.  (Stjnif^,  ba§ 
bcn  namen  unb  fcfjein  f)at  üon  groffem  gciftlidjcn  t)citigen  (eben,  mu(}cn  firf;  20 
auä)  faft  brtinnen,  unb  ift  boc^  nichts  bal)inben,  fie  finb  nit  me()r  benn  ret)ffcnbc 
njolff  unter  fdjaffö  !(cl)bcrn.  5bc^  (jabenn  fie  bie  cf)re  babon,  finb  aurf)  Oon 
i)bcrmau  bafur  ge()a(tcn,  ba^  fie  bie  rcdjtcn  gottiS  biener  fein.  3)arumb  ftcuft 
t)()n  gut,  e^re,  freunbfc^afft  Im  unnb  altiy,  )r>a§  bie  toelt  l^at,  umb  gottt§ 
lüiKcn,  bcnn  man  ad;tct,  ha^j  er  ha  fei),  unb  tücr  fie  anber§  ()e(t,  ber  ift  erger  n 
benn  ein  ()e^bc,  fc^cr  unb  abtruniger  ?c.  2)ie  anberc  finb  on  alten  f(^cin  unb 
immen,  l)a  i^m  tüibberfc^ein,  baS  niemant  Incnigcr  gotiy  bolcl  fet)  benn  fie,  unb 
tur^.lic^,  fie  finb  e^ttel  Samaritan,  mildjg  tnort  bei)  ben  ^^yubcn  }]o  ube(  (autet, 
a(5  men  mann  t)^t  t)cmanb  einen  lurrfen,  ^ii^c"-  .&cl}ben  obber  feiger  fcfjutte. 
Sicnn  bie  ^uben  ()attcn  aÜein  ben  namen,  ha^  fie  gottiy  öotd  tnercn,  gotti?  30 
bienft  unb  got  fetber  bet)  t)()n  aüein  für  allen  (eutten  auff  erbenn.  Unnb 
^ulior  ubir  altenn  tnarcu  fie  bcn  6amarifd)cnn  fct)nb,  bcnn  bie  fclbigcn  lt:)o(ten 
audj  goti§  Holet  neben  ijl)nn  fcinn.  Sarunib  lüar  einn  Samaritan  bclj  l)l)nn, 
al§  bzt)  unh  einn  tiorlcnclneter  (£f)riftcnn.  Unnb  tük  tt)o(  e§  tnar  ift,  ba»  bie 
6amaritanen  nit  rcc()t  glelübtcn,  unnb  bie  ^ni^cn  hai^  rec§t  gefe|  gotti§  Ratten,  3r, 


4  an^u  beten  ABI          5  üBcttrIfft  F          G  ücvad^tct  I      anbcv  H  7  öcxncfjtimti  I 

öevQ^t  I          8  oüfj  B  aüc§  I      öcrod^t  I    »erfolgt  I          9  üetad^tiing  I  bundtct  VA     fic^  1) 

10  Dcvfotgnng  I         11  fti'icif  1           12  »on  bcn  1!      fucü  B   f"e§  I          13  bnnn  1)     gcnitfl  BI 

17  (fnangeüo  1)    öot  D         IS  tuet  B         19  üotrf?  I)         20  tnu^en  1  24  frainbtjdjnfft  1) 

2.j  bajet)  A  bo  jcl)  BI         2<;  nttriinniflcv  1         29  tjmanbt  B     fc^ütbt  D  34  Dcrleuctncter  I 
35  ©antariton  D  ©antaritnticv  F 


©nangeUuin  fon  ben  ^e^n  ^(usjä^igcn.    lo21.  383 

f^o  gefc^üc^Ä  bocf),  tinc  bcr  menfcf)lic^  braucf)  ift,  ha^^  attctn,  bic  fidf;  bes  ^uben- 
tf)umf3  tumeten  unnb  bic  Samaritancn  Doracfjtctcn,  bie  Ireniger  ^uben  unnb 
erger  Samaritan  inarcn,  beim  hk  natürlichen  eamaritan.  -Jhi  aber  got  bie 
tt)ar^eit  liebt  nnnb  bcm  glel)ffen  mit  oll  feinem  rbnm  fct)nb  ift,  !eret  er  eS 

■i  auc^  umb  unnb  nQmpt  bie  3amaritan  anff  unnb  left  bie  ^uben  foren.  5Ilf]o 
gef(^icf)t  benn,  bay  bie  feinn  bolcf  nit  finb,  bie  boc^  ben  namen,  f(^ein  unnb 
e^r  boDon  l)aben,  tüibberumb  bie  fein  bolc!,  bic  ben  namen  unb  fcfjcin  liabcn, 
ha^  fie  fe^er,  abtrünnige  unnb  bec^  teuffclv  cljgen  finb.  5llf5o  gef)et  e-^  l)l3t 
and;:  bie  geiftlidjen,  pfaffen  unnb  muncf;,  nennen  fic^,  tüerben  aud^  ha  für  ge= 

10  galten,  ha5  fie  gottiv  biener  fein,  unnb  niemanbt  C^l)riften  ift,  ber  nit  gleuBt, 
tüie  fie  gteitiben,  fjo  boc^  niemanbt  Incniger  6l)riften  unb  gottiy  void  ift,  benn 
eben  bie  iiä)  unter  tj'^n  alfjo  aufftuerffen  unnb  rf)umen.  äBibberumb  bie  fie 
für  fet.er  f)alten,  ber  fie  auä)  öiel  öorbranb  unb  noriagt  f]abcn,  aU  3o^an= 
ncm  öuf3  unb  feineS  gleljc^en,  hk  muffen  nit  (£t)riften  fein,  f]o  fie  boc^  allein 

1^  bie  rechten  6f)riften  finb.  Sa  ge^t  benn  bi|  Guangelium  mit  getnalt,  ba^ 
nicmanb  roibberfompt,  niemant  got  erliebt  mit  groffer  ftpm,  niemant  feilet 
(ff)rifto  3U  fuffen  auff  fein  angefic§t,  benn  aüdn  hk  5amaritaner,  hk  bor- 
adjten,  bie  borbampten,  hk  öormalcbct)eten ,  bie  ha  !ekr,  abtrünnige,  prrige 
unb  hci  teuffel'5  et)gen  muffen  fein.    £arumb  laft  unf]  nur  f)utcn  für  altem, 

20  bOiS  ha  fc^etjnet,  e»  treuget  getüif3li(^,  unnb  nit  f urtnerff cn ,  toa?  ha  nit 
fd)ei)net,  auff  ha^:>  tüix  nit  anlauffen  unnb  barunbcr  (^t)riftum  unb  got  fur= 
tüerften,  lüie  bie  ^uben  t^etten.   2)aö  tüoUen  auä)  bie  tnort  G^rifti,  ha  er  fagt: 

Xa  anttuortet  ^^efu^  unb  fprac^:   Sinb  l)t)r  nit  ^el^en   reini'iic.ii.u.is. 
luorben?  mo  finb  benn  bie  nenne?    ^^^ft  feiner  erfunbcn,  bcr 
25  bo  Inibberumb  gienge  unb  gebe  got  hie  el)re,   benn  alleijn 

b^f^cr  frembbling? 

S)er  frembbling  tl^nttv,  ber  gibt  bic  cl)re  ©ott  ret)n  unnb  gan^.  C  et)n 
fi-^rcdlic^  erempel  ift  ba-^:  unter  ^e^cn  nur  epner,  unnb  bcr  felb  unter  l)(in 
bcr  gcringftc  unb  nid)tigifte.    äßie  gar  fil)ct  borf)  gott  md)tc^  auff  hat^  ha  grof^, 

30  tt)ct)f3,  get)ftli(^  unb  e^rlic^  ift!  Dtocl)  furdjtcn  fid;  folc^  leut  nit,  f3onbcrn 
öorftoden  unb  borljortten  pnn  pl^rcm  mcfjcn.  2^as  ift  auc^  fc^rccflid),  has 
ber  l)err  f^o  eben  met)f3,  baä  Q^r  tje^^n  finb  ret)n  loorbcn,  hac^  fie  bod)  nit 
meineten,  ba|u  fd^mcigt  er  nitt,  fragt  barnad)  nnnb  fud}t  fic:  '3i^o  finb  bie 
nenne  ?'    C  tüildj  ein  fdjrecfen  tDirtt^  fet)n,  trenn  fic  biffc  frage  bcr  mall  cinf] 

-  fulen  tüerben  unnb  follcn  anttoortten,   tno  fie   liin  gongen  fein,  bn-^  fic  nit 


I   9cicf)ic^§  li  9cic^icf)t-3  1  2  oorarfitcn  15  ticracf)tcn  1  7  ti)xt  1  1 1  fltawbcn  U 

13  eerbranb  I     ocriaftt  1         17  fieifcn  I)     ücvad^tcu  1  18  oerbampten  I     üovmaicbcl)tcn  P. 

oermolebe^ten  I  19  micffcn  l>      tax  Di-'  20  öertncrffcn  1)F  21  Dcvtoerffen  DF 

2?.  anthjort  DI  antttuvtet  T  20  gicnci  I  2s  erjtfjrocftid)  F  2n  iicditiciifte  li      iidjt 

ftot  bofi)  ni(^§  1)      bov  bal  gtoü  Bl  :!1   ocvt)avten  1       eijc^rodflit^  F  '54  0  tnie  et^ 

ic^tocftic^  toürt  e§  fet)n  F       ainft  F  30  futen  I 


384  Göangctium  won  bcit  je^n  5(it§fä^tgen.   1521. 

fabelt  Qott  bie  ef)rc  geben.  S30  itievbcn  fie  bennc  jagen:  '@l),  Ijaüen  \vh  bod^ 
got  getobt  unnb  banrft,  nnnb  nnf5cr  priefter  t)Qben  nn)5  alf^o  geterct!'  ©30 
tüirbt  ficfjy  finben,  obv  ^elffen  tücrb,  boS  man  menfcf^en  lere  gefolgt  nntev 
gottiy  namen  nnnb  gottic'  lere  nmb  gotttS  tüillcn  öortaffcn  f)att.  SÖir  ftnb 
gnngfani  l)nt  Gnangelio  norluavnet,  brnnib  Inirt  fein  cnt)cf}nlbtgnng  tielffen,  •■ 
f^o  toix  unfj  öorfnren  (affenn.  2Sir  tjaben  atte  l)nn  ber  tanff  gelobt,  6f)vifto 
unnb  fet)ner  (ere  ^n  folgen.  5Jieinanbt  ^at  gelobt,  bem  Sapft,  2?ifcf)offen  nnb 
gei|tlicf)en  Ijn  folgen.  00  l)at  6t)i-iftn5  mcnfdjen  lere  bur(^  nnb  buvifj  üor= 
Itjorffen  nnb  borpotten. 

^'§  tvoftet  aber  l)ie  ß'liriftny  fel)ne  arme  Samatttaner,  bie  nmb  fctjnif,]  10 
namenfj  Inillen  mnffen  ha^  leben  tnagcn,  an  Wn  prieftern  nnnb  ^nben  nnb 
ftexcEt  t)t)x  Hoffnung  mit  bem  ui;tet)l  nnb  gerid^t,  bo§  ex  bie  nenne  fobbert  nnb 
urteilet  alö  bie  gotv  biebe,  bie  got  fein  ef)re  fielen,  nnnb  retf)tfertigt  bcn  Sama- 
ritoncn.    3)enn  ey  mac^t  gar  ein  ftarden  mntt  bie  l)offnnng,  has  fie  ine^f], 
^l)r  fad)  toerbe  für  gott  rec^t  bel)alten  nnnb  beftef)cn,  be§  tüibberteilS  fad)  ir. 
tuerbe  t)orbampt  nnb  nit  beftel)cn,  toie  l)od)  fie  and)  auff  erben  nbir  fc^tneben 
nnnb  rc(^t  bel)alten.    X)arnmb  fil)e  ^n,  el)c  er  ben  ©amaritanen  red)tfertigt, 
urteilt  er  bie  nenne,  ha^^  iüir  l)l)e  getnif]  fein  fotten,  nit  e^lcn  no(^  begeren 
ber  rai^e,  fjonbern  fie  ^bm  nur  l)eimftellen  nnb  für  nnf^j  faren,  benn  er  ift 
öon  l}l)m  felb  f,50  forgfeltic^,  ha^  red)t  Iju  fc^nt^en  nnb  nnredjt  reiben,  bo§  er  20 
bay  felb  am  erften  fnrnimpt,  el)e  er  feine  ©amaritanen  belol)net.    2)aljn  braud)t 
er  faft  -öiel  tüort  nbir  biffem  urtel)l,  me^r  benn  ^n  bem  ©amariton,  ha^  ton 
Xjije  fcl)en  follen,  tnie  grof,^  l)l)m  bran  gelegen  ift,  nnb  gar  nid)t5  tiorgeffe  ^l)ry 
unred)ten  nnnb  nnfjerö  red)ten.    ?lnd)  Inavttet  er  nit  f^o  lange,  bay  fie  l)l)m 
üortlagt  Inerben,  f,]onbcrn  fobbert  fie  üon  l)^m  felby,  bay  t)^n  on  ^tneiffel  ber  2r. 
ungletrtbigen  toef^en  ntel)r  nnb  e()e  bctoegt,  benn  ey  nnf,]  trifft  ober  befd)cbiget. 

f..TOoi.32,35.T)at)on  fagt  5^entero.  rj,-pj.  '5)ie  rac^  ift  mel)n,   unnb    id)   luill   öorgclten'. 

9tom.  12, 19. Unb  ^Koma.  i'ij.  'Sieben  brnber,  red)et  end)  nit  fetber,  fjonbern  gibt  rolt)m 
bem  tjorn'. 

iMic.  17, 19.  Hub  er  fprad^  |u  l)l)m:  ftanb  auff,   gang  r)t)n,  bel)n  glatnbe  so 

l)at  bir  get)olffen. 

©il)e  ba,  ift  hiv^  nit  el)n  tnnnberlid)  fpruc^,  ha^j  er  bie  ret)nignug  bem 
glaUiben  gibt?  5Da§  ift  Inibber  bay  urtel)l  ber  priefter,  bie  bcn  nennen  fagtcn, 
^l)r  opffer  unb  gel)orfam  be§  gefe^  ^et  fie  reiniget,  ^ilber  (St)riftny  urteil  be= 
ftett  unb  ubirh)inb,  baS  fie  nit  finb  nmb  ^l)rfg  gong?  luitlen  Ijn  ben  priefternn,  s^- 


1  Öiott  Mafien  1      bcne  B  benn  DFI  :!  fic^  1)      o'ß  c§  1)  4  öerkffen  I       „f)att" 

fc^lt  in  I)        ö  ocrraavnet  I     barum'6  I        G  »erfuren  I     bc  tauff  F        7  In  H        8  tjcrlüovffen  I 

9  bcrpottcn  1  10  „^ie"  fef)tt  in  F  11  ntieficn  1)  12  fovbert  DF  1:3  gotti§  I 

10  öcvbampt  I  20  .^TGcfc^ütjen  1)  22  bem  Snninritanen  I)  23  öerfieffe  I  25  t)ev= 
fingt  I  fovbcvt  DF  2r,  Bctviflt  1  27  ^QtHon  15  2;cntro.  Alil  28  rcc^t  VA 
„curti"  fef)It  in  F       gc6t  I           ■•!4  6cftettet  151 


(füangetium  üon  bcn  jc^n  3luSiä|iigen.   1521.  385 

nitt  umB  t}l)t§  opffer§  tDttlen,  f^onbern  aflctin  umb  nfirs  ctta)D'6cn  tniHen  retin 
tüorben.  S^ariimb,  mic  broben  gefacht  ift,  ber  glalnbc  leibet  feine  löerd  neben 
t)f)ni,  bte  ^§m  bo^u  griffen  folten,  hai^  er  red)ttei-tig  unb  fcltg  toexbt,  benn 
bQ§  mnf]  unnb  tnill  ber  glanbe  nUer  bing  nüetine  tt)iin  itnnb  bic  tnertf  anber? 

5  tüo  ^n  Tbrau(^en,  nemlic^  bem  nef)i[ten  |;u  tjelffen,  mie  l)t)m  6t)riftui?  t)olffen 
f)Qt.  Unnb  büy  lüir§  f)ie  befctjüeffen ,  f,3o  fefien  tnir,  hav  bt^  öuangelinm 
gnugfam  bas  gan^  ß^riftlid)  (eben  untertüeiif^et  nnb  fnrBilbct  mit  nüc  feiinen 
^ufeKen  nnnb  leiben,  benn  bie  titncl)  fielü'btftnrf  finb  ber  glartbe  unb  ticbe. 
3)cr  glaub  empfefit  gutt,  bte  liebe  gibt  gntt.    5)er  glalube  opffert  unf]  gott 

10  ^u  etjgen,  hk  liebe  gibt  unfj  bem  ncbiften  ^u  et)gen.  äßenn  benn  nu  folrf; 
leben  ift  angangen,  f,]o  febt  gott  an  nnnb  beffert  e-^  bnrd)  tiorfndinng  nnb 
anfecfjtung,  ba  burc^  ber  menfcf;  pf^e  mebr  nnb  mel)r  ^u  nimpt  pm  glatPbcn 
unnb  liebe,  bo»  p^m  gott  bnrcf)  epgen  erfarung  fjo  f)er^lic^  lieb  unnb  fuf3 
tüirt,  ha§  er  nichts  mef)r  furchtet.     Xa  tDec^ft  benn  ber  bie  boffnung,  hk  ha 

lä  geiüifj  ift,   haz^  fie  gott  nit  laffen   Inirt.     Saoon  fanct  '^hiuIu-?  fagt  lilio.  ö.stüm. 5,3-5. 
'SäJxr  räumen  unf3  pnn  ber  anfec()tung,  benn  mir  triffen,  ha?^  nnfe^tung  bringt 
gebult,   gebnlt  bringt  belnernng  (hac^  ber  menfc^  erfunben  mirt  recfjtfdjaffen 
pni  grunb  gutt,  glepcf)  Inie  hat^  felnr  bcP:)erbt,  ha^^  hav  golt  recljt  gutt  fei),  bic 
betüerung  bringt  Hoffnung,  bie  Hoffnung  left  nic^t  Im  fdjanben  inerben'.    llnb 

20  hk  brep  ftutf  ^eudjt  er  pmer  an  pnn  feiner  (Jpiftclnn  60I.  i.  '2Öir  bantfeupoi.  1,3-ä. 
gott,  boy  'mix  fiorenn  ton  emrm  glamben,  bcn  ppr  pabt  pnn  ,3^efu  (^'l)rifto, 
unnb  öon  ber  liebe,    hk   p()r  ^abt  tiu  allen  gleP:)bigen,  umb  ber  l^offnung 
tüillen,  bie  eurf)  bel)alten  ift  pm  l)pmel  unb  burdjc^  ©uangelium  eud)  t)orfun= 
bigt'.     Unnb  nod)  fepncr  i.  Ifieff.  i.  '$IlMr  bitten  unb   benclcn  für  ha-:^  mertf  i.i:iKif.i,2.3. 

25  eh)rif3  glaiobenf]  unnb  für  bie  crbept  emr  liebe  unb  für  bie  gebult  clor  poff= 
nung,  hk  ha  ift  unfer  ^er  ^iiu5  6^riftu§  für  gott  unferm  öatter  jc."  äi>ie 
^ubfd)  teplet  er  bie  brep  ftu^,  ba§  ber  glattibe  pm  tnerd,  bie  liebe  pnn  ber 
erbept,  bie  ()offnung  pm  lepben  obber  gebnlt.  %{]]  folt  er  fagen :  C^mr  glamoe 
ift  nit  ein  tratüm  unb  getickt,  f^onbern  el  ift  leben  unnb  tliatt,  unnb  eh)r 

30  liebe  rüget  nitt,  gebt  auc^  nitt  muffig,  tput  niel  bep  bcn  nebiften,  aber  ha?^ 
ge^t  noc^  alle-:'  |u  t)m  guttenn,  ctür  poffnung,  bic  übet  fid}  pm  Icpbcnn  unnb 
gebult,  unnb  hav  alle?  pnn  C^lirifto,  benn  !epn  glalübe  uod)  liebe  noc^  boff= 
nung  ift  auf',er  6t)rifto,  tnie  broben  gefagt  ift.  ?l(f',o  gept  ein  Cs'briftlid)  leben 
pm  gutt  burd)  bav  bof^e  t)pn,  bif]  an  ba?  enbe,  unnb  fudjt  bennod)  nit  radjc, 

35  lef^t  gott  JDalteu,  ridjten  unnb  rechen,  tnec^ft  nur  pmer  mct)r  unnb  mepr  pnn 


2  baroBen  D  4  aüctjn  I  •",  (jc^olffen  DU  8  T)cubtftucf  I      unb  bie  UeBe  D 

10  io{(i^  to6en  P.I         1 1  fafiet  D  fcc^t  F    Dcviuc^iinfl  I  öcviüdöcn  D        in  fieß  D         IS  fetocr  BI 
fieroetbt,  ha^  ciolt  151  19  nic^t§  D  20  ftudt  I       (»piftfen  D,   F  fcl^t  l)intev  „Cfpifteln" 

einen   ^»unft  21  ^oren  I  23  terfiinbiflt  1  24  banfen  (fvt.  "idiSc?.  aU  angefclicfie 

2e§ort  oon  \)  nnb  F,  bte  jeboc^  teibc   „bencfcn"    ^nten  20  chiev  (iebc  l!l  2*;  00t  D 

28  2t(fo  DI     ßwet  BI         29  etöer  BI         :J0  rüroet  DF     miejfig  D  muifig  1         -^l  l)ebet  D 
33  bar  oben  D  ••}4  guten  F      banno(iöt  D  bennod^t  F 

Sut^erg  SBetfe.  Vm.  25 


386  Günngetiimi  non  beii  ;,et)n  tUii^intugen.    1521. 

bem  c^IatDÖen,  lieb  iinnb  f)offnung.  llnb  bie  liebe,  tüitd^  natürlich  bem  oiIah)= 
6enn  folgt,  tei^let  fiel)  ijun  tjlnet)  tcl)l.  ©ie  liebt  got,  ber  l)()v  jjo  üiel  t^ut 
burc^  ß^tiftum  t)tn  glotüben,  unb  liebt  ben  nef)i[ten,  baä  fie  t)§tn  tl)ii,  tüie 
i)l)r  t()nn  ift  öon  c^ott.  üDarumb  cicl)en  nlle  trerrf  einf,^  folc^cn  menfd)en  ttu 
feinem  ne^ifteun  iimb  gotti§  iöillen,  ber  tjiju  geliebt  l)Qt,  iinnb  tl)ut  tein  Ircrcf,  & 
bny  fiotte  ^11  ftel)e,  benn  nur  lieben  unb  loben,  nnnb  ba§  alle»  für  ber  Inelt 
fret)  benennen,  benn  ber  anbernn  toerif  borff  cjott  ni(^t,  nlf^o  ba§  nEer  gotti? 
bienft  ijm  mnnb  fte^t,  Inie  n3ol  ba»  nUi§  and)  got  bienct  l)el)ft,  ba»  ntan  bem 
nel)i|ten  t^utt.  ''<?lber  id)  rebc  i|t  Hon  bem  bienft,  ber  attein  gott  gefd^id^t, 
be§  !e^n  menfi^  mag  tel)l  l)aben:  ber  ift  nnr  lieben  nnnb  loben,  aber  barob  n^ 
muf3  er  fid)  gan^  nnb  gar  bargeben  t)n  alle  tuibbcrmertideljt.  ©ibe,  tt)a§ 
)X)ittu  mel)r  miffen,  mie  bn  folt  el)n  O'ljriftcn  fei)n?  !öcib  glatnb  unb  liebe, 
bleib  barinnen,  fjo  t)aftu  nnb  lanfti»  alle§,  ba§  anber  tüirt  fid)  oUifj  felb§ 
lernen  nnnb  geben.    'Jlmen. 


3?ati  ber  ftfjur  ntib  bcututid* 

3um  erftcn  tt>il  ic^  nit  tin  fagen,  ha^  i^  bif^e  figur  red)t  treffe,  benn 
iä)  i)ab  broben  ^  gefafit,  tüo  man  nitt  anf,^  bem  nctnen  teftament  ber  figurn 
beutung  ücrlid)  finben  !an,  foU  man  fid)  nitt  brauff  baJoen,  benn  ber  ^'of^e 
gel)ft  ift  ein  mel)fter  auff  figur  beulten  anf^er  ber  fc^rifft,  too  er  el)n  feele 
ergretjfft,  ha^  fic  beutet  on  grunb  ber  fd)rifft  nnnb  brauff  bamet,  bie  tan  er  20 
t)t)n  unb  l)er  tnerffen  inie  el)n  murffet,  mild)§  er  nit  tl)nu  mag,  tno  grunb 
ber  fd)rifft  ba  ift,"  obber  alfjo  beultet  loirt,  ha'i  man  nit  brauff  fid)  batnet. 
äßild)er  Dorfurifc^er  beuttung  er  faft  öicl  l)m  ©eiftlidjen  rcd)t  unb  ©c^ul  lerer 
auffbrad)t  l)at.  W)]  ha  fie  ben  ^apft  burd)  bie  ©,5onne,  ben  ,Uet)fer  burd) 
ben  ''JJcou  beulten."  äBo  nn  nitt  flar  fd)rifft  ift  furt)anben,  ift  hk  beuttung  a^ 
bie  bcft  unb  ne()ift,  ba  hk  glel)(^nif]  am  beften  fid)  ret)men.  5llf30  bod),  ba§ 
bie  figur  lcl)plid)  nnnb  bie  beuttung  gel)ftlid)  fei),  mav  merc  e»  f^onft  für  ein 
figur  unb  beuttung,  f,^o  fic  bcl)be  lel)plid)  unb  enf^erlid)  meren^  C^Ueijd)  toie 
bie  tl)un,  hie  hmä)  ben  l)o[)en  priefter  t)m  gefe^  beulten  ben  Stapft,  hie  alle 
beljbe  lel)plid)  nnnb  euf,]erlit^  finb.  30 

Unb  boy  id)§  crauf,')  fag,  yvigur  beuttung  mag  brel)erlel)  \vel)U  gefd)el)en. 
i.^:petr.  3,20.  ^um  erften,  tnenn  bie  fd)rifft  felb»  beultet,  alv  ba  5.  ^petru»  bie  tauff  beultet 

:i  imb  üibti  151         f.  tior  I)         S  ftcl)et  HI     flebienct  F         i:;  fanft  e§  DF         lö  6e= 
behJtung  D  17  barokn  1)     figuv  tcbetutung  D        19  kbetnten  D     gejcfjrifft  1)         2()  bc= 

behjtet  D     flef(ä5rifft  I)  22  gcjd^rift  D     aU  bebemtet  I)  2:3  oerfuriic^er  I     bebetntung  D 

24  ©junne  H  Sunnc  I  25  bebelvtcn  I)     gejcfivifft  D     trnv  fianben  D  norfjanbcn  F     6ebeh)= 

tung  D        26  gieljdjmiB  I>         27  debetrtung  D         29  bebeWten  D  U  \d)  BI     ficrauB  DF 

bebelBtung  D  :52  bebelotet  D       bebewtet  Ü 

■j  «gl.  S.347.       ^Pp:,;..7,    <>  •  U^- 


Göangelium  uon  bcit  ,^ef)u  "Jluc'iiifeigcn.    Iö21.  387 

biirc^  bie  finbjTiit  unnb  %xä)a  ^loc,  iinnb  5.  ^hiuIu>5  hnxäß  ^Kote  mefir,  iinbiGor.10,1.2. 
(it)rifti!ii  fei)n  6veu^  burcf)  bie  ict)(angcu,  ^\oan.  itj.  3olcl;c  beiittung  ^Iriugen  itnb  ^^pf».  3, 14. 
ftnb  artidel  be»  glatuSenS.    S^ie  anber  tft,  ba  bie  fc^rifft  nitt  |el6e§  bcuttet, 
f3onbcvn  ba  einf^  t)g(ic^cn  gleningev  Dorftanb  bie  figiir  cinfuret  unnb  grunbet 

5  umb  t)i)x  glei)cf)mf]  tniUen  auff  ettlic^  flare  fprud).  '^If]  l)ic,  ba  fanct  5lugu=^ 
ftinu§  ben  onf^fali  feeuc^t  auff  hk  f ekret) :  ^  trie  h)ol  nu  f)ie  bie  lci)i-iff t  nit  felB? 
fagt,  ba§  ber  auf,5ia^  feieret)  bebcutte,  unb  fotc^  beuttung  nit  ',tt)ingt  atf^  ein 
artidtel  bec^  glau6en§,  i]o  ift  bocf)  bav  tuov,  bac^  bie  idjrifft  öon  feieret)  ikx- 
iid)  fagt,   banunb  auc^  baffelb   ^tringt  fnr  fic^  fctby  allein,  bie  figur  unb 

10  beuttung  blel)6e,  lüo  fie  tüoUen,  ber  grunb  ftefit  t}()c  feft,  oli  ba*3  gebetnc  nit 
gelte.  '%ii]o  mag  et)n  tiglic^cr  beulten  on  alle  ferlidcit.  Denn  06  fein  beut= 
tung  fehlet,  fjo  fegtet  bod)  bie  fcfjrifft  nit,  bavauff  er  bie  beuttung  ^eud}t. 
2)ie  britte  tneljfge  ift  ein  Bloffe  beuttung  aufj  eijgenem  gntbunrfel,  ba  bie  figur 
allein  ift,  unnb  fonft  nic^tv  banon  in  ber  fc^rifft  ftef}t,  hav  fie  baburcf)  tnoKen 

ir.  beulten.  Sif.^e  bentung  ift  t)rtl)um6  unb  bec'  teuffelg  unb  ^apftc^  et)gen  mit 
ben  fernen.  ^Ilfj  tuen  fie  burc^  5(aron  ben  ^apft  beulten,  f3o  bie  f (grifft  hoü) 
an  !et)nem  ort  Dom  5?apft  ober  5?apftum  fagt  einen  bncfjftoben.  äBenn  fie 
aber  3UDor  einen  fpruc^  Dom  5:Bapftum  f)etten  unb  alf]  bcnn  bie  figur  -^laron 
brauff  tiogen,  toere  c§  ju  leiben,  tüie  tüol  bennocf)  fol(^  figur  unb  beuttung 

20  nit  'jtounge,  f]o  ^irunge  bocf)  ber  fprucf),  barouff  fie  bcuttetcn.  ^tem,  tnen  fie 
t)ie  beulten  Qm  ßuangelio,  ha?-  bie  beic^t  fei)  hav  t?el]gcn  ber  auf,]fe^igcn  für 
ben  prieftern,  ift  ein  blofs,  nadet,  felb  erbac^t  bcutteu.  2i>enn  fie  aBer  einen 
tloren  fprucf  furetcn,  ber  Don  ber  beic^t  on  alle  figur  fagte,  unnb  alc-  benn 
bie  figur  brauff  fureten,  f3o  feltmugen  fie  un^  irol,  nit  umb  ber  figur  obber 

2-.  beuttung  toillen,   f3onbern  umb  bec^  fpruc^>^  miüen,   ben  fie  ber  figur  unb 
beuttung  3um  grunb  legten.    Xie  anber  beuttung  mag  mandjerlel)  gefcl)e^en, 
unnb  mie  ^au(u§  fagt,  etlic^  Baincn  ftro,  etlicf)  l)o(t„  ettlicf)  l)etri  auff  biffenni.LüM.3,12. 
grunb,  etlid)  aber  golt,  filber  unb  ebbet  geftei)ne.    ^^Itf30  ad)t  id),  ba-3  al(e§, 
tDos  ^Jlofeä  Dom  auf3fa|  f(f)reibt  Sebit.  yiij.,  muge  gar  fe^n  Ijogen  merben  auff  3.  otoj.  13. 

3<>  bie  ßpiftel  ^^auli  60I.  ij.,  ba  er  met)fterli(f)  ben  el)gen  bundcl  unnb  menfc^eneoi.a.s.istf. 


1  bie  finbtfiufe  ('  ia^  SinbtftuB  l>  ben  jijubtfluB  i'  bie  jijnbfluB  F  bie  finbfUtfe  II  mov  D 
2  jd^tange  I  bcbetotung  I)  3  \dH  l  fecbelotet  D  4  gtautnger  D  gläubigen  F  5  gleich* 
mife  D     etliche  DI     m%o  B  ?((fo  I  G  »bie"  cor  „feieret)"  fe{)tt  in  F     nic^t  P.  7  fold^c 

Beberttung  D  S  toax  BDI      gcf^tifft  D  9  fagct  BI      iei6ft  BI  10  fcebchjtung  D 

5tet)ben  F    nt^t  B       llt)^ü(]^erB    beboutcn  D    an  BI    geferligfait  F    ob  jd^on  feine  bcbcnjtnng  D 
12   fetet   BDFl       feiet   BDFI       geft^tifft   D       nic^t   B       bcbewtung  D  1:1  bcberctiing  D 

gut  bundfen  F  14  fünft  BI  lö  bcbewtcn  D      bebewtung  D      l)rt()um  I      bc§  Stopft  D 

10  3Ufje  A  ^(fjo  BI  ?tl§  D     beberoten  D         19  ßogen  1     bannoc^  D     beberotung  D         20  nic^t  B 
jroünge  I     3roiinge  I     bcrotcn  B  beutten  I   beberoten  D  21  bebcrotcn  D     uov  D         22  ev= 

bac^ti  beberoten  D  23  furtenn  BI       on  BI  24  barouff  BI       futten  BI       jroingen  D 

nic^t  B       abbev  B  2')  beberotung  D  2tJ  beberotung  D  27  S.  5l>aulu§  F      fagct  B 

29  muge  I      gebogen  BI  30  bunien  F 

»)  $8gl.  oben  S.  :349. 

25* 


388  (fDangctium  uon  bm  ,',c()u  ?lii§jnl}igcn.    1521. 

(ere  6ei(f)i-et)6t.  '^Ibn  bod)  c\Ietr)6t  ic^  fotc^er  bentturtg  gar  ni(^t§,  tDcnn  idf)  nitt 
fnnct  5^^aulii§  Uaxem  teil  IjuOor  glelnbt.  '-)ni.5o,  inenn  mir  tjemanb  jagt,  hai 
^JJbies  bebeutte  janct  ^Paulum,  borumb  folt  \^  S.  ^Paulum  fiir  eignen  lerer 
iinb  ^i(pofte(  (galten:  bie  bebcuttung  Inolt  icf)  nitt  furtDerff cn ,  ober  umb  Xfyx 
tüillen  gtelübt  id}  t)^r  nit,  bcnn  iä)  trctjf^  nit,  ob  fic  red)t  ober  uuredjt  fet),  & 
fonbern  ic^  tüet))^  ein  anbern  grunb  ber  fd^rifft,  bie  mir  Sanct  ^Paiilum  Her- 
lid)  ^et)gt  et)nen  f)et)(igcn  ^^poftel,  umb  mild)?  tüiffen  ic^  bie  fclbigc  beiittiing 
Quff  nel)me.  3t(fo  ifty  gehjif,],  ba§  bie  aui^fcliigen  bcbeiitten  nit  Icljplic^c, 
euf.^erlid^e,  fonbern  Oorporgene  menji^cn,  nnb  alfo  tiorporgen,  boö  nit  fei)  öon 
ber  natürlichen  Dorporgenl)el)t  gcfagt,  tnie  bie  fcel  l)m  letjbe  öorporgen  ift,  i" 
fjonbern  t}m  gel)ft.  Daö  ift,  bu  muft  bir  l'tüo  tüelt  bcncfen.  C^ljnc  bife  lel)p- 
lid)e,  ba  bie  3,]onne  leuc^t  nnb  cl)ner  ben  anbern  anfil)ct  norf)  bem  let)be.  ^ic 
anber  gel)ftlid),  ha  (^l)riftu§  burd)  ba§  ßnangclium  leuc^t,  nnb  el)ner  ben  anbern 
anfibet,  nit  nad^  ber  feien  natnr,  bamit  bie  H-^t)ilofobt)i  nmbgel)en,  fjonbern 
nad)  feinem  glauben,  bnncfcl,  tniüen,  i}ex\}  unb  mntt,  mild)§  alle?  burd)§  i-- 
C^uangelium  er(eud)t  unb  crfant  tnirt,  tuenn  man  fet)n  tnort  auf,]  l)^m  ^oret. 
£)enn  haz-'  (5^uangelium  lcud)t  unb  fagt  cl)nem  l)berman,  \vav  ber  anber  l)m 
bergen  Ijatt  get)ftlid),  ha^^'  ift,  nitt  hü'^  er  toiffe,  Inav  er  tl)un  tnil,  fonbern 
ob§  rec^t  ober  unred)t  fei)  für  gott.  S)ie  figur  gel)ort  l)nn  bie  Icbplid),  hii 
beuttung  t)"n  gci)ftlid)  tnelt.  20 

'5,]o  ift  auf,]fat!  el)n  gcprcd)  ber  fcclen  für  got  unb  l)m  get)ft,  nit  aber 
el)n  iglid)er  gepred),  Inie  bie  blinben  figuriften  beulten,  ha^^-  tv  alte  funb  be=- 
beulte,  bie  man  beid)ten  fol.  Xk  l)eiligen  öetcr,  fonberlid)  ■)luguftinu':5,  fagen, 
ey  fei)  falfd)e  lere  unb  feieret),  unb  Inic  tüol  fie  t'et)ne  fd)rifft  bar  auff  füren, 
f,p  folgen  fie  bod)  nitt  übel  ben  glcid)niffen  uub  treffen  lool  l)l)nl}u.  S)arumb  25 
moUen  tnir  aud)  auff  ber  felbigen  hau  blel)ben,  bod)  nit,  alfj  muft?  et)n 
artirfel  be?  glauben^  fel)n,  fo  ^u  bolten,  benn  id)  tpil  niemant  tni  gteuben 
rabten ,  id)  tuif,]  benn ,  marauff  id)  l)l)u  baUie.  6v  gilt  feelen  unb  emigv 
leben,  menn  mau  Dom  glauben  prebigt,  barumb  tuil  id^  mic^  unb  tjberman 
mit  mir  getnif,]  fe|eu,  hc\v  mir  Inibber  alle  liell  pforten,  aiiä)  für  got  befteben  30 
mugen  burd)  fein  mort,  barauff  allein  ^u  baUien  ift,  unb  auff  t'el)nif3  C^ngel^, 
fcbtr)et)g  benn  auff  ber  .s>l)l igen  tnortt.  Unb  fage  tr)el)tter:  ^d^  tDoIt,  ba§  fold^ 
bing  nitt  'figurn'  biff,5cn,  aber  cv  ift  Iju  tieff  eingeriffen  unb  gelnonbeit  h»or= 
ben,  ha%>  id)C'  aud)  muf,]  alfo  btiffen.  S)ie  fd)rifft  nennet  e?  nit  figurn,  fon= 
bern  UlÜegoriam,  umbram,   faciem,  unb  bie  beuttung  '!))h)fteria ,  abfconbita,  35 


1  g(au6t  ift  F     ticbchstunci  I)     iiic^t  li          2  faflct  HI  4  tiic^t  H      öovlticvffen  BI 

t]ren  Hl        r.  ttidit  H    nid)t  V,    abbev  H        C  „<Band"  fcf)(t  in  U        7  ^e^get  BI    todä)^  HI 

luelcfier  I)       bebelotung    D            s   nic^t   H            9  nicfjt  H  12  mad)  HI             14  ni(i)t  H 

\'>  \oilä)^  BI           16  lioret  I           17  bnnn  1)          is  nicf)t  i'.  19  nbcr  H     Dor  D     gctiovt  I 

20    bebetBtimg  D     inn    bie  galjftüd)  I)         21  bor  JJ     tiic^t  H  22   i^(ic^er  HI      fiebetoten   D 

24  fe^er^  B     bar  aufffurcn  A          25  nic^t  H      gletjii^nuffen  D  28  tceife  HI     wor  auff  BI 

eroigeS  BI         31  feine§  BI         33  niifit  B    ftguxcn  BI         34  figuren  BI  35  fcebehJtung  D 


ÖDangcIium  Don  beti  ^efjit  Slu^fdfetgen.    1521.  389 

fecreta.    Sie  fiaBcui^  fiQurn  nennet  an)]  bcm  fprncf)  ^^auli  i.  Gorin.  r.,  ha  er  i.^sor.  10,11. 
fagt:  'Solcf)  alie-j   ift  if)n  getcf;ct)en  in  fignrn'.     ^^Iber  fand  ^^^aului:  an  bem 
ort  rebct  nit  öon  figurn,  fonbern  öon  cjcmpeln,  nnb  fpiicfjt,  hjir  foUen  nn-? 
furrfitcn,  hai  nnc>  nit  ancfj  fo  gefjc,  bcnn  [ic  finb  uni3  fignr  nnb  ercmpel  ge- 

5  tocf^en.     Unb  S.  !:t?etiuy  ij.  ^4^ct.  ij.  nennet  baiiclO  'erempel',  nnb  5. -^.^anluöi.'.'isctt.^.e- 
aud)  an  biel  oittern  '^oimam'.    65  ift  fc^utb  bcö  latinifcfjen  inteiprctiy,  ber  «öm.  5,  u 
'2ipo5'^  i^t  fignr,  i|t  crempel  tranfferirt  ^at,  baran  fie  ftrf)  geftoffcn  nnb 
figurn  branf^  gemarfjt. 

'Äe^rc^'  fot  f)ie  nit  aEein  hai  ()eiffen,  ba^  nnfer  Dolcf  ^|t  k^xct)  Ijeljffet, 

11t  bic  auc^  macfjcn  ^u  fc|re^,  toah  fie   nur  tüoEen,  fonbern  iüoä  bic  fc^rifft 

.^erefim  nennet,  tük  5.  ^^oulno  2it.  o.  Icret:  'Sen  .Sjereticnm  foltn  mel)bcn,  jus,  10.11. 
nacf)  bcm  er  ^h)ei)  nuitl  üormanet  ift,  foUt  gen)i§  fein,  hau  eijn  foldjcr  nor- 
feret  ift  unb  funbigt  unb  I)ott  fc§on  fet)n  urte^r.    5)a§  trorttlin  -öcrefis  fonipt 
auf,]  iQried)if(f)er  fprad)  'öcrein',-  ha6  ()el}ft  ertnclen,  erlef]en  unb  anf^f^onbcvn. 

15  Xot)er  Ijeijft  .Sjerefi-:  el)n  f^onber,  crtDcIete,  fetb  crbadjte,  eigene  lere  unb  lueljf.'^c 
^u  leben  unb  gletoben  auf^er  ber  gcmeijuen  treljf^e,  ha§  man  i^t  fecten,  ftenb 
unb  orben  fiepffit.    'i[ii]o  nennetcn  hie  ;jnben  bic  6r)riften  ein  .'ocrefin  obber 
fecten  ber  5cafarener  5(ct.  rriiij.    3I6er  5|^aului:  luolt  fie  nit  alfo  nennen,  f,5on=  apgic^.  24. 5. 
bern  einen  toeg,   nnh  fprac^:  '3c§  iüanbel  nad)  bem  lücge,  hcn  fie  .Spaercfin5iv9icö.24,u. 

20  obber  Secten  I)ei)ffen\  Xa  f)er  ift5  fommcn  in  ber  (i[)riften[)cit,  has  alle  bie 
.^acretici  I)cl)ffen,  bic  auf^  ber  etjnideit  unb  gcmcijncr  tuetjf^c  bcy  I5f)riftlic^en 
glauben»  unnb  toef^cn»  trettcn  unb  ein  i^onbere  epgen  toeljf.^c,  gtouben  unb 
toeg  für  fic^  ernjclcn,  ha^i  hk  ^tucl^  ttiortle  6at[]olicue  unb  öacreticnc'  Ujibber- 
nöuber  ftreljttenn.    6atf)olicU'3  l)el)ft,  ber  mitt  bem  f)nuffen  ift  unb  einljellig 

25  mit  ber  ganzen  famlung  ftt)mmet  i)m  glauben  unb  get)ft,  gleidj  mie  2.  Lantus 

fagt  Gpt)e.  iiij. 'C^in  tauff,  ein  glaube,  ein  f)err,  ein  geift  Jc."    '^Ibcr  .^Qercticuä,Grf).  4, 4.0. 
ber  an  epgen  tüepi3  unb  partet)  erbendt.    Xarumb  f)cift  .'paercticuö  eijgcntlic^ 
el)n  etjgenfljnnigcn  in  gütlichen  fadjcn,  cl)nen  f.^onberling,   ber  etmaö  beffers 
toe^f^  unb  l)f)m  fetb  ertuelet  ein  tocg  ,3um  ^t)mel,  ben  ber  gemein  ß^riften  man 

30  nit  gef)t,  milc^y  lafter  bic  legten  boctoreö  nennen  fingularitatcm,  tapitofi- 
tatem  ic,  fjonbcrlidcit  unb  eljgenmitlidcit.  '^luf,]  bcm  ifty  ttar,  ha^j  ber  '^luf,^- 
fol,  ber  ha  feieret)  bebeuten  fol,  bebeutet  nid^tö  anberis,  bcnn  ben  cl)gcn  fljnn, 
ben  gut  bundel,  bie  gutte  meljnnng,  ber  fid)  fetb  auf,ife|t  üon  ber  gemeine  in 

1  genent  BI  gcneiiuet  DF       bo  131  4  forc^tcii  F       alßo  HI       feint  HI       figuiii  F 

5  5JJaul  B  (j  latljciuiid^eii  Hl  7  J^poö  I  8  bar  otüß  B  baiauö  I  ü  te^erct)  BI 

10  tc^erct)  BI       „nur"    fe^tt   in   D       gejc^riftt  P  II   jaUu  B  foü  bu  l  l'J  faltu  B 

joltu  l  V-i  roortretrt  BI       lumpt  BI  14  herein  I  \b  ielbft  BI  Ki  oufe  BDI 

l7l)c^ijetBl  .t^crefim  BI  ober  B  1 8  5iajarencr  D  Slctuum  U  19  wanber  D  .^aerefim  B 
.^etefim  I  -»»  aber  B  21  .^cretici  1  22  at)gnc  I)  2-}  Wege  BI       loorttcin  BI 

.^ereticus  I     mibbcrcinanber  BI         2->  oerjamlung  I»     fanctuö  BI  2i>  fagct  Hl     .^icrcticuy  I 

27  §erettcuö  I  2y  gotUic^cn  1  29  ietbft  BI  -JU  loelc^ä  BI  31  ift  BDI  :i2  bo  BI 
33  bunden  F       jelbft  BI 

')  tvnog.  -)  (ägeJv. 


390  ßDaiigeUum  öon  bcn  ,^cf)n  Sluöjä^iflen.    1521. 

5.2«oi.i2, 8.  bcn  bingen,  bie  bic  fcck  unb  got  Bclaiis^cn.     'Daooti  ^Ftoicy  fac^t  X>eutci"0.  rij. 

'I'it  folt  nit  t()un,  tüao  hid)  rccfjt  buurft',  iiiib  i|"t  fein  lafter  fo  ftrody  bcm 

rcdjtcn  tüege  uiib  glauben  entgegen,  baö  bic  '^Ipoftct  ^ctiuö  unnb  5paulu>3  öiel 

forgc  bafur  gel)a6t  f)n6cn,  unb  bic  mutter  gotti^  nennet  bcn  felBen  fdjlangcn 

s;iK.  i,5i.füpff  'Wcmi^  covbiy  fui\  bcn  bunctct  l)l)rf;)  I)erljcn.     Unb  bcr  beutfcf;c  namc    s 

'-Jluf^fa^'  (auttet  ,5umal  feljn  brauff,  boy  fotcf;  Icut  aufjfc^ig  öon  bem  linuffcn 
zn.  3,  lu.  unb  auf5  ber  gemein  gcfelU  n}crben.  X'lnctj  fanct  -ißQuluy  tüort,  ba  er  jagt  ^u 
lito,  er  foUc  einen  folcfjcn  mcljbcn,  luic  tuol  fie  l)t;t  Dorprennct  iucrben,  bic 
tlcljncn  fe^ei;  öon  bcn  groffen,  obber  baö  id.)']]  ba]]  fage,  bic  (^t)iiftcn  öon  bcn 
te^crn.  2)cnn  Quf3  bif^em  öoigefagtcn  ift  leidjtlid)  ^uöorftcljen,  lüo  t)^  tc|cr  lo 
fein,  nemtid),  ha  ber  gutbunc!cl,  ber  rerfjt  aui^falj,  auf^cr  unnb  über  bcn  gc= 
mci)nen  (i^riftlid^cn  glauben  fonbcrc  fccten,  orben,  tücl}),]  unb  löcge,  fruni  ^u. 
fein  unb  fctig  ^u  tücrbcn,  auff richtet  unb  partel)en  aufj  bcr  gcmel)ne  fc^t,  aly 
bic  ctö3a§  beffciy  finbcn  njotlcn,  ha^  gleid)  ber  gemein  6f)riften  man  gegen 
i)l)n  ftincft  unb  nicf;ty  gilt.  Xarumb  finb  ijl^t  unter  bcn  ftifftcnn,  ttoftern,  i' 
I)ol)cn  fc^ulen  unb  ganljcm  gciftlicf^cn  ftanb  tcinc  teuere,  fjonbcrn  cljttct  tcljcr 
morbcr  für  groffer  liebe  gottio,  gleid)  aly  tuenig,  alf.j  unter  bcn  rabcn  fdjUJortic 
fogel  unb  unter  bcn  'JJioren  fdjnjorljc  Icut  finb.  Denn  gleidj  h)ie  unter  bcn 
auf,3fe^igcn  ift  nicmant  auf^fel^ig,  alfo  ift  aud)  unter  bifen  teljcrn  nicmant 
fc|er,  unb  fel)en  nit,  boö  tjarte  öold,  ha5  gar  faft  f,]o  öicl  löcge,  fccten,  par-  -^o 
tcljcn  unter  l)l)n  finb,  alö  fopff  unb  Ijtjrn,  hai:  el)ttct  gutbuncfel  i)l)r  mcljftcr 
ift,  bcr  gifftigc  auf.jfalj,  unb  lj()r  teincr  bcn  gcmcljucn  Ineg  (^l)riftlid)-5  glauben» 
gel)ct,  fonbern  ein  i}glid)er  einen  ci^gen  tücg  gen  l)l)mcl  mat^t,  has  man  tüol 
fit)ct,  tüic  alle  fcljcrel),  hk  l)l)c  getoefen  finb,  l)lit  ^ufammen  gcffoffen  in  eine 
grunbfuppen  fommen  unb  bic  tuclt  mit  einer  fljubflnt  lautters  auf^fati-j  erfeufft  25 
Ijabcn,  unter  be»  (^nbi^rift^  rcgimcnt,  Iric  haä  öorfunbigt  ift.  Xeunoc^  gcljcn 
bife  auf,3fel3igen  nit  ju  bcn  prieftern  unb  bcidjten  bicf,5e  funb  nit.  ^s^,  C5 
muf3  djttcl  Ijeitidcit  fein,  unb  lucr  anbers  fagt,  ber  felb  muf^  tc|er  fein. 

9tu  ift  ha5  bcfdjloffcn  burd)  bie  fdjrifft,   ba^  !e^nn  h)cg  fct)  |u  bem 

l)^mct,  bcnn  ber  eljnige,  ber  glalöbe.    Xal)cr  5.  ^^Viuluy  beö  glaulienä  lere  bie  30 

in.  1,  y.  gcfunbe  lere  nennet  lit.  i.  et  ij.  unb  befielet ,  bay  man  ijm  glauben  gefunb 

"  ■'■  fein  fol,  bamit  er  auff  ben  auf,3falj  Ijcljgt,  ha5  alle,  hk  burd)  lücrd  toottcn 

frnm  unb  feiig  lucrben,    finb   gctüif.jlid)   bif^e   ungefunbcn  unb  auf^fc^igcn. 


1  Sie  GrI.  2(u§g.  6c3cic^nct  irvig  baö  jlucitc  „bic"  al'j  einen  Sufafe  Don  D         2  iiid^t  H 
bcn  rechten  ttjcg  V  ■■',  cntfcgcn  15  cngcgcn  F  4  gottcö  B  b  tirejj  131      Scütfci^  I) 

i;  Icut  I  7  fagct  15         9  aber  15  14  fegen  L5         l-j  fcinb  15     Iloftern  I  Iß  faine 

Icljcvcl)  F     Ic^ev,  moibei- ))  Ictjcv,  ntoibci;  I"         17  morbei- 1     gottcS  B     i-üppen  F        18  ^Dioren  F 
Icut  I     fcinb  15  20  nicf)t  B     lücg  F  21   unb  crjn  i'ijnb  F     fcinb  BI       gut  buncten  F 

24  fcinbt  BI      l)c^t  gnügfam  gcfloficn  1)  2ö  einer  iijnbtflus  BI   ainer  finbtfluB  CD  oincm 

ftjnbflu^  F  üt}ncr  fintflufä  (i       crtrendt  1)  ertrengt  F  26  toorlunbiget  BI  27  nid^t  B 

nic^t  B  28  fclfiig  D       ain  Ic^cr  DF  29  „ba§"  fel)tt  in  D      jum  l^tjmel  D  ;J1  U= 

fildjt  1)  3:J  fetjnb  BI 


GDongelium  Don  ben  3et)tt  ^lueja^igen.    1521.  391 

Xaiumb  ttioUen  löir  nu  ct(icf)  glcidjuif^  hc^^i  aui^fat;»  unb  be-^  ctigen  buncfcU^ 
gegen  anbei  t]altcn. 

3um  elften  njait  hcn  piieftem  non  fcijnei  fiancfl)eit  befoU)n,  bcnn  QÜein 
bom  auf^tati,  hamit  gnngfam  bebenttct  ift,  hau  bei  anf^fa^  bcbcutte  ein  folcf) 
5  untngent,  bic  tüibbci  bic  ledjten  (cic  unb  gottic^  tuoitt  ift.  Xenn  gottiä  ttjoit 
ift  boö  el)nigc  ampt  bei  piieftei.  ^3hi  ift  bei)  allen  offenbar,  ba^  bor  glaube 
nnb  gottic'  woit  feinen  feijnb  (mt,  bcnn  bilden  eljnigcn  gut  buncEct,  bie  anbein 
funbe  nllefampt,  ob  fic  loot  fallen  i)ni  glatoben,  laffen  fic  bcnnodj  bleiben  hcn 
glauben  unb  gottiä  tt)ort,  ba^j  bei  menfd),  ob  er  fd)on  funbigt,  bennod)  lool 

10  h3el)f3,  toie  unb  loa»  ei  gten^ben  foUc,  e^  geoiidjt  i)f)m  nui  an  bei  mac^t. 
5tbci  bif^c  untngent  tjuttet  fid)  fui  folc^cn  funben  unb  forteibet  ben  glauben, 
bamit  ba^  fie  l)l)n  faien  Icft  unb  l)l)icn  ctjgen  ineg  fui  nl)mpt.  Xenn  e?  mag 
bei  glaube  teincn  neben  tocg  bei)  fid)  leijben,  el)nei  muf^  unteigebn,  bet)be 
mugen  fte  nit  bleiben.    Xaiumb  tüie  ben  alten  piieftem  allein  oon  bem  auf,^= 

15  fa^  gepotten  n^ai,  alfo  ift  alli'3  bcfelljcn  bei  XHpoftel,  ba-ö  man  auff  bic  merct- 
leie  unb  menfc^en  leic  ac^t  ^abcn  fol:  ba  Collen  fie  fcl)led)t^  nic^t^  neben 
bem  glauben  laffen  auffiid)tcn.  ^^Ibei  bic  anbcm  funbe  unb  gcpicc^cn  bcfclf)n 
fie  |u  bulben  unb  |u  tiagcn,  benn  hk  ooitcibcn  luibbci  Icie  nod)  glauben. 
2llfo  ba^  gar  ein  giof^  untcifc^el)b  ift  unter  Icicn  unb  leben,   unter  glcuben 

■M  unb  toirrfcn,  bcnn  aud)  uni^cr  papiften  ,V)cicfim  nnb  pcctatum  n)cl]t  f^onbcrn 
unb  nennen  c^nf]  erioiem  in  fibe,  ba-j  anbei  in  moiibui?,  obei  ci)nf]  tontia 
fibem,  baä  anber  contra  more»,  on  ba»  fic  fibem  unb  contra  ftbem  macl)cn, 
hjoö  fic  bundt. 

^um  anbcm  ift  bcr  auf^fo^  ein  fud)tige,  antlcbigc  plage,     'illfo  ift  bei 

25  fecten  bing  auc^,  e»  gleiffct  fepn  l)m  anfel)en,  biumb  fiifft  cä  lci)c^tlic^  umb 
fic^,  ftntcmal  bei  mcnfd)  natuilid)  geneigt  ift,  auff  fic^  fclb  unb  feine  toerd 
^u  bamcn,  unb  fei)n  bunrfcl  i)l)m  natürlich  gefellet.  Xci  Ijalbcn  Xüo  nit 
ülcpfftg  aufffel)cn  ift,  toie  5.  5paulu3  tl)ct,  ift  leic^tlic^  ein  gan^  oold  ooi- 
furet,  irie  oor  ^ci)ten  bk  falft^en  propf)eten  l)m  oold  ^Üfli^i  tl)cttcn.    5lbci  i|t 

3"  unter  bc-^  ^apft?  unb  gcpftlic^en  rcgimcnt  oorfuret  niemant,  baiumb  bai 
niemant  mel)i  i)ni  ledjtcn  n^cgc  gel)t. 

3um  biittcn,  bei  auf3fa^  ift  c^n  eluigc  plage,  bic  nitt  toot  .^u  {)eilcn  ift. 
Xic  meinet  -3.  ^^aulu-i,  ba  er  fagt  ^nXito:  'Xcn  el)gcnfpnnigcn  foltu  mcibcn,  itt. 3,10.11. 
nad)  ^too  üomianung,  unb  geloifj  fein,  ba^  er  oorfciet  fcij,  unnb  ici)n  uitcl)l 


1  gteid^uuB  D  bundcn^  F  J  tegcnanbct  B  ainanber  1)F  o  Dcfolen  Bl  4  ^t^ 
nugfjam  BI  :>  gotte»  B  gotteö  B  (3  offinbar  1  7  gotteö  B  buudeu  F  8  bennod^t  P 
9  gottcs  B       fuubigct  BI       beuuoc^t  Ü  10  {oU  D  11   joUic^eu  D  13  bei)  jm  n 

beq  im  F       uutcrgeljeu  Bl  1-i  mügen  I      ffit  I       nic^t  B      aUetjuc  Bl  lö  qücI  BI 

IG  menjc^cn  adjt   D  17  bc^  AF    bcii   B  bem  DI       bcfeljtcn   BI  19   uiib  glauben  D 

21  abbet  B         22  an  baö  BI         24  anflebligc  C  ain  ftebigc  1)  antlcbenbc  G         2<i  icintemat  BI 
f^ntemaU  C  ie^temot  DK  ieijtmale  F  feitemal  G  27  gefeit  BI  28  .2."  fel)lt  in  D 

30  5pabftB     geifttic^t  tcgimcn  C        :Jlgc^etBI        33  $aut  Bl     foltu  B        34  amotjen  D     urtcl  B 


392  ©öangelium  Don  bcit  ,')Ct)n  Sluöjä^igen.    1521. 

tft  fd)ou  ubir  i()u  gaugcir.    .soic  mit  f)at  er  ba-^  öcfelj  ''JJtüfi  aiiü  flcicflt,  ber 

3.2r(of.i3,5.G.  l'eöi.  i-iij.  flcpot,   mau  folt  bcn  aui^fd^igcu  ijiuel)  mal  bcfcljcii  uiib  cljit  tl)uu, 

unb  barnadj  ü6f5onbcrn.  3)a§  3tt)cl)  mal  befcl)cn  unb  etjn  tl)un  nennet  y.  ^^aulu'3 

')lucl)  mal  normanen  unb  barnad;  mcljbcu.   Xenn  gctüif,]lid),  luo  nitt  ein  uoi- 

[tocttcr  buuctel  ift,   bcr   Icft  i)l)m  fagcu  im  crften   ober  anbcr  mal.     S^Go  er    5 

aber  öorftodEt  ift,  ha5  man  ha  taufent  iar  üovmanet,  f^o  I)ilfft  cc^  nit.    3)cnn 

er  lüill  nitt  allein  nit  l)oveu,  fonbern  fetjt  fid)  ^nm  mibberftreit  feinif^  Ijuüor^ 

1. 5oD. b,  16.  fedjten  unb  bcn  glauben  Im  üorftoreu.    Xife  funb  tjeljft  janct  ^oanncy  'funb 

2rcauf).i2,a2.  iju  ben  tob\  für  lüilcfje  nl}manbt  Bitten  fol.    Unb  6I)riftuä  nennet  fie  ein 

innh  1)11  hm  ()eiligen  gel)ft,  bie  miber  l)ie  md)  bort  üorgeben  Ujirt.     Xarumb  10 
fpridjt  audj  3. '^^auluij,  ba^  gemifj  fei),  ein  folc^cr  fei)  enblirfi  norteret,  unb 
fel)n  urtel)l  ift  fd)on  ubir  l)l)n  gangen,  ha^  er  funbigc. 

Divj  üierbe:  hk  aufjfeljigen  fetjt  man  auf^  bcr  gemeine,  ha§>  ift,  mie 
gefagt  ift,  bay  hk  leut,  bie  ha  fonberlinge  cl)genfl)nnige  fiub,  gel)cn  l)l)r  ci)gcun 
3.3r(Pf.i3,45.ftraf,3.  Ubir  ha^  fc^rel)bt  ^JJtofeö  l'clnti.  riij.,  luic  bie  auf^feljigeu  füllen  er-  lä 
feuuet  lücrbcu,  unb  hjic  fie  füllen  3urid)nitcn  tlcljber  tragen  unb  barl)cupt  gcl)n 
unb  bie  lippen  liürflei)ben,  Düii  tüild)em  allem  lang  mcre  3ufcl)rcl)beu,  unb  Inol 
ein  el)gen  bnd)  gebe.  '^Ibcr  mir  tüüLteiiy  iljt  l)ie  bei)  laffeu  unb  jum  ßuangcliü 
tümmcn  mit  ber  figur. 

^^lUc  ha'5  luaubclu  6l)rifti,  baä  er  ijXjn  unnb  l)er  l)m  laub  tl)an  I)at,  be-  co 
beut  hüv  prebigen  in  bcr  melt,  barumb  audj  bie  fdjrifft  feine  prcbiger  nennet 
*i.  6s,  2t.  feine  f uf^  ^  pfal.  Ijöij.  '5luf  hau  beiu   fuf,]  l)m  blut  öürfcrbet   lucrbc',    unb 
m  147, 15.  pfnl.  ciiliij.  'Sein  UJürt  Icufft  fcl)ucU\    Unb  fand  ^^nniluy  nennet  bal)er  fein 
®a[.  2,L'.ompt  ein  loufft  Öal.  ij.,  ba  er  fagt:  'auff  hau  id)  nit  umb  fünft  lieffe'.    Xüxdj 
füld)  prebigt   unb  geiftlid)  manbcln  !ümpt  er  an  maudjen   ürt,   ha^j  ift,  in  2s 
mandje  l)er^cn,  ha  t)t)n  ettlidj  auffuel)meu,  ctlid)  furmcrffeu,   unb  fiub  bie 
fclbigcu  Ijcrl^cn  nit  alle  gleidj  in  geprecljcn,  tüie  tuül  fcijuif]  üu  geprcd)en  ift, 
hai  bcy  (Suangelii  nit  beburffc.     Xay  er  nn  l)ic  lompt  burd)  oamariaui  unb 
Öialilcam  in  ein  ftettle,  ba  l)l)m  begegnen  |el)cn  auf^feljige  meuner,   ift  hk 
bebcuttung,   ha^  burd)y  (^uaugelium  unb  rcdjtcn  glauben  erleud)t  unb  evloft  30 
merben  bie  groffcu  nuutcrcr,  bie  luerd  l)cl)ligen,  üüu  l)t)rem  falurcn  fdjmcrcm 
leben,  hau  fie  furcu  üu  glauben.    Xenn  füldj  l)cr^eu  fiub  etlid)c  naturlid) 


1  über  BI      Qcteget  in  3  See  ADlDEcai   Saö  Fl      ^^quI  lU  .j  buiidteii  F 

aber  li      anbern  BDI  7  itii^t  ijoxcn  B  l)orcu  I       feiiieö  BI      ^üuor  fcif)teii  F  8  äu= 

üoiftorcii  I      ^o^flnncö  1  9  inn  tobt  l)      lucldjc  BI      fal  B         12  ubn  BI  ir,  aufe= 

jc^igc  BI         14  teilt     feinb  B        l-j  Über  BI     icfjvciüct  BI    am  brelj^cljeubeii  BI     crtaniit  DF 
!•;  ^luidjnittcu  B  jerjdjuittcn  DF  juidOuittcn  1       gcl)cn  BI  17   „bie"  fcl)It  in  i"      leff^cn  F 

lueldjem  BI  18  atjöcni  D  'JU  luüiibciii  BDI      gctfjan  BI         ül   gcfcfjiifft  D  2'J  feine 

fueß  BI         24  ain  lauft  !>!'     iituft  B  umbiunft  I         2-5  luaiiberii  D     fiintpt  HI     iiiQiicf)c-i  ovt  F 
26  öerloerffeu  DF      fcinb  B  27  fciucö  BI      an  BI  28  lumpt  BI  2'J  ftcttciit  BI 

beöcgcncn  BI  KJegeätietcn  D  00  (Suangeliü  F  ül  mcrtercr  BI  o2  an  BI      feinb  B 

')  iBgl.  oben  8.  24. 


GDaitgeüum  Don  beit  ',cf;ii  ^luHä^igm.    1521.  393 

gut  unb  lüoUcii  l)I)c  gerne  rcd)t  t()un  iiiib  Juot  farcii,  bruml)  fallen  fic  auff 
bk  gcpot  unb  mul)en  [idj  ubii  hk  maf].  SBenn  nu  bic  lelbigeu  l)oren,  ba^ 
nit  mit  lüercfen,  jjonbcrn  allein  buid)  glauben  3ugel)eu  mui],  lucrben  iie  fro 
fold^ei  pvebigt  unb  erfentnii]  obber  ^ufunfft  (51]iifti,  unb  au\]  ganzem  beiden 

5  lauffen  fic  foldjer  lere  entgegen  unnb  bcgeren  baburd)  iion  i)l)rem  iamcr  unb 
auf^fal  rein  ,3utüerben,  bod)  ftelien  fie  Don  ferne  unb  buncten  fid)  ^u  gering 
foldjer  gnaben.  Xenn  e^  ift  ^u  tieff  l)nn  ber  aufjfetiigcn  luitur  eijugcfeffen, 
baä  man  mit  mercfen  got  foU  ubirlöinbcn,  unnb  gleiubt  iiitt  lel]d)t,  büy  fold) 
gnabe  [30  gar  umB  fonft  unb  on  aEen  norbienft  geben  luerb,  rtiill  ia^  auc^ 

10  tfmai  banor  tl)un  ober  luilen.  Xarumb  ruffen  unb  bitten  fie,  ba^  ift,  fic 
bcgeren  ber^lid)  bic  redjtc  n3arl)ei)t  Im  crfareu  unnb  ber  fadjcn  gcmifj  merben, 
bie  fic  l)oren  Vion  bem  gtamben.  Xa-ä  ift  ba\>  gebet ,  ba  fie  fagen :  '£  ^sefu, 
lieber  ge^jicter,  crBarm  bidj  unfjcr'.  3ie  nennen  ijljn  noc^  cijnen  gepicter,  ber 
nur  lere  unb  fage,   ma-J  ^u  tbun  fei),   finb  nod)  nitt  gar  auf]  ben  mcrcfen, 

15  ba»  fie  i)l)n  eijuen  feligmadjcr  (licfjcn,  ber  ba  nit  allein  unf]  leret,  fjonbcrn 
aud)  ^nn  unf^  mirdt  unb  lebt  burc^  fe^ne  gnabe. 

Xal)cr  ftl)mmcn  nn  bie  namen  Samaria  unb  (^allilea.  Bamaria  l]eift 
ein  t)utt  ober  gemarfam,  barumb  bai:  foldj  n^erdljcijligen  faft  buttcn  unb  bc- 
toaren  ober  ac^t  t)üben  auff  l)I)r  mircflic^  leben,  finb  ftrenge  unnb  merbcn 

2u  ge^mungen  mit  bcn  gepotten  gottiv,  bie  fie  nit  auf]  lie'be,  fonbern  auf]  nobt 
unb  furcl)t  tl)un.  Xenn  mer  nit  auf.j  frcijcr  liebe  töol  tl)ut  (mildjC'  ber  glalubc 
gibt),  ber  ift  nod)  l)nn  Samaricn.  '»Jhi  fan  er  öon  l)^m  felb  nit  erauf,]  fomen, 
f^onbcru  (il)riftu>3  muf]  ^u  i)t)m  fomen  t)nn  feiner  reljfjc  gen  .söierufalcm,  ba» 
ift:  ''Jtiemanbt  finbt  ba^  Guangelium,  got  muf]  e»  |u  t)bm  fenben  unb  pre- 

ro  bigen  laffcn,  bif]  gen  .'picrufalem  l)nn  ba§  emige  leben,  (^alilea  aber  l)el)ft 
el)n  grenze,  ba  bic  ianb  enben.^  'illf^o  ift  bi^  tnerc!  nolct  mit  fci)uem  meinen 
nur  ijnn  ber  grenze  bc»  cufjerlidjen  mef^enc',  benn  fic  balten  bic  gepott  nit 
mitten  i)m  bcrkn,  fonbern  nur  lei)plidj  auff^cn  t)nn  ben  tnercfcn.  Unnb  ba» 
ift  aud)  ber  aufjfati,  mcnn  fie  mcijucn,  foldj  mcf^en  fei)  rec^t,  benn  ber  bundicl 

3"  ift  mel)t  auf]  ber  gemeinen  mei)f]  ber  l)ci)ligcn,  bie  nit  burd)  lucrct,  fonbern 
burd)  glauben  rcdjtferttig  unb  fclig  luerbcn.  '.^Uf^o  finb  bac^  alle  Öallilei, 
gren^er,  bic  nit  miliiglid)  gotti»  gcpot  Ijaltcn,  mild)»  on  glaube  nit  muglic^ 
ift.     Xas  flenne  ftcttlc  bebeuttet  f^onbcrlic^  ba-:-  3ubifd)c  Dolrf,  mild)»  für 

1  barumb  151  2  mu^eu  1  über  151  Ijorcii  1  4  crtautiiuB  1)  abbcr  15  ö  cnttcgcn  H 
ciigcgeii  F     bar  burdj  BI         fj  fcrrcn  UF         7  genaben  li  b  ubcriuinbcu  Bl      glerabet  Bf 

ntc^t  H  foWjc  BI  9  junft  1>F  au  BI  gegeben  BI  lu  ba  für  F  ba  für  I  aber  B  bemalen  F 
IJ  t)6rcu  I       gcpebt  B  gepct  I       bo  Bl  1;{  .lieber"  feI)U  in  1)  14  fciub  BI      uic^t  B 

15  bo  BI  .ba'  fc^tt  in  D  aUeinc  BI  lü  lebet  B  geuabe  B  18  aber  B  fold^e  Bl  19  aber  B 
feint  BI  20  gottes  B  nid^t  B  Jl  fordet  liDFI  „nit"  fet)Ü  in  1)  nic^t  B  mdd)^  Bl 
22  fctbft  BI  nic^t  B  l)erauB  BDFl  2:5  ^erufakm  I>  2.j  ^«'■nii'c'»  1'  „aber"  fctjtt  in  D 
27  uirfjt  B  29  tuucfcl  Bl  :J0  nidjt  B  -{I  feiubt  151  ÖaUifcl)  Bl  :!2  nic^t  B  gotteä  B 
toildj^  an  gtaluben  Bl       nic^t  B  66  ftcttle^n  BI     bcbeiot  BI       luett^ö  B      uor  F 

>)  %t.  ibb.  111  £.  04'd. 


394  (^bangcltum  von  beit  ^e^u  'üluöfö^i^en.   1521. 

nKcti  Icuttcti  1)11  bi^.^nii  Sanuuicii  uub  Walilccii  Wax.  3)cnn  fic  Ijntten  bte 
c^püt  gotti'^  uub  tuircftcu  faft  brljuucu,  uub  Ijtju  i[t  and)  iurucl)mltrf)  boy 
ßuangclium  pvcbigt,  fic  aui,5  fold)cr  Samarieu  uub  (^alitcam  ,5U  furcu  t)n 
ciu  frei)  ßteuBlid)  (cbcu.  Uub  ba-^  l)l)r  cbeu  Ijc^eu  ift,  bcbcuttct  aucf)  boö  \)o\ä 
uutcr  bcm  gefeit,  tuild)^  l)u  beu  ljcl)U  gcpottcu  bcgriffeu  luar.  äßQ5  aber  öou  s 
bcm  fclbigcu  Hold  gcfngt  ift,  ift  audj  Dou  nllcu  nnbcru  l)l)vcm  gicljdjeu  ^u= 
tiovftc()eu,  bic  burd)  l}l)r  cl)gcu  lucrd  tuoUcu  fiuui  iucvbcu,  bcuu  baS  alliö  ift 
auf^^fii^  uub  fcru  öou  bcr  gcuicljucu  6t)riftlidjcu  (crc. 

feci  fiub  nu  bic  pricftcv,  I3U  bcu  (_U)riftuö  bif,5C  auf.^fc^igcii  lücl)ff,3ct? 
S^o  6f)riftuy  gciftlid}  fouieu  ift  nit  aubcvf,^,  bcuu  burd)  bic  '^Ipoftcl  prcbigcu  i'j 
l)u  bic  l)cvl5cu  uub  gcluiffcu,  f,50  tnugcu  bic  '^Ipoftcl  uit  foId)c  pricftcr  fciu, 
bcuu  fic  fiub,  bic  (it)i-iftum  fariugcu  iju  öamnvicu  uuub  (yalilcam.  5iub  e§ 
ober  bic  '^Ipoftclu  uitt,  fo  fiub  C5  öicl  lucuigcv  bic  ^Bifc^off  uub  gct)ftli{^en, 
bic  l)|it  an  bei  '^Ipoftclu  ftatt  fiticu.  äöo  luill  bcuu  uu  bic  Bcl)d)t  blcl)ben? 
Xqv5  gauii  piicftcvt()uui  ijui  gefelj  bcbcutct  beu  cljuigcu  redjtcu  pricftcr  6()riftum,  15 

So,Vt  ^ci"  Üi^"  u"Ü  ^"^  f)^)w^cl  tnittclt  für  got,  tüic  6.  ^^quIuS  9io.  öiij.  unb  .<Qcb.  i^. 
£arumb  ifta  (^()riftu5  allc5:  er  toutpt  gct)fttid)  burd)y  (Suaugclium,  uub  bnmit 
n)el)f3ct  er  uuf,^  tju  fid)  fclb  l)m  I)l)nicl.  Xeuu  l)m  nltcu  gefc^  burfftc  uiemout 
für  fi^  fclb  üpffcru,  luaö  er  aud)  opffcru  tnolt,  foubcru  bcr  prieftcx  uom  e§ 
ÖOU  t)f)m  uub  I)ub  cy  auff  uub  opffert  cö  für  got.  5llfo  ha^j  ift,  bo»  trir  20 
brobcu  bif,^  t)ic  Ijcr  gcfpart  l)abeu  |u  fngcu  Dom  glnubeu  6()rifti,  baö  ein 
uutcrfdjcib  fei,  fd)led)t  gtatubcu  l)uu  gott  uub  (^t)riftuy  glah)Bcn.^  3)ic  (jo^en 
S(^ul  lerer  l)abcu  bic  luclt  l)u  bcu  l)rtl)um  brad)t,  bnö  fic  6t)riftuö  uit  mef)r 
Bcburffeu,  uuub  bic  Icut  alfo  Inuge  mit  bcr  bct)d)t  ^u  bcu  priefteru  tricbeu, 
Bifa  bciy  fic  gautj  uub  gnr  Hou  Gt)riftü  gctricbcu,  uid)tö  mel)r  njiffcu,  tuay  -^5 
(i^riftuy  fcl)  über  lüQy  bit^  (^ct)gcn  bcr  pricfter  bebeuttc.  3)cun  fic  leren,  lüie 
bcr  meufd)  mugc  burd)  fci)u  uaturlid)  noruiugcu  f,^o  lud  tl]uu,  boy  t)l)m  got 
fei)uc  gunbc  gebe,  uub  alf^o  trctteu  fic  für  fiel}  fclb  für  got  uub  Ijaubclu  mit 
t)m  DU  alle  mittel  uuub  ou  (S()riftü.  älJay  folt  l)t)u  (^l)riftu5  uot  ober  nu| 
fciu,  tneuu  fic  gottiy  giuibc  burd)  l)l)r  noruiugcu  erlnugt  I)nbcu  ?  €  ber  grctri=  :<•> 

2.  >]:<etr.  2, 1.  lid)fteu,  fdjrcdlidjftcu  fe^crel)  ift  bciy,  baüou  S.  ^Petruö  ij.  ^|kt.  ij.  norfuubigt 
unb  fagct:  '©§  tüerbcn  falfdjc  lerer  uutcr  eud)  fein,  bic  bcu  l)crreu,  bcr  fie 
ertoufft  ()nt,  norlcugucu'.  ,^sft  bay  uit  luar  morbeu  l)u  fotc^cr  teufflifd)cr 
lere?   ':)Jtitt  bcm  muub  bcfeuucu  fic  (5t)riftum,  aber  mit  lere,  leben  uub  ganzem 

1  leutteu  J     t)cttcu  1"  12  gottcä  U     barljuucn  151  ■>  pvcbißct  1  i  glclubid^  I 

5  ttjcld^ä  131  fecticn  HI  0  oef^act  151  7  bau  B  qIIc-5  151  8  ferne  131  fcvr  F  9  fctnbt  BI 
oufefc^ige  1  10  uic^t  15  11  miigcii  1  niäjt  15  l-J  iciitbt  151  fcinbt  BI  i:3  uid^t  B 
fciiibt  BI         l'i  bor  got  1>     iaiictiiä  151     „©."  fcT)It  in  D  17  !umpt  BDI  18  jü  im  K 

botfft  D  19  felbft  151  20  üov  D  22  fc^fccf)!  gtclukii  15         2;}  nid^t  B        24  teut  I 

gctriekn  BI  2ö  iiiclicv  15  2'i  ober  15  27  mugc  1  29  an  BI     oEcg  1)     an  BI 

aber  B  oO  gottcS  B       gciiabc  !'.  :J1   fcfjverfliftcu  A  crjcfjvccEücfjftcn  BI  erfdjrodlid^ften  F 

ißetei;  1)      üovfunbigct  BI  o2  fagt  BI       ^crn  B  :y.i  nidjt  B 

')  a>aL  oben  6.  382. 


Goaiiaeliuin  oon  btii  ^cl)n  ^luijjätiigcit.    1521.  395 

toefgcn  öorlcucfen  fic  i)t)n,  c6cu  bamit,  ha^j  |ic  fagcn,  bic  imtui  mugc  Quf3 
t){)rcn  frcfftcu  gut^  t()un  unb  gimb  crlucrbcn.  2i>o  bai?  tütir  ift,  f^o  i[t  6l)nftu>j 
üorgcBcni;  gcftorben,  unb  burffcit  fcl)n  nit.  Si^e,  ba^j  ift  t)M  bcr  tio()cii  frf)ulcn 
unb  aller  gcijftlid^cn  glatübc,  [30  tieft  eingefcffeit,  hac^  fic  bro6  fcljer  frfjeltcii 

5  luib  Dorprcnncn  olle,  bic  ha^^  nit  an  ncmcn.  Xai  ift  ein  glaube  3U  got,  aber 
nit  in  (if)rifto,  aud)  nit  ßljriftuc^  glaube,  fonbern  be3  tctöffcly  getickt  unb 
gotti-5  (cftcrung,  61)nftu>^  nortcutfung  unb  ber  (5,t)riftcnl)eit  uorftin-ung.  ^aber 
fompty,  ha^j  fic  ben  lücrdcn  1,50  niet  geben  unb  i)()r  bing  nit  n)olIcn  laffcu 
nicfjt>3  fei)n:  ba-r^  ift  etjn  grctDlidjer  auf^fat;. 

lu  2lber  tüir  foEen  tuiffen,  ha-:^,  \vo  ßbriftu^  nit  mittelt,  ba  ift  eljttel  ^orn 

unb  liorbamnif,5 ,  gott  lüill  unb  mag  fel)uen  menfcfjcn  für  fid)  (eibcn,  bcr  cljn 
funber  ift.  -JIu  finb  tuir  alle  funbcr  öon  natur,  barumb  ift  (5l)riftuy  fomen, 
batt  für  unf^er  funb  gnug  t^an  unnb  unf^  felju  letjbcn  geben,  ba5  tüir  bur(^ 
i)()n  für  gott  niugcnn  bcftel)en.    Sarumb  laf^  bid)  nitt  l]rr  mad)en,  hai^  bu 

i>  üiet  gtelübift  ijnn  gott  unnb  tl)ueft  bclju  oormugcn,  ba-ö  ift  cl)ttcl  (i-nbd) riftifc^ 
gifft  ouf3  bm  I)ot)cn  fdjulen.  S)u  muft  eignen  mitler  (jaben,  bcr  tjuöor  got= 
lidjcr  gercc§tidei)t  gnug  t()uc  für  bid)  unb  a(f]o  bid)  Uurbig  madjc,  ba»  bu 
t)nn  fetjue  Ijanb  (egift  bcijn  )x)Cid  unb  Incf^cn,  unb  crf]  Don  bir  nct)mc  unb 
für  gott  opffere.    2)a§  ift  aber  altebn  6t)riftu5:  bai  tuilt  ^JJtofcä  mit  bcr  figur, 

2u  ba^  allcy  öoldy  opffcr  muft  burd)  ber  prieftcr  ticnb  gel)eu.  Xa-?  ift  aud),  ba^j 
6f)riftu^  l)ie  bic  aufjfc^igcn  tut  bm  pricftern  tuebf^ct.  Xenn  ba^  ßuangetium 
(mitdj  (5briftu-5  tualten  ift  l)n  Samaria  unb  Öalilca)  terct  unf^  nit  anbcr^, 
benn  auff  (if)riftum  batücn  unb  troften,  h)et)f,3et  unf3  öon  unf3,  buy  tüir  an 
unf3  öorbagen  muffen  unb  altein  uuf3  (ibviftu-?  troften  unnb  fepncr  üorbicnft, 

25  ba5  mir   burd)  l)l)n  angefe{)cu   unnb   auff   genommen   tuerben.     Wk  er   fagt 

^oan.  üi.  '^Jlicmant  tompt  |um  öatter,  benn  allein  burc^  mid)'.    5llf30  ift  "^  ^pfi-^'^'^ß- 
biti  gct)en  unnb  fic^  er^el)gen  bem  pricfter  nidjtö   anber»,  benn  betennen  unb 
gletüben,   baii  alle  unf3er  bing  nid)t-::  fct),  fpnbern  aUei)n  burd)  ba-ö   mittel 
d[)rifti  feiig  tücrbenn.   Xarumb  mad)t  niemanb  üoii  bif3em  auf3fa^  relju,  benn 

30  ßbriftuy  glalübc,  burd)i?  (vuaiigelinm  gcprebtgt,  bcr  fclb,  bic  mci)l  er  unf3er 
bing  üorbampt  unnb  allein  (il)riftum  erl)cbt,  nortilgct  er  unnb  madjt  Im  nidjt 
ollen  gutbundcl  unnb  üormeffcnbeit  unf3er  tücrdl.  Xarumb  fil)eftu,  tüic  un- 
d)riftlid)  unnb  f)el)bnifd)  lüef3cn  itU  iei)  bcr  ()ol)cn  fdjulc  unnb  gcl)ftlid)cn  pre- 
bigt,  lere  unb  leben,  bai:  moU  Xaniel  foldjc  l3Ci)t  bec^  (vnbdjrift:^  nennet  bic i""- 11,36. 

35  ^ct)t  bcy  |oruif3,  ba  ber  glalüb  l)un  aller  melt  folt  üorftort  tücrbcn.    Xa»  ift 

1  Dericügnctcn  1)    muge  1         -i  iiidjt  H         ."1  nidjt  1!         •>  lücfjt  in  1!  7  gottcö  B 
11  DeibamnuB  1)     üot  im  1"           12  iciitb  I'.           1:J  fuubc  1>     öcuiigt  1>     gctf)au  lU      „unnb" 

fc^tt  in  1)     gegeben  lU         H  oor  Dl"     niugcn  I     ni(f)t  H     bn  übel  glaubeft  D  1')  gtcubeft  1? 

t^uft  I            !•>  gotttic^et  I            is  legcft  Jil            22  todäyj  Hl       nidjt  ü  21  nücficn  n 

atleine  Ml       troften  F           2.')  fagct  15!           20  ^o^ann.  H  6tt.  ^JtuSg.,  o^nc  bic  ilc-iavl  ber  Ur= 

btude  an,3umertcn     fumpt  l'.l     nluc  H  „nu"  }d)ü  in  1^        2S  atte§  1"'    fe»)"  ^^  2^  biijcn  A 

:}0  burd^  ba§  Hl            :J1    ,511  niti^ten  V             32  gütbunrfen   F       fidfiftu   D  34    )oUid^   D 
35  ^orncß  B  ^orncä  1      ba  bo  bcr  BI 


1.  lim.  4,  1 


396  GDaurtcUunt  üoit  bcn  .^elju  ^dtöjaJBigen.   1521. 

and)  bie  urfad),  tunvunib  l'ucivö  I)ic  iiit  )cf)rci6t,  \vk  bie  pricftcr  nBcfcrct  ()abm 
bic  iicuiic,  Iju  cl)vcii  bif,]ci  t)ciyügcii  bcbcuttung,  hau  (iljriftuö  burdj  bie  piicftcr 
bebeuttct  \üax,  er  f)etty  foiift  nitt  gef(^luigen.  3)cnn  fie  liaBen  aiiä)  u6tr  ^l)i' 
pricftcrüd)  nmpt  uM  tf)an,  [ie  foUen  iiit  mel)r  beim  fie  rct)n  fpredjen  unb 
i)t)r  opffei;  auff  ncf^men,  barijuneii  \mxcn  fie  (if)riftiiy  figur  nad)  üvbinmg  bcö  5 
gefe^ö.  ^llfo  fif)eftu,  lüie  meit  anä)  bic  bciittungc  Don  l)l)i-em  tratum  bei  betjcfjtc 
ift,  uniib  tuic  iibd  fie  bie  figurii  beulten  auff  [idj  felb  ober  lel^plicfjc  prieftcr, 
Oll  allen  grunb  ber  fc^rifft,  unnb  nc^men^  öon  6f)rifto.  tHur  (Sf)ri[tum  |u= 
nortitgen  nnnb  leucfen  ift  alte  l)l)r  prebigcn,  cr6cl)t  unnb  leben.  1)aiS  er  aBcr 
nitt  eljnen,  f^onbern  biet  priefter  nennet,  l)t)nbert  nitt,  cS  ift  alleö  borfj  el)n  lu 
ampt  getüef.jen  aller  priefter,  unb  baS  fclbigc  anipt  ift  6()riftuy  figur.  2Jßic 
luol  aucfj  ()ie  modjt  gcfagt  loerben,  ba5  bif,je  tjctjen  fid)  nit  einem  pricftcr, 
fonbcrn  ein  ljglid;cr  l)nn  feiner  ftat  feinem  priefter,  obbcr  eljn  tel}lö  cljncm 
priefter,  haii  anbcr  tel)(  eljnem  anbcrn  pricfter  ert?et)gt  I)abe. 

XiW  aber  bie  tje()en  alfjo  farcn,   ba^  nur  eljncr  befielet  unnb  toibbcr  15 
tompt,  ift  bie  leljbige  prop()ecet),  hie  S.  ^Pauluö  befdjreibt,  ba§  ^u  ben  legten 
^epten  niet  mürben  Pon  bem  gtatnbcn  fallen,    ^enn  finb  ber  tictjt,  baß  burcf) 
boö  (^uangelium  hie  Midi  ift  rel)n  unb  ertcud;t  morben,  l)aBen  bic  35ifc§off 
unb  gci)ftlicfjen  nitt  mel)r  tf)an,  benn  U)ic  fie  nur  Ijberman  bom  glatübeim 
ftur^ten  ijnn  ijl)rc  mcnfdjcn  lere,  Bifj  baö  fie  es  brad)t  IjaBcn,  tro  fie  i)t)n  co 
motten,  hai  l)t3t  ber  (5l}riftcn  glamb  unb  ßuangclium  gaut;  niber  tigt.    S)arumb 
finb   unfjcr  '-i3ifd;off    unnb   gepftlidjen   bcid)t   ()cngft  nitt  bcbeuttet  burc^  bic 
priefter,  l^u  ben  (5f)riftu6  bif,3c  auf,]fctügen  mepf^ct,  f^onbcrn  burd;  bie,  bic  fie 
f)abenn  abmenbet  Pon  (5()rifto,  toilcf)c  l'ucai?  fdjtnepgt,  aud)  nitt  nobt  lüor  ^u 
nennen,  benn  ba  tuere  Eepn  ramm  gemefjcn  ber  figur  unb  beuttung,  fonbcrn  25 
finb  e^nif^  bingS  aEe  bcljbc  Ictjplid^e  priefter  unb  glcl)d)ö  ampts,  leren  cpncrle^ 
prtf]um,  bav  fepner  burd)  ben  anbcrn  modjt  ftcbeuttet  lt)crbcn,  f.^o  tücnig  alf,^ 
p^t  ein  prebiger  burd)  hm  anbcrn  bebeuttct  mirt,  ba  fie  bc\)h  glcpcfjen  prt^um 
leren.    3lbcr  bif^cr  ^c!^cnbcr  cpniger  ©amaritan  ift  bas  arm  f)cP3fflin  pn  ber 
mcU,  bic  mibbcrtouicn,  61)rifto  :^n  fuf,^  fallen  unb  p()m  banden,  hai^  ift,  fie  30 
bleiben  fcft  am  (^uangelio  l)angen,  bem  fallen  fie  Iju  fufg,  bem  banden  fie, 
bem  finb  fie  t)olt  unb  ergeben  fidj  pl)m  gaut?,  brumb  nimpt  fie  ha&  @uon= 

1  WutumlD  B     iiidjt  15      abgctcit  D  o  l)ett  c^  I>1  I)eU  juuft  l>      junft  Hl      über  Bl 

4  Qtlifan  BI     niti^t  B  :.  oibeiiung  Hl  r,  fi^ft  bu  D      bebclDtuiig  1)  7  ftguteit  BI 

jelbft  BI     aber  B  s  au  Hl     gcjc^vifft  1»     uoii  ßt)rtfto  iiui;  1)  9  leugnen  D      atba^t  1) 

arbatt  F  lu  nid^t  B     uici^t  B  12  gjagt  1)      nic^t  B  lo  aincr  ftat  Ü      abbcr  B 

e^ns  tcljlö  I  li  ei^et)gct  BI  KJ  lumpt  BI      bcjdjreibct  BI  17  jcinb  BEHI  jljbt  C 

jtjnb  K      buicf)ö  I)  18  „büß"  fel)U  in  A  I'j  gc>)fttid)  A      getrau  BF  20  ftür^en  F 

21  tel)t  B  22  feinb  Hl  nic^t  1?  2:5  „^u  —  iucl)Bet"  fel)tt  in  V,  btcfe  SÖofte  gicbt  gri. '.Jluög. 
alö  einen  S^ia^  üou  1)  juni  Cviginal  24  abgciuenbt  Hl  ab  gelucnbct  F  wdäjt  HI  »oelc^er  F 
25  bebcwtung  D  2G  feinb  BI      eincfe  B  e^neö  I      bingeö  BI         28  be^be  BI  29  r)eloff-- 

Icitt   BI  :;o   fucfe   BI       bic  bleiben   F  31  fucfj  BI  32   feinb   BI       bavunib  BI 

ßuüngelium  ganfe  auff  F 


(Jüangefiitm  Don  beii  ',et)n  flugfähigen.    1021.  397 

geliiim  aiid^  aiiff  imb  fpvid)!:  'Staub  aiiff,  (\ci)c  f)l)ii,  bctjn  glauBe  f]Qtt  bid^ 
felifl  macfjt'.  3)a§  ift  Ijlie  bie  redete  fttjmnic  be>?  C^uangcüi.  '2llfo  fjabcn  Unv 
(^(^riftiim  gerjftüd^  i]m  Cniangclio  inib  (et)pU(^  i)m  t)t)tnc(,  ba-^  tüir  biiri^  i)f)n 
eijnen  Zugang  ()aben  ^.iim  Oater,  loic  3.  5|.hiuIu§  jagt  ^o.  f.  Unb  bod)  al^el)t  «sm-  %  2. 
Ulli.]  tnibber  tum  ßuangelio  I)altcn,  lüeit  tuir  t)ie  (eben,  baö  trir  nit  anfat)en, 
etjgen  treppen  t.u  machen,  unb  nciä)  got  tappen,  tnic  bie  fc^nt  (erer  unf]  leren. 
3)enn  bav  (Juangelium  ift  unfer  Inccrn  tjnn  bifjer  finftern  Ijept  unb  ftett, 
fpri(^t  3.  ^^etruc'.  i^Jetr.  1,19. 

X'if3e  beuttung  u6ir  hii^  ßuangeli  fag  iä)  nitt,  ha-i  fie  rec^t  jel)  ober 
atteljne  fe^,  fjonbern  ba§  brtjnnen  gefagt  ift,  bo»  ift  red;t  unb  ber  !tare  tejt 
be»  (y^uangelii,  ba§  ha  leret  nur  O'tiriftuni  erfennen.    ^i^ei)!  bcnn  ha?-  bifje 
figur  auc^  gibt,   ift  fie   antunet)men  unb  nit  ,]nt)orad)ten.     ^-lOie  3.  "ipanlu» 
fogt  i.  itjeffo.  ö.  '£>ie  propfjecet^en  foÜt  plir  nit  öoradjten',  f]o  boc^,  tno  fiei.xfifii.5,20. 
bem  glauben  et)nlid^  finb,  ^}io.  rij.,  ba?^  eben  ber  figur  nnb  proptiecel)  beuttung  «om.  12, 7. 
and)  anberf]  tno  eljn  flaren  grunb  l)a6e.    Xac^  fei)  bi^  mal  gnug  üon  bem 
aufjfa^,  benn  tna§  53tofe»  baDon  fd)rcl)6t  l'eöit.  riii.,  Utill  niet)r  rüge,  ^eQt  3.  woi.  13. 
unnb  ge^ft»  ^aben,  benn  iä)  tjaU. 


1  glatob  BI  2  qimaä)\  BDFI  4  aüe  3et)t  DF  ö  nirfjt  B         9  bebetttung  D 

ubex  BI      euangelium  BDI     nic^t  B     ober  B  12  nic^t  B  13  „i."  fefjlt  in  I     nt(^t  B 

14  a^nlic^  D  gletjcf)  F     feinbt  BI     bebetotung  D  lö  genung  BI  16  nieder  B     ruro  D 


De  abroganda  missa  privata 
Martini  Liitlieri  sententia. 

1521. 

<Seit  bem  ^cii)xc  l-MP  jie'^t  Siif^er  bie  römiicfie  53^effe  mit  it^ven  ^liPvnu(^en 
in  ha?i  33erei(^  feiner  ^}{efovm,  n?äf)venb  in  feinen  Schriften,  tDeM)e  bcn  nnmittct^^ 
6nv  t)oranget;cnben  i^uifjven  anqe()ören,  nnr  fle(ecjcntnrf)C  ^Änfeevungen  über  bn§  %Hax= 
faframent  begegnen.  Unter  ben  int  ©c^tüange  gefjenben  ^)Jtipräncfjen  geißelt  er  in 
„C^in  Sermon  öon  bem  l)Dd)H)ürbigen  Safrnment  be§  fjeiligen  iraT^ren  ii'eid^nnmö 
O'fjrifti  unb  öon  bcn  3?rnberf(.^aften"  öor  allem  bie  in  Sef)re  nnb  '^xaii<5  ^nm 
bloßen  opus  operatum  t^erabgetuürbigte  fircf)(id)e  ^Jieffe,  tpobei  er  jugleirf)  einem  aU= 
gemeinen  6onci(  bie  9Infgnbe  .yitueift,  ,]n  befrfjtiej^en,  baf,  ben  Saien  tüie  el)emat§ 
ber  .ßelcf)  wieber  gereicf)t  merbe,  oljne  freilief)  jeljt  noci)  bamit  bas  ':J(benbmarjt  unter 
beiberlei  ©eftott  al§  unbebingt  notf;lrenbig  ^u  forbern ;  [teilt  er  boc^  bie  2Öid;tigfcit 
be§  fatrnmenttidjcn  3fid)cnö  nnb  ber  Siie^nng  beö  5tbenbnmT)(§  berjenigen  bes 
3Borte5  im  Saframcnt  bnrd)ans'  t)intan.  33eftimmter  nnb  rürfljattötofer  tritt  ber 
ijteformator,  nad)bem  er,  tüic  er  1524  ben  StroBbnrgern  gegenüber  geftefjt,  fici^ 
mittlermcile  in  fdjmeren  inneren  .kämpfen  jn  größerer  .^larbeit  in  ber  5(nffaffnng 
bes  9tbenbmaT)(5  Ijinbnrdjgernngen,  in  meljreren  feiner  Sd}rifteu  nu5  bem  3ia()re 
ir)20  ben  eingeriffenen  (fntftetlnngen  be§  ^ntnrfnframent?  entgegen.  Seine  *?(ngriffe 
gelten  nomentüd)  ber  fird)lid}en  Cpfcrlefjre  mit  ifjrcr  falfd)en  'i>oran§fei3nng,  bafi 
bie  ^Jleffe  üon  bem  ^^riefter  „für  bie  Sünbe,  bie  Oknngtljunng,  bie  lobten,  ober 
fonft  anbere  ober  onberer  ^lottj"  geopfert  ober  zugeeignet  Uierben  fönne,  DT)ne  bn^ 
nfier  bamit  £'utf)er  ben  '43egriff  beö  Cpfcre  an  fid)  ablel)ute;  er  giebt  Pielmebr 
bemfelben  nur  eine  anbere  S!eutung,  fo  in  „@in  Sermon  Pon  bem  '»Jienen  3;efta= 
ment  u.  f.  Ir.":  „^Jtic^t  ba^  niir  ba§  Saframent  opfern,  fonbern  ba^  irir  burcf) 
unfer  Soben,  33eten  unb  Cpferu  ifju  [Ol^riftn^J  rei.^en,  llrfad)  geben,  bafi  er  fid) 
felbft  für  nn?  im  .öimmel  unb  un«  mit  il)m  opfere." 

^33tit  ber  'i^ernserfnug  ber  romifdjen  Cpfertljeorie,  bie  Suttjer  ale  ben  ärgften 
'^Jli^braud)  bejeidinet,  tnirb  and)  ben  aus  i()r  refuttireubeu  M^ren  unb  (i^inridjtnngen 
ber  -^oben  entzogen,  fo  ber  Iran5fubftautiation5lef)re,  me(d)er  ber  Reformator 
in  bem  erwätjnten  Sermon  pon  bem  Satvanumt  bes  \.'eid;nam5  O'tjrifti  bie  C^on= 
fubftantiation^Ie^re  einfad)  an  bie  Seite  ftellt  unb  beren  ^altlofigfeit   er  in  feiner 


De  abroganda  niissa  privata  Martini  Lutheri  sententia.    1521.  399 

Schrift  de  captivitate  bahylonica  ,]inn  erftm  Wak  aii?fiif)r(icf)  barlec^t,  ben  Seelen^ 
nieffcu,  füv  beren  i>errninbcrung  er  in  beut  Seviiioii  Don  beut  'Jieueii  Icftamente 
eintritt,  ben  '^h-ioQt=  ober  äöinfelmcffen ,  gegen  beren  Statf^nftigteit  er  in  ben 
Operaliones  in  psalmos  (psalmus  iiomi?)  ^tt^eifel  ergebt,  ^nbeffen  Infet  ficf)  Sntf)er 
tro^  feiner  '4^o(emif  gegen  bie  ''IJteBgräncl  nicf)t  ,yt  cigenniäct)tigen  nnb  [türmifcfien 
Oieuernngen  im  öottesbienft  '^inrei^en:  roirb  aud)  fein  '^^roteft  gegen  bie  i^orent^^ 
fjaltnng  be§  !CaienfcIrf)C5'  immer  energifd}er,  fo  t)erfie()t  er  fid;  bod)  nod)  öon  einem 
allgemeinen  Ö'oncit  nnb  ben  ^ifd)cifen  ber  3urürfgabe  be^  ftiftnngsmüBigen  Sn= 
frnmentö. 

(Jine  Sinberung  in  ber  Stellung  be5  Oteformotorö  .^u  ber  [yrage  ^infic^tlid) 
ber  5t6fc^affnng  ber  llcefegrduet  ooU^ie^t  fic^  erft  na^  bem  äöormfer  Ü^eic^stag  nnb 
toäbrenb  feinem  '^(nfentfioüeÄ  anf  ber  3i}art6urg,  nndibem  if)ni  gemiB  geiuorben  mar, 
boB  er  Don  ber  römifd)en  .Uirdje  feinerlei  ^lUitfjilfe  an  bem  begonnenen  233erf  jn 
ermar-ten  i)abi  unb  ha^  er  felbft  berufen  fei,  feine  anfgefteüten  ©runbfii^e  in  ba« 
Seben  ber  .ßird)e  5U  überfe^en.  i'nt^er  gebad)te  bie  iiuBere  .^ird)enreform  mit  ber 
Umgeftaltung  ber  ilteffe  ^u  beginnen,  unb  ^roar  beabfic^tigte  er  nnmittetbar  nac^ 
feiner  .öeimfef)r  nad)  Söittenbcrg,  toie  er  am  1.  5(uguft  1521  an  i1ieIand)tf)Dn 
fd)reibt,  eine  ber  Stiftung  0' tjrifti  cntfprei^enbe  9(benbma()töfeier  cinjnridjten ;  ma^= 
renb  er  aber  auf  feinem  ^^satmos  öerljinbert  njar,  hiQ  perfcmlic^e  ^nitiatiue  jnm 
üuBeren  iBrnd)  mit  ber  römifdien  ('i3otte'^bienfteinrid)tnng  ')U  geben,  liefen  es  fic^ 
feine  S^-'e^tribe  unb  3(nf)ängcr  in  äöittenberg,  unb  unter  ifjuen  namentlid)  ein  2:^ei( 
ber  Stnguftinermönc^e ,  uid)t  nehmen,  auf  eigene  -Oanb  mit  ber  3^nr(^fül)rung  ber 
53leBreform  ,^u  beginnen. 

Sct)Dn  im  Sommer  1521  bilbete  bie  33efeitigung  ber  931effe  ba»  itjema  Dieler 
^^U-ebigten,  welche  in  ber  ?(uguftiner=.ß'ird)e  gel^alten  tüurbcn,  ingbefonbere  tpar  es 
ber  au5  '^ö^men  gebürtige  unb  mit  ?nt^er  faft  g{eid)alterigc  '^^ater  öabriel  3^iU 
ling,  ber  nid)t  mübe  marb,  in  feinen  .fian,^elreben  immer  mieber  bie  5}{bfd)affnng 
ber  bisherigen  ^JJieffe  3U  befürtDorten.  CH  ent]ie^t  fid)  unferer  notieren  .fienntniB, 
ob  ein  befonberer  'Xuftr-ag  bem  bi'3  ba^in  feineetDege  tieroorragenbeu  '']3ibnd)e  ben 
.Zugang  ,]nm  '^H-ebigtftn^t  erfd)loB,  unb  ob  fid)  feine  It)ätigfeit  aud)  auf  bie  2tabt= 
fird)e  crftrcrfte,  in  ber  ein  If)ci(  feiner  Jyorbcrungen  fid)  am  'Sd)nenften  Dermirt= 
lid)te:  bie  33e'jeid)nung  „ber  ^^rebiger"  ber  ^^tugnftiner  (äßt  in  ber  Zt)at  auf  eine 
förmücfie  ^43ermaltung  bee  '4>vebigtamt5  in  ber  ^Iofterfird)e  burc^  Stt'iüi^S  fc^HeBeu;' 
me^r  aber  erfahren  mir  Don  feinen  '^^rebigten.  Ixo^  feiner  nnfd)einbaren  @eftalt 
unb  feiner  geringen  Stimmmittel  fa^  3ivitling  bie  ;^)at)l  feiner  ,']ul)5rer  fid)  Don 
lag  .^u  lag  öergrö|em,  nnb  jtoar  nic^t  nur  aus  ben  JKei^en  be§  iMirgerftanbe^, 
fonbern  auc^  aus  bem  .Greife  ber  '4>vofefforen  unb  Stubenten.  Selbft  'JJielanc^tbon 
befnc^te  regelmäßig  ft'ine  '^U-ebigten,  unb  Diele,  mie  ber  Stnbent  Sebaftian  Apeünan 
aus  Sd)lefien,  feierten  i()n  toegen  feiner  '4>vebigten  als  ,]iDeiten  'L'ntl)er,  Don  @ott  aU 
iprop()ct  anstelle  bce  @cäd)teten  gefenbet;  Dielfad)  glaubte  man  aber,  ;^,iDiliing  fei 


')  ')lis  „ber  ^l'^vcbigcr"  ber  ^tuqiiftinev  erfrijciiit  er  in  bem  ^rief  be5  .$i'an](er2  '.i^xnd.  an 
ben  ßurfürften  C.  Ref.  vol.  I  Sp.  4i;0  unb  in  ber  iyejditticrbefdjritt  be^  C^apitelc-  ber  '■Jltlerbeiligen^ 
tircf)e  3u  ilüittcnberg  an  ben  Äturfürften  üom  4.  ^Jioöember  lo2l.  UJgl.  Sacf)jen  =  (jrneftinifcf)e§ 
ßefammtarcf)iD  5U  SBeimar  Reg.  0  pag.  99  MM  1. 


400  D^  abroganda  missa  privata  Martini  Lutheri  sententia.    1521. 

ron  feinem  fernen  Crbenefcniber  brieflich  ,^n  öffentlid^em  3Inftreten  gegen  ben  Wi%= 
nnfug  Deranla^t  uiorben. 

ßro^e  Überrafd^ungen  hxaä)tt  ber  ©t.  53tid^aeli«tag,  bev  in  biefem  Satire  auf 
einen  Sonntag  fiel:  ^Stüiüing  unb  feine  5hif)änger  begnügten  ficf)  nicf)t  meT)r  ha- 
mit,  auf  föntnb  ber  Sd^rift  ,^u  beireifen,  ba^  bie  $^egef}nng  ber  bis  baljin  üblichen 
^Jieffe  für  ben  ^anbelnben  '^Uiefter  unb  bie  tfjeilneljmenbc  ©emeinbe  eine  Sünbe 
fei,  fonbern  fie  ^örten  and)  an  biefem  Xage  anf,  bie  ^JJieffe  in  ber  geüio^nten  2Beife 
311  (efen,  um  fic^  unb  anbere  nid)t  weiter  einer  fd)U)eren  Sünbe  fd)ulbig  3U  machen. 
Siu  ber  Stabtfirdjc  würbe  an  biefem  Sonntage  fogar  allen  O'ommunicanten,  unter 
benen  fid)  ^Jtetanc^tf)on  unb  fein  ganzer  Sdjülerfreis  befanb,  baö  (^eilige  ?(benb=^ 
nm^t  unter  beibertei  (Seftalt  gereicht. 

5(m  C).  Cftober  prebigte  ^^lilling  tniebcrum  über  ben  ^Jiefiunfng;  an  biefem 
2:age,  ebenfalls  an  einem  Sonntage,  befiimpfte  er  üor  altem  bie  trabitioneU  üxd)- 
lid)(  5Infi(^t,  Weldie  in  bem  9ibcnbmal§t  ein  Dpfer  fie'^t  unb  tnelc^c  eine  ^^(nbetuug 
beö  9Iltarfaframcnt5  ücrlangt.  (fr  fü'^rte  babei  au§,  ba^  2dh  unb  5?lut  6'()rifti 
blo^e  2Bal)r,5eid)en,  öon  ©ott  ben  C^l)riften  als  Unterpfanb  itjrer  Cn-löfung  unb  ^nr 
Stärfnng  itjree  fölaubene  gegeben,  unb  ba^  eine  Cpferung  unb  '^(boration  beg 
Saframents  fomobt  bem  Stifter  felbft,  al§  aud)  feinen  Stpoftetn  unb  bereu  5ia(^= 
folgern,  fo  ben  6orintf)icrn,  öollig  fremb  getoefen  feien;  überbieS  ^abc  fc^on  im 
^Jtlten  Jeftament  ba5  53erbot  beftanben,  Sßatjr^eid^en  mie  bie  ?lrd)e  ober  ben  Siegen^ 
bogen,  bie  nur  bie  -öilfe  unb  ben  il^eiftanb  föottes  öerbürgen  follten,  anzubeten. 
3ngteid)  mit  biefen  Darlegungen  rid}tete  ber  '4-^rebiger,  ber  betljeuerte,  ^citlebeng 
feine  ber  bie  göttliche  53iajeftät  wie  nid)t'5  anbercs  üerletjenbcn  'i)]teffen  nu'fjr  lefen 
3U  mollen,  au  bie  Stninefcnbcn  bie  Gnualjunng,  in  ^ufunft  feinem  'OJiefigotteebienfte 
al§  blofee  ^u^örer  bei^uroofjuen.  S)a^  ^^milling  mit  biefen  feinen  5Uiefüf)rungen  in 
Dieler  Serben  5Ünbcte,  ^eigt  bie  brieflid)c  5Jiittf}eilung  be§  Sebaftian  .Oelumu,  tuonac^ 
er  unb  anbere  feine  ^.Vteffe  mel)r  fjörten,  bagegeu  aber  bae  Tjeilige  iUatjl  nur  nod) 
■unter  beiberlci  Seftalt  nätjmen. 

2)ie  ilsorgänge  in  bem  .ßlofter  ber  91uguftincr  njarcn  geeignet,  in  unb  au|er= 
f;alb  ber  Stabt  äöittenberg  bae  größte  5tuffel§cn  ju  erregen.  Sd)on  ^tnei  läge 
noc^  ber  ermäljnten  '^^rebigt  rid)tete  ber  '^h-opft  ber  Sd)lo^fird)e  .^ufammen  mit  bem 
^trc^ibiaconuö  unb  bem  (Miftoe  berfelben,  O'arlftabt  unb  ^ol}aun  Söltif  üon  [yeltfird^en, 
unb  9Jietand)t^on  eine  ^Interpellation  an  bie  Sieuerer  im  9(uguftincr=Ü'onl)ent ,  um 
biefelben  wombglid)  ^ur  2öieberaufnal)mc  ber  ^eitmeifc  eingeftelltcn  ^Piefigotteöbienfte 
3U  bewegen.  91m  8.  Cftober  ^  mar  bereite--  aud)  bem  bamal":-  in  Vod}au  refibivenbeu 
.ßurfürften  bie  Tiad}ric^t  3ugegangen,  ba^  bie  ^luguftiner  „in  etlid)eu  lagen  nic^t 
^}Jiefi  gel)alten".  Unter  bem  9tu5brurf  feines  än^rembeue,  hcif,  il)m  bi§l}er  Weber 
Don  ber  Unioerfitiit ,  nod)  üon  bem  Stiftöcapitel  über  bie  ä?orfommniffe  iöeridjt 
erftattet  worben,  beauftragte  <yviebrid)  ber  äöeife  unt)er3üglid)  feinen  Äan3(er, 
©regor  ^rücf,  ein  0}utad)ten  ber  '^profefforen  unb  ßanonifer  ein3uforbern. 

3)er  „Sinftruction"  feines  -Oerrn  gemä^,  berief  ber  ^Beauftragte  alsbalb  bie 
llnioerfitiitölel^rer  unb  bie  ^JJtitgliebcr  bee  9lllerl)eiligen  =  Stift5  3U  einer  Siljung. 
äBie  man  ans  bem  Sdjreibeu,  weld}e5  ^rüd  am  11.  Cftober  an  Sriebrid;  richtete, 


')  yiid)i  am  10.  CÜober,   Inic  C.  Kof.  vol.  I  3p.  4-59  unb  It'olbc,  ?tiiguftincv  ^  (iongre-- 
gotion  S.  ;j72  ongebcn. 


De  abroganda  missa  privata  Martini  Lutheri  sententia.    1521.  401 

erficht,  trurben  l^ier  bie  i^orfäfle  bcv  testen  SSoc^en  nur  im  'ülügemtnnen  Befprocficn, 
tceit  bie  beiben  .Rörpcrfc^aften,  Jpoc^fct}iiIc  unb  Gopitel,  luo^l  mit  :)iücfficl)t  auf  bie 
hirj  bemeffene  ^eit,  uod)  feine  amtlidic  llntevfud)ung  im  'O(uguftiner=.'i?lofter  nn= 
gefteüt  t)atten.  (^inftmcitcn  tonnte  nur  auf  Ü5runb  ber  ^(ncjaben  ber  '?(ugen=  unb 
C^reu^eugcn  conftativt  roerben,  ha^  o'i^illi"9  finuml  gegen  bie  '.Hnbetung  bee  ^^tltav= 
faframente,  bae  lebiglid)  al«  @cbäcl)tniBmal)(  geftiftet  fei,  geprebigt  unb  bie  '^ln= 
betung  beffelben  al^  3(bgötterei  gebvanbmarft  bnbe,  unb  baft  er  ferner,  unb  mit 
i^m  faft  alle  feine  Crbeui-genoffen,  bie  ;Hbfd)arfung  ber  lUeffe  ot}ne  communicirenbe 
©emeinbe,  bie  au^erbem  Ujie  ber  ^^^riefter  ein  i}ied;t  auf  ben  C^mpfang  be«  Äeld)e'5 
fiabe,  unb  bie  Befreiung  ber  llibnc^e  nou  ber  5J>erpflid)tung ,  tagtiigtid)  bie  IHeffe 
3u  celebriren,  forbere.  3'n  ;^)Ufantmeul)ang  mit  biefeu  (Jrflärungen  unb  (Vorbe= 
rungen  ounllings  unb  feiner  '^(ntiänger  nnirbe  aud)  it)rer  '-i^orfdiläge  für  ent= 
fprec^enbe  Umgeftaltung  bee  bisherigen  'OJceBgütteebienfte^  (^riräfjuung  getl^an.  .C^ier^ 
nac^  füllten  in  oufunft  nic^t  mel)r  alle  ÜJtönd^e,  ipelc^e  '4>i^iefter,  5)leffe  lefen,  fon= 
bern  nur  einer",  ]\vn  ober  brei  üon  ifjnen  mit  ber  .'öanblung  bee  '^((tarfaframentc- 
beauftragt  merbcn,  bagegen  „bie  anberen  [''l1Uind)e]  Don  ben  (benen]  bas  Saframent 
sul)  utraque  specie  mit  entpfaf)en".^  Söeiter  mollten  fic  bie  '^^ripatmeffe  burcb; 
eine  o^eier  be§  ^^Ibcnbma^Is  erfe^t  nnffen,  hei  ber  ,^u  bem  bie  Elemente  confefrirenbcn 
unb  benebieirenben  '^^riefter  fid)  ftets  eine  au§  feiner  -SÖanb  3:rot  unb  SÖein  ent= 
gegenne^menbe  Ojemeinbe  bin^ugefellen  foüte. 

£er  ii?efd)hiß,  ^u  bem  Unioerfitüt  unb  (ioUegiatftift  in  biefer  St^ung  famen, 
toar  ein  jiemtid)  unbeftimmter.  Sie  "lifeiften  ber  ^iserfammelten  erflärten  fid)  gegen 
„ber  illöndie  '-I^ornebnum",  obmof)!  fie  eigeutlid)  nur  bie  eine  i^ebauptung  ber 
9(uguftiner,  büB  ba«  XHltarfafranunit  nid)t  angebetet  werben  bürfe,  als  unbiblifd) 
berroarfen.  ii>ou  Söic^tigfeit  aber  n?ar  es,  ba§  ein  9Iu§fd)UB  gen?ät)lt  ujurbe,  ber 
am  12.  Cftober  mit  »'^Unlling  ein  iu-r'^ör  über  ben  3nf)alt  feiner  beanftanbeten 
^^rebigten  aufteilen  unb  über  bie  llrfad)en  ber  ^Isorgänge  im  ,^ (öfter  (Jrfuubigungen 
ein,ye^en  foüte.  ^n  Sonber^eit  irurbe  biefer  -^Iborbnung  aufgetragen,  toenn  irgenb 
möglid)  bie  53tönd)e  tion  ben  beabficbtigten  'Dceuerungen  ^urüd^uljalten  unb  fie  einft= 
meiieu  auf  bie  Cvntfdieibnug  i^ree  ßeneralüifarö  ober  auf  eine  meitere  unb  ein= 
ge^enbe  (Erörterung  ber  ftrittigen  4>untte  im  Scboo^  ber  Uniüerfität  ,^u  oertroften."'^ 
Sem  ^luöf^uB  geborten  al^  lltitglieber  an  lilemann  *4>tetener,  ber  für  ben  ba= 
maligen  5J{eftor  ber  llnipcrfität,  feinen  JL'anbee'^errn ,  ©raf  2iJolfgang  üon  Stolberg 
unb  äöernigerobe,  bie  (^efd)äfte  ber  oberften  i?eitung  ber  .C">oc^fd)uIe  aii  'i^tcereftor 
uerfaf),  ^onas.  Garlftabt,  Söl^f,  'Jlmeborf,  .öieront)nui5^  [3d)urff],  CUjriftian  [ii3ei)er) 
unb  '>JJie(and)tf)on ,  allefammt  'JJlänner,  toelc^e  ber  bon  iiutt)er  begonnenen  9iefor= 
mation  freunbüd)  gegenüberftanben.  3o  fel^r  beforgt  bie  erfte  nac^  l^d}au  gelangte 
.ftunbe  bon  ben  äöittenberger  Vorgängen  ben  .^urfürften  gemadjt  Ijatte,   fo   menig 

')  S8retfd)neibcr  (C.  Ref.  vol.I  <Bp.  400)  interpolirt  f)inter  „anbeten"  bie  ^aijl  „XII"  nnb 
richtet  bamit  große  Sctlüirrung  an,  fo  bei  Säger,  (fnrlftabt  3.  '219.  220,  fiotbc,  'Jlngnftiner^ 
congrcgation  3.  370,  Äöftün  I  -  3.505  u.  a.  -)  %n  eben  bemfclbcn  Ing,  an  lDc(cl)em  ^rücf  bem 
Äurfürften  fdjrtcb,  bieputirte  .&einrirf)  bon  3ütp^en  über  „Gonchifionen",  lüelc^e  3nni  2f)ci(  ben 
^crrfcf)enbcn  ^JJfißbraud)  ber  5Jicffcn  beriitjrten.  33gl.  Stiebercr,  9?acf)rtrf)ten  u.  f.h).  4.5?b.  3. 194  ff. 
Äart  .ßrofft,  ^Briefe  unb  5:ofntnente  on«  ber  3fit  ber  üteforination  im  10.  3nf)i;f)imbcrt  3.  50  f. 
^Un,  |)etnticf)  uon  3ütpf)en  3.  17 ff.  ^)  3tatt  Iherolnynnis]   lieft  58retfd^nciber  (C.  Uff. 

vol.  I  3p.  400)  fdl)d)licl)  Tileiuannus. 

ßut^cxä  2Berte.    VI II.  26 


402  De  abroganda  missa  privata  Martini  Lutheri  sententia.    1521. 

SSebeutung  fc^rieb  i^nen  her  .ßan^fer  33rücf  bei,  iiac^bcm  er  bie  lllitf^eKungen  bei* 
Uniberfität  unb  be§  (gtittecapiteU  entgegengenommen  ^atte.  ;^n.iQr  ifitl  er  mit 
bem  'Stati)  ber  Stabt  äöittenberg  beftrebt  fein,  ben  3toif(^enfalt  bei.^ulegen,  aber 
er  glaubt,  bie  931öncbe  tt)erbe  bie  Sorge  für  „.^üc^en  unb  .Heller"  fd)on  bon  fclbft 
jiüingen,  bie  ^J3leffen  in  ber  früf)eren  SBeifc  tuieber  aufjunetjuien. 

<Bä)or\  am  12.  Cftober  beftätigt  ber  ^urfürft  ben  G^mpfang  be§  „unberric^t" 
feines  .ßan^lere ,  bem  er  uneber^oü  einfrf)ärft,  er  folle  „nadjmals  ölei^  f)aben, 
bomit  ni(^t5  un^t)mlic^§,  barau^  beföerung  erfolgen  moc^t,  furgenomen  tterbe". 
Sebocf)  fonnte  53rü(i  nur  noc^  menige  läge  nad^  bem  (Eintreffen  bee  furfürftlic^en 
(Schreibens  im  Sinne  feinet  ?luftraggeber§  tl^ätig  fein;  benn  in  eben  bemfelbcn 
S3riefe  er{)ielt  er  bie  Söeifung,  am  17.  Cftober  bon  äöittenberg  nac^  SDcl)au  ]n 
fommen.  %n  feiner  Stelle  ttjurbe  ber  furfürftlidje  'Katl)  C^l)riftian  ä^ei)er  mit  ber 
^Vermittlung  ^njifc^en  i^riebrid;  ben  äöeifcn  unb  ber  Uniberfität  fammt  bem  Stift§= 
CQpitel,  be^m.  bem  bon  beiben  niebergefefeten  -^tuefrfju^  betraut. 

O'ine  '^^erfönlid)feit  mie  ;^)trtilling,  ber  ben  Crbensborfrliriften  mit  ibrer  ?yorbe= 
rung  ber  tägli(^en  ^}31effe  Jroij  geboten,  lie^  fiel)  aud)  burrf)  bie  angcorbnete  llnter^ 
fu(f)ung  unb  etmaige  S?efd)mid)tigungeberfuc§e  ber  abgefanbten  51u5fct)ufemitglieber 
nicl)t  einfc^ürf)tern.  Sd^on  am  folgenben  Sonntag,  ben  18.  Cftober,  finben  niir 
i^n  micber  auf  ber  .ftan,5eL,  unb  ^toar  am  'iU-)r=  unb  '^JJarf)mittage.  IHlbcrt  ä3urer, 
ber  fic^  unter  feinen  3u^örern  befanb,  berichtet  an  ^eatus  i)tl)enanus,  ba^  bie 
ä.'iormittageprebigt  bolle  ,^mei  Stunben  unb  bie  '>]iari)mittagsprebigt  eine  Stunbe 
ausgefüllt  unb  bafe  ber  -^^rebiger  an  biefem  läge  mit  feiner  ^^olemif  gegen  ben 
''JJlipraucf)  ber  ^33teffen  alle  bie  3al)lreid)cn  ^Hnmefenben  in  ()üd)ftc«  Cfrftaunen  ge= 
fe^t  'ijQbe.  ^Jtit  lebhafter  ®enugtf)uung  mu^te  es  ^-pater  Gabriel  unb  feine  @e= 
finnungsgenoffen  an  biefem  läge  erfüllen,  ba^  fie  menigftenS  einen  iljrer  2Bünf(^e 
bermirflic^t  faljen.  Xa  nämlid)  nur  nod)  wenige  ^^luguftiner  fid)  bereit  finben  liefen, 
mie  bisher  bie  ^Jleffe  ^u  lefen,  bie  'Dikjorität  berfelben  aber  uunmeTjr  mirflid)  mit 
ber  9ieform  be§  ©ottesbienftcs  unb  ber  Spenbung  be§  l^eiligen  ^3ial)le<5  unter  beibertei 
öeftalt  (frnft  ,^u  machen  fd)ien,  fo  fa^  fic^  if)r  ä>orgcfefeter,  ber  t^rior  .^elt,  ber 
namentlid)  bie  bon  feinen  Crbensbrübern  geforberte  S)arreid)ung  bes  .^eld)es  an  alle 
C^ommunifanten  beanftanbete,  beranket,  einftmeilcn  jeglid)e  ^^rbenbmablsbanblung, 
unb  fomit  and)  bie  i^ein  ber  ^4-^ribatmeffeu,  in  ber  -ßlofterfirdje  ju  uutcrfagen. 

(f^e  ber  bon  ber  Uniberfität  unb  bem  Stift^capitel  abgeorbnete  ^luöfc^u^ 
über  bas  ^Kefuttat  feiner  Cfrfunbigungcn  unb  ^^emüljungen  cnbgiltig  an  ben  .Q'ur= 
fürften  ü^erid)t  erftatten  fonnte,  berging  noc^  eine  bolle  2Bod)e,  eine  2Üod)e  freilid) 
xtid}  an  creignifeboUen  lagen,  befonbers  für  bie  C">orf)frf)»lt^  '^tm  14.  Cftober 
mar  bie  feierlid)e  S^oftorpromotion  be§  ä^icereftorS  ^^sletener  unb  beö  ^4>ropfte§  ^onas 
angefel5t,  unb  an  eben  bemfelben  läge  erloarb  Jvranj  T^üntlier  ben  tl}eologifd)en 
ßicentiatengrab.  2Bic^tiger  nod),  meil  bie  (fragen  beteuc^tenb,  meldje  in  biefeu 
lagen  ailc  (yemütl)er  in  äöittenberg  bcmegten,  mürbe  bie  S)i§putation,  mid)c  am 
''JJbrgcn  bcs  17.  Cftobers  gehalten  mürbe,  unb  bei  meld)er  ber  ^Uuguftiner  (*ibttfi^alf 
(^rop,  '»JJiitglieb  bes  Cn-furter  ÄloftcrS,  unb  ber  ä^enebiftincr  (Mottfdjalf  C^rufe,  (f.on= 
bentuale  bes  Älofterö  ju  St.  Sigibien  in  i8raunfd)meig,  um  bie  äöürbe  eineö  bacca- 
laureus  biblicus  ju  erlongen,  refponbirten.  C^arlftabt,  ber  bermalige  2)efan  ber 
tbeologifrf)en  yvafultät,  melc^er  ,^ugleid}  auc^  als  '^^räfes  bei  ber  2)i§putotion  t^ätig 
mar,   ftellte   bei   biefer  äVeronlaffung  bie    Sd^tu^fä^e  auf,    bie   fid)   in   if)rer  über= 


De  abroganda  missa  privata  Martini  Lutheri  sententia.    1521.  403 

iriegenben  ^Jtcl^rjal)!  übcx  i>a^  äöefen  unb  btc  33ebeutung  bc§  Stfcenbtim'^tö  öcrtrei= 
teten.  ^n  ber  erhaltenen  5(u§gabe  biefer  2'^efen  eröffnet  ben  iKeigen  berfelben  „Solls 
canonicis  lileris  absque  contradictione  cedimus  el  accedimus.",  toorauf  ber  9tei^e 
nad)  folgen  18  Sä|e  „De  promissione  et  praecepto  conclusio.",  18  2^efen  „De 
pane  Christi.".  16  2^efen  „De  adoratione  panis."  unb  80  2^|efen  „De  celeliratione 
missarum.".^  äöae  ßariftabt  fc^on  am  19.  ^uni  1521  gelegentlicf)  ber  S?acca= 
lanreat5  =  5)i5pntation  beg  G^riftop^  .s;-)offmann  aihJ  SlneBac^  aU  .Spaupterforberniü 
ber  5]ie^reform  bejeid^net  l^atte,  erfdjeint  aud)  in  biefen  liefen  aty  ber  i1itttel= 
punft  feines  Programms,  bie  ^urüdgabe  be§  ^eldjeS  an  alle  ^Ibenbtna^lsgäfte.  S)a 
er  bie  (cpenbnng  unter  einer  ©eftalt  für  eine  Sünbe  ^Ölt,  giebt  er  ben  C^onnnuni= 
tauten  ben  Statl),  lieber  auf  ben  Saframentegenu^  ]n  öer^ic^ten,  alä  bie  blo^c 
•Öoftie  ju  ue^men.  S"  ber  g^rage  nad)  ber  3:ercd)tigung  ber  -^Iboration  be§  9lltar= 
faframentö  unb  ber  ©tatt^aftigfeit  ber  äöinfelmeffeu  at§nien  bagegen  bie  (£c^tu^= 
fät3e  C^arlftabte  ben  @eift  großer  ''JiläBigung.  ^x  tritt  für  bie  9lnbetung  ber  ijoftie 
ein,  norauegefetit,  baB  mit  ber  ^Iboration  be§  (iaframente  jebcemal  eine  5ln»= 
t^eilung  beffelbcn  an  bie  ben  '^^riefter  umgebeube  Öemeinbe  Derbunben  luerbe.  3lnd) 
bie  ^rioatmeffen  finben  feiuc  Billigung,  n?eil  Öljriftu§  biefelben  utd)t  öerboten  ^abc 
unb  bie  ?)al)I  ber  C^ommnnifanten  ba^  3Befcu  bas  ?lbenbmabt§  in  feiner  Söeife 
bebinge.  äöaren  biefe  in-ljauptungcn  be«  3;l)efenftellers  fdion  geeignet,  bei  bcm 
2;i5pntation5aft  eine  erregte  £cbatte  l)ert)or3urufen ,  fo  öeranlaßten  befonber?  bie 
(Erörterungen  über  ^eibe"^altung  ober  9lbfd)affung  ber  9.1teffe  ^ifeige  .fiampfe.  (5arl= 
ftabt  erl)Db  SBiberfprud^  Qt'Qett  bie  geplante  'Xbfd}affung ;  freilid)  meinte  er  e§  mit 
feineu  (fiuiinirfeu,  bürfen  Unr  einem  9tugen,^eugeu  Glauben  fdjenfcn,  teineämego 
ernft;  fein  SÖiberfprud)  entfprang  ber  3lbfid)t,  bie  9)hnnungen  ber  einzelnen  %n= 
mefenbeu  über  bie  ?3ieffe  fennen  ju  lernen  unb  auf  eine  allfeitige  Slbtoägung  ber 
förünbe,  meld)e  für  ober  gegen  biefelbe  fprad)en,  ^iu,5uarbeiten.  i^^ren  Jpöbepunt't 
crrcid)te  bie  S^ieputation,  aisi  Garlftabt  bcljauptete,  bie  'isertuerflii^feit  ber  'Fieffen 
unb  bie  ''JiDt^wcnbigfeit  i^rer  iöefeitigung  fönne  öon  uiemauben  unb  burd)  nid)t«, 
aud^  nic^t  burd)  Stellen  au§  ber  l^eiligen  Schrift,  ermiefcn  merben,  unb  auffor= 
berte,  Porerft  uod)  meljr  gegen  ben  9Jti^brauc^  ber  ^ll^effcn  3U  prcbigen,  nötl)igeu= 
fallö  aber  bie  ^Jteffen  nur  im  (Jinüerftänbni^  mit  ber  SBittenberger  ©emetnbe, 
bie  mau  ^u  biefem  0*^nbe  ,]u  einer  '^u'rfammlung  Pereinigeu  muffe,  ab^ufdjaffen ; 
fonft  loufe  man  Giefa^r,  burd^  ikrleljung  ber  '4>fli(^t  ber  2kbc  bem  33olf  einen 
5lnfto^  3U  geben.  5i>on  ben  Pcrfd)iebcnen  Cpponenten,  \vc[d]c  an  ber  S^iepntation 
tl)cilnal)men,.  griffen  befonbcrö  bie  ^^luguftinerniöndje  unb  ''lUelandjtljon  ß'nrlftabt'S 
^^hifftellungen  an.  3Öäf)renb  hie  erfteren  geltenb  mad)ten,  man  Tjabe  Por  allem  auf 
bie  @efal)r  bee  ölaubens  ^)iüdfid)t  ,^u  ne'^men,  ber  Df)nebin  fdjon  bnrd)  bie  l^leffe 
auegerottet  fei,  führte  ''13teland)tl)on  gegen  O'artftabt  in§  ^Vctb,  man  i^aU'  ebenfo  bav 
Oied)t,  bie  ■)Jteffen  ab^nfdjaffen,  mie  einft  ^4>auln5  bae  iliec^t  in  9lnfprnd)  genommen, 
ber  33efc^ncibung  ein  C^nbe  ^u  madjen,  unb  uamentltd;  fönne  biefe  33ered)tignng 
ben  3luguftinern  in  t{)rer  eigenen  .ßircf)e  nic^t  ftreitig  gcnmd)t  U'erbeu ,  bie  mit 
i^rer  2Beigerung,  nad)  ber  biöl)erigen  äöeifc  ^}Jieffe  ju  Ijalten,  fogar  ein  gutes  5?ei= 

')  Sgl.  , Lutheri,  Melanch.  Carolostadii  <S:c.  propositionos"  etc.  (ben  liollftnnbiflcn 
Jitel  fic()c  in  imfercv  'Hu^.  Sb.  1  B.  G29  unter  C)  SPl.  A  V'-B  iiij  [uerbnirft  15  Vij]'-. 
^Kicbcrcv,  '"Jiari)rirf)tcii  n.  f.  lu.  4.  3?b.  S.  L'^2  ff.  3i^rcbc,  2ie  (fiiifü()viini^  ber  'Keformatioit  im 
l'iineburgifd)eu  burd)  •Öcr.pg  ßrnft  ben  Söetenner  S.  37. 

26* 


404  De  abroganda  missa  privata  Martini  Lutheri  sententia.    1521. 

fpiel  gegeben  t)ätten.  3)en  @inh?urf  6arl[tabt§,  man  bürfe  bic  9}te^reform  nicf)t 
üi)erftür,5en,  entftäftcte  ^Jtelanc^t^on  burd)  bie  SBe'^auptung,  man  f^abe  fd}Dn  lange 
genug  erfolglos  gegen  bie  lUe^gränel  gcpvebigt.  9üif  bie  tion  feinem  föegnev  ge= 
gebene  G^rfliining,  ba^  er  fid)  ber  -öilfe  ber  Cbvigfeit  bcbienen  ioollc,  um  ba§ 
^J3larften  aus  ben  .ftircfjen  ,^u  öerbannen,  entgegnete  ''Fteland^ttjon,  eö  gebe  fein 
beffereg  Glitte!,  biefee  Unmefen  ^u  befeitigen,  aU  mit  ber  'Heform  t{)atfäd)lid)  einen 
5(nfang  ^u  mad^en. 

SBenn  and)  nid)t  gerabe  in  bie  britte  CftoberUJodje,  fo  bürfen  mir  bod)  in 
bie  ^Dtonate  beö  .^erbftee  unb  33ormintere  1521  mehrere  unö  erl)altene  It)efen= 
teilen  fetien,  uield}e  fid)  über  bie  ^Jteffe  unb  ben  ^Jtifibraud)  berfelben  Verbreiten, 
(gpäteftenö  im  September  beö  genonntcn  3iil)vey  fanb  eine  l)ierl}er  geljörige  ^Üispii- 
tntio  Circularis  de  Missa."  be^  'JMfolaus  öon  9{m5borf  ftatt, ^  im  Cftober  ftellte  ^JJle= 
lonc^t^on  65  l^l^efen  auf,  bie  „Propositiones  de  Missa."  betitelt  finb,-  unb  gegen  ben 
'OJIef^unfug  machte  aud)  ein  ungenannter  SBittenberger  ©elel^rter  ^ront,  ber  in 
13   (gd)lu^füt5en   ,De  scandalo  et  missa."  l^anbeltc.-' 

33ei  ber  in  2Bittenberg  !^err]cl)enben  Slufregung  fann  ee  foum  2Bunber  nebmen, 
baB  bie  2Bogen  berfelben  aud)  an  ben  .^orföten  ber  Uniüerfität  anfc^lugen:  fo 
äußerte  fid)  5]lelanc^tl)on,  ber  am  9.  Cftober  in  einem  y3riefe  an  l'inf  bie  '^5rit)at= 
meffen  ein  „nierum  ludibrium,  mera  scena"  *  nennt,  in  einer  feiner  i>orlefungen: 
„credo  nos  instituere  velle,  ut  sub  utraque  specie  communicaturi  simus". 

S;er  in  ha?>  51uguftinerflofter  entfenbete  ^luöfc^n^  üerfu'^r  bei  feinen  U.Un'f)anb= 
lungen  mit  ben  ^JJUind)en  fel)r  forgfältig;  er  naljm  nid)t  nur  iljre  münblid)en  6r= 
flärungen  entgegen,  fonbern  verlangte  öon  il)nen  aud)  fd)riftlii^e  ^3littbeilnngen  über 
il)r  „^i^or^aben,  iBemegni^  unb  @runb",  für  bereu  föinreidjung  ben  '"Jlenerern  ein 
3meitägiger  Xermin  gefteüt  mürbe. ^  2lm  20.  Dftober  übermittelten  bie  'Jtu5fc§ufe= 
mitglieber  bie  „^^ettel"  ber  IHuguftinereremiten  an  m'iebric^  ben  äßcifen  unb  fügten 
benfelben  .^ugleid)  ein  Sd)reiben  *^  bei,  in  luelcbem  fie  aud)  i^^rerfeits  über  ba<o  3.U>r= 
falzten  ber  9)lönd)e  berichteten.  S)rei  ^^unfte  au§  ber  Se'^re  unb  bem  l'eben  ber 
ß~ird)e  merben  in  biefetn  Sd)riftftücf  aufgefül^rt,  meli^e  bie  9htguftiner  ,^um  91uf= 
geben  ber  feitt)er  üblichen  ^JJteffe  bemogen,  erftlid)  bie  Meffe,  bie  nad)  ber  Vlnnat)me 
ber  Äircf)e  al«  ein  gutes  äöerf  jur  ä^erfö^nung  ©ottee  bargebrad)t  unb  für  nnfere 


')  Sgl.  Unfdjutbige  ^J{arf)ric^ten  1706   ©.  140  f.    9iieberei;,  ^Jfarf)rirf)tcn  u.  f.  fö.  4.»b. 
©.  76.  ^)  Sögt.  C.  Ref.  vol.  I  ep.  477  ff.  ^)   Sgl.  tRiebercr,   ^Jhict)riri)ten  ii.  f.  W. 

a.  a.  £).  ©.  200  f.  *)  ^er  SBticf  ift  üon  Stetfc^neibev  irttl)üinli(i^  bcm  33ugciil)agen  unb 

bem  ^ai)xe  1527  jugetDtcfen.  ^ie  SeSort  ^mirum  ludibrium,  mira  scena"  berul)t  geloiB  nitf 
einem  9]erfef)en.  ')  S'iefc  5]ac^rid)t   entnel)men   tnir   ber    „^nftruction"    C.  Ref.  vol.  l 

©p.  471  ff.  2Bal)vfc^einlit^  erftattcte  33tüd  bei  feiner  3lnfunft  in  yorf)au  bcm  Äturfürftcn  übcv 
ha'i  öorlänfigc  (frgebni^  ber  Scfprcdjungen  be^.  ^tu'jfc^nffeö  mit  ^luilling  unb  feinen  '•Jlnljnngern 
münblid)  SBerid)t;  luenigften-5  ift  un§  feine  iri)riftliri)e  'JJ(ittl)ciluiig  Srürf'5  ober  be^  9lnc'fd)uffe§ 
crljnltcn,  bic  in  bicfer  -öinfidjt  5lusfunft  gicbt.  "j  Srctfdjneibcr  (C.  Ret.  vol.  I  Sp.  465 ff.) 

bietet  ben  2cjt  bcffclbcn  bar  nac^  bem  Trucf  „(?rnfttid)  .^anblung  ber  Uniuer  ||  fitct  3u  2Bittcnf)crg, 
an  ben  burd)leüc^  ||  tigiftcn,  .Ipoc^gcborncn  6f)urfnrftcn  ||  bü  Ferren  .^err  f^rtbertd)  1|  Don  ®ad)fcn.  || 
3:ic  IRefj  bctreffcnb.  |;"  12  Slätter  in  Cnart,  Ic^tcä  Statt  leer.  Sl.  atja— b*.  ^nbeffen  ift 
im  ©.:@rncftinifd)cn  @efammtard)il)  ^n  SLseimar  Reg.  0  pag.  99  MM  1  nic^t  nur  ber  Driginol^ 
bricf,  fonbern  and)  eine,  freilid)  fef)lerl}nftc,  3tbfd)rift  crl)altcu.  S^ie  5tbHjeic^ungen  bc§  2;rncf§ 
Don  bem  Criginal  finb  tljeitlücife  iel)v  erf)eblid). 


De  abroganda  missa  privata  Martini  Lutheri  sententia.    1521.  405 

Sünbeu  (•(egebcn  lucrbcn  fömic,  iiub  bieicv  aud)  mit  (yvfolg  uon  '4>i'tf|tern ,  bic  in 
lobiünbcn  fiub,  .VLicitciiö  bie  '^U-iluit^  ober  älMnfdinciicn,  lucldjc  bie  Atirct)c  einge= 
fül^rt  ^abe,  tiiä^reiib  bae  lUbcnbma^I  at§  ßoinmunion  üon  G^riftuö  eingelegt  unb 
üoit  ben  3tpDfteIn  gc6vaiid)t  luorbcu  fei,  brittene  bie  niif,bräiid)lid]c  Spnibung  bec- 
Ijeiltgcii  ^I1cat)le5  unter  einer  Cöeftftlt,  bie  mit  bce  ■'öerrn  fte&ot  unb  Stiftung  uic^t 
in  öinflang  ge6rad)t  merbcn  föune.  2;ic  üon  bcu  ^]3Uiud)en  für  i^rc  .'püubtun9e= 
ireife  geltenb  genuid)tcu  Wrünbe  unterivirft  ber  IHu^fc^uB  einer  cingef)enben  ^-J3e= 
ipred)ung  unb  äBürbigung,  um  fie  fd)lie^lid)  nlle  als  biblifc^  bcred)tigt  ju  billigen; 
nur  bcbingnugemcife  mcrben  bagegeu  bie  C^iunnnibuugen  ber  ^(uguftiner  gegen  bie 
'4.H-ii)atmeffen  auerfauut.  ,'^uge[tanbcn  irirb,  ba^  bie  '^^rioatmeffen  ^luftoB  ^u  ')Lrgerni| 
geben,  aber  ee  toirb  beftritten,  ba§  es  Sünbe  fei,  fold)e  'JJteffen  p  lefen  ober  anberc 
lefen  ^u  (äffen,  „f^o  man  fonft  ber  meffc  uid)t  mißbraud)t",  unb  gerafften,  bie  5{b^a(= 
tung  uon  SÖinfelmeffcn  mit  'Kücffidjt  auf  bie  fd}irad)cn  '-Brüber  nod)  einige  Seit  ]n  ge= 
ftotteu.  2Bir  werben  faum  irre  gc^en,  toenn  tcir  hk  9tu§fagcn  be^  '?iu5fd)uBgutac^ten§ 
über  bie  äÖinfelmcffeu  in  ber  ,6auptfacf)e  auf  bie  '1ied)nung  C^^artftobtö  fe|;en,  ^unial 
mir  f)ier  ,pm  Z^di  %au\  berfelben  iltotiüirung  begegnen,  luie  in  ben  menige  läge 
,5Ut)or  aufgefteüten  liefen,  .datte  bie  tion  ^rüd  berufene  i>erfammlung  ber  ''llRiU 
glieber  ber  Unberfität  unb  bee  2(Uert)eiligenftift5  bem  Äurfürften  aud)  öon  ''än= 
griffen,  loelc^e  ^^inlling  gegen  bie  9(nbetung  bee  ^Iltarfaframents  unternommen,  ju 
berid)ten,  fo  fe^te  ba«  im  .fttofter  öorgenommene  '-Inn-bör  je^t  ben  9(u§fc^n^  in 
Staub,  jene  eingaben  rid)tig  ^^n  fteüen:  Jhid)  ...  ift  '43ruber  Cöabriet  ^luguftiner 
uff  baö  gerud)t  .  .  .  3II§  fott  er  ge))rebtgt  ^aben,  bas  bae  facrament  folt  nit  ange= 
betet  aber  geeret  merben,  lionu  Dorfteubigcn  b(el)fftg  DerT)Drt  unb  fagt,  bae  imc  fold) 
mit  unmarfjeit  auffgetegt  unrbt  unb  fein  mort  anberft,  hau  fo  getautet,  aufgelegt, 
unb  Reibet  be§  artidele  nid)t  anberft,  bau  bas  Ü'^riftu^,  unter  bem  facrament  gegen= 
loertig,  anzubeten  unb  ,5U  eren  fei."  äßic^tiger  nocf)  a(«  bas  ®utad)ten  über  bic 
'isorfälle  im  9Iuguftinerconüent  n^urbc  für  bie  ttjeitere  enttt^irflung  ber  in  t^iu^  ge= 
brad)ten  fragen  bie  33itte,  roeldie  ber  3(uöfc^uB  in  feinem  Sd)reiben  bem  Äur= 
fürften  Oortrug.  Unter  lautem  lUppell  an  ba§  ÜJennffen  griebrid)':-  unb  unter  .6in= 
tt}ei§  auf  bie  feiner  bereinft  ^arrenbe  große  S^erantloortung  wirb  er  erfuc^t,  bem 
l)en:fd)enben  i^teBgräuel  ein  Cfube  ^u  nuid]en :  „Serbalbeu  bitten  mir  in  aller  unber= 
tf)cnifeit,  C^.  ff.  gn.  motte  als  ein  (^f}riftlid)er  furft  ]U  ber  fad)e  mit  ernft  tljun 
unb  fotc^en  miöbrauc^  ber  nieffen  in  e.  ff.  gn.  tauben  unb  furftentI)unuMi  balb  unb 
fleunig  abef^un." 

'.?lUc  ''JJtitglieber  ber  Pommiffion  Oereinigten  fid)  ,^u  biefem  Schreiben  an  ben 
Äurfürften,  nur  Xol^f  founte  fid)  nid)t  in  allen  Stürfen  feineu  Coenoffen  anfdjliefeen. 
^^mar  erfc^eint  fein  '^]tame  neben  ben  Unterfdjriften  ber  übrigen  ^^uyfd)uBmitglieber, 
aber  mit  bem  Schreiben  ber  (Jommiffion  rid)tete  er  ein  Separatüotum  an  ben 
Jvürften,  in  meld)em  er  für  !i^eibel)altung  ber  überfommeuen  ilieffe  eintritt,  ol^ne 
freitid)  bamit  .^ugteid)  fid)  ,^u  bem  fird)lid)en  Cpferbegriff  ]U  befennen  unb  bie  @e= 
uicfeung  be§  Slbenbma^l«  unter  einer  ©eftalt  a(y  bie  allein  bered)tigte  O^orm  ^u 
öertl^eibigen. 

■DZoc^  et)e  eine  i^erbeft^eibung  (Vriebrid)e  auf  bü5  ©utac^ten  unb  bie  ^itte 
ber  Gommiffion  eintraf,  mar  man  im  ^(uguftinerflofter  auf  bem  2Beg  ber  fird)(id)en 
Oteform  mieber  einen  bebeutenbeu  (5d)ritt  üormärte  gegangen:  bie  'DJIeffen,  bie  bi«-- 
t)er  nur  Oortäufig  eiugeftellt  maren,  mürben  am  23.  Cftober  boUig  abgefc^afft. 


406  ^^  abroganda  iiiissa  privata  Martini  Lutheri  sententia.    1521. 

Sie  eigent^ümltcfje  .öanblungetüeife,  bte  ber  Äuvfürft  feit  ^utfierS  erfteti  5(uf= 
treten  beobacf)tet  iinb  bic  bisher  fid)  ebeniüief)r  üoii  einer  bebingungötoien  ^h^^ 
günftigung,  als  aucf)  öon  einer  Unterbrücfnng  ber  nenen  Mjre  fernget)alten ,  lie^ 
faum  I)offen,  ba^  er  bem  ?lnftnnen  be^  5ln5fcf)nffeS  fofort  fyolge  geben  unb  ben 
lüeltlic^en  9(rm  benü^en  U'erbe,  nni  auf  tircl)tirf)ein  öeBiet  '"Jkniernngen  bon  un= 
abfe^barer  -irngnieite  V)Drpnel)nten.  XHin  25.  Cttober  eröffnete  er  bem  ^tnefcfin^ 
feine  ^Jleinung  bnrd)  bie  'i^erntittlung  inn)er'5,  ber  feinerfeite  am  fotgenben  2age 
ben  Gommiffion^mitgtiebern  bie  (hitfct)eibung  be»  iL^anbee^errn  funbgab.  ©o  fet)r 
3^riebric^  ficf)  and)  feines  5:^crnfe5  a(5  eines  d)rift(id)en  Jyürften  benni^t  ift,  fo 
glaubt  er  bod)  au'^  principieltcn  unb  praftifdjeu  (*»3rünben  ba^5  lHnfud)cn  bee  '^(ue= 
fc^uffe§  abfd^tögig  befc^eiben  ,^u  muffen:  benn  einmal  fei  bie  ^^(bfd^affnng  ber 
^leffen  eine  3u  Ifidjtige  £acl)e  unb  ^n  fel)r  IHngelegen^eit  ber  gefammten  (i^rifteu= 
Ijeit,  als  ba^  l^ier  eine  llebereitung  augebradjt  unb  ein  großer  ßrfotg  üon  bem 
'-Beginnen  einzelner  n^eniger  äBittenberger  ^n  erluarteu  n^äre.  Überbiee  tüerbe  fid) 
bie  i^m  öon  bem  9(uefc^u§  Vorgetragene  ^331einung,  n?enn  fie  fie  auf  ha^  (Jöangetium 
grünbe,  öon  felbft  93al§n  i)recf)en,  fo  ba^  bann  bie  6eabfid)tigte  ^^Inberung  ol^ne 
Sd)n?ierigfeit  lüerbe  Vorgenommen  tnerben  fönnen.  3J3eitert}in  fei  n''of)I  ^n  bebenfen, 
ba^  bie  (^riften^  ber  .Rird)eu  unb  Älcifter  burd)  bie  '*Hbfd)affung  ber  'Olieffcn  ernft= 
lid^  in  f^rage  gefteüt  föerbe,  ba  fie  il^re  ßinfünfte  gro^ent!E)eiI§  öon  geftifteten  5Jteffen 
Belögen.  5(m  (5d)Inffe  feineö  Sd)reiben§  erfnd)t  ber  .ßurfürft  atö  ein  ?aie,  „ber 
ber  Sd^rift  nid)t  berid)t",  ben  ',Husfd)U^  fammt  ben  l'eljreru  ber  Unilierfitöt  unb 
'OJtitgliebern  beö  3tIIer^ei(igeuftiftö,  'Jtencrungen  ^u  vergüten,  bie  bie  Urfadje  üon 
v^miefpalt,  5(ufruf)r  unb  Ü?efd))uerung  «werben  tonnten,  unb  ^JJiittel  unb  3Bege  ,^u 
erfinuen,  ba^u  angetfjan,  in  ber  üorliegenben  ("yrage  ber  ilirc^e  ^nm  33eften  ]\i 
gereichen. 

©benfo  peiulid),  als  baö  crlüä^nte  Schreiben  bes  '.Jluöfdjuffes,  mu^te  ben  Sinx= 
fürften  ber  ^Brief  beö  ^^riorä  ber  Sßittenbcrger  ';ltuguftiner  berüfjren,  ber,  iuad)bem 
er  fc^on  öor!)er  bem  (^eucralöitar  ^inf  burd)  einen  (Eilboten  ''IHelbung  über  bie 
3>Dvfommniffe  ber  let3ten  3i)od;en  Ijatte  jufommeu  taffen,  am  -SO.  Cftober  mit 
feinen  klagen  über  bie  iBorfälle  im  Älofter  aud;  hd  i^m  Dorftellig  mürbe.  <yreitid) 
rief  i^elt  nic^t  toie  ber  '.Husfc^u^  bie  .^i(fe  bee  t'anbe§t)crrn  bircft  an,  fo  ba^  J^-rieb= 
ric^  fid)  in  feiner  5tntmort  üom  ;!.  lUoöember  nur  barauf  ,^u  befdjrünfcn  brand)tc, 
ben  ^'rior  auf  bie  iHufträge,  meld)e  Uniüerfität  unb  (nipitcl  Don  itjut,  ifjrcm  ^vürften, 
empfangen,  ,5U  öermeifen.  offenbar  ermartete  <vriebrid)  Don  ben  i^evatljungcn  ber 
äßittenberger  .Hörpcrfd)aften  baö  l^eftc,  inbeffen  Perfdjaffte  i'^m  fd)on  bie  niidjfte 
3ufunft  bie  Welüifjbcit ,  ba^  bon  biefer  Seite  eine  i^öfnng  ber  fd)niebenben  Fv^agen 
nic^t  ju  erf)offen  fei.  (Je  verging  einige  3eit,  et)e  ber  Vtuöfdju^  fidj  mit  bem  '|Uennm 
ber  llniöerfität  unb  beö  StiftöcapitelS  in  3>erbinbung  fe^te,  unb,  alö  fc^lie^lid)  ge= 
meinfame  Siljungen  ,]u  Staube  famen,  jeigte  fid),  hafi  eine  (Einigung  ber  Wici= 
nungen  nid)t  ,^n  er.^ielen  tnar:  frfjroff  ftanben  fict)  gegenüber  bie  ':).Het)r,5a(}t  ber 
(ianonifer  an  ber  Sc^(o^fircf)e,  mit  bem  3)ecf)ant  unb  Sd)oliaft  an  ber  ©pi^c,  tueldjc 
eine  Oteform  beö  ^}]le^gDtte§bienftes  abfe^nten,  unb  eine  ))hii)c  ber  HniüerfitätöprD= 
fefforen,  tnorunter  aud)  bic  ''JJHnorität  ber  iUitglieber  bc§  'Onieiijeitigenftiftö,  meldje 
im  2Befent(id)en  ben  ©tanbpunft  beö  IHuöfdjuffeö  Pertraten,  mäfjreub  ein  nidjt  un= 
er'^eblid)er  -I^eil  üon  ben  l'ei^reru  ber  Jpod)fd)ulc  jeglid)e  9Jleiuungöäu^erung  Pou 
üornljerein  ableljutc. 


De  aljroganda  missa  privaüi  Martini  Lutheri  sententia.    1521.  407 

2Bät)renb  bie  3.sert)iinblun9eu  ,^tuiic^en  äöittenbcvg  luib  !L'od)au  fid)  noc^  niü'^= 
felig  fürtfdjlcpptcu,  9cid)at)  ein  und)tigev  2d)ritt  jur  Ch-(ebigung  hex  %üei  betüe9en= 
bell  'JiccBfrage  Don  einer  Seite,  bcven  '.Uutorität  ftö^er  ftanb  als  bie  ber  gefammten 
Uninerfitüt  unb  bes  ganzen  Stiftecapitcls.  !C'ut^er  xvax  Don  ben  '-IJorgängen  in 
2Bittenberg  nic^t  ununterric^tet  geblieben,  fonbern  l^atte  über  bie  Dorgefallenen  Gr= 
eigniffe  foiro^l  münb(id)C  a(5  fd)riftlid)e  I1litt{)ei(iingcn  cr^^alten.  SÖir  finb  au^er 
Stanbe,  feine  @eroä{}r5inänncr  namhaft  ju  niad}en,  meil  loir  aue  beni  langen  3eit= 
räum  Dom  17.  September  bie  1.  ^JloDember  nur  einen  einzigen  batii-ten  iörief  beö 
:)teformator5  befi^en;  mit  ^iemlic^er  Sid)ert)eit  »erben  irir  aber  fd)rift(id)e  ^Dlit= 
tt)eilungcn  aus  ber  ^eber  Spatatins  üoraueie^en  bürfen,  roa^renb  ^Xltclünd)tt)Dn  nic^t 
3U  ben  33erict)terftattern  geljört  .pi  ^aben  jcfjeint,  ba  X.'utf)er  in  einem  Briefe  fid) 
über  beffen  Sdjtpeigen  beftagt.  9Im  1.  ^loDember  befc^äftigten  t'utfjerö  Sinnen  unb 
S^enfen  bie  äöittenberger  (Jreignifje.  3tn  biefem  läge  Berichtet  er  Spalatin  ddu 
einem  ^.priefter  ouf  ber  äöartburg  unb  beffen  täglichen  -llleffen,  unb  im  ;-^ufammen= 
I)ang  bamit  giebt  er  bem  SBunfd)e  '^(uebrurf,  hü%  bie  '-^riDatmeffen,  n?enn  fie  nic^t 
fofort  ganj  abgefcf)üfft  toerben  fönnten,  bo^  in  33e3ug  auf  tl^re  3a^I  geminbert 
trerben  möd)ten.  '^Im  3(IIer]^eiIigenfeft  f einreibt  £'ut§cr  aber  aud§  bie  3}orrebe  ju 
feiner  Sd^rift  .de  abrogauda  missa  piivata  Martini  Lutheri  sententia-,  bie  für  bit 
toeitere  ©eftaltung  ber  '.yerbältniffe  in  SBittenberg  tDid)tige  ^mputfe  geben  follte. 

Xa^  biefc  i^orrebe  nid)t  etma  ben  ^efd)tu^  ber  gefammten  5(rbeit  über  bie 
'^tbfc^affung  ber  '^U-iDatmeffe  machte,  erI)eUt  einerfeit*  baraue,  ha^  \l\\ti)ex  in  einem 
it^rief  an  ©erbet  Dom  1.  '3ioDember,  mo  er  feine  2Bartburgfd)riften  auf^äblt,  mit 
feinem  SBorte  feinet  iöudjes  gegen  bie  ^riDatmcffe  gcbentt,  anberfeite  baraue,  ba^ 
er  ba^  ilianuffript  biefer  feiner  3lrbeit  am  Xage  3lIIer^ei(igen  tro^  ber  fid^  bar= 
bietenben  günftigen  öetcgent)eit  nod)  nidjt  an  Spatatiu  fd)irft. 

2er  Üieformator  inibmet  feine  Sd)rift  .Fratribus  suis  Auguslinien.  coeuobii 
Vuittenbergensis"  unb  giebt  in  ber  ^oiTcbe  feiner  ^yreube  barüber  unDer^o'^ten 
^tusbrurf,  ba§  feine  Crbeusgenoffen  ben  ?(nfaug  gemad}t  mit  ber  !:i?efeitigung  ber 
^JceBgräuel.  So  fe{)r  er  fid)  aber  über  itjr  i^orgctien  freut,  meil  er  baran  erfennt, 
bafi  (itjrifti  SÖort  in  i^nen  feine  äöirfung  tiat,  fo  mifd)t  fidi  boc^  in  feine  5^'eube 
bie  ^eforgniB,  ob  auc^  alle  feine  Crbensbrüber  ftarf  genug  fein  rcerbeu,  bie  i^rer 
Ijarrenben  Sd)mät)ungcn  unb  U>erfolgungen  ,5U  ertragen.  S^x  Stärfung  unb  .^um 
Iroft  berjenigcu  unter  feinen  iBrübern,  meldic  DieUeicf)t  noc^  nicf)t  bie  ,^raft  be= 
fö^en,  um  bie  Eingriffe  ber  äuBcren  (Veinbc  unb  bee  eigenen  .per^ens  ^u  befte^en, 
will  )L'utl)er  barum  fein  43üc^lein  au5get)cn  [offen.  3lber  nid^t  ben  3Iuguftinern 
allein  foll  es  gelten,  fonbern  „et)nem  igtidjen,  tücr  bo  mill";  glaubt  bod)  ber  9tc= 
formator,  haf,  feine  frül)cren  Schriften  über  bie  IHeffe  nod)  nidjt  Don  allen  Seiten 
genügenbc  33ead)tung  gefuuben.  '^m  'OJ^artinstage  mar  ^.'ut^ere  Slrbeit  jum  Vlbfd)luB 
gebieten,  fo  baB  fie  an  eben  biefem  läge  mit  einem  iöegleitfc^reibeu  an  Spalatin 
abgefenbet  tuerben  tonnte,  in  meld)ein  ber  Sd)reiber  latonifd)  bcmerft:  „Abrogationeni 
niissaruni  conlirnio  iioc.  quem  niitto.  lil)ro.''  C^r  ließ  fie  il)m  unter  ber  ftill= 
fc^toeigenben  i^orauefe^ung  .^ugeljen,  ba|  biefelbe  balbmbglid)ft  bem  äüittenberger 
^reunbeäfrcis  ^ur  ÄenntniBna^me  unb  jur  Srudlegung  jugeftellt  iDürbe.  äöie  über= 
rafc^t  unirbc  aber  !!^iitl)er,  als  er  bei  feinem  furzen,  ^eimlic^en  ^lufentbatt  in 
SBittenbcrg  etwa  am  4.  2e,5ember  nad)  bem  '-Ikn-bleib  feiner  Schriften  Don  ben  öe= 
lübben,   Dou  iHbfcfiaffung   ber  iiJcffen   unb  iviber  (yarbinat  '.Hlbredjt  fid)  erfunbigte 


408  I5e  aljroganda  missa  jirivata  Martini  Lutheri  sciitentia.    1521. 

uiib  crful)r,  ha^  feine  bevfclbeu  in  bie  ^^•)änbe  ber  (}veunbc  gelangt  Uuir!  Sein 
©d^arfbücf  errieti)  fofort  bcn  lual^vcn  ©rnnb  bie)cr  für  iljn  l)öd)ft  nnangencljuien 
I^atfacljc:  emnigt  er  and)  bie  lUög(idjfeit,  ba^  feine  Sdjviften  nnteruiegS  anfge= 
fangen  ober  bon  beni  ^oten  üerloren  iiiorben  fein  fi.innten,  fo  glanbt  er  boä)  üor 
'Jlllem  annel^men  ]\i  muffen,  ba^  ber  übertrieben  iingftlidje  Spalatin  fie  bei  fid) 
jnriicfbetjalten  I;abe.  3n  biefeni  Sinne  rieljtete  Vnttjer  nod)  Don  äÖittenberg  ano 
einen  ^^rief  an  feinen  fVrennb  am  fnrfürftlietjen  .Sj^oflager,  in  unleljein  er  itjni  luegen 
feiner  .^^^anblnngemeife  ernfte  ^^ormürfe  niad^t  unb  il)m  ,yig(eid)  feine  loeiteren 
2Bünfd)e  nnb  5{bfid)ten  fnnbgiebt :  er  münfe^t  nnter  allen  llmftänben  ben  '3)rncf 
feiner  (5d)riften,  irenn  nidjt  in  äßittenberg,  fü  an^erljalb  beö  .Unrfürftenttjnme,  nnb 
bro^t  für  ben  JyaU,  ba^  feine  Senbnng  an  ©palatin  tierloren  gegangen  fei,  ober 
aber  Don  biefcm  nid;t  öcrabfoigt  merbe,  nod)  loeit  Ijeftigere  Sd)riften  üerfaffen  ,^n 
lüollen.  2)0^  ßut^^erö  2)roI)nngen  t^atfäel}lid)  i^ren  (5^inbrnd  nid)t  berfeljlt  nnb 
Spalatin  üeranla^t  Ijaben,  bie  ^JJlannffripte  alebatb  nad)  ilüittenberg  ]n  fenben, 
bereift  bie  Iljatfactie,  ba^  nnfere  (£d)rift  fdjon  mehrere  SBodjen  fpäter  bie  Srucferei 
öerlie^. 

kleben  feinem  lateinifd)  gefd)ricbenen  Xraftat  über  bie  5(bfd)affnng  ber  '|^riuat= 
meffe  üeranftaltete  iintljer  andj  eine  bentfdje  iu-arbeitnng  biefey  äiJerfeö  nnter  bem 
2ite(  „UJom  ^3Jii^brand)  ber  ^JJicffen".  2)a  bie  il?orrebe  biefeö  „biidjle"  al5  2)atnm 
ben  lag  ,R\it^arinä,  25.  'Dtotjember,  trägt,  fo  bürfte  feine  ©ntfteljnng  erft  in  bie 
3eit  nad)  ber  Vlbfenbung  beö  lateinifdjen  lej-teö  ^u  fe|en  fein.  äSäfjrenb  ci  in 
mandjen  <}ältcn  ,5meifell)aft  fein  fann,  ob  bie  lateinifd)c  nnb  bentfdje  '^tn^gabe  cineö 
äöerfeö  !iiutljer  ^unt  iücrfaffer  Ijaben,  üielfad;  aber  ^meifelloö  feftfteljt,  ha^  i^utljer 
fid)  eines  ^reunbeö  ober  ©c^üterä  al§  Überfe^er  bebient  l)at,  iiierben  mx  l)in  ge= 
.^Umngen,  and)  bie  beutfd)e  ißearbeitnng  anf  >>^ntr)er  ,]nrücf,^nfül)ren.  3ift  bod)  bie 
!i)orrebe  ju  „'-l^om  '•JJli^braud)  ber  'OJceffen"  ,yi  einer  ^nt  gefd)rieben,  loo  man  banC 
be§  ^-öorge]§en§  ©Palatino  in  Söittenberg  bie  lateinifdje  Vüisgabe  nod)  nidjt  ,5U  Üie^ 
fid)t  be!onimen  I)atte! 

S)ae  ^mpreffnm  beö  Driginalbrndö  üon  „de  abroganda  miss;a  privaUi"  de. 
.^eigt,  bafe  bcrfelbe  im  Januar  1522  bie  äöcrfftätte  beö  ^3Jletct)ior  \.'ottt)er  üeiiie^. 
^^(m  8.  Januar  ftanb  bas  (Jrfd)einen  ber  Vlrbeit  be§  'Heformators;  nnmittelbar  be- 
öor.  2!enn  anf  fie  toerben  inir  bod)  nad)  bem  oufiwiitnljang  in  erfter  ,1'inie  bie 
brteftid)e  ''JJiittl)ei(nng,  bie  .ftaöpar  (*i)üttel  gelegentlid)  feineö  borübergetjenben  'J(nf= 
ent^altcö  in  äBittenberg  bem  ^iürnbcrger  iöürger,  (i)eorg  '4^I)i(ippi,  ^ngeljen  lie^, 
,^u  be^iel^en  I)aben,  ba^  „gor  !ur^  ^tüet)  eblc  ^ui^Iel)n  bon  Ductor  Martino"  auö= 
geT)en  luerben,  mobei  freilief)  baljingefteltt  bleiben  mu^,  ob  ©üttel  bie  tateinifd)e 
ober  bentfd)e  ^.Hiiögabe,  ober  beibe  im  IHnge  l)atte.  j  i^on  bem  !l'üttt)erfel)en  Driginat= 
brncf  berid)tet  am  27.  ^)Jiär3  1522  ^^llbert  iöuter  an  33eatu§  ^J{!^enannö;  er  fielet 
inbeffen  bon  ber  Überfenbung  eine§  (Sremplarg  biefer  'ütnggabe  ab,  iueil  er  l'ottt)er 
nid)t  beläftigen  milt  nnb  ot)net)in  bon  einem  in  ii>afel  beranftalteten  'Ocad)brnct 
getjört  I)at.  Über  hk  ^afeler  Vlnegabe  erfaljren  Uiir  'Jiäl)ere5  anö  einem  am  „VI.  ante 
Laetarc"  1522  gefd)riebcnen  Briefe  beö  ^|seUifan  an  ;3Dl)annee  ©djibebel :  „uiiuc 
.  .  .  nobiscum  iinprimitur  . .  .  idem  de  abrogauda  missa".  S)a^  fie  erft  im  l^lpril 
fertiggeftcKt  lunrbe,  erf)el(t  am  ber  '9loti,^,  toelctie  ber  Srnifer,  äJalentin  (inrio,  an 
ben  i9d)lnB  ber  ^^(negabe  fe^te. 


De  abroganda  missa  privata  Martini  Lutheri  sententia,    1521.  409 

S^iitf)er  tierfe^tc  mit  feinen  Beiben  ©abritten  ü6er  bie  Wc^c  bent  ':|.Hipfttl)nnt 
einen  geiraltigen  <Bio^.  Siejcg  erfannten  aud;  feine  ^tinbe,  unb  nieljrcrc  berfelBen 
inacf}tcn  il)rem  Untnillen  unb  3oi"n  über  ben  JReforntator  öffentüd)  is^iift.  2)er 
3:ifrf)of  üon  Stra^lnirg  erfiid)t  am  15.  93üir,^  152:1  ben  bDrt{t3cn  'üatlj,  eine  Untcr= 
fucf)ung  an^uftellen,  ob  t^atfäd)lidj,  n.ne  ^u  be§  ^^ifd}Df'5  Cljven  gefonimen,  3Bo(f= 
gang  Äöpffet  einen  'Jtadjbrud  öon  Ji^ut^crg  „ivom  'DJlt^braud;  bev  illeffen"  üeran= 
ftaltct  X^abc,  itnb,  tvenn  bie  Tiadjridjt  fid)  beftätigen  follte,  bie  6-infteIIung  bee  Xrnrfö 
nnb  hie  i^evnidjtung  ber  abgeflogenen  (5-remplare  ,311  beUiirfen.  (Jinige  iHonate  fpäter 
äußert  ber  !!3Dnboner  -4>rie[ter,  (yutbertn^  -Lonftalluä,  in  einem  33riefe  an  ß-rayuniö, 
bü^  nad)  ber  ^Hbfdjaffung  ber  liteffen  für  l'ut^er  nur  nod)  baä  eine  übrig  bleibe, 
aud)  G'^riftuS  abpfe^en.  @mfer§  ^uit)  über  ba§  Sorgel^en  be§  ^Reformators  gegen 
bie  5Jleffe  Ratten  jtriei  feit  bem  (5rfd)einen  unferer  ©djriften  öerfloffene  ;;5aTjre  nid)t 
bömpfen  tonnen,     ^n  feiner  Streitfcf)rift  gegen  bie  Foriaula  missae  X.'ut§er5  — 

„''JJiiffae  c^rif  ^  ||  tianorum  Conti-a  Lutera  ||  iiä  miffandi  ibrmulä  ||  AlTertio  || 
Anno  MD  11  xxIIII  |"  Wit  liteleinfaffung,  iitelrürffeite  bebrndt,  24 
Blätter  in  Cuart.  5Drnd  Pon  ''JJtartin  Ii'anbsberg  in  ^'eipjig.  — 
Uield)e  bay  S)atum  „pridie  Kalendas  Marlias  Anno  a  Christo  nato.  M.  D.XXiiii." 
trägt,  fpielt  er  an  jtüei  Stelten  auf  fie  an.  331.  A4'':  „qui  [^LHitljer]  cum  inissam 
prius  tanto  studio  abrogavit,  ut  iie  nomen  quidem  illi  periniserit. "  33(.  Bij*: 
,At  dicet  [ßut^er]  forte,  ut  in  libro  suo  de  abroganda  missa  tragice  obmur- 
murat.  lactant  (inquit)  Papistac  patres,  patres,  decreta,  decreta,  ecclesia,  ecclesia. 
Et  nos  multo  fortius  iactabimus  euangelion,  euangelion,  Christus  Christus"  etc. 
il^emerfen§lüertfjer  ift  bie  ^polemif  be§  ^obocuö  6lid)toPeu§,  ber  mit  l'ntljer  in 
feinem  ^Antihitlierus"  in§  ©erid^t  ge^t: 

„^  ANTILVTHERVS  ||  IVDOCI  CLICHTOVEI  NEO-  ||  PORTVENSiS, 

DOCTORIS  THEOLOGI,  TRES  LI.  ||  BROS  COMPLECTENS.  |1 || 

C  Secundus,    contra   abrogationem    milTai,    quam   inducere  nioUtur  !| 

Lutherus :    demonftrat   diftinctos   officiorum   gradus   ac   ordines  ||  effe 

in  ecclefia,  non  omnes  itideni  Chriftianos  effe  facerdotes,   c'e  ||  fanctiffi- 

mum  eucharisti*  facrametum  quod  in  mifl'a  confecra=  jj  tur:  elTe  verum 

facrificium.  ||  .  .  .  .  |1  PARISIIS.  |1  Ex  ofticina  Siniouis  GoJinaei.  ||  1524  |j 

6um  priuilegio.  ||"     Xitetrüdfeite  bebrndt,   190  33rätter  in  {^folio,  te^te 

©eite  leer. 

6tid)tDöeuö  fe^t  fid^  in   bem  ^toeiten   feiner   brci   i^üdjer  '^auptfäd)lid)   mit 

„De  abroganda  missa  privata  M.  L.  sententia"   auöeinanber.     ^n  ben  30  C^apitetn 

biefes  ii3ud)e§,  toeld^e  Fo.  55  ^'—Fo.  113*  umfaffen,  erfdjeinen  ^afjlreid^e  Gitate  ans 

ßutl^erS  ertt)ä]^nter  <S(^rift. 

Sgl.  <Sad)fcu :  (^rncftinifrf)c§  Öcfammt  =  ^rc^h)  311  2Beimnr  Reg.  0  pag.  99  MM  1. 
S^e  2Bcttc  II  S.  :}4ff.  89  ff.  lOOff.  109f.  Corpus  Ref.  vol.  I  Bp.  459ff.  4(;5ff.  894f.-  Siolbc 
in  „3citfcl)tift  für  jiiirct)ciu]cid)iri)tc"  5.33b.  (1882)  ®.  :j25f.  .^lonnuil^  unb  .S>artfetbcr,  :^vit'f= 
lucdjfet  bcö  53catih>  5)Ü)cuami'S  S.  293ff.  :iO:3f.  iloffmane  in  „I(}cüt.  ^tiibicit  iiiib  Airitifcu" 
^at)tg.  58  (1885)  <B.  133ff.  .ütalucrau,  Scr  iyriefreedjfcl  be-j  ^uftu-S  ;jonaö,  L.'pätfte  5.  74ff. 
Erasiiii  operum  toni.  III,  Lugduni  Bat.  1703,  cpist.  DCLVI.  (£p.  772.  ^iiger,  '".Jlubrcnij 
9?obcnftein  öon  Garlftabt  ©.  207  ff.  507  ff.    (föcorg  ÜJiattin  lijomai,),  ÜJJartiii  l^iit^er  unh  bie 

*)  S)et  *ßuiitt  auf  „i"  fcljtt.  -)  £ic^e  oben  S.  404. 


410  Dg  abroganda  luissa  privata  Martini  Lutheri  sententia.    1521. 

'Jicfovmotion?'6eh3cgung  in  2eutfd)(aiib  Dom  3al)te  1520—1532  in  Stu^jügcn  aus  -Dinrino 
V.J.  J{3  ©anuto'a  Tiatien,  1883  ©.  2(iff.i  9'0^^flt>je^tc  i^ommlung  u.  f.tt).,  1547  ©.  169  ff.  ^orfteninnn, 
Tiiber  Decanorum  etc.  ®.  25  f.  83.  Schwebelii  scripta  theologica,  Biponti  1605  p.  34. 
'Jl.  SBaum,  -D?agifttnt  unb  Üicformation  in  Stropnrg  (1887)  ©.22.  Äolbc,  2:ic  beutjdje 
*Jlnguftinet  =  Kongregation  ©.  367ff.  itöftUn  l-  ©.  503ff.  ©djmibt,  5pf)ili^p  5Mand)t{)ün 
©.  80  ff. 

5lu§gaT6en. 

A.  „DE    AB  II  ROGANDA   MISSA  ||  PRIVATA   MARTI/  ||  NI  LVTHERl  || 

SENTEN/  II  TIA.  ||  Leo  rugiet,  qiiis  iioii  timebit?  jj  Arnos,  ij"  9)lit 
Xiteleinfaffung.  ^itelrürffeitc  bebrudt.  44  ißlätter  in  Cuart,  (c^tcö 
Slatt  leer.  %m  ©nbe:  .IMPRESSVM  VVITTEMBERGAE  H  MENSE 
lANVARIO.  II  AN.  M.Ü.XXII.   |« 

jTrud  Hon  -Hkldiiür  Sottf)cr  in  Sßittenberg. 

B.  ,DE  ABRO  II  GANDA  MISSA  PRI/  ||  VATA  MARTINI  i|  LVTHERl  SENjj 

TENTIA.  II  Leo  rugiet,  quis  non  tiinebit?  ||  Arnos.  |>  Wit  Iitclcin= 
faffung.  litelrüdfeite  fiebruiit.  44  33Iätter  in  Quart,  lc|teö  ^(att 
leer.     %m  ^nbe:    „+  +  +  |1" 

+ 

^n  ber  redeten  nntern  (Jde  bot  2itctcinfaffnng  fte()t  bic  ^ai)Xi^a\)l  „1519" 

C.  ,DE   ABRO=  II  GANDA  MISSA  ||  PRIVATA    MAR  ||  TINl   LVTHE  ||  RI 

SENTEN  II  TIA.  ||  Leo  rugiet,  quis  non  tiinebit?  |I  Arnos.  |"  3:itet= 
rücEfeite  bebrudt.  52  S3lättcr  in  Quart,  le^tc  ©eite  leer,  ^^tni  @nbe: 
„IMPRESSVM  MENSE  ||  FEBRVARIO.  ANNO.  ||  M.GGGCC.XXII.  ü« 

D.  „^  DE  ARRO  II  GANDA  MISSA  PRIVATA  ||  MARTINI  LVTHE  ||  RI 

SENTEN  II  TIA.  ||  ^  ||  ^  4«;  II  Leo   rugiet,    quis   neu   tiinebit?  j| 
Arnos.  Y     ^^iit  Xitelcinfaffung.     50  i^Iätter  in   Quart,    le^te   Seite 
leer.     5(m  (änbe:   „ANNO  M.D.XXII.  MENSE  ||  APRILl.  H« 
Tnid  Hon  93Qlcntin  Gnrio  in  33nfc(.    5ög(.  oOen  8.  408. 

3n  A  befi^eu  nur  ben  Urbrucf;  üüu  iljm  finb  bie  brei  übrigen  Vlns^gabcn 
ausgegangen. 

Unter  ben  Wcfainnitau^galien  ber  äBcrfe  !L'utl)er5  bringt  de  ahrogamia  niissa 
privata  Martini  Lutheii  sententia  ber  Tonuis  11.  onniiuni  operuin  M.  Lutlieri  Wite- 
bergae  1546  331.  257*  — 284  [berbruift  285]%  ber  Tonius  11.  onniiuni  o})eruni 
D.  M.  L.  lenae  1566  331.  441=*— 468**  unb  vol.  VI.  Lutheri  opera  lat.  var.  arg. 
Francofurti  ad  M.  (C^-langer  ^^ht§gabe)  1872  p.  115  —  212. 

äBir  folgen  in  unfernt  lert  beut  llrbrnif  A  unb  berücffidfitigen  nur  getegcnt= 
lidj  bic   ®rucfe  R  unb  C. 

ilsüu  einer  3Biebergabe  ber  ^Kanbbemerfuugeu  in  ben  Uerfdjiebenen  S)rucfen 
fel)en  tüir,  Uieil  fic  nur  ben  3int)ait  nnbeuten  unb  nid^t  üou  X.'utfjer  '^errüljren, 
ööüig  ab. 


De  aljroganda  missa  privata  Martini  Lutlieri  seutontia.    1521.  411 


DE  ABROGANDA  M18SA   PRJVATA 
MARTINI  LVTHERl  SENTENTIA. 

IHESVS. 

FKATRIBYS  SVIS  AVGVSTIXEN. 
COENOBII  YYITTEMBERGENSIS  GRATIAM  ET  TACEM 

CHRISTI. 

Iguificatum  est  mihi,  Fratres  carissimi,  et  literis  et  verbis  ami- 
eorum,  cepisse  vos  primos  omnium  iu  vestra  cougregatioue 
abusum  illum  missarum,  quas  vocant,  abrogare.  Quae  res  etsi 
gaiidio  uon  mediocri  me  aifecit,  ut  qui  hoc  argumento  cog- 
noscam  nou  esse  in  vobis  verbum  Christi  ociosum,  tanien,  ut 
nihil  satis  facit  pia  charitas,  mixto  timore  soUicitari  cepi,  ne  forte  uon  omnes 
pari  constantia  et  libera  conscientia  arduam  haue  rem  tentetis.  Ut  enim 
omittam,  quae  indies  moliuntur  poutifices  idok^rum  et  sacerdotes  Baal  ad 
15  t«rreudos  infirmos  fide,  dum  alius  erigit  foedas  iudidgeutiarum  bullas  et  frater- 
nitatum  ludibria,  alius  sacerdotes  coniugatos  captivat,  alius  alia  monstra  parit, 
nullus  autem  non  pessima  alit.  Quid  hoc  putabitis  fore.  (piod  prae  omnibus 
hominibus  in  mundo  pessime  estis  audituri,  ut  qui  omnia  tam  pauci  divina 
et  humana  ausi  sitis  innovare?  Quae  sacrilegia,  quae  flagitia,  quae  scelera 
'.'0  non  iactabunt  in  vos  etiam  ii,  qui  sibi  et  aliis  graves,  prudentes  piique 
videutur?  Magnum  est  certe  tot  seculorum  consuetudini,  tantae  multitudiuis 
sensui  tantorumque  autoritati  reluctari  et  eorum  murmura,  opprobria,  iudicia 
surdis  auribus  praeterire  et  quandam  invictam  scyllam  his  latratibus,  pro- 
cellis,  ventis  non  aliquando  quietiu'is  obiectare.  Si  estis  aedificati  supra  fir-a)intti).7,2itf. 
2.i  mam  petram,  sat  scio  frustra  flatiu'os  hos  ventos,  frustra  impetum  factura 
haec  flumina.  Quod  si  supra  arenam  statis,  (pianta  vobis,  obsecro,  impendet 
ruina!  Accedit  ad  haec,  (piod  ego  quotidie  in  meipso  experior,  (piani  diffi- 
cile  sit  conscientiam  longo  inipietatis  usu  vexatam  ad  sanam  pietatis  scientiam 
revocare  et  infirmitatem  eius  sanare.  Quot,  rogo,  medicamentis,  quam  rol)usta 
3u  resina  Galaad,  quam  pf>tentibus  et  evidentibus  scripturis  meam  ipsius  con- 3cvcm.  8, 22. 
scientiam  vix  dum  stabilivi,  ut  anderem  uims  contradicere  Papae  et  credere 
eum  esse  .Vutichristum,  Episcopos  esse  eius  Apostolos,  Academias  esse  eius 


1  f.    Sic    ÜOerjc^rift    ift    aiia    bem    Z'üd    genommen :    im    Scj-t    l)at)en    bic    Sonbevbrutfc 
fic  nic^t 


412  De  abroganda  niissa  privata  Martini  Lutheri  sententia.    1521. 

liipanaria?  Qnoties  mihi  j)al[)itavit  Innniiluiii  cor  et  repreheudens  obiecit 
euruiii  fuj'ti.ssinium  et  unicuni  arguiiieutiuu :  Tu  solus  sapis?  Totne  errant 
iiniversi?  Tauta  seciila  ignoraveruiit?  Quid,  si  tu  erres  et  tot  tecuni  in 
erroreni  trahas  damnandos  aeternaliter?  Et  tandem  confirmavit  me  verhis 
suis  certis  et  fidelibus  Cliristus,  ut  iam  nee  tremat  nee  palpet,  sed  insultet  5 
cor  meum  his  })apistieis  argumentis,  non  aliter,  atque  tutissimuni  littus  nii- 
naces  et  tumidas  procellas  ridet.  Hac  et  experieutia  et  cogitatione  cum 
moverer,  cousilium  mihi  fuit  hane  ad  vos  Epistolam  raittere  ad  firmandos 
et  consohuidos  eos,  qui  forte  inter  vos  adhuc  infirmi  inipetum  terreutis  ad- 
versarii  et  trepidantis  conscientiae  ferre  nequeunt.  Ea  euim  certitudine  et  iü 
fiducia  tentandum  est,  quod  praestituistis,  ut  non  modo  totins  mundi  iudicia 
pro  foliis  levibus  et  summis  aristis  habeamus,  sed  et  armati  simus  in  morte 
adversus  portas  inferi,  (piin  etiam  adversus  Judicium  tentantis  dei  pugnare 
i.Wo|.3i.',2s.  et  cum  lacob  contra  deum  praevalere.     Mundi  euim  voces   occlusis  auril)us 

utcunque  etiam  infirmiores  contemnere  possunt.    At  conscientiam  (piis  occludet,   is 
ue  Satanam,  ne  iudicium  dei  seutiat?    Mundus  nos  insanos  et  improbos  tan- 
tum  sonabit,  non  faciet.    At  conscientia  infinitis  modis  danuiatos  faciet,  uisi 
verbo   dei   certo,   potenti   et   salutari   fuerit   undiipie  munita,   hoc  est,   supra 
[)etram  aedificata.    Haec  est  illa  certitudo  infallibilis,  quam  quaerimus.    Per- 
geraus  itaque  iu  missas  istas  privatas  singularem  tractatum  edere  profuturum  ju 
et  aliis,  qui  volent,     Video  euim  ea,   quae   autea   scripsi,  resisteutibus   ido- 
h)rum  Episcopis   non   satis   movere,    ut   toties  repetendum  erigenduraque  sit 
verbum  veritatis,   quoties   illi   papyri  carnifices  damnant  et  oppriraunt.     Ro- 
TOottf).  9, 38.  gemus  autem  dominum,  ut  mittat  operarios  in  messem  suam  et  augelos  suos, 
ffljQtU). 13,41.  qui  coUigant   de  reguo    eins   omnia  scandala.     Multa  euim   sunt  valde,   sed   2.^ 
nunc  nobis  unum  istud  insigue  petitur,  quod  si  tulerimus,  non  uuum  tuleri- 
mus,   cum  sit  forme  caput  omniuni.     Dominus  Ihesus  confortet  et  conservet 
seusus   et    corda  vestra  iu   lide  non   ficta   et   caritate  non  simulata.     Amen. 
Ex  Eremo  die  omnium  sanctorum  M.D.XXI. 


2  Tot  ne  ABC  3  ignoravernnt  C  24  mittet  B 


De  abroganda  missa  privata  Martini  Lutheri  sententia.    1521. 


413 


PROTESTATIO. 

Rotestor  iiiprimis  ad  versus  eos,  qui  insanis  vocibus 
iu  me  sunt  clamaturi,  quotl  coutra  ritum  Ecclesiae, 
contra  statuta  patrum,  contra  probatas  legendas  et 
receptissimum  usum  docuerim,  liorum  nihil  nie  audi- 
turuni.  Denique  nee  principia  illa  fidei  Parrhisiensis 
lupanaris,  quae  sunt  opiniones  hominum,  seu,  ut 
Petrus  vocat  ii.  Pet.  ii.  aigeaeig  ajiojXei'ag,  huius2.'Pctv.-2,  i. 
flocci  facturus  suni.  Si  enim  vel  horani  lucidi  inter- 
valli  haberet  lunaticus  eorum  morbus,  aliquando 
certe  videreut,  cum  bis  omnibus  nituntur  citra  verbum  dei,  non  divina,  sed 
Immana  duntaxat  se  niti  autoritate.  At  humanis  solis  niti  iu  re  divina  et 
causa  pietatis,  ut  scripturae  omittam  testimonia,  ipse  hominum  communis 
sensus  recte  damnat.  Divina  enim  secundum  divina  duntaxat  eloquia  geri 
ir.  et  volunt  et  debent,  ut  vel  uuus  INIoses  in  Deuteronomio  loeupletissime  testatur. 
Quid  ergo  est,  ut  me  sperent  suis  propriis,  id  est,  humanis  testimoniis  avellere 
a  divinis?  An  fingunt  obscurum  sibi  ipsis  esse  sanctos  et  peccasse  in  vita 
et  errasse  in  doctrina  sepissime?  Si  autem  peccaverunt  et  erraverunt  sepis- 
sime,  quis  furor  est  eorum  facta  et  dicta  pro  divinis  et  infallibilibus  regulis 
20  pietatis  statuere!  Nonne  et  eorum  ins,  alioqui  summa  iuiuria,  suspectam 
facit  eiusmodi  autoritatem,  cum  dicit:  'Semel  mahis  semper  praesumitur  malus'?^ 
Quis  enim  nos  certos  faciet,  in  quo  non  erraverint  pati'es,  quos  sepissime 
tu  ipse  errasse  confiteris,  si  eorum  autoritas  satis  est,  nee  licet  eam  superiore 
autoritate  divini  eloquii  iudicare?  At  ipsi  elucidaverunt  eloquia  divina.  Quis 
25  et  hoc  ita  esse  probavit?  Quid,  si  non  minus  erraverunt  elucidando  quam 
vivendo  et  docendo?  Omnia  nostra  adliuc  hmuana  facis  hac  ratione,  ut  cum 
Cicerone  tibi  dicere  possim :  'Fingebat  haec  Homerus  humana  transferens 
ad  deos ,  divina  mallem  ad  nos\^  Ita  et  tu  ex  hominibus  deos  nobis  facis 
et  verbo  dei  verba  hominmn  comparas  perniciosissime. 
30  Proinde    sciaut    insani    Sophistae,   indocti   pontifices,    impii   sacerdotes, 

sacrilegi  monachi  et  totus  Papa  cum  suis  scjuamis,  lupanaribus,  lucis,  excelsis 
universis,  nos  non  esse  baptisatos  neque  credentes  in  nomine  Augustini, 
Bernhardi,  Gregorii,  ncc  in  nomine  Petri  nee  Pauli,  nee  in  nomine  almae 
facultatis  Theologiae  Parrhisiensis  Sodomae  aut  Ijovaniensis  Gomorrae  cum 
3f.   suis   Sorbis,   sed    in   nomine  solius  lesu  Christi,    quem  sohmi  confitcmur  et 


34  Parrhisienses  U       (Jomortae  C 

')  Rej?.  8  de  i-egulis  juris  in  VI.  lib.V,  12.  -)  Ciceronis  Tusculanaruni  dispu- 

tationuni  Hb.  I,  2G,  05:  .Fingebat  haec  Homerus  et  humana  ad  deof)  transferobat :  divina 
mallom  ad  nos." 


414  D6  abroganda  missa  privata  Martini  Lutheri  sententia.    1521. 

®nr.  1, 8. 12.  magistrum  nostrnm  et  pro  nobis  crucifixum.  Siquidem  Paulus  nee  sibi  ipsi, 
-  nee  angelo  de  coelo  credi  vult,  nisi  Christus  in  ipso  vixerit  et  loeutus  fuerit. 
Seimus,  quid  patres,  quid  decreta,  quid  usus,  quid  vulgi  opinio  habeant.  Nee 
est  opus  nobis  Parrhisiensi  magisterio  nostralissimo,  quod  uos  aedita  aliqua 
magistralissima  determinatione  doeeat  et  dieat:  Haec  propositio  est  scanda-  .■> 
losa,  est  contra  airaas  facultates,  est  contra  princi])ia  fidei^  et  reliqua,  quae 
pueri  isti  et  eifeminati,  imo  trunci  et  stipites  iaetare  sola  novenint.  Non 
audimus:  Bernhardus  sie  vixit  et  seripsit,  sed:  Bernhardus  sie  vivere  et 
seribere    debuit    iuxta    scripturas.      Non    quaeritur,    ut   sancti   vixerunt    aut 

*^^Jj'^^  J^^4;dixerunt,  quos  scimus   servatos   esse  per  illud  orationis  dominicae  'Dimitte   lo 

*i.  32, 6.  nobis  debita  nostra',   iuxta  regulam  omnibus  sanctis  conimunem,   psal.  xxxi. 

'Pro  hac  orabit  ad  te  omnis  sanctus  in  tempore  opportuno',  ne  forte  pro  veri- 

tate  et  iusticia  amplectamur,  quod  illi  per  orationem  meruerunt  iguosci  sibi 

?ßf.  62, 4f.  ut  culpam  et  errorem,   ut   faeiunt  Papistae,   dum  iuxta  psal.  Lxi.  irruunt  in 

hominem  et  interficiunt  seipsos  universos,  super  parietem  inclinatum  et  ma-  !•> 
eeriem  eiectam,  cum  hune  elevare  eogitant,  ut  eiectiones  statuant,  aifectantes 
mendacium  etc.,  ut  Hebraeus  habet,  cum  in  solo  deo  nitendum  esse  toties 
idem  psalmus  ingeminet.  Non,  inquam,  quaeritur,  ut  sancti  vixerint  aut 
dixerint,  sed  ut  vivendum  scriptura  dietet.  Non  de  facto,  sed  de  iure  quaestio 
nobis  est,  sancti  errare  potuerunt  docendo  et  peccare  vivendo.  Scriptura  20 
errare  non  potest  docendo,  nee  credens  illi  peccare  potest  vivendo.  Sanctos 
aeeeptamus,  sed  quorum  gloria  non  ex  hominibus,  imo  ex  deo  est,  quos  non 
Papa  canonisat  et  probat,  sed  quos  deus  commendat.     Ipsius  enim  tauri  et 

TOntti).  22, 4.  altilia  occisa  parata  sunt  ad  nuptias  Christi,  filii  sui,  lioc  est,  quorum  dicta 

et  facta  et  quatcnus  nobis  divina  scriptura  conunendat,  ut  sunt  patriarchae,  25 
prophetae  et  Apostoli:  quibus  solis  fideliter  et  nitimur  et  servamur. 


PRIMA  PARS. 

4?fbr.  7,  »2.  T)Apa  ingressurus  suas  decretales  dicit:  'Translato  sacerdotio  necesse  est, 
1  ut  et  legis  translatio  fiat'.^  Quo  verbo,  si  quis  dubitaret,  ins  illud 
magnificum  et  sanctissimum  legum  condendarum  et  arrogat  et  monstrat,  qua 
fide  et  sinceritate  nullas  non  tractat  scrij)turae  autoritates  o  avziyiei i-ievog  ille 
dei.  Vult  enim  huius  dicti  cum  esse  sensum,  quod  Christus  ascendens  in 
coelum  transtulerit  scaeerdotium  suum  in  Petrum,  Petrus  deinde  in  Papam 
et  Papa  in  suum  quisquc  successorem.  Hinc  cum  habeant  sacerdotium  in 
sese  translatum  et  sacerdoeii  sit  legem  docere,  concludit  penes  se  esse  et 
ins  dicendi  leges.     Tali  scilicct  exordio  dignus   fuit  iste  liber  istius  autoi-is. 


12  oportuiio  .VC  in   1110  racnnit  (;  25  qnatotcnus  ('  30  autoritas  (' 

')  5ygl.  oOm  S. 'J7;{ff.  ■)  c.  .'{.  X.  de  constitntionibus  1,2. 


De  abroganda  niissa  privata  Martini  Lutheri  sententia.    1521.  415 

Hoc  niti  fundamento  debuit  istud  sacerdotium  et  eins  generis  leges.  Caeterum, 
si  spectes  divinum  consilium,  quo  solet  Balaamos  et  Caiphas  istos  potenter 
confnndere,  intelliges  hoc  prooemio  coactum  esse  Satanani,  ut  iniprudenter 
proderet,  quid  esset  facturus  per  Papam  et  leges  eins  in  mundo.  Sicut  enim 
s  Caiphas,  ita  et  Papa  hie  verissimam  veritatem  locutus  est,  sed  non  ex  animo. 
Vere  enim  et  sacerdotium  Clu-isti  et  legem  eins  volebat  transferre,  profecit 
denique  et  transtulit  et  prorsus  evacuavit,  ut  iam  non  Christus  sit  sacerdos, 
sed  Papa,  nee  lex  Christi  nos  dirigat,  sed  leges  Papae,  id  est,  horrenda  per- 
versitate  abominatio  stat  in  loco  sancto,  et  pro  Christo,  rege  veritatis,  regnat-Wattt).24,i5. 

10  super  nos  idolum  mendacii  et  operatio  erroris.  Prorsus  abunde  prestitit 
Papae  abominatio,  quae  hoc  prooemio  promisit.  Atque  de  legis  trauslatione 
suo  loco  videbimus  simul  visuri  principia  illa  fidei  lupauarium  illorum,  quae 
se  scholas  Christianas  mentiuntur.  De  translato  sacerdotio,  quando  hoc  ad 
institutum  proxime  pertinet,  primum  videamus. 

15  Certus  esto,  nee  ulla  persuasione  falli  te  siuas,  quisquis  esse  voles  pure 

Christianus,  nullum  esse  in  novo  testamento  sacerdocium  visibile  et  externum, 
nisi  quod  humanis  mendaciis  est  per  Satanam  erectum.  Unum  vero  et  solum 
est  nobis  sacerdocium  Christi,  quo  ipse  obtulit  sese  pro  nobis  et  nos  omnes 
secum.     De  quo  Petrus  dicit  i.  Petri  iii.  'Christus  semel  pro  peccatis  nostris  i.t'ctr.3,i8. 

20  mortuus  est,  iustus  pro  iniustis,  ut  nos  oiferret  deo,  mortificatus  quidem  carne, 

vivificatus  autem  spiritu'.     Et  Heb.  x.  'Una  enim  oblatione  consummavit  in  C'ftu-.  lo,  h. 
sempiternum  sanctificatos\    Hoc  sacerdocium  spirituale  est  et  omnibus  Chri- 
stianis commune.     Omnes   enim  eodem,  quo  Christus,  sacerdotio  sacerdotes 
sumus,  qui  Christiani,  id  est,  filii  Christi,  summi  sacerdotis,  sumus.     Neque 

25.   nobis    uUo   prorsus    alio   sacerdote   et  mediatore   opus  est  praeter  Christum: 

cum  'omnis  sacerdos  in  hoc  assumatur,  teste  Apostolo  Heb.  v.,  ut  pro  populo^cin-.  5,1. 
oret  et  populum  doceat\     At  Christianus  quisque  per  seipsum  orat  in  Christo 
habens  per  ipsum,  ut  Ro.  v.  dicit,  accessum  ad  deum,  sicut  promisit  Isaiae  lxv.  W°-\^'oÄ 
'Erit<:jue,  antequam  clament,  ego  exaudiam,  adhuc  illis  loquentibus  ego  audiam'. 

30   Sic  et  per  seipsos  a  deo  docentur  promittente  Isaia  lüü.  *Et  dabo  universos  Sc).  54, 13. 
filios  tuos  doctos  a  domino',  et  Hiere.  xxxi. 'Non  docebit  unusquisquc  fratrem5crcm.s),34. 
suum   et   imusquisque  proximum  suum  diceus:    Cognosce  dominum.     Omnes 
enim  scient  me  a  minore  usque  ad  maximum'.     Et  Isaias  xi.  dicit:  'RepletaScf.  11,9. 
est  terra  scientia  domini,    sicut  aquae  maris  operientis\     Hinc  Christus  lo- 

35  hau.  vi.  appellat  eos   &Eodiddy,covg.     'Est    scriptum    in   prophetis:    Et   erunt  30I).  e,  4r.. 
omnes  docibiles  dei\     Haec  testimonia  plane  evacuant  sacerdotium  visibile, 
dum  et  orationem  et  accessum   ad   deum   et  doctrinam    omnibus   communem 
faciunt,   (juae  certe  sacerdotum  propria  est.     (^uid  enim  opus  est  sacerdote, 
dum    non   est  opus   mediatore  et  doctore?    An   sacerdotem   sine   opere  con- 1. 1:1111.2,^.7. 

40  stituemus?  At  raediator  et  doctor  Christianorum  praeter  Christum  nullus 
est.  Quin  ipsi  per  sese  accedunt  a  dvo  docti,  doinceps  mediare  et  docere 
potentes  eos,  qui  nondum  sacerdotes,  id  est,  nondum  Christiani  sunt.    Atque 


416  De  abrogancla  missa  privata  Martini  Lutheri  sententia.    1521. 

ita  sacerdotium  novi  testamenti  prorsus  siue  personarum  respectu  regnat  com- 
®oi.  3, 28.  muniter  in  omnibus   spiritu   solo.     Sicut  dicit  Gal.  v.  'In  Christo  Ihesu  non 
est  ludaeus,   non  est  graeeus,   non  est  masculus,   uon   est   femiua,   non  est 
dominus,  non  est  servus,  sed  omnes  vos  unum  estis  in  Christo'. 

Sed  pergamus  in  frontes  meretricias  hipanariuni  istorum  colligere  testi-    f> 
monia,   quibus   sacerdotium   novi   testamenti    statuitur,    ut   oppilemus   et  ob- 
mutescere  faciamus  os  impudentium  hominum  istorum.     Primus  adest  Petrus 

i.<j?ftr.2,iff.  i.  Pet.  ii.  'Deponentes  igitur  omnem  dolum  et  simulatioues  et  invidias  et 
omnes  detractiones,  sicut  modo  genili  infantes,  lac  ratiouabile  et  sine  dolo 
concupiscite,  ut  j^er  ipsum  crescatis  in  salutcm,  si  tarnen  gustastis,  quoniam  lo 
dulcis  est  dominus.  Ad  quem  accedentes  lapidem  vivum,  ab  hominil^us 
quidem  reprobatura,  a  deo  autem  electum  et  houorificatum,  et  ipsi  tanquam 
vivi  lapides  super  aedificamiui  IN  SACERDOCIVM  SANCTVM,  OFFE- 
RENTES   SPIRITVALES    HOSTIAS,    ACCEPTABILES    DEO    PER 

i.t'ctv.2,9.IHESYM  CHRISTVM'.     Et  infra:  'Vos  autem  genus  electum,  REGALE   v, 

SACERDOTIVM,  gens  sancta,  populus  acquisitionis,  ut  virtutes  annuncietis 

eins,  qui  vos  vocavit  de  tenebris  in  admirabile  lumen\     Alterum  est  testi- 

Dffb.  .■-.,  10.  monium  Apoca.  v.  'Fecisti  nos  deo  nostro  reges  et  sacerdotes,  et  regnabimus 

Off b.  20,  G.  super  terram'.     Tertium  Apoc.  xxii.  'In   his   secunda  mors  non  habebit  po- 

testatem.     Sed  erunt  sacerdotes  dei  et  Christi  eins  et  regnabunt  cum  eo  millo  20 
annis.'     Quamvis  autem  liber  Apoca.  veterum  calculo  non  sit  plenac  autori- 
tatis  in  contentione,   tamen  visum    est  adversariis   etiam   ex   ipso  testimonia 
opponere,   in   quibus  certura  est  verba  fieri   de   omnibus  Christianis   eosque 
sacerdotes   et   reges   appellari.     Quod  ut  de  visil)ilibus  regibus    intelligi  non 
potest,   ita  nee  de  visibilibus  sacerdotibus  intelligi  ipsa  universitas  Christia-   2'> 
norum  permittit.     Atque  praeter  haec  tria  testimonia  nihil  in  universo  testa- 
mento   novo   invenitur,   quod   sacerdotum   ex  nomine  meminerit.     Unde  hie, 
antequam  plura  aiferamus,  parumper  insultemus  portentis  et  idolis  istis  mundi, 
Papae  et  suis  sacerdotibus!     Agite  vos,  egregii   sacerdotes,  prodncite  nobis 
unum  iota  aut  apicem  ex  universis  Euangeliis  et  Epistolis  Apostolorum,  vos   ^o 
esse  aut  dici  debere  sacerdotes  prae  caeteris,  aut  ordinem  vestrum  esse  sacer- 
dotium  diversum   a  communi   Christianorum    sacerdotio!      Quin    producitis? 
Auditisne,  surdae  iraagines?    Ite  ad  Parrhisienses,  quaeso,  qui  pro  scripturac 
testimoniis  ponent  suum  magistrale  sentimentum:   Haec  propositio  est  haere- 
tica    et   ordini    sacerdotali    contumcliosa,    tum    hoc    sentimentum    esto   vobis   ^■' 
principium  fidei.^    Unde  ergo  habemus  vos,  idolorum  sacerdotes  ?    Cm"  nomen 
commune   aufertis   nobis  et  vobis  arrogatis?     Nonne  sacrilegi   estis   et  blas- 
phemi  in  universam  dei  Ecclesiam,  (pii  nomine  sancto  et  comnumi  vioienter 


7  facimus  C  8  similatimies  V>  10  gnst.ntis  ('  Iß  virt.ures  P.  33  Amlitis 

ne  ABC       imaiiiges  C       l'arrhisiensis  li 

')  Sögt.  Oben  S.  273 ff- 


De  abroganda  luissa  privata  Martini  Lutheri  sententia.    1521.  417 

aliis  ablato  abutimiiii  non  uisi  ad  tyrannidem  et  pompam  avaritiae  et  libi- 
dinis  vestrae?  Iteriim  dico:  Idola  nmudi,  iinde  vos  habemus  sacerdotes? 
Proferte  testimonimn  pro  vobis,  vos  onera  intolerabilia  orbis  ten"aruml  Sacer- 
dotes non  estis  et  sacerdotes  vos  ipsos  appellatis.    Yidetis,  quid  mereamini, 

5   insignes  vos  raptores  et  hypocritae? 

Sed  hie  prodit  mihi  memoria  venerabilem  sacerdotem  domiui,  id  est, 
sacerdotem  Baal.^  Est  enim  Baal  hebraice,  quod  dominus  latine,  qui  ver- 
nacula  contra  me  scripsit,  vir,  ut  asininam  eins  inscitiam  sileam,  tam  im- 
pudeus  ad  mentiendum,  tam  virulentus  ad  maledicendiuu,  ut  niülo  operi  mihi 

10  idoneus  videatiu',  quam  ut  pro  Papa  et  sacerdotibus  eins  scribat.     Hie  igitur 
vir    non    passurus   hanc    insultationem    in   venerabilem    ordinem   sacerdotum 
quid  dicat,  audite,  quaeso.     Petri  (inquit)  testimonimn  de  duplici  sacerdotioi-*<'tv.2,r..9. 
intelligitur,  De  spirituali,  quo  omnes  Christiani  sunt  sacerdotes,  et  de  visi- 
bili,  quo  tantum  uncti  et  rasi,  id  est,  consecrati  sacerdotes  vocantur.    Quare 

i'>  sacerdotalis  iste  ordo  rasorum  et  unctorum  utique  de  scriptims  habet  autori- 
tatem.-     Haec  ille,  et  quidem  digue.     Hie  ego  vobis  gi-atulaturus  quaero,  ad 
quosnam  Petrus  loquatur  eo  loco.     Nonne  ad  omnes  Christianos,  dum  iubet, 
ut  rationabile  et  sincerum  lac  cupiant  et  in  eo  crescant  in  salutem?    Xonnei-^fti- 2,2. 
Omnibus  hoc  crescere  in  salutem  competit?    Deinde,  super  Christum  aedificari 

20  in  sacerdotium  sanctum  nonne  omnibus  convenit?  At  discernit  etiam  sanctura 
sacerdotium  a  sacerdotio  non  sancto.  Quis  vero  ignorat  sacerdotes  papisticos 
magna  ex  parte  non  sanctos  esse?  Cum  ergo  nemo  possit  negare  verba 
Petri  ad  omnes  Christianos  dici,  et  in  ipsis  etiam  intelligendum  est  rasorum 
et  unctorum  sacerdotium,  ut  ille  sacerdos  domini  pro  vobis  contendit,   con- 

25  fectum  est  omnes  sanctas  mulieres  et  pueros  esse  rasos  et  unctos  sacerdotes. 
Siquidem  verba  Petri  communia  omnibus  de  quocunque  sacerdotio  intelligas, 
commune  eiusmodi  sacerdotium  facient.  O  dignum  et  festivum  patronum 
rasorum  et  oleatorum  idolorum! 

Hie  igitm"  primus  sit  impetus  noster  in  larvale  Papistarum  et  fieticium 

30   sacerdotium,    qui   quid  valeat   et  operetur,   pius   et  spiritualis  iudicet  lector. 
Arbitror  enim   hie   ruere   et   iacere   universam   illani  Missaruni  papisticarum 
pompam.     Si  enim  sacerdotium  hoc  nihil  est,  sicuti  monstravimus  evidenter, 
necesse  est  et  legem  eins  niliil  esse.    'Translato  enim  sacerdotio  necesse  est,  f^tbr.  7, 12. 
ut  et  legis  translatio  fiat.'     Si  autem  sacerdotium  et  lex   nihil  est,  prorsus 

X,  multo  minus  sacrificia  et  opera  eins  aliquid  sunt,  quae  secundum  legem  per 
sacerdotium  fieri  debent.  Quid  ergo  liinc  sequitur?  Scilicet  leges  Papae  esse 
figmenta  et  mendacia,  timi  sacerdotium  eins  esse  idolum  et  larvam,  ^Vlissas 
vero,  quas  sacrificia  vocant,  esse  sunmiam  idolatriam  et  impietatem.  Dul)itat 
adhuc  in  his  quispiam?     Probatum   est  enim  in  scriptiu"is  hoc  sacerdotium 


3  noLis  C  4  vosipsos  AB  17  quos  nain  AC  32  sacedotiuin  C 

»)  %m  IRanhc  bcr  3(u§gaben  ftef)t  ^Emser."  ^)  Sögt,  oben  ©.  247  ff. 

2ut^er§  Söetfe.  VIU.  27 


418  De  abroganda  missa  privata  Martini  Lutheri  sententia.    1521. 

non  haberi.  At  quod  in  scripturis  uou  habetur,  hoc  plane  Satanae  addita- 
mentum  est.  Nemo  enim  hominis  testamentum  superordinat  aut  spernit 
örtt.  3,  in.  aiitore  Paulo  ad  Gal.  iii.  Multo  magis  testamentum  dei  neque  spernere  neque 
superordinare  licet.  At  hoc  sacerdotium  Papae  cum  suis  Missis  esse  super- 
ordinatura  irrefragabiliter  convictum  est.  Quare  concludimus  constanti  fidncia,  r. 
missarum  usum  sacrificiorum  nomine  et  sacerdotum  titulo  teuere  idem  esse, 
quod  negare  Christum  et  transferre  eins  sacerdotium  cum  universa  lege  eins. 
Atque  huc  vocari  debent  omnia  ea,  quibus  cautum  est  per  spiritum,  ne  verbis 
©prid)w.3o,  dei   quicquam    detrahatur    vel  addatur,    ut  illud  Prover.  xxx.  'Omnis   sermo 

dei  ignitus  clypeus  est  sperantibus  in  se.     Ne   addas  quicquam  verbis  eins  lo 

5.3)^01.4,2.  et  arguaris  inveniarisque  mendax.'     Et  Deutero,  iiii.  'Non  addetis  ad  verbum, 

i.i'ctv.  4,11.  quod  vobis  loquor,  nee  auferetis  ex  eo\     Et  i.  Pet.  iii.  *Si  quis  loquitur,  quasi 

sermones  dei'.     Et  quid  opus  est  omnia  recensere,  quae  prophetae,  Christus 

et  Apostoli  dicunt  in  studia,  opera,  doctrinas  et  traditiones  hominum?    Satis 

Sof).  8, 47.  constat  lohan.  viii.  'Qui  ex  deo  est,  verba  dei  audit\     Et  lohan.  iii.  'Qui  de  y-> 

3,  31.  ,  1-5 

terra  est,  de  terra  loquitur . 

Certus  autem  sum,  ubi  talia  audierit  imbecillior  conscientia  simulque 
intenderit  in  copiosissimani  illam  multitudinem  Monasteriorum  et  templorum, 
in  quibus  quottidie  infiuitae  missae  habentur,  aegre  creditura  sit  tantam 
turbam  quottidie  perire  et  tot  peccatis  muudum  oppleri,  cum  vulgo  citra  20 
omnem  controversiam  persuasissimum  sit  omnes  homines  illorum  Missis 
iuvari  atque  adeo  meritis  et  pietate  ipsorum  sola  mundum  hactenus  durasse. 
Incredibile  enim  videtur  sie  derelictum  esse  orbem  totuin  a  deo.  Sed  quid 
facies?  Scriptura  divina  sie  definit,  cui  credendum  est,  etiamsi  totus  mundus 
et  omnes  augeli  vel  perirent,  vel  aliter  docereut.  Defiuitum  est,  inquam,  20 
a  deo  ipso,  sacerdotium  istud  missarium  non  esse  divinitus  institutum.  Nun- 
quid  mundo  plus  credes  quam  deo?  Aut  non  est  deus  maior  mundo?  Nonne 
g|",'f-^|'^'2}'pracdictum  est,  novissima  tempora  fore  tempora  irae  et  tempora  periculosa, 
^*-  in  quibus  opera tio  erroris  totum  mundum  occuparet,  ut  electi  etiam  capi 
i.'iic.  18, 8.  possint,  et  vix  fidem  sese  inventurum  praedicat?  Putas  haec  verba  esse  3ü 
levia  et  convenire  posse  cum  perdita  illa  securitate,  qua  sine  timore  vivimus, 
(juasi  nihil  ad  nos  ista  pertineant,  ut  antea  implcamus  ea,  quam  cognoscamus, 
sicut  ludaei  prophetarum  voces  impleverunt  eadem  securitate,  antequam 
cognosccrent  Christum  crucifigentes  ?  Firmanda  itaquo  est  conscientia  ad- 
versus  ista  obiecta  et  verbis  divinis  constanter  adhaercndum,  quae  docent,  3.^ 
Sacerdotium  missaticium  esse  nihil  coram  deo,  ut  videas  in  hac  novissima 
persecutione  Ecclesiae,  cui  siniilis  neque  fiiit  neque  futura  est,  iram  et  pacien- 
tiam  divina  maiestate  dignam  utranquc  iuaestimabilem.  Inaestimabile  est 
enim  tantum  impietatis  abusum  quottidie  a  deo  ferri  per  totum  orbem  in 
sacratissimo   et  saluberrimo   mvsterio   corporis  et  sanguinis  filii  sui,    scilicet  40 


5  coniuuctum  C  24  etiam  si  ABC  38  In  estiinabiloin  B  in  acstiinabilem  C 


De  abroganda  missa  privata  Martini  Lutheri  sententia.    1521.  419 

lütimis  diebiis  haue  pacientiam  reservavit.  Ita  et  inaestimabile  est  tantiun 
turbarnm  quottidie  perdi,  et  hanc  quoqiie  iram  ultiniis  diebus  praeparavit 
ad  iuehoaudam  iram  illam  aeternaru  instautis  iudieii.  Et  heu  uos  novissimi 
et  miserrimi  adliue  secure  agimus  et  deuiu  placare  aliisque  nobiscum  mereri 

5  coehuu  promittimus  tantis  impietatis  novissimae  execramentis.  Hombilia 
suut  quae  loquor:  utiuam  meutiar,  sed  uimis  vera  suut.  Stat  euim  irre- 
fragabihs  senteutia,  Sacerdotes  visibiles  et  a  laicis  diverses  iu  uovo  testa- 
mento  nullos  esse  posse:  qui  autem  suut,  siue  testimouio  scriptiu-arum  siueque 
vocatioue  dei  esse.     Hoc  quid  est  aliud,  quam  ex  diabolo  esse?  'Nemo  enim 

10  assumit  sibi  honorem,   sed   qui  vocatur  a  deo,   sicut  Aaron'  Heb.  v.     Quid c-'f6r- 5,4. 
igitur  consilii    superest   sacerdotibus    eiusmodi,   nisi   ut  quam  primum   resi- 
piscant  et  poeniteant,  missis  abstineant  et  rm'sus  laici  fiant,  aut  missas  legi- 
timo  usu  facere  discant,  quo  ex  voragine  illa  irae  dei  sese  recipiant,  quoad 
fieri   potest  celeiTime.      Eligant    itaque    uunc   insani   sophistae   et   Papistae, 

15  utrum  velint:  aut  monstrent  suum  sacerdotiiun  e  seripturis,  aut  fateautur, 
sese  nihil  aliud  quam  diaboli  larvas  et  idola  perditionis  esse.  Quod  enim 
e  seripturis  autoritatem  non  habet,  manifestissimum  est  ex  diabolo  esse. 
Omnia  euim  dei  opera  in  seripturis  sanctis  prodita  sunt,  tum  ea  niaxime, 
quae  ad  pietatem  sui  pertinent,  quae  fidelissime  in  ea  ordinata  simt,  ut  nidla 

20  sit  reUqua  excusatio  aut  tergiversatio. 

Quod  vero  dicunt,  quae  ab  Eeclesia  fiunt  et  ordinantm',  a  deo  fieri 
et  ordüiari,  cuius  spiritum  Eeclesia  habet,  proinde  sacerdotes  missales  ex 
diabolo  non  esse  posse,  frustra  dicunt.  Quis  enim  Ecclesiam  illam  uobis 
monstrabit,  cum  sit  oeculta  in  spiritu  et  solum  credatur,  sicut  dicimus:  'Credo 

25  ecclesiam  sanctam"?  Pontifices  vero  et  doctores  hoc  genus  sacerdotium  in- 
stituerunt,  quos,  etiamsi  sancti  fuissent,  quis  certos  nos  faciet,  non  en'asse 
in  eo  instituto?  Nunc  cum  et  manifeste  impii  instituerunt  et  docuenmt, 
quomodo  erit  tuta  conscientia  esse  ab  eeclesia  institutum?  Hoc  vero  urget 
multo  raaxime,   quod  pia  conscientia  novit  nee  dubitat  Ecclesiam   nihil  sta- 

30  tiiere    aut    ordinäre    citra    aut   ultra  verbum  dei.     Quae  autem  hoc   tentat, 

Eeclesia  non  est,  sed  fingit  se  Ecclesiam  esse.     Sicut  dicit  Chi'istus  lohan.  x.  ?pfi.  10, 27 
'Oves  meae  vocem  meam   audiunt.     Vocem   autem    alienorum   non   audiunt, 
sed  fugiunt  ab  eis,  quia  non  noverunt  vocem  alienorum.'     Non  enim  verbum 
dei  est,  quia  eeclesia  dicit,  sed  quia  verbum  dicitur,  idco  eeclesia  est.     Ipsa 

35  non  facit  verbum,  sed  fit  verbo.  Ideo  signum,  quo  cognoscitur,  ceiiissinuim, 
ubi  Eeclesia  sit,  est  verbum  dei,  ut  primum  observandum  sit  verbum.  Sicut 
evidenter  prol)at  Paulus  i.  Corint.  xiiii.,  ubi  dicit,   Infidelem  cadere  in  fiiciem  i-  Gor.  i4, 

.  ...  .  24  t. 

et  pronunciare,   (juod  vere  deus   in  eis  sit,   ex  eo,   quod  audiat  cos  prophe- 

tantes.     Non  ergo  Eeclesia,   sed  verbum  dei  cum  movebit,    quo  convincitur 

40   et  iudicatur  et   oeculta  cordis   eins   manifissta   fiunt,    ut   ibidem   dicit.     Non 


11  (jiiaiiipriiiiiiiii  M'     rcspiciaii  C  l-'J  quo  ad  AC         20  etium  si  ABC         'H  .Joaii.  liC 

27* 


420  De  abroganda  missa  privata  Martini  Lutheri  sententia.   1521. 

utique  dicit  Paulus,  quod  infidelis  cadat  et  confiteatur  eos  prophetare,  quia 
sciat  deum  vere  in  eis  esse.  (Jude  enim  hoc  sciret?  Ita  et  nos  unde  sciemus, 
ubi  sit  Ecclesia,  nisi  audierimus  prophetiam  eius  et  testimonium  Spiritus? 
Certum  est  quidem  Eeclesiam  et  eos,  in  quibus  vere  deus  habitat,  prophetare. 
Sed  incertum  est,  ubi  sit  ea  Ecclesia,  quae  prophetare  potest,  nisi  prophetet.  5 
Igitur  quod  sine  verbo  dei  ordinatur,  non  ab  Ecclesia,  sed  a  synagoga  Sa- 
tanae  sub  Ecclesiae  nomine  ordinatur. 

Haec  satis  sint  ad  primum  impetum.    Paremus  et  alterum  aeque  fortem 
et  pergamus  testimonia  adducere  de  sacerdotio  novi  testamenti  et  eius  ofBcio! 
Müiii.  12, 1.  Paulus  Rom.  xii.  'Obsecro  vos  per  misericordiam  dei,  ut  exhibeatis  corpora   lo 
vestra   hostiam    sanctam,    viventem,    placentem    deo,    rationabile    obsequium 
vestrum'.     Hie  negare  nemo  potest,  quin  sacerdotale  officium  describat,  quod 
est  offerre   seu  exhibere  hostiam   et  rationabilem    cultum,   hoc   est,  ut   non 
pecora  irrationalia,  sicut  legis  sacerdotes,    sed  se  ipsos  offerant.     Quare  hie 
locus  sacerdotes  facit.     At  commuuiter  omnibus  Christianis  dicitur.    Omnes   i'i 
enim  sua  corpora  offerre  debent  deo  in  hostiam  sanctam   et   rationale  sacri- 
ficium.     Potes  hie  obstrepere,  misera  Papae  secta?     Habemus  ergo  hoc  loco 
Pauli   autoritate   non    solum,    quod   sit   sacerdotium   et   qui   sacerdotes    novi 
testamenti,    sed   et  quod   sit  eorum  officium  et  sacrificium,  nempe   se   ipsos 
mortificare   et    offerre   in   hostiam   sanctam,   quo  verbo   simul   universa  legis   20 
sacrificia  mystice  interpretatur.    Sic  enim  et  Christus,  summus  sacerdos,  prior 
sese   sacrificavit,   factus   omnibus   filiis   suis   sacerdotibus   exemplum,    ut   se- 
quantur  vestigia  eius,  sacerdotio  legis  cum  omni  suo  cultu  perfectissime  im- 
pleto   per   hoc   novum   sacerdocium   et   cultum   eius,     Huic   consentit  Petrus 
i.$ctr.2, 5.  i.  Pet.  ii.  'Et   ipsi    tanquam    vi  vi   lapides    superaedificamini    in    sacerdotium   25 
sanctum,  offerentes  hostias  spirituales,  acceptabiles  deo  per  Ihesura  Christum'. 
Nonne   et   haec   omnibus    Christianis    communiter   dicuntur?      Nonne   omnes 
tanquam  vivi  lapides  super  Christum  aedificantm'  ?    At  sie  aedificantm'  super 
cum,  ut  sint  sacerdotes  offerentes  non  corporales  pecudes,  sed  se  ipsos  exemplo 
mm.  8, 13.  Christi  spirituales  liostias,  dum  spiritu  facta  carnis  mortificant,  Po.  viii.    Quid  30 
hie  dicent  miserrima  idola?    Nunquid  hie  Petrus  dnplicem  hostiam  facit,  sicut 
duplices  ei  sacerdotes  affinxit  os  illud  mendacii?     Omnes  offerre  has  hostias 
iubemur,    quaecunque  tandem   sint,   quare  omnibus  officium  sacerdotale  hoc 
impositum  et  omnes  sacerdotes  esse  evidentissimum  est. 

Est  praeterea  aliud  genus  sacrificii,   aeque  omnibus  commune,   de  quo   sn 
$f.  51, 19.  psal.  L.  'Sacrificium   deo  Spiritus  contribulatus',    Et  psal.  xxix.  'Immola  deo 

50   14.  23. 

5Pi.  4,  &'.  sacrificium  laudis.    P^t  sacrificium  laudis  honorificabit  me\     Et  psal.  iiii.  'Sacri- 

.&ebr.  13, 15.  ficatc  sacrificium  iusticiac  et  sperate  in  domino'.     De  quo  et  Heb.  xiii.  'Per 

ipsum  ergo  offeramus  hostiam  laudis  semper  deo,  id  est,   fructum  labiorum 


2  sciamus  C         7  ecclesia  C         14  seipsos  ABC         19  seipsos  ABC         21   niistice  C 
et  fel^lt  B       sunius  C  28  Cliristnni  C  29  seipsos  ABC;  36  luiola  AC 


De  abroganda  missa  privata  Martini  Lutheri  sententia.    1521.  421 

confitentiuin   uomini   eins'.      Item  Oseae  xiiii.  'Omnem   aiifer  iniquitatem   et-^-rj.  14,3. 
accipe  bonum    (id  est,   desiue  mala   iDfligere,   appreheude  boua,   quae   doues 
uobis),   et   reddemus  vitulos   labiorum   uostronim'.      Et  psal.  c.xv.  'Dirupisti^äi.  ii6,i6f. 
vinciila  raea,   tibi  saerificabo  hostiam  laudis'.     Haec  quam   non   sint   officia 

5  rasi  et  oleati  sacerdocii,  qiiis  nou  videt?  Xec  potest  ullum  os  mendacii 
garrire,  qiiod  spiritualiter  ad  omues,  sed  corporalitor  ad  rasos  tautum  per- 
tineant.  Pertineut  prorsus  ad  omues,  qui  lab(jraut  sub  cruce  et  mortificaut 
se  ipsos  saerificio  proxime  dicto,  ut  hoc  laudis  .-^acrificium  sit  vehit  fnmu.s 
et  odor  illiiis  mortificatorii  sacrificii.     Et   haec   simt   testimouia   de  saerificio 

10   seil   ciiltii    uovi   sacerdocii   sub   Christo.      Xec    habet   prorsus   tota   scriptura 
aliud   hiiius    sacerdocii   sacrificium.     Quare   hie  iterum  urgebimus  et  insulta- 
Inmus   Papistis,   ut  proferaut   etiam   pro   siii   sacerdocii   saerificio  umini  iota 
aiit  apicem  e  scripturis.     Agite  vos,  iucMl  sacerdotes  Baal,  invocate  deum  i.ftöii.is,27. 
vestnim,   forte  est   in   itinere   aut  certe   dormit:    Deus   est  enim  et  aiidiet. 

15  Dicite,  ubi  scriptum  sit,  Missas  esse  sacrificial  Ubi  docuit  Christus  Panem 
et  vinum  consecratum  offerre  deo?  Auditisue?  Christus  semel  se  ipsum 
obtulit,  non  voluit  deniio  ab  ullis  offerri,  sed  memoriam  sui  sacrificii  voluit 
fieri.  Et  vobis  uude  haec  audatia,  ut  sacrificium  ex  ea  memoria  faceretis? 
Xonne   sie   ex  proprio   cerebro   citra   et  idtra  praescriptum  diviuuui  vos  iu- 

20  sanitis?  Si  aiitem  ex  memoria  oblatiouis  eins  sacrificium  facitis  et  cum  denuo 
ofi'ertis,  cur  non  ex  memoria  nativitatis  eins  aliam  nativitatem  quoque  ei 
affingitis  et  denuo  nasci  cum  facitis?  Ita,  dum  resurrectionis  memoriam 
facitis,  novam,  quaeso,  resurrectionem  ei  parate  et  resuscitate  eum  denuo! 
Ita,  dum  caecos  illuminantis  memores  estis,  facite,  ut  caecos  denuo  illuminet, 

25  et  omuia  opera  eins  renovate,  dum  eoriim  memoriam  facitis!     Metuo  autem, 
imo  video,  proh  dolor,  vestrum  sacrificare  vere  esse  denuo  Christum  offerre, 
sicut  praedixit  Heb.  \n.  'Rursum   crucifigentes  sibimet  filium   dei  et  osteutui^g-cbr.  6,6. 
habentes'.     Vere  vestrum  resacrificare  est  impiissimum  recrucifigere. 

Existimo  igitur  hoc  secundo  impetii  iterum   ruere  et  iacere  missarum 

30  Papisticarum  impietatem.  Pia  enim  et  fidelis  conscientia  merito  et  digue 
pavere  debet,  ne  hoc  sacrificium  appeUet  aut  credat,  quod  certissima  est  apud 
deum  et  in  scripturis  non  dici  sacrificium.  Et  hoc  solum  appellet  sacrificium, 
quod  constat  a  deo  vocari  sacrificium.  Quae  enim  furentior  est  temeritas, 
(piam  sie  os  in  coelum  ponere,  ut  hoc  sacrificium  et  cultum  dei  dicas,  quod 

35  illc  non  dicit  sacrificium  et  cultum  dei?  Quid  enim  hoc  aliud  est,  quam 
deos  arbitrio  nostro  formare  et  divina  omnia  nostro  sensu  statuere?  X'^onne 
hoc  est  autoritate  propria  et  leges  et  ritiis  et  sacerdotia  et  culturas  erigere 
inconsulto  deo,  et  exigere,  ut  deus  haec  omnia  rata  habeat  siuatquc  se  doceri 
a  nobis,  (juid  ei  fieri  oporteat  et  qua  ratione  coleudus  sit?    De  qua  re  con- 


7  Pertinet  C  8  seipsos  ABC  16  Auditis  ne  ABC       seipsum  ABC  38  in 

consulto  B 


422  De  abroganda  missa  piivata  Martini  Lutheri  sententia.    1521. 

coi's  est  [querela]  oninium  prophetarum  super  insauiu  populi  Israel,  quud 
propriis  adinventiouibus  eulturam  dei  formarent.  Quare  deus  sese  iu  idoluni 
fbrmari  dicit,  cum  tanto  rigore  prohibuerit,  ue  ei  ullam  facerent  similitu- 
diuem,  id  est,  nou  de  eo  sentireot  secundum  suum  sensum,  sed  secuudum 
suum  praeceptum,  nihilque  faeereut,  quod  ille  non  statuisset.  Breviter,  ab-  s 
ominatior  est  ista  perversitas,  quam  ullus  queat  verbis  consequi.  Est  enim 
hoc  uegare  plaue  deum  et  primum  eius  praeceptum.  Quare  Papistae  hie 
aut  sui  sacrificii  rationem  reddant  e  scripturis,  aut  sciant  sese  suis  missis 
pessimos  omuium  seculorum  idolatras  esse.  Scriptura  uos  non  fallet,  quae 
sacrificium  esse  missas  ignorat.  Falleut  sese  potius,  qui  scripturae  non  cre-  lu 
duut,  suo  Leviathan  nixi.  Caveant  ob  id  iterum  pia  corda,  ne  missas  sacri- 
ficent,  at  legitime  illis  utantur.  Nos  certis  uitimur  scripturis,  ideo  nee  errare 
nee  peccare  possumus  missis  abstinentes  sacrificandis.  Uli  recte  incedere  non 
possunt,  dum  relicta  scriptura  suis  studiis  ducuntur  citra,  ultra,  contra  divi- 
nam  autoritatem  in  re  tarn  sacra,  tarn  metuenda  et  tremenda.  O  fuge,  frater,  is 
et  desere  hoc  perditum  sacerdotium  Papistarum! 

Tertio,  aggrediemur  sacerdotium  hoc  missale  impetu  facto  ex  ministerio 
soiai,  2, 7.  verbi!  Nam  et  sacerdocii  est  docere.  Sicut  dicit  Zach.  ii.  'Labia  sacerdotis 
custodiunt  scientiam  et  legem  dei  ex  ore  eius  requirent^  quia  angelus  domini 
exercituum  est\  Sic  enim  debet  mediare  inter  deum  et  homines,  ut  deo  20 
offerat  pro  hominibus  et  homines  doceat  de  deo,  ferens  utrorumque  ad  utrös- 
que.  Et  hie  quidem  papistici  sacerdotes  sibi  videntur  regnare,  quod  illorum 
proprium  esse  puteut  docere,  sicut  turget  immanis  illa  bucca,  Pelagius  in 
Decretis:  'Ubi  est  maioritas,  ibi  est  maudandi  autoritas,  caeteros  manet  obe- 

üuc.  10,  IG.  diendi  uecessitas\  Huc  depravant  illud  Christi:  'Qui  vos  audit,  nie  audit,  25 
Qui  vos  spemit,  me  spernit'.  Hie  vide :  Sicut  finxermit  sibi  alienum  a  Chri- 
stianis sacerdotium  et  sacrificium,  ita  et  ministerium  verbi  introduxerunt 
novum  et  sacrilegum.  Quod  ut  manifestum  fiat,  Primum  invüctis  scripturis 
firmabimus,  legitimum  illud  et  unicum  verbi  ministerium  esse  commune  omnibus 
Christianis,  sicut  et  sacerdotium  et  sacrificium.  Dicit  enim  Paulus  ii.  Co-  30 
2.c£üi.3,6.  riut.  iiii.  'Qui  idoneos  uos  fecit  ministros  novi  testamenti,  non  literae,  sed 
Spiritus'.  Hoc  enim  de  omnibus  Christianis  dicit,  ut  omues  faciat  ministros 
Spiritus.  Est  autem  minister  Spiritus  is,  qui  tradit  verbum  gratiae,  sicut 
minister  literae,   qui  tradit  vocem   legis.     Hoc  Mosi  erat,  illud  Christi  est. 

1.  Hscti.  2, 9.  Item  Petrus  dicit  omnibus  Chri.stianis:  *Ut  virtutes  annuncietis  eius,  qui  de  35 
tenebris  vos  vocavit  in  admirabile  lunien   suum'.      Quis  Christianorum   non 
est  vocatus   de  tenebris?     At  huius   est  et  ins  et  potestas,   imo   necessitas 
anuunciandi  virtutem  sese  vocantis. 


1  querela  fc^U  ABC       est  omuium  ....  Israel  seuteutia,  quod  D     querela  l}ief  l^crübcr 
ÖCiiomnicu  ou§  bcr  ed.  Wit.,  leu.  12  errarare  A  23  doerre  C 


De  abroganda  missa  privata  Martini  Lutheri  sententia.    1521.  423 

Hoc  (luidem  fieri  debere  coucedimus,  ne  simul  multi  loquantur,  etiamsi 
omnes  eaudem  loqueudi  potestatem  habeant.    Xam  et  Paulus  erat  dux  verbi 
Act.  xiiii.,  quo  loquente  Bamabas  tacebat.     Sed  nuuquid  ideo  Baruabae  noDSipöidi.u,!:!. 
erat  ius   et  necessitas  loqueudi?     Oportet,    iuquaru,   iuxta  Apostolum  i.  Co- ißc>i.  14,40. 

5  riut.  xiiii.  omnia  houeste  et  secunduni  ordinem  fieri  in  nobis.  Sed  per  hoc 
aequalitas  ministerii  non  tollitur,  imo  coufirmatur.  Ideo  euim  uecessarius 
est  ordo  loqueudi,  quod  omnes  potestatem  liabent  loquendi.  Si  enim  uuus 
tautum  liaberet  potestatem  loquendi,  quid  de  ordine  uecesse  esset  praecipere? 
Sed  \ndeanius  eum   locum  Apostoli  totum,  qui  Papistica  mendacia  de  iure 

10  doceudi    et   maioritate  poteutissimis  fulminibus  couteriti     Dicit  itaque:  'Sive  1.  Gor.  14, 
lingua  quis  loquitur,  secundum  duos,  aut  ut  multum  tres,    et  per  partes,  et 
unus  iuterpretetur.    Qui  si  nou  flierit  inteqires,  taceat  iu  Ecclesia,  sibi  autem 
loquatur  et  deo.     Prophetae  autem  duo  aut  tres  dicaut,  et  caeteri  diiudicent. 
Quod  si  alii  sedeuti  revelatum  fuerit,  prior  taceat.    Potestis  enim  omnes  per 

15  siugulos  prophetare,  ut  omnes  discaut  et  omnes  exhortentur.'  Haec  Paulus. 
Vos,  idola  Papae,  hie  compello:  Quid  contra  liaec  mutire  potestis?  Paulus 
dicit,  Omnes  posse  prophetare,  et  per  ordinem,  uuus  post  alium  potest  loqui, 
adeo  ut  sedens  et  audieus,  si  (juid  revelatmu  ei  fuerit,  surgere  possit,  et  prior 
loquens  debeat  ei  cedere  et  tacere,  tum  quicunque  sunt,  qui  loquuutur,   sulj 

20  iudicium  audientium  loqui  et  eorum  autoritati  subdi  debent.  Ubi  nunc  est 
OS  tuum  impudens  et  bucca  l)lasphenia,  Pelagi,  qui  crepasti  immaui  superbia: 
'Ubi  est  maioritas,  ii)i  est  mandandi  autoritas,  caeteros  manet  obediendi  ne- 
cessitas'? Scilicet  Satan  ipse  per  os  tuum  adversus  Clu'istum  in  Paulo  lo- 
(juentem  haue  rabidam  vocem  evomuit.     Christus  te  et  tua  omnibus  subiicit 

L'5  autoritate  divina,  daus  omnibus  et  loquendi  et  iudicandi  potestatem,  tu  vero 
temeritate  propria  omnes  subiicis  tibi  et  elevaris  super  omnes  sokis  sicut 
lucifer,  arrogans  soli  tibi  ius  loquendi  et  iudicandi.  Igitur  omnes  Chri- 
stiani  ius  et  ofBcimu  habent  doceudi,  ut  rumpatur  Behemoth  cum  uuiversis 
squamis  suis. 

30  Consequens  est,  ut  illud  Christi:  'Qui  vos  audit,  me  audit'  non  maiore auc.  10, 16. 

fide   ad   suam   tyrannidem   traxerint,   quam   illud   prophetae:  'Xolite   tangere ^j.  los,  15. 
christos  meos\     Propheta  euim  loquitur  de  christis  dei,   dum    dicit  'christos 
meos',  id  est,   quos  deus  unxit   unctione   sua  et   sanctificavit   spiritu   sancto. 
Papistae  tralnmt  ad  christos  Papae  et  Episcoporum,  qui  unguntur  oleo  isto 

35  corruptibili  in  summis  digitis  tantum.  O  flagitia  papistica  in  divinas  voces! 
Christi  dei  sunt  omnes  sancti  Christiani,  et  Papa  facit  Christos  dei  eos,  (pii 
lupauaribus  et  speluncis  latronmn  serviunt.  Sic  cum  omnes  Christianos  audiri 
oporteat,  id  est,  qui  Christum  loquuntur,  Papa  trahit  ad  suos  Apostolos  tautum, 
qui  non  nisi  diabolum  loquuntiu-,  et  qui  spernit  diabolum  eins,  Christum  spre- 

40   visse  iudicaudus  est.     ^"ides  itaque,  ut  sub  titido  communis  ministerii  spiri- 


1  etiam  si  ABC  'i  Actuum  U  lö  exliortareutur  C  40  coinmuiii  ABCD 


/j^24:  De  abroganda  missa  privata  Martini  Lutheri  sententia.    1521. 

tiialis  sibi  erexeiint  ministerium  proprium  perditionis,  sicut  sub  titulo  .sacer- 

docii  et  sacrificii  veritatis  introduxeiimt  sacerdotiura   et  sacrificium  meudacii 

et  erroris.     Atque,  ut  suo  sacrilego  ministerio  sustulerunt  de  Ecclesia  miui- 

sterium  verum  verbi,  ita  et  sacerdotio  et  sacrificio  suo  mendaci  aboleveruut 

penitus   sacerdotium    et   sacrificium   verum   Ecclesiae.     Sed   addemus  adhuc    s 

5üO.  G,  45.  mium,  quod  supra  memoratum   est,  lohau.  vi.  'Erimt  omues  d^eodidaATOi. 

Si  omues  sunt  a  deo  docti,   ergo   uou   soli   rasi  et  digitis  uucti  seu  iufecati 

simt  a  deo  docti.     Imo    qui    sunt  miuus   deoöiduy.xoL,    quam   hoc   perditum 

chaos  rasorum   et  oleatorum   idolorum?     Si   autem  omnes   suut  tlieodidacti, 

certe  omues  spiritum  et  verbum  dei  liabent.     Quare  non   modo  laicus,    sed   lu 

et  Papa  subiectus   est  theodidacto,   nisi  uou  est  subiectus  verbo  et  spiritui 

dei.     Theodidacto  enim  totus  mundus,   etiam  angeli  de  coelo  cedere  et  cre- 

dere  debeut,  quia  uou  homiui,  sed  deo,  qui  cum  docet,  ceditur  aut  resistitur 

in  eo:  et  tamen   audeut   adlmc   septies   iusauissima  idola  Papae  uou  modo 

disputare,    sed   et  iactare,  Papam  esse  supra  Coucilium,    supra  uuiversaiu  i5 

ecclesiam.     Quid  enim  est  hoc  dicere,  nisi  Papam  esse  supra  theodidactos? 

At  supra  theodidactos  esse,  quid  est,   nisi  supra  deum  esse?     Et  impletum 

2.j(Kii-2,3f. est  iUud  Pauli:  'Homo  peccati,  filius  perditionis,   qui  est  adversarius  et  ex- 

tollitur  supra  omnem  deum,  qui  dicitur  et  colitur'. 

1.  csov.  14,  At  obiicient  hie  Paulum,  qui  dicit  i.  Corint.  xiiii.  'Mulicres  in  ecclesia  20 

a4f  .  ... 

taceant.     Turpe  enim  est  mulieri  loqui.     Nou  enim  permittitur  eis  loqui,  sed 

subditas  esse.'     Quare  ministerium  verbi  uou  potest  esse  commune  oumibus 

Christiauis.     Respondeo:  Neque  mutis,  ueque  alia  quacunque  causa  impeditis 

loqui   permittitur.     Credo  enim  ins   istud  loquendi,   etsi  omnibus  commune 

sit,  non  tarnen  posse  aut  debere  exequi,  nisi  eum,  qui  idoneus  sit  prae  caeteris,  25 

et  ei,   qui  idoneus   sit,   caeteri  locum  facere  teneautur,   ut  servetur  ordo  et 

2.2im.2, 2.  honestas.  Sic  enim  et  Timotheo  praecipit,  ut  commendet  verbum  iis,  qui 
idonei  sint  et  alios  docere.  Exigitur  autem  ad  loquendum  ultra  spiritum 
etiam  vox,  eloquentia,  memoria  et  alia  naturalia  dona,  quibus  qui  caruerit, 
merito  suum  ins  alteri  supponit.  Ita  mulieres  Paulus  prohibet  loqui,  non  so 
simpliciter,  sed  in  Ecclesia,  nempe  ubi  sunt  viri  potentes  loqui,  ut  ne  con- 
fundatur  honestas  et  ordo,  cum  vir  multis  modis  sit  prae  muliere  idoneus 
ad  loquendum  et  magis  eum  dcceat.    Sed  nee  ex  suo  capite  Paulus   hoc  pro- 

i.sDJoi".  3,  IG.  hibet,  imo  adducit  legem  dicens,  subditas  esse  debere,  sicut  et  lex  dicit.    Qua 

autoritate  divinae  legis  certus  erat,  quod  spiritus  sibi  ipsi  non  coutradiceret  35 
et  mulieres,   prius  per  eum  viris  subiectas,   nunc   supra  viros  non  elevaret, 
quin  potius  memor  et  tcnax  sui  instituti  praesentibus  viris  magis  viros  quam 
mulieres  afflaret.     Alioqui  quomodo   solus  Paulus   resisteret   spiritui  saucto, 
3oci2, 28.  qui  in  lohele  promisit:  'Et  prophetabunt  filiae  vestrae"?     Et  Act.  iiii. 'Erant 

2%foTi5''^d  l^liilippo  quattuor  filiae  virgiues  prophetautes\     'Et  Maria,  Mosi  soror,  erat  4ü 


8  adeo  C  10  lacius  C  28  ultta  C  35  sibiipsi  B 


De  abroganda  missa  privata  Martini  Lutlieri  seuteiitia.    15'21.  425 

prophetis.^     Et  Olda  prophetis  consuluit  sanctissiuio  regi  losiae.     Et  Dihoni  ->.  äöh.  22, 
duceiii  Barac  iustruxit.    Deuique  B.  virgiui.s  caiiticum  universa  celebrat  ecclesia  SRtc^t.  4,  e. 
per  orbem.     Et  ipsemet  c.  xi.  docet,  mulierem  debere  velato  capite  orare  et  i.(£or.  11,^.5*  ,1;^ 
prophetare.     Ordo    ita(jue   et   honestas    est,    ut  viris   loqueutibus  iu  ecclesia 
5  taceant  mulieres.     Xullis  autem  loqueutibus  viris   necesse   est,   ut  loquautur 
mulieres. 

Cüucludimus  ergo  bis  robustissimis  scripturis  confirmati,  Uuuni  esse 
duntaxat  idque  commuue  onuiibus  Christiauis  iu  Ecclesia  miuisteriuui  verbi, 
quod   omues  loqui   et   iudicare   possuut   et   oranes  audire  teueutur.     Et  cum 

10  scriptura  aliud  miuisteriuui  iguoret,  quaerimus  ab  idolis  papisticis,  uude 
habeaut  suum  miuisterium  illud  iucommuuicabile  omuibus.  Agite,  prodite, 
viri  Papeuses,  osteudite  unum  iota  scripturae  de  miuisterio  vestro!  Au  buccam 
illam  sacrilegam  Pelagii  producetis :  'übi  est  maioritas,  ibi  est  maudaudi 
autoritas'?     Cousulite  Parrbisieuses   et  Lovauieuses  blenuoues.     luterim  uos 

15  quid  faciemus?  Miuisterium  vestrum  cum  sacerdotio  et  sacrificio  iam  tertio 
prosteruimus  et  pronuuciamus  autoritate  diviua  coufideuter  et  libera  cou- 
scieutia,  quaudoquidem  sine  testimouio  diviuo  reguatis,  vos  esse  miuistros 
Satauae,  et  miuisterium  vestrum  cum  sacerdotio  vestro  per  Satauam  esse  iu 
orbem  introductum  ad  vastandum  salutare  illud  et  uuicum  ministerium  Spiritus. 

20  Nam  ideo  damuastis  et  liuuc  articulum  iu  lohauue  Huss,  ue  scilicet  beeret 
Christum  docere  et  audire  a  quocuuque,  sed  sokmi  Satauam  audire  cogeretur 
muudus  ab  impio  et  perdito  miuisterio  vestro.  Hiuc  est,  quod  uon  uisi  digna 
miuisterio  isto  vestro  docetis.  Euaugelium  extinxistis  et  damuastis.  Meudacia 
vestra  et  Aristotelis  docetis,  et  Spiritus  Satauae  reguat  iu  omuibus  libris  et 

25   doctrinis  vestris.     Haec,    iuquam,   de  vobis    absque  scrupulo   prouuuciamus, 
uisi  testimouium  adduxeritis  e  scriptura  pro  vestro  miuisterio.     Sed   quaudo 
adducetis?    Nos  potius  adduximus  testimonia,  quod  quicquid  uon  est  verbum 
Christi,   Satauae   mendacium   sit   diceute   Christo   lohau.  viii.   'Quaudo  meu-^juij.  8,44. 
dacium  loquitur,  ex  propriis  loquitur'.     Nouue  hie  darum  est  veritatem  uou 

■M)  uisi  ex  deo  dici  posse  et,  quicunque  ex  propriis  loquitur,  eum  mendacium 
lo(pii?  At  miuisterium  papisticum  cum  relicto  verbo  dei  et  propria  autoritate 
loquatur,  sicut  videmus,  uon  potest  uisi  ex  propriis  loqui.  Quäle  igitur  est 
sacerdotium,  tale  et  sacrificium,  tale  et  ministerium.  Sacerdos,  lex,  opus, 
ouiuia  nihil  uisi  meudacia  Satauae.     Quare,  Christiane  lector,  tibi  ante  oculos 

35   pouc    turbam   infinitam    hanc    sacerdotum    et   monacliorum   cum   suis  missis, 

sacrificiis,  legibus  et  doctrinis,  cultibus  et  universis  opcribus.    Et  videbis  uou 

uisi  sceuani  et  theatrum  quoddam  Satauae,  popuhim  impium  perditionis,  ut 

Petrus  appellat,  irae  dei  reservatum  in  aeternum.  2.^5011.3,7. 

Persuasum    arbitror  bis    tribus    argumeutis   abuude   omuibus  piis  con- 

40   scienciis  Sacerdotium  istud  missale  et  Pa[)isticum  prorsus  Satauae  Operationen! 


8  conmune  C  10  (juerinius  (J  'il  autoritutate  C  38  iuaeterimin  ABC 


426  1^''  iibroganda  luissa  privaki  Martini  Lutheri  sententia.    1521. 

esse,  unde  satis  fidcliter  erudiri  (juisque  potest,  ue  quid(juani  apud  eus  recte 
et  pie  geri  credat,  et  missas  istas  sacrificias  non  nisi  ad  iniuriam  testamenti 
dominici  repertas.  Proinde  nihil  in  toto  mundo  aeqiie  fugieuduiu  detestan- 
dumqiie  esse,  atque  speciosas  liuius  saeerdocii  larvas,  niissas,  culturas,  pie- 
tates  et  religiones.  Siquidem  prostat  publicum  lenonera  aut  latronem  esse  quam  s 
huius  generis  sacerdotem.  Sed  pergamus  tarnen  et  huius  siugularis  saeer- 
docii ipsa  summa  decora  et  columina  videre,  nempe  Episcopos,  equestre  illud 
et  heroicum  sacerdotum  genus,  quod  se  principes  Ecclesiarura  nominare  audet, 
(|Uo  totum  corpus  abominationis  huius  perspiciamus.  Atque  iterum  hie  funda- 
meuti  loco  inconcusse  teneamus,  quod  iam  toties  posuimus.  Quicquid  citra  lo 
scripturae  autoritatem  fit,  praesertim  in  iis,  quae  pertinent  ad  dcum,  id  mani- 
festum sit  ab  ipso  Satana  profectum  esse.  Satis  enim  monstravit  deus  in 
Nadab  et  Abihu,   dum   nollet  ignem   alienimi    offerri,   quam  vehementer  de- 

3.3JJoi.  lu,  3.  testetur  in  rebus  sacris  aliud  geri,  (|uam  a  seipso  esset  defiuitum.     'Sanctifi- 

cabor  (inquit)  in  his,  qui  appropiuquant  mihi."    Quanto  magis  putas  indigna-   is 
tionem  eius  accendi,  quando  non  solum  praeter,  sed  et  contra  praescriptura 
eins  quicquam  in  sacris  iunovatur  et  suum  institutum  cvacuatur,  ubi  impius 

2.  isi)ioii.  28,  Acliaz  altare  aereum  mutat  in  Horologium  et  altarc  Damasci  pouit  in  templum 
domiui.  Tale  est,  (j[Uod  agitur  in  Episcopis  istis  gloriosis  et  infulatis,  quos 
tantuui  abest,  nt  deus  agnoscat,  ut  nulluni  genus  hominum  in  terra  divinae  20 
maiestati  magis  adversum  esse  possit.  Non  enim  solum  citra  dei  prae- 
scriptum,  sed  et  directe  contra  deum  erecti  sunt  et  regnant:  <juod  et  evi- 
dent^ir  et  iuvicte  monstrabo  iis,  qui  scripturae  credunt.  Nam  i})sis  idolis, 
(jui  scripturam  negant,  suis  tantum  decretis  credunt,  nihil  verisimile  dixeris, 
nisi  mendacia,  quae  in  cordibus  eorum  versantur,  dicas.  25 

ANTITHESIS  EPISCOPORVM  CHRISTI  ET  SACERDOTVM 

PAPISTICORVM. 

liti.sft-  Paulus  dicit  Tit.  i.  'Huius    gratia   reliqui  te  in  Candia,  ut  relicpia  per- 

lecte  corrigas  et  cojistituas  presbyteros  per  singulas  civitates,    sicut  ego  tibi 
constitui:  si  quis  est  sine  crimiue,  unius  uxoris  vir,  filios  habens  fideles,  non  30 
in   accusati(jnc   luxuriac.     Oportet  enim  Episcopum   sine  crimiue   esse,   sicut 
dei  dispensatorem'  etc. 

Hie,  si  credis  in  Paulo  spiritum  Christi  loqui  et  statuere,  agnoscis  simul 
statutum  divinum  esse,  ut  in  (jualibet  civitate  sint  plures  Episcopi,  aut  saltem 
unus.     Perspicuum   est   enim,    quod    presbyteros   et  Episcopos    eosdem   facit  35 
eadcm  autoritate  dei,  dum  dicit,  ideo  constituendos  presbyteros   per  singulas 
civitates  sine  crimiue  existentes,  quod  Episcopum  oporteat  esse  sine  crimine. 


5  leonem  C  12   mostravit   C  13  Abiu  C  23  dolis  B  24  dixeris, 

si  enim  mendacia  (J  25  n  si  A 


De  abroganda  niissa  privata  Martini  Lutheri  sontentia.    1521.  427 

Presbvteros  autem  vocat  uou  idola  ista  rasa  et  oleata,  sed  seuiores  et  cou- 
iugatos  laicos  in  civitate,  houestae  vitae  et  famae.  Hos  vult  Episeopos  fieri, 
plures  in  qualibet  civitate,  ut  dixi.  (Graece  enim  clare  patet,  plures  uui 
civitati  constituendos  esse,  ubi  dicit:  /.axa  TtöXiv  TCQEGßixiqov'^,  presb\i:eros 

5   secimdum  civitatem,  id  est,  ubi  ubi  ciN-itas  fuerit,  ibi  presbvteros  constituas.) 

Ideiu  Philip,  i.  'Paulus  et  Timotheus,  servi  lesu  Christi,  omnibus  sanctis  in  *Oii.  i,  i- 
Christo  lesu,  qui  sunt  Philippis,  cum  Episcopis  et  diaconis,  gratia  vobis'  etc. 
Philippi    erat   unica  civitas,   et  tarnen  phu-es  eins  Episeopos  salutat.     Idem 
A.ct.  XX.  misit  ad  Ephesum  et  vocavit  presbvteros  Ecclesiae  ad  se.     Qui  ubi2iP3icf)-2o,28. 

10  veneruut,  dixit  ad  eos  iuter  midta  alia:  'Attendite  vobis  et  universo  gregi, 
in  quo  posuit  vos  spiritus  sanctus  Episeopos,  ut  pascatis  Ecclesiam  dei,  quam 
acquisivit  sanguiue  suo\  Ecce,  Ephesus  quoque  uua  civitas  erat,  et  presbv- 
teros seu  seniores  in  ea  Ecclesia  Episeopos  appellat  plures  a  spiritu  saucto 
constitutos. 

15  Quid  adversus  haee  tria  coelestia  fulmina  potestis  vos,  locustae  fumosae 

putei  abyssalis?  Per  Christum  te  oro,  Christiaue  lector,  niliil  te  moveant 
Cardinalium,  Episcoponuu,  Paparum  iufulae,  pilei,  mulae,  familiae,  gemmae, 
am'um,  purpura  et  universus  ille  fastuosissimus  impiorum  hominum  fastus. 
Paulo,  irao  spiritui  saucto  crede,   non  sunt  illi  Episcopi,   sed  idola,   larvae, 

20  monstra  et  portenta  irae  dei.  Episeopos  audis  liic  diffinüü  viros  couiuges 
et  honestos  in  una  civitate,  quotquot  necessarii  sunt  ad  ciu^ndum  populum 
eiusdem  civitatis.  Haec  difBnitio  uou  Ecclesiae,  non  Couciliorum,  nou  patruni, 
uou  denique  lupanarium  istorimi  prostitutissimormu  Parrhisieusium  et  Lo- 
vauieusiuni,  sed  spu'itus  sancti,  sed  Iliesu  Christi,  sed  divinae  maiestatis  est, 

25  adversus  quam  si  universi  angeli  de  coelo  cimi  tota  creatura  sapereut,  quid, 
obsecro,  te  debereut  movere?  Nonne  ceu  inane  arboris  folium  eorum  verba 
deberes  aestimare  prae  verbis  his  aeteruae  maiestatis?  Xunc  cum  ei  adver- 
seutur  non  nisi  foedae  Simiae  et  merae  larvae  hominum,  uou  minus  indoctae 
quam  impiae,   inutilissimum  scihcet  hominum  chaos,    quod  vix  idoneum  est 

30  ipsas  larvas  Episcopales  gestare,  quid  est,  quod  eos  aut  paveas  aut  mireris, 

ac   non   potius   ceu   labes   et   maculas    orbis   terrarum    ducas    (ut  Petrus    eos2.^cti.  2,  i3. 
appellat)  cum  universis  suis  pompis,  statutis,  ritibus,  mendacibus  et  sacrilegis? 
Adeste  ergo  vos,  abomiuabilia  monstra  ten-ae,  et  rationem  reddite,  uude 
et  (jua  autoritate  vos  estis  et  vocamini  Episcopi!     Spiritus  sanctus  uni  civi- 

35  tati  plures  constituit  Episeopos,  vos  singuli  pluribus.  Et  unus  Papa  onmibus 
orbis  civitatibus  Episcopus  esse  nititur.  Qua  autoritate?  Nonne  ipsiusmet 
Satanae  adversantis  per  vos  spiritus  sancti  autoritati?  Quid  habetis,  (juod 
hie  mutiatis,  impiae  et  sacrilegae  larvae?  Concludimus  itaque  cum  fiducia, 
vos  iuxta  divinas  literas   et   decretum    spiritus   sancti   neque  esse  ueque  dici 

«  Episeopos,  sed  magis  adversarios  et  vastatores  tam  Episcoporum  quam  decreti 


5  %Qä  crfte  ubi  fc^U  C  8  cius  C  15  l'umose  C 


428  ^^  abroganda  missa  privata  Martini  Lutheri  sententia.    1521. 

(liviiii  de  Epi.scopis  constituoiulis.  Estis  vero  Episcopi  vocatione  »Satanae  et 
constitutione  Apostoli  eins,  Papae,  unde  et  recte  vocamini  creaturae  Papae, 
non  Spiritus  sancti.  Qualis  creator,  tales  creaturae.  Non  tremunt  adhuc 
cervices  vestrae  durissimae,  dum  auditis  vos  non  modo  citra  voluntatem  dei, 
sed  impiissime  contra  voluntatem  dei  Episcopos  esse,  hoc  est,  quod  ne  cogi-  5 
tatis  quidem  de  ullo  Episcopi  officio,  sed  animalia  ventris  et  gloriae  duntaxat 
estis,  saginati  ad  victimam  aeterni  iudicii  dei?  Tgitur  producite  et  vos  ali- 
quod  testimonium  de  vestro  Episcopatu!  Quod  cum  facere  non  possitis,  nos 
autoritate  spiritus  sancti  libere  pronunciamus,  vos  esse  idola  mundi,  qui  titulo 
ac  nomine  Episcoporum  violenter  arrepto  et  legitimis  Episcopatibus  extinctis  lu 
adversarii  novissimi  sitis  Christi  et  Ecclesiac  eins.  Hie  nos  de  vobis  et  iudi- 
care  et  sentire  cogit  spiritus  in  Paulo  Episcopos  constituens,  cum  nihil  in 
orbe  sit  dissimilius  et  repuguantius  Episcoporum  statui,  quam  vester  larvalis 
et  plus  quam  mundanus  Status. 

Sed  ne  solus  Paulus   sie  videatur  Episcopos    describere,   audiamus   et  15 

HJctr..',,  iff.  Petrum!  Dicit  i.  Pet.  v%  'Presbyteros,  qui  sunt  in  vobis,  hortor  ego,  con- 
presbyter  et  testis  Christi,  passionum  et  futurae  gloriae  socius:  Pascite  eum, 
(jui  inter  vos  est,  gregem  Christi,  episcopantes  non  coacte,  sed  voluntarie, 
non  tuq)is  lucri  gratia,  sed  prompte,  non  quasi  dominantes  in  haereditatibus, 
sed  forma  facti  gregis.  Cum  venerit  archipastor,  accipietis  immarcessibilem  au 
gloriae  coronam.'  Vides  hie  presbyteros  et  episcopantes  in  unoqnoque  grege 
eosdem  et  multos  esse  debere  per  omnem  modum,  quo  Paulus  disposuit. 
(^uod  autem  nostra  translatio  habet  'Non  dominantes  in  clerisV  interjiretis 
incuria  fuit,  (piae  fecit,  ut  clerum  hoc  loco  intelligerent,  quos  nunc  a  laicis 
discrevit  impia  homiuum  traditio,  cum  Petrus  vocct  hie  cleros  hereditates  25 
seu  substantias,  volens  seniores  ecclesiae  tales  esse,  qui  sciaut  sese  gregem 
Christi  regere,  non  propriam  aliquam  haereditatem.  Proinde  non  dominari, 
sed  servire  illis  debere.  Servi  enim  sunt  alienae  haereditatis,  id  est,  Clmsti, 
non  domini  propriarum  rerum.  Nunc  vero  Papa  cum  suis  larvis  non  domi- 
uatur  modo,  sed  tyrannisat,  grassatur,  bacchatur  in  oves  Christi,  subii(;iens  su 
sibi  et  res,  et  corpora,  et  animas  omnimn,  robustius  illis  uteus,  quam  ullus 
herus  suis  propriis  rebus.     Et  hoc  vocant  hodie  pascere  oves  Cliristi. 

2uc.  22. 25f.  Ultimo,   Christus   Luce  xxii.    contendentibus    Apostolis    de    maioritatc 

dicit:   'Principes   gentium   dominantur   eorum,   et    qui   potestatem   super  cos 
habent,    benefiei   (id  est,   quos   nunc   gratiosos   vulgo  vocant)    vocautur,    vos  35 
autem  non  sie"  etc.    Hie  te,  lector,  medium  constituo  iudicem  inter  Christum 
et  Papam.     Episcopos,    (]Uos   hodie    principes   gentium    non    queunt   imitari 
prae  magnitudine  dominationis   et  opum,    Christus   statuit,   ut  sint  non  sie: 


20  immarcessabilem  B  35  beneficü  AC 

')  Sulgota:  „neque  ut  dominantes  in  clex-is". 


De  abroganda  missa  i:>rivata  Martini  Lutheri  sententia.    1521.  429 

Papa  statuit,  ut  sint  utique  sie.  Confer  hie  principis  et  vicarii  sui  voces: 
Xon  sie  et  utique  sie,  et  videbis,  quis  Christus  et  quis  Antichristus  sit,  et 
qui  sint  Episeopi  et  qui  larvae  Episcoporum.  Ve  uobis  miseris,  qui  in  his 
irae  novissimae  temporibus  sub  talibus  larvis,  idolis,  idiotis,  truneis,  lupis, 
5  pestibus  et  monstris  uoeentissimis  sine  Episeopis  et  presbvteris  vivere,  imo 
perii'e  cogimiu".  Statuimus  itaque  autoritate  dei,  Episcopos  Christianos  esse 
viros  graves  et  provectae  aetatis,  coniuges,  laicos,  doctos  in  verbo  veritatis, 
in  qualibet  eivitate  plm-es,  vel  per  vicinos  coepiscopos,  vel  a  plebe  sua  electos, 
quales  modo  essent,  quos  vulgo  paroehos  seu  plebanos  vocaut,  et  capellanos 

10  eoruni,  diaconos,  nisi  per  tAraunidem  superiorum  idolorum  missas  suas  pro- 
phauareut,  Euangelium  tacere  cogerentur,  celibes  perirent  et  nulkuu  Episeopi 
officium  implere  permittereutm".  Haec  est  Apostolica  sanctio,  divinum  de- 
cretiim,  Spiritus  sancti  ritus  ordinandorum  Episcoporum.  Quales  fiiere  S.  Spiri- 
dion,   Cyprianus,  Augusti.,  Ambrosius.     At  qui   nunc  super  phires  civitates 

15  imperant,  niliil  tameu  faciunt,  nisi  quod  aliquaudo  infulam  gestaut,  lapides 
et  ligna  aqua  conspergunt,  fimio  consecrant  et  campanas  tinguut,  quia  pro- 
priis  fm"oribus  erecti  sunt  adversus  decretum  divinimi,  Satanae  hidibria  et 
dei  adversarii  sunt  uua  cum  principe  et  creatore  suo,  Papa,  prope  diem 
destrueudi  per  adventum  salvatoris  nostri,   Ameu.     Haec  omnia  cum  certis, 

20  apertis,  fidelibus  nitantm'  scriptm'is  et  verbis  dei,  oportet  pias  conscientias 
securas  et  liberas  esse  ad  contemneudum  cum  fiducia  totum  hoc  coq3US  Babv- 
lonicum  cum  pompa  et  specie  sua. 

Superest  tertia  pars  huius  Satanici  sacerdocii,  quod  est  sylva  et  arena 
monachorum,  genus  mixtiuu,  nee  sacerdotes,  nee  laici,  nee  monachi,  ne  nihil 

25  desit,  quod  monstrorum  ratio  postulat,  sed  ex  omuibus  et  singulis  confusum. 
Verum  quatenus  sunt  sacerdotes,  ad  eos  simul  pertinent,  quae  de  sacerdotio, 
sacrificio  et  ministerio  dicta  sunt.  Quatenus  vero  monachi  sunt,  proprio 
volumme  opus  habent  describi  cum  suis  stultis,  impiis,  impossibilibus  et  a 
uullo  unquam  servatis  votis.     Ideo   ne   prolixiores  simus,   differemus  eos  in 

30  suum  tempus,  hoc  dixisse  contenti,  Christiauum  populum  esse  simplicem, 
in  quo  prorsus  nulla  secta,  nulla  differentia  persouarum,  nullus  laicus,  nullus 
clericus,  nullus  rasus,  nullus  unctus,  nullus  monachus  esse  debeat,  sed  sine 
iillo  discrimine  omnes  vel  coniugati  vel  coelibes  arbitrio  quique  suo,  sicut 
modo   in   civilibus  communitatibus  videmus   naturaliter  fieri.     Episeopi  vero, 

35  seu  presb}i:eri,  seu  seniores,  seu  diaconi  prorsus  nulla  re  differre  a  eaeteris 
Christianis  debent  nisi  solo  officio  verbi  et  sacramenti.  Sicut  Senator  nulla 
re  differt  a  civibus  suis  nisi  officio  regendae  civitatis.  Qui  autem  sectis 
introductis  hanc  simplicitatem  sciderunt  in  laicos  et  clericos,  in  rasos  et  non 
rasos,   deinde  rasos  in  monachos  et  sacerdotes,  post  monachos  in  vestes  et 

40  cibos   infinitis  modis  variatos,    similitor  et    sacerdotes    in   varias    culturas  et 


7  profectae  W  2n  s.iceilocii  ('  24  iiec  nihil  (' 


430  De  aVjroganda  missa  privata  Martini  Lutheri  sententia.    1521. 

dioceses :  Hi  sunt,  qui  autore  Sataua  Ecclesiam  et  scripturam  dei  violaverunt 
et  astutia   serpentina   sensus  Christianoruni  corruperimt  a  simplicitate,   quae 

2.  ßov.  11,3.  est  in  Christo,  ut  Apostolus  ait  ad  Corinthios.  Ideo  Episcopi  et  presbyteri 
nullum  sectae  nomen  habent,  sed  tantum  officii,  ut  presbyter  enim  senioreni, 
Episcopus  visitatorem  significat.  Ex  quibus  nunc  dignitates  et  Status  fece-  r. 
runt  impii  et  schismatici  homines.  Paulus  alias  etiam  dispensatores,  ministros 
Christi,  servos  dei,  praepositos  vocat.  Haec  satis  modo  sint  de  impio  illorum 
sacerdotio,  sacrificio  et  ministerio.  Ex  quibus  puto  piam  conscientiam  satis 
eruditam,  ut,  si  se  videat  non  esse  in  legitimo  sacerdotio  Ecclesiae,  quam 
ocissime  ponat  hoc  Satanicum  sacerdocium  et  vel  curet  vero  ministerio  Epi-  lo 
scopi  aut  diaconi  initiari,  aut  rursum  laicis  sirailem  vitam  apprehendere  pro 
stercoribus  habito  illo  ficticio  caractere  et  oleo  et  raso  vertice  et  vestitu 
pharisaico  istorum  sacerdotum.  Non  enim  deo,  sed  Satanae  sacerdos  est^ 
qui  eiusmodi  est.  Ideo  nee  deo,  sed  Satanae  pepigit,  si  quid  pepigit,  cui 
nullum  pactum  servari  potest,  nisi  violes  pactum  dei  viventis.  lactent  Pa-  is 
pistae  suas  longas  hastas  et  breves  pugiones,^  quod  Patres  eorum  ex  spiritu 
sancto  statuerint  has  pompas  et  larvas.  Nos  contra  iactamus  Scripturas 
sanctas,  certi,  quod  Spiritus  sanctus  sibi  ipsi  non  contra  dieit,  nee  adversatur. 

2.(£or,i3,ii.Non   enim  est  deus  dissensionis,   sed  pacis  et  unitatis.     Cum  autem  omnia 

eorum  monstraverimus  esse  adversus  dei  scripturas  evidenter,  non  antea  cre-  20 
demus  eorum  gesta  ex  spiritu  sancto  esse,  quam  docuerint,  spiritum  sanctum 
sibi  ipsi  contrarium  esse  aut  scripturas  suas  revocasse.  Deinde  convincant, 
sua  ex  spiritu  sancto  esse,  sicut  nos  convincimus  ex  scripturis,  nostra  ex 
spiritu  sancto  esse.  Bullas  et  ampullas  hominum  contemnimus,  scripturac 
veritatem  adoramus  et  reveremur:  quam  si  ipsi  contemnunt,  valeant  et  soli  25 
i'uc.  II,  23.  adorent  suas  bullas.  'Qui  non  est  mecum,  ait  Christus,  contra  me  est.'  Ita 
,nos  dicimus:  Quod  non  est  cum  scriptm-a,  contra  scripturam  est.  At  sacer- 
dotia,  sacrificia,  ministcria,  Episcopatus  eorum  non  sunt  cum  scriptura,  ut 
j)robavimus,  necesse  est  ergo  contra  scripturas  ac  per  hoc  contra  deum  esse. 
At  contra  deum  vivere,  quis  nobis  persuadebit?  30 

A^ide  itaque  Satanae  astutiam  in  Ecclesia  vastanda,  quam  pulclire  scr- 
vatis  nominibus  sacerdocii,  sacrificii,  ministerii  contrarias  abominationes  sub 
illis  invexit!  Scilicet  nihil  praeciosius  ecclesia  habuit  sacerdotio,  sacrificio 
et  ministerio,  ideo  sub  horum  specie  potissimum  nocere  cogitavit  et  profecit 
per  iram  dei.  Utile  enim  fuit  suum  sacerdotium  quaestui.  Nam  dum  missa  3.1 
cepit  sacrificium  esse,  facile  totius  orbis  opes  ad  suum  sacerdotium  hoc  titulo 
contraxit.  Per  opes  vero  a\aritiam,  su]ierbiam,  pompani,  ocia,  libidincs  et 
omnia  illa  infanda  nefanda(jue,  quae  hodie  videmus  inundare,  pleno  impetn 
impulit,   donec  penitus  abolito  vero  sacerdotio  iam  nihil  sciret  orbis  praeter 


17  sanctu  V,  18  contiadicit  B('  20  adoren  V       ita  et.  nos  C 

')  Stc1)e  oben  S.  24:1  248. 


De  abroganda  missa  privata  Martini  Lutheri  sententia.    1521.  431 

Misses  et  missales  sacerdotes  omaibus  hominibus  uno  errore  falsis,  dum  spe- 
rant  hac  una  via  remissionem  pecoatorum  et  introitum  regni  ooelorum  opibus 
suis  eniere.  Ita  secure  iam  reguat  et  potitur  victoria,  quam  quaesivit  et 
paulatim  promovit  suo  sacrilego  sacerdotio,  adeo,  ut  multi  saucti  viri  et 
eleeti  Inmc  errorem  non  solum  nou  intelligerent,  sed  etiam  iuvarent  verbo  et 
opere.  Sic  coucidit  sacerdocii  veri  virtus  positis  loco  fide  operibus.  Evacuata 
vis  sacrificii  veri  sublatis  cruoe  et  passionibus  et  accepto  ocio  ac  pace,  ex- 
tincta  gloria  ministerii,  ereeto  idolo  humanai'um  traditiouum.  Et  impleta  est 
prophetia  Pauli,  quam  praedixit  ii.  Timo.  iii.  'Hoc  autem  scito,  quoniam  in 2.3:1111.3,1  ff. 
novissimis  diebus  instabunt  tempora  periculosa.  Erunt  enim  homines  sui 
amantes,  avari,  superl)i,  elati,  blasphemi,  parentibus  inobedientes,  iugrati,  rermn 
sacrarum  incurii,  siue  affectione,  sine  federe,  criminatores,  incontinentes,  im- 
mites,  bonorum  negligentes,  proditores,  protervi,  tumidi,  caeci,  voluptatum 
amantes  magis  quam  dei,  habentes  speciem  pietatis,  virtutem  autem  eins  ab- 
negantes.  Et  hos  devita!  Ex  iis  enim  sunt,  qui  penetrant  domos  et  captivas 
ducunt  mulierculas  oneratas  peccatis,  ductiles  variis  desideriis,  semper  discentes 
et  nunquam  ad  scientiam  veritatis  pervenire  potentes.  Quemadmodum  autem 
lannes  et  Mambres  restiterunt  Mosi,  ita  et  hi  resistunt  veritati,  horaines2.ai;pi.  7, 11. 
mente  corrupti,  reprobi  ad  fidem,  sed  ultra  non  proficient.  Insipientia  enim 
eorum  manifesta  erit  oinnibus,  sicut  et  illorum  fuit.' 


SECVNDA  PARS. 

DE  VERBIS  MISSAE,  EX  QVIBYS  PROBATVR,  MISSAM 
NON  ESSE  SACRIFICIVM.    ITEM  DE  CANONE. 

Pßima  parte  sacerdotium  illud  Satanae  impium  et  abominabile  sat  po- 
tentibu.s  scripturis  subvertimus,  quibus  etiam  probavimus,  INIissas  non 
po.'^se  sacrificii  nomine  censeri,  et  os  adversariorum  opplevimus,  ut  non  habeaut, 
quod  possint  contravertere ,  nisi  suas  opiniones,  cousuetudines  et  hominum 
autoritates,  quas  in  re  divina  et  fundanda  fide  nullius  esse  momeuti  nemo 
ignorat.     Simul  satis  confirmatae  sunt  conscientiae  iufirmiorcs,    ut  probe  in- 

:tij   telligant   nulluni   esse   novi  testamcnti  sacrificium  praeter  id,    quod  scriptura 

docet,  crucis  et  laudis,  nee  sit  ullus  amplius  locus  scrupuli  Missam  non  esse^^-  \^^-  ^^-  i  y. 
sacrificium.     Nunc  secundo  loco  post  bella  pacificis  documentis  idem  docebi- 
mus  et  supra  fundamentum  positum  Icniter  et  molliter  aedificabimus  sermonem 
])roprie   ad  institutum  accommodantes,   de  missa  ipsa  tractaturi  non  nostris, 

.r.   ut  Satauae  faciunt  sacerdot(!s,  sed  solis  divinis  verbis  innitendo.     Quare  ab 
initio  Missae  insfituddneiii  et  verba  iustituentis  audiaunis!     Sunt  autem  haec. 


'■i-i   leniter  AlU'l)  .'i4  acconlOllalltc.•^  A 


432  Pß  abroganda  missa  privata  Martini  Lutheri  sententia.    1521. 

SKattf).  26,  Primus  est  Matthaeus  cap.  xxvi.  'Edeutibus  autem  illis  accepit  Ihesus 

panem  et  gratias  egit  et  fregit  deditque  discipulis  suis  et  ait:  Accipite  et 
raanducate,  Hoc  est  corpus  meum.  Et  accipieus  calicem  gratias  egit  et  dedit 
illis  dicens :  Bibite  ex  hoc  omnes.  Hie  est  enim  sanguis  meus  novi  testa- 
menti,  qui  pro  multis  etfundetur  in  remissionem  peccatoruin'  etc.  Graecus  s 
utrobique  habet  'svyaQion'iGag,  gratias  ageus",  quod  uoster  translator  'beue- 
dixit"  primo  loco  vertit.  Quod  dico,  ne  intempestivi  verboruni  observatores 
opiniones  aliquas  gignaut  aut  coufirmeut  (uti  solent  8ophistae)  super  trans- 
substantiacione,  et  uescio  quibus  nugis  consecrationis.  Sed  sciant  idem  esse 
£uc.  22, 19/gratias  agere',   quod   'benedicere' !     Quod   cnini  Matthaeus   et  Lucas   et'/a-  10 

'Maxe.  14, 22.  QiGTiqaag,  Marcus  semel  EvXoyt^ffag  dixit. 

fflJnrc.  14,22  ff  Secundus  est  Marcus  c.  xiiii.  'Edeutibus  autem  illis  accepit  Ihesus  panem 

et  benedicens  fregit  et  dedit  illis  et  dixit:    Accipite  et  manducate,    Hoc   est 
corpus  meum.     Et   accipieus   calicem   gratias   egit   et  dedit  illis,   et  biberunt 
ex  illo  omues,   et  dixit  eis:   Hie  est  sanguis   meus  novi  testamenti,  qui  pro  is 
multis  effundetur.' 

S-'uc.  22,  19  f.  Tertius  Lucas  c.  xxii.  *Et  accipieus  panem  gratias  egit  et  fregit  et  dedit 

eis  dicens:  Hoc  est  corpus  meum,  quod  pro  vobis  datur,  Hoc  facitc  in  mei 
commeraorationem.  Similiter  et  calicem,  postquam  caenavit,  dicens:  Hie  est 
calix  novum  testamentum  in  meo  sanguine,  qui  pro  vobis  fundetur.'  20 

1.  eov.  11,  Quartus  Paulus  i.  Corint.  xi.  'Ego  enim  accepi  a  domino,  quod  et  tra- 

didi  vobis,  quoniam  dominus  Ihesus  nocte,  qua  tradebatur,  accepit  panem 
et  gratias  agens  fregit  et  dixit:  Accipite,  manducate,  Hoc  est  corpus  meum, 
quod  pro  vobis  traditur,  hoc  facite  in  mei  commemorationem.  Similiter  et 
calicem,  postquam  caenavit,  dicens:  Hie  calix  novum  testamentum  est  in  25 
meo  sanguine,  Hoc  facite,  quoties  bibetis,  in  mei  commemorationem.'  Vide, 
ut  Lucas  cum  Paulo  pene  per  singula  verba  consentiat! 

Hie  a  te,  lector  pie,  impetratum  velim,  ut  credas  hos  quattuor  testes 
neque  stultos,  neque  ebrios  fuisse,  cum  ista  scriberent,  sed  plenos  spiritu 
sancto  rei  veritatem  scripsisse,  ut  in  eorum  verba  securissime  niti  possit  30 
totus  mundus  ac  stare  etiam  adversus  portas  inferi.  Deinde,  non  minus  im- 
petratum velim,  ut  credas  Christum  ipsum  quoque,  etsi  in  caena  et  nocte 
ista  gcssit  et  instituit,  non  tamen  more  hominum  ebrium  aut  furiosum  fuisse, 
sed  virtutem  et  sapicntiam  dei  instituisse,  quicquid  ille  instituit.  Stultus  et 
ridiculus  videor,  qui  ista  petam,  sed  stultitiam  eam  mihi  extorquet  indomitus  35 
furor  Papistarum  et  deplorata  amentia  luparum,  id  est,  Parrhisien.,  Lovanien. 
et  aliarum  scholarum.  Qui,  cmn  iam  dudum  sint  indurati  et  inveterati  diu- 
turno  et  perpetuo  contemptu  Christi,  Apostolorum  et  Euangeli stamm  uni- 
versaeque  scripturae,  sanctum  et  catholicum  arbitrantur,  ut  cum  furiosis  fura- 
mus  et  posthabitis  verbis  divinis  iactemus  cum  eis  verba  hominum:  Patres,  40 


6  evx{(Qi<XT)'j(Tag  C  32  uocte  C 


De  abroganda  missa  privata  Martini  Lutheri  sententia.    1521.  433 

patres,  patres,  Ecclesia,  ecclesia,  ecclesia,  Concilia,  concilia,  concilia,  Decreta, 
decreta,  decreta,  Universitates ,  universitates ,  imiversitates.  Scilieet  his  ter- 
renis  fiunis  suis  audent  exigere,  ut  cedaut  universa  illa  di\'ina  et  coelestia 
fiilraina,  parati,   ubi  non  cesserint,    onmia  damnare  et  exurere.     Quo  fiu'ore 

5  quid  aliud  moliuntur,  quam  ut  Christus  ciun  ApostoKs  suis  fuerit  in  verbis 
et  factis  suis  stultus  aut  ebriosus,  ut  qui  ea  dixerit,  quae  hominibus  longe 
sint  inferiora,  ac  multo  fidelius  super  patres,  concLÜa,  scholas,  decreta,  in 
quibus  non  raro  errores  fiiisse  ipsimet  fatentiu',  nos  oporteat  confidere,  quam 
super  Christum  I     Quanquam   non   hoc    ex   animo  agant,   ut  patrum,    conci- 

10  liorum,  ecclesiae  pietatem  firment,  sed  ut  suas  proprias  insanias  et  abomi- 
nationes  e  patrum  et  concihorum  vel  proprio  vel  male  intellectorum  errore 
acceptas  stabiliant  et  veritatem  extinguaut. 

Adhereamus  itaque  his  verbis  divinis  cum  fiducia,   sive  id  egre  ferant 
Papae,  sive  puppae,  sive  lupanaria,  sive  lupae,  ac  observemus,  an  haec  di\nna 

i  j  oracula  permittaut  missas  sacrificia  dicere  I  Primum,  religiones  illas  irreligiosas 
contemnimus,  quas  hac  in  re  stulti  invenerunt  et  multiplicavenmt.  Quales 
sunt,  quod  verba  haec  (ut  vocant)  consecrationis  minime  ^'ulgata  volunt,  ceu 
solis  sacerdotibus,  nee  iis  nisi  in  intimo  sacrarum  rerum  secreto  agentibus 
tractanda:    quibus    in   toto    erbe   oportuit  nihü   esse   notius  neque  \Tilgatius, 

20  ciun  fides  et  saliLS  omnimn  pendeat  in  ilhs,  uti  monstrabimus.  Item,  quod 
severissimo  supercilio  definiunt:  Si  quis  omiserit  dictiunculam  'Enim'  vel 
'Etemi',  quae  in  Euangeliis  non  haljentur,  reus  sit  mortalis  peccati,  quia 
contra  usum  Ecclesiae  pronunciaverit  verba  consecrationis  et  peccaverit  in 
formam  sacramenti.     Xon   quod    probem   cuiusvis   arbitrio   usitatam  formam 

25  mutari,  sed  quod  temeritatem  et  audaciam  impiorum  detester,  qui  in  relnis 
a  deo  non  praeceptis  nee  necessariis  novos  infemos  condunt  et  nova  peccata 
mortalia  suo  coeco  cerebro  decemunt,  ubi  nulla  peccata  nee  pericula  esse 
possunt,  paWdas  conscientias  sine  causa  excamificantes ,  tantum,  ut  spLritu 
libertatis  extincto  spiritum  timoris  et  servitutis  in  cordibus  nostris  suscitent. 

30  Nulluni  adulterium,  nulluni  sacrilegium,  nulluni  periurium  par  esse  sinunt 
ei  peccato,  si  formam  sacramenti  leseris  omissa  particula  'Enim'.  Xec  ad- 
vertunt  data  opera  Spiritus  sancti  nullum  Euangelistam  aut  Apostolum  cum 
altero  per  omnia  concordasse  in  verbis  eiusmodi,  quos  tarnen  maxime  oportuit 
concordare,  aut  multo  magis  quam  nos  peccare  in  foniiam  sacramenti.    Item, 

35  quam  inexpiabUe  flagitium  fecenmt,  panem  aut  vinum  manu  vel  alia  parte 
coqioris  quam  digitis  Ulis  oleatis  aut  lingiia  tetigisse,  cum  a  palla,  calice, 
jianno,  denique  a  niusca,  mure,  vermibus,  stercore  tangi  nihil  moveantur: 
scilieet  corpus  iumianum  aut  canicm  vel  non  numerant  inter  creaturas  bonas 
dei,  vel  insanos  se  ipsos  declarant.    Tale  est,  quod  ieinniuni  iiaturae  effinxe- 


2  universitafe.    Sscilicct  A  10  fiincnt  ('  24  ciiius  vis  C  27  dcceniaut  C 

35  in  expiabile  C  39  seipsus  ABC 

fiutfiet^  5öerfe.    VIIF.  28 


.    434  De  abroganda  missa  privata  Martini  Lutlieiü  sententia.    1521. 

runt,  ut,  si  quis  guttara  aquae  vel  imprudens  glutiverit,  eo  die  indignus  sit 
communione.  O  furorem  fiirore  furiosiorem !  Indignuni  est,  inquiunt,  ut  in 
OS  Christiani  aliud  intret,  priiisqiiam  corpus  domini  intraverit.  O  festiva 
ratio!  Forte  nee  nebulam  nee  aerem  prius  intrare  licet  os  Christiani,  quam 
corpus  domini  intraverit,  ut  sacerdotibus  respiratione  et  vita  interdicatur  s 
usque  post  missam  et  communionem,  cum  Christus  et  Apostoli  post  caenam 
communicaverint,  ac  fere  fiat,  ut  moderato  sumpto  cibo  et  os  mundius  et 
Caput  purgatius  et  halitus  incorruptior  totumque  corpus  dignius  sit,  quam 
ieiunis  et  a  somno  nescio  quid  gravedinis  et  impuritatis  referentibus  esse 
unquam  possit.  lo 

Tales,  inquam,  religiones  arbitrarias,  quae  ultra  CIn-isti  institutionem 
per  homines  inveutac  et  adiectae  sunt,  contemnimus,  non  quod  uolimus  eas 
serv^ari,  si  qui  volent,  sed  peccata  per  eas  statui  et  conscienciis  laqneos  et 
scandala  parari  non  patimur.  Servet  qui  volet,  sed  libere,  sciens  se  non 
posse  peccare  in  eo  omittendo,  quo  videt  Christum  et  Apostolos  non  pec-  is 
casse.  In  iis  enim  solis  peccatur,  quae  contra  Christi  statutum  fiunt.  Quae 
peccata  irapii  isti  etiam  summi  meriti  loco  ducunt,  scilicet  dum  horrendo 
abusu  sacramenti  huius  sacrificium  et  0]nis  ex  ipso  facinnt,  fidem  et  verum 
usum  eins  toto  orbe  damnantes  et  vastantes,  ut  implcant  impiorum  illud 
*|J|.  53,  G.  verissiraum  elogium:  'Trepidavcrunt  timore,  ubi  non  erat  timor',  ut  iusto  20 
iudicio  dei  j)eccata  et  Infernos  habeant,  ubi  iustitia  et  salus  liberrima  est, 
qui  iustitias  et  salutem  facinnt,  ubi  peccata  et  damnatio  summa  est.  Sic  cum 
^f.  18, 27.  perverso  pervertitur  deus,  psal.  xvii.  Haec  vero  ex  multis  retuli,  ut  animo 
tuo,  Christiane  lector,  persuadeas  nihil  mirum  esse,  si  sacrificium  ex  missa 
facere  sint  ausi,  qui  videas  tarn  stultis  et  impiis  opinionibus  eos  agitari  in  25 
ea  re,  ut  omnia  recta  pervertant  et  nihil  dignnm  sacramento  isto  sentiant  et 
faciant,  ut  non  modo  susj)cctum,  sed  plane  fugiendum  esse  scias,  quicquid 
eorum  usus  et  consuetudo  praescribit.  Quid  enim  reli(|uum  boni  faciant  in 
missa,  quando  memoriam  Christi  et  fidem  extinguunt  et  opus  loco  eins  eri- 
gunt?  Veniamus  itaque  ad  ipsa  verba  Euangelica  et  per  oi-dinem  ea  con- 
templemur,  quid  nos  doceant  in  Missa  spcctare! 

PRIMVM. 

Abunde  satis  esse  nobis  debuit  ipsum  exemplum  CIn-isti  et  Apostolorum, 

quandoquidem  credimus  Omnem  Christi  actionem  nostram  esse  instructionem, 
3oi).  13, 15.  seu,    ut  ipsemet   dixit:   'Exemplum  dedi  vobis,  ut,   quemadmodum    ego  feci 

vobis,  ita  et  vos  faciatis'.  Quin  hoc  ipso  loco  velut  praevidens  futuras  istas 
1. Gor.  11,24.  lupas  et  lupos  Arabiae  dicit:  'Hoc  facite  in  mei  memoriam'.    Quid  est  *Hoc 

facite"?     Nonne  hoc,  quod   ego   modo  facio  vobiscum?     Quid  autem   facit? 

Nunquid  aureo  calice,  pallis  et  infinitis  Ins  rerum  varietatibus  ornatus  sacri- 


30 


2  furiosorem  C  15  posse  pecasse  H 


De  abroganda  missa  privata  Martini  Lutheri  sententia,    1521.  435 

ficat?  Nequaquam,  sed  pauem  accipit  et  verbo,  quo  dicit:  ^Hoo  est  corpus 
ineura^,  mutat  in  corpus  suum  et  dat  niauducandum  discipuHs.  Si  igitur 
invenias  fideles,  qui  sirüplicissimum  huuc  ritimi  imitantur  aut  imitari  voluut 
omissis  omnibus,  quae  per  homines  adiecta  sunt,  cave,  tu  haereticos  dixeris, 

5  nisi  Christmn  quoque  haereticum  simul  criminari  velis:  Opponent  enim  tibi 
verbum  non  Papae,  non  luparum,  non  patrum,  sed  ipsius  Christi  'Hoc  facite\ 
Et  tu,  ciun  audieris  'Hoc  faeite',  aliud  in  illis  et  Christo  factum  esse  docere 
non  potcns,  invenieris  cum  Parrhisieusibus  vel  rudissimus  asinus  vel  insignis 
blasphemator  Clmsti.     Finge  ergo   vel  Graecos  vel  Boemos  hoc  simplici  et 

10  Christianissimo  ritu  facientes,  quod  Christus  hie  dicit:  'Hoc  facite',  Et  ex 
alia  parte  sedere  alto  solio  buccas  illas  iudoctissimas  et  impiissimas,  Papam, 
Cai'dinales,  Episcopos,  Sacerdotes,  Monachos,  cum  lupanaribus  Parrhisieusibus 
et  Lovaniensibus  et  sororibus  suis,  Sodoma  et  Gomorra.  Quae,  ubi  viderint 
parvulum  et  conteraptum  hunc  gregem  Christi  sie  facere,  incipiant  supercilium 

1.^  tollere,  nasum  crispare  et  turgenti  guttiu'e  voces  rotare  in  huuc  modum: 
Ecce,  isti  haeretici  et  schismatici  non  servant  ritima  Romanae  ecclesiae  nee 
principia  fidei  et  opiniones  Parrhisiensis  almae  facultatis,  placeantque  sibi 
solita  philautia  de  sola  multitudine  larvatorum  et  iudoctorum  citra  omne 
testimonimii  scripturae,   quasi    errare   ipsi  non  possint.     Quid  hie  facies  aut 

20  iudicabis?  Sequerisue  turbam  et  multitudinem  ad  malum  contra  legem  dei 
et  deseres  paucitatem  ad  bonum,  cum  videas  hie  verbum  Christi,  illic  vero 
verbum  hominum  regnare?  Unde  certus  esse  cogeris  oculos  Christi  eo 
spectare,  ubi  verbum  sumii  regnat,  etiarasi  duo  tantum  essent  ibi  congregati, 
aversos  autem  esse,   ubi  verbum  suum  exulat,  etiamsi  tot  Papae  quot  folia 

25  sylvae,  tot  Cardinales  quot  grana,  tot  Episcopi  quot  guttae  maris,  onmesque 
toti  aurati,  gemmati,  piu-purati  et  mulati  et  asinati  ibi  essent.  Nonne  prae 
maiestate  verbi  Christi  omnes  has  larvas  pro  stercore  terrae  haberes  iustissime? 
Quid  est  ergo,  ut  metuas  a  facie  istorum  levissimorum  hominum,  qui  Christum 
habes  tecum  et  secundum  verbum  eius  facis?    Nonne  Johannes  de  eo  dicit: 

30  ']\Iaior  est  qui  in  nobis  est,  quam  qui  in  mundo  est'?    Damnent  itaque  lupae  i.  3of).  4, 4. 
et  lars'ae  istae  tuum  factum  et  erigaut  sacriticia,  quae  ignoraut,  iactent  patres, 
vehant  concilia,  proferant  multorum  usum:  tibi  sufficiat  imus  et  solus  Christus 
cum  paucis  suis  in  hoc  mundo,   de  quo  certissimus  es  non  sacrificasse  eum 
pauem  et  vinum  in  ultima  caena.     Non  damnabit  te,    quod   illi   te  iudicant, 

.35  sed  coronabit,  quod  sese,  non  illos  secutus  fueris.  Tu  habes  verbum  et 
exemplum  Christi,  quod  ostentes  et  oppouas  etiam  portis  inferi.  Uli  quid 
habeut?  lufulas,  pileos,  rasos  vertices,  annulos  et  sigilla.  His  enim  argu- 
mentis  probant  quaecunque  probant.  Et  in  his  rebus  pendet  ins  et  vis 
decemendi  quaestiones  fidei:   quas  si  eis  detraxeris,   non   ])lus  Episcopalium 

40  rerum  in  eis  in  venia«  quam  in  isto  asino  et  trunco. 

20  Sequeris  ne  ABC  23  etiani  si  ABC  24  etiam  si  ABC  29  loaiuics  B 

31   iste  B  39  decerendi  C 

28* 


436  De  abroganda  missa  privata  Martini  Lutheri  sententia.    1521. 

CorüDiendet  itaque  diligenter  pius  animus  conscientiae  suae  hoc  fidele 
exemplum  Christi  nee  dubitet  nulli  prorsus  angelorum  licere,  nedum  biilHs 
humanis,  e  sacramento  dei  facere,  quod  Christus  ipse  non  fecit.  Quod  si 
qua  ratione  etiam  liceret  per  impossibile,  adhuc  non  est  integrum  neque 
tutum  Christian©  ab  exemplo  Christi  discedere  et  aliquid  sine  exemplo  eins  5 
innovare,  praesertim  in  re  tanta.  Ut  quid  euim  nos  ille  suo  et  exemplo  et 
verbo  docet  et  praeit,  si  licet  aliud  tentare  sine  verbo  et  exemplo  eins?  Cm- 
venit  in  hunc  mundum,  si  non  satis  est  eum  sequi  in  iis,  quae  nobis  ostendit? 
Aliud  est  sane,  quod  cerimoniis  et  vestibus  additis  aliter  nunc  tractatiu*, 
quam  a  Christo  tractabatur.  In  iis  enim  hoc  solum  noxium  et  damnandum  10 
est,  si  necessario  ad  rem  pertinere  credantur  et  conscientias  vexent,  cum  sint 
libera  omnia,  quae  in  CJhristi  institutione  non  inveniuntur:  quae  libertas 
faeit,  ut  innoxia  sint.  At  sacrificium  ex  eo  facere,  hoc  non  est  aliquod  ex- 
temum  addere,  sed  substantiam  ipsam  sacramenti  et  totum,  quod  est  a  Christo 
institutum,  mutare.  Hoc  non  modo  sine  exemplo,  sed  et  contra  rem  ipsam  15 
et  exemplum  est.  Nee  libertas  hoc  raalum  potest  innoxium  facere,  sed  dam- 
nandum et  detestabile  est  ut  summa  idolatria  et  blasphemia. 

SECVNDO. 
Evidens  est   verba    instituentis   Christi   verba  promissionis   esse.      Sic 
enim   dicit:   'Hoc  est   corpus   meum,   quod  pro   vobis   tradetur.     Hie  calix   20 
novum  testamentum  est  in  meo  sanguine,  qui  pro  vobis  eifuudetur.'     Neque 
etiam  lupanar  ipsum  Parrhisiense,   omnium  insulsissimum  et  stupidissimum, 
tam  stu]>idum  esse  potest,  quin  agnoscat  haee  esse  promissionis  verba  invol- 
ventia  piguus   eiusdem  promissionis,   quod  est  corpus   et  sanguis  Christi    in 
pane  et  vino.   Promittitur  traditio  corporis  et  effusio  sanguinis  in  remissionem   25 
peccatorum,   quae  est  res  novi  testamenti,  ut  videbimus.     Ad  promissionem 
autem    requiritur    fides    accipientium    promissionem    et  pignus    promissionis. 
Sine  controversia  enim  promissio  et  fides  sunt  correlativa,  ut,  ubi  jiromissio 
non  fuerit,  fides  esse  non  possit.  Et,  ubi  fides  non  fuerit,  promissio  nihil  sit. 
Atque  ut  promissio  gratuita   venit  absque  ullis  meritis   seu  operibus  donata,  30 
alioqui  non  promissio,  sed  merces  et  retributio  esset,  ita  suseipitur  sola  fide 
sine  0])eribus,  alioqui  opcra  mererentur  eam.    Ideo  promissioni  satis  fit  fide, 
et  fidei  satis  fit  promissione.    Semper  enim  opera  evacuant  promissionem,  et 
rursus    promissio    evacuat    opera.      Omnia    ergo    haec    verba    promissionem 
divinam  et  fidem  humanam  spectant,  nee  ullus  apex  hie  ponitur,  qui  saeri-  35 
ficinm    aut   hostiam    indicet,    neque   sane  poni    potest.     Quid  enim  saerificio 
cum  negotio  promissionis  et  fidei?    Neque  enim  ortus  tantum  distat  ab  ocei- 
dente,  (juantum  sacrificium  a  promissione.     Sacrificium  opus  nostrum  est  ex 
nostris  rebus  exhibitum  deo.    At  promissio  divinum  verbum  est  de  dei  rebus 


8  que  C  9  cereiuüuiis  B  23  involeiitia  ABCD  iiivolveutia  ed.  Witb.  leii. 


De  abroganda  missa  privata  Martini  Lutheri  sententia.   1521.  437 

exhibituni  hominibus,  ut  plane  insania,  nedum  error  sit  ex  promissione  dei 
sacrificium  huiuanmu,  ex  verbo  maiestatis  opus  creaturae  facere.  Quae  euini 
proportio,  nedum  identita.s  verbi  dei  et  operis  nostri,  cum  nee  nostrum  verljum 
esse  opus  nostrum  })ossitI    Christus  autem  mandans  hoc  a  nobis  fieri  in  sui 

5  memoriam,  phme  aliud  non  vult,  quam  promissionem  istam  cum  pignore  suo 
frequentari  ad  alendam  et  roborandam  fidem,  quae  nunquam  satis  potest 
roborari.  In  cuius  solius  robur  et  hoc  sacramentum  instituit  et  reliquit  in 
terris.  Iterata  enim  et  assidue  memorata  dei  promissione,  tam  dulci  et  opu- 
lenta,  auimus  saginatur  fide   magis  ac   niagis.     Vides  ergo  incredibilem  cae- 

lü  citatem  et  perversitatem  papistarum,  qui  ex  promissione  dei  faciunt  opus 
hominum,  hoc  ipso  testes  sibi  ipsis  facti,  quam  prorsus  nihil  intelligant,  quid 
sit  sacramentum  altaris,  nee  quid  agat  et  intendat  eiusdem  institutor,  Christus. 
Uli  offerunt  0})us,  hie  requirit  fidem,  illi  sacrificant  deo,  hie  promittit  homi- 
nibus.    Finge   et   pinge  absurditatem    hine   aliquam  similem,    si   potes!     Si 

li  princeps  quis])iara  te  donaret  codice  aliquo  testamenti,  quo  tibi  promitteret 
velut  pignore  certo  haereditatem  suam  totam,  nihil  aliud  spectans  quam  suam 
bonitatera  et  tuam  paupertatem,  nee  aliud  ex  te  quaerens,  quam  ut  codicem 
aceeptes  gratusque  custodias,  gaudeas  et  chligas  se  benefactorem  tuum:  tu 
vero  velut   magnum    facturus   eum   ipsum   codicem   non   aceeptes,   nisi  ut  ei 

20  exhibeas  et  offeras,  non  tuum  commodum,  sed  illius  divitias  aucturus,  ut  tu 
potius  glorieris,  qui  dederis,  et  ille  pudefiat,  qui  a  te  mendieo  acceperit. 
Xonne  hie  iudicaberis  aut  extrema  dementia  iusanire  et  niliil  iutelligere  eorum, 
quae  fiunt,  aut,  si  intelligeres,  siunma  nequitia  et  superbia  principem  in-idere 
et  illudere?    Talis  est  absque  dubio  facies  et  religio  absurdissimi  huius  viUgi 

2.S  papistici  erga  maiestatem  divinam,  dum  missam  sacrificant  et  promissione 
dei  deuni  divitem  faciunt.     O  monstra  monstroruml 

TERTIO. 
Verlja  sie  sonant:  'Accepit  panem,  gi'atias  ageus  fregit  deditque  disci- 
piilis  suis'.     Obsecro,  quid  est  'frangere',  quid   est   *dare  diseipulis'?     Cur 

3i>  non  potius  more  legis  sie  dixit:  Et  accepit  panem  et  levavit  coram  domino, 
ut  intelligeretur  non  hominibus,  sed  deo  dedisse,  id  est,  sacrificasse  ?  Nun- 
«luid  hie  larvae  et  lupae  adeo  nihil  habent  vel  grammaticae  vel  communis 
sensus,  ut  audeant  dicere,  'dare  discipulis'  id  esse,  (juod  'oiferre  deo'?  Ubi 
est  ergo  sacrificium?    An  in  eo,  quod  accepit  panem?    At  'accipere'  non  est 

35  oifeiTe,  sed  ad  se  potius  capere  et  in  suum  ins  et  usmu  sibi  vendicare,  nisi 
itenun  non  sumus  Granunatici:  Cum  enim  esset  fracturus  et  daturus  disci- 
pulis,  necessc  erat,  ut  in  mauus  acciperet,  neque  enim  ore  aut  am'ibus  aut 
pedibus  frangeret  et  daret.  At  gratias  egit  et  benedixit,  Ergo  'gratias  agere' 
et  'benedicere'  est  'sacrificare' ?     Tunc  et  quinque  jianes   ordeaceos   et  duos 


11  sibiipsis  B        12  intentendat  B       20  comodum  A       2G  mostrorum  C       36  facturus  AC 


438  De  abroganda  inissa  privata  Martini  Lutheri  sententia.   1521. 

SüO.  G,  n.pisces  dicemus  ab  eo  sacrificatos,  quando  lohan.  vi.  eos  multiplicaturus  accepit 
et  gratias  egit  et  dedit  discipiilis,  discipuli  autem  turbis,  iibi  eundeni  rituin 
servavit,  nisi  quod  non  dixit:  *Hoc  est  corpus  meum',  id  est,  non  mutavit 
pauera  in  corj^us  suum  verbo  virtutis  suae.  Quin  ^gratias  agere'  et  'bene- 
dicere'  est  testari,  sese  accipere  vel  accepisse  a  deo,  non  autem  offerre  deo.  5 
Oblaturus  potius  orat,  ut  acceptum  sit  quod  oifert.  Gratias  autem  agens 
non  orat,  ut  acceptum  sit,  sed  gaudet  accepisse:  ut  videas  omues  apices 
horum  verborum  puguare,  ne  Eucharistia  sit  sacrificium  deo  exhibitum,  sed 
beueficiura  liomiuibus  donatum,  quod  accipiant  et  gratias  agant,  non  quod 
commendent  et  acceptari  orent.  lu 

Hie  vero  vide,  ut  missarum  universarum  ritus  hodiernus  cum  Euan- 
gelio  faciat!  Omnes  tres  Euangelistae  uua  diligentia,  similiter  et  Paulus, 
memoraut,  pauem  esse  a  Christo  fractum  et  datum  discipulis,  tacent  vero,  an 
et  ipse  comederit  et  biberit  cum  eis.  Quid  enim  est  Traugere',  nisi  in  multa 
partiri?  Quid  'dare  discipulis"*,  nisi  partitum  aliis  distribuere?  Si  ergo  15 
missa  institutum  et  exemplum  Christi  referre  debet,  necesse  est,  ut  nulla 
unquam  fiat,  nisi  Eucharistia  frangatur  et  multis  distribuatur  per  sacerdotem. 
Si  autem  allqua  aliter  perficitur,  non  est  Christiana  missa  nee  cum  instituto 
Christi  ulla  ex  parte  convenit.  Quid  hie  dicetis,  privati,  imo  et  publici 
missarii?  Nonne  hie  solus  locus  merito  omnes  absterrere  deberet,  ne  ullam  20 
missam  uUus  unquam  eelebraret?  Nonne  hie  evidentissime  sequitur  Exemplum 
Christi  referre  et  institutum  eins  sequi  nullos,  nisi  eos,  qui  vel  infirmis  vel 
publice  accedentibus  miuistrant  eucharistiam  ipsi  non  accipieutes?  Hi  enim 
proxime  omnium  haue  caenam  Christi  representant,  quia  accipiunt,  gratias 
agunt,  frangunt  et  dant  aliis,  ipsi  ministri  eorum,  sicut  Christus  factus  25 
minister  non  sibi  accipit,  sed  aliis  ministrat.  Hi  vero,  qui  celebrant,  (|uid 
faciunt?  Simulant  hanc  fractionem,  dum  in  tres  partes  hostiam  partiuutur 
et  unam  viventibus,  unam  defunotis,  unam  l)catis  deputant.  Scilicet  egregii 
distributores ,  qui  beatis  adhuc  neccssariam  lidem  et  promissionem  faciunt! 
Sed  quid  aliud  nugarentur,  postquara  usum  fractionis  aboleverunt?  Deinde  30 
nidlis  distribuunt,  sed  sibi  solis  universas  partes  sumunt,  aliis  auferunt. 
Confer  nunc  istos  Antichristos  cum  Clu'isto!  Ille  frangit  et  partitur  in  midtos 
et  partitum  distribuit.  Isti  contra  per  orania  uiülis  frangunt  et  sibi  solis 
sumunt,  nisi  quod  simulant  quandam  fractionem.  Et  ubi  manet  verbum 
Christi:  'Hoc  facite'?  Cur  illi  faciunt  aliud  et  contrarium?  Tutissime  om-  35 
nium  igitur  facit,  qui  a  Missa  in  totum,  ut  nunc  fiunt,  tam  privata,  quam 
publica  abstinct,  quia  neutra  Christi  exemplum  et  institutum  amplius  refert, 
sed,  ubi  consecraverit  aliisque  distribucrit,  tum  et  ipse  ab  alio  accipiat.  Sic 
enim  et  aliorum  sacramentorum  nullus  sibi  ipsi  aliquod  dare  debet,  sed  ab 
aliis  accipere  et  aliis  dare.    Sunt  haec  obscura  et  dubia?    An  determinationem  4o 


1  Toan.  BC  9  non  qluod  C  12  Euagelistae  C 


De  abroganda  luissa  privata  Martini  Lutheri  sententia.    1521.  439 

almae  facultatis  Parrhisiensis  liic  expectabinius,  quae  ructuet  et  dicat:  Haec 
propositio  est  contra  almas  facultates  et  coutumeliosa  magistris  uostralibus? 
At  verba  Euangelü  stant  clara  et  solida:  Tregit  et  dedit  discipulis.  Hoc 
facite.'    Non  dicit:  Et  servavit  et  sumpsit  sibi  ipsi.    Hoc  facite.    Vides  ergo, 

5  si  usus  iustituti  domiuici  permansisset,  nunquam  sacrificium  ex  eucharistia 
factum  fuisset.  Sicut  nemo  hoc  sacrificium  vocat,  quod  minister  Ecclesiae  in- 
firmis  et  petentibus  Eucharistiam  ministrat.  At  ubi  ceptum  est  frangere  et 
distribuere  mutari  in  id,  quod  est,  sibi  soli  servare  et  sumere,  deinde  ministrum 
sacerdotem   ceuseri,    ibi   iuventum   est  sacrificium,   scilicet  ut  liaberet  quod 

lu  ageret  ille  sacer  sacerdos,  ne  ociosus  staret  coram  altai'i.     Quod  si  omnino 

sibi  ipsi  sumere  extra   exemplum   Christi  volet,    saltem  hoc  curet,    ne   sohis 

sumat,    sed  frangat  simul  et   det  aliis,    ne   nihil    exempli    sequi,    sed  omuia 

contra  exemplum  Christi  agere  inveniatur.    Fidelia  sunt  verba  et  satis  tutam 

facere  conscientiam  potentia,   si  credas   et  sequaris   contempto  totius  mundi 

15  usu  contrario. 

QVAETO. 

Et  dixit:  ^Accipite',  scilicet  non  solum  exemplo  et  facto  ostendit,  non 

sacrificium  deo  exhibitum,  sed   donum  hominibus  datiuu  Eucharistiam   esse, 

sed  et  verbo   confirmat  iubens,   ut  accipiant.     Cur   non  sie  ait:   Offerte  vel 

20  sacrificate?  An  papistas  iterum  ignorantia  grammaticae  impedit,  ne  sciant, 
quid  significet  'Accipere'?  Neque  enim  ^accipere'  hie  souat,  ut  toUant  manibus 
ceu  alienum  bonum  alteri  exhibituri,  seu  oblaturi,  sed  ut  sibi  ipsis  vendicent 
et  in  suum  commodum  vertant,  tanquam  donum  ac  iam  rem  propriam.  Pos- 
sessores  enim   facit  doni,   cum   dicit   'Accipite',   nempe  illud,   quod    dedit  et 

25  fregit.  Nihil  ergo  oiferri  deo  permittit  hoc  verbum  accipiendi,  sed  probat  a 
deo  venire  hominibus  accipientibus  donum.  Quid  potest  contra  tam  clara 
verba  opponi?  Adhuc  Sodomae  illae  et  Gomorrae  nos  accusant,  quod  nobis 
solis  arrogemus  intelligentiam  scripturae?  Surgant,  resistant,  dent  aliam  et 
configant  oculos  tam  aperti  Euangelü!    Non  enim  sufficit  dicere:  Haec  pro- 

30  positio  est  scandalosa.    Seimus  et  volumus  Christum  esse  scandaluni  ludaeis  i.  goi-.  i,  23. 
et  Signum  contradictionis    Israeli   et   lapidem   oÖensionis  Synagogae  Satanae 
et  abominationem  lupanaribus  papisticis. 

QVINTO. 

'Comeditc  et  bibite.'  Hoc  est  Universum  opus,  quod  in  Eucharistia 
35  facere  iubenuir.  Ideo  enim  frangit,  dat,  iubet  accipere,  ut  coraedamus  et 
bibamus  et  post  haec  memoriam  eins  praedicemus,  Sic  et  Apostolus  nulluni 
aliud  opus  in  euchai-istia  novit  nisi  comedere  et  bibere,  dum  verba  Christi 
rcpetit  dicens:  'Quotienscun(pie  ergo  manducabitis  panem  hunc  et  calicem  i.(£ov.  ii,26. 
bibetis,  mortem  domini  annunciabitis,  donec  veniat'.  Nihil  hie  offerre,  nihil 
4«  operari,  sed  accipere  tantum,   comedere  et   bibere   mandatur.     Neque  enim, 

23  comoduni  A 


440  Dß  abroganda  luissa  privata  Martini  Lutheri  sententia.   1521. 

(|Uod  comedimus  et  bibimus,  offerre  possumus,  cum  potius  auferamus  et  uoljis 
demus  et  intra  uos  recipiamus.  Et  non  pudet  adversus  tarn  evideutia  et 
certa  verba  sacrificium  facere  et  offerre  deo,  qiiod  comedimus  et  bibimus. 
Xatura  enim  sacrificii  est,  praeseiiim  perfectissimi,  quod  holocaustum  vocaut, 

a.fflJoj.  1,  9.  totum  deo  oiferri,  nihil  ex  eo  homiuibus  reliuqui,  si  autem  victima  aut  pro  5 
peccato  fuerit,  saltem  aliquam  partem  deo  relinqui  totara.  Cur  ergo  dos 
panem  et  viuum  totum  comedimus  et  bibimus  nihil  relinquentes  deo?  Cur 
non  totum  ei  relinquimus,  cum  velimus  hoc  perfectissimum  esse  sacrificium? 
Ubi  hie  subsistet  ratio  sacrificii?  Neque  enim  garrire  sufBcit,  Christum 
offerri  a  nobis  sub  pane  et  \ano.  Nam  et  ipsum  suraimus  sub  pane  et  vino,  lo 
at  nihil  sumi  a  nobis  debet  de  sacrificio  et  holocausto  domini.  Pugnant 
offem  deo  et  sumi  a  nobis.    Accipiebant  levitae  olim  a  populo  Israel  oblata 

3ibm.  12, 1.  eorum,  sed  nihil  eorum  sumebant,  quae  offerenda  erant  deo.  Sic  et  dum 
Corpora  nostra  et  laudes  sacrificamus,  nihil  nobis,  sed  omnia  soli  deo  exhi- 
bemus,  ut  stet  ratio  sacrificii,  etiam  spiritualis.  Prorsus  inauditum  igitur  li 
monstrum  est  Sacrificium  istud  papisticum,  ut  fere  ipse  Papa  cum  suo  cor- 
pore toto  non  sit  aeque  monstrosus.  Totum  uos  voramus  et  totum  deo 
oÖerimus,  hoc  est  tantum  dicere:  Neque  voramus,  si  offerimus,  neque  otferi- 
mus,  si  voramus.  Et  ita,  dum  utrunque  facimus,  neutrum  facimus.  Quis 
audivit  unquam  talia?  Omnia  sibi  puguantissime  contradicunt  et  invicem  lu 
sese  consumunt,  aut  necessario  et  iufallibiliter  concludunt,  Eucharistiam  sacri- 
ficium esse  non  posse.     Diluant  haec,  rogo,  Lovanieuses  et  ParrhisiensesI 

SEXTO. 
*Hoc  est  corpus   meum.     Hie  est  calix  sanguinis  mei.'     Hie  pignus  et 
Signum   promissiouis    apponit.      Ita   enim   habet    consilium   diviuae   bonitatis   25 

i.söio).  17,10.  suas  promissiones  aliquo  pignore  ceu  sigillo  siguare  et  muuire.    Sic  Abrahae 
imposuit  circumcisionem  pro  signaculo  pacti  et  promissiouis   de  semine  suo 

i.sciioi.'j,iiff.  donatae.    EtNoe,  cum  promitteret,  se  fore  deum  semin i  suo  nee  ultra  terrani 
dissipaturum,  apposuit  pro  signo  memorabili  arcum  in  nubibus.    Sic  deiuceps 
3ci.  7, 11.  fere  omnes  promissiones  aliquo  signo  firmavit,  adeo,  ut  hoc  more  Isaias  iuberet  30 
Achaz   regem   luda,   ut  peteret  siguum    a  domiuo   promittente  liberationem 
populi    de   manu   regis  Syriae  et  Samariae.     Apud  homincs    quoque  pacta, 
promissa  et  federa  non  solum  verbis  aut  literis,  sed  additis  ali(j[uibus  piguo- 
ribus  aut  testibus   firmantur.     Si  verbis  promittunt,    stipulantur  mauibus,  si 
literis,  appendunt  sigilla  in  robur  pacti  et  promissi.     Ita,  ut  haec  promissio   30 
divina  nobis  omnium  esset  certissima  fidemque  nostram  tutissimam  redderet,   ii,;^: 
apposuit  pignus  et  sigillum  omnium  fidelissimnm  et  praeciosissimum,  scilicet 
ipsummet  precium  promissionis,  corpus  et  sanguinem  propiüura  sub  pane  et 
vino,   quo  nobis  emeruit  promissionis  divitias  douari,   quod  et  impendit,  ut 
promissionem  acciperemus.    Quomodo  ergo  sacrificium  et  opus  nostrum  facere  40 

20  pugnatissinie  U         34  prumtttunt  C 


De  abroganda  missa  privata  Martini  Lutheri  sententia.  1521.  441 

possumus  ex  pignore  et  sigillo  dei  uobis  douato  et  promissioni  suae  appeuso? 
Quis  iater  homines  sigillum  et  pigniis  promittentLs  oifert  ipsi  promitteuti, 
ac  uou  potiiis  accipit  a  prumitteute  et  sibi  servat  hoc  ipso  teueus  sibi  ob- 
strictum  promissorem,   certissima  fiducia  expectans   eins  veritatem  et  imple- 

5  tiouem?  Ita  et  nos  divinara  maiestatem  hoc  iuestimabili  pignore  nobis  donato 
tenenius  obstrictam  de  caetero  cum  summa  certitudiiie  et  dulcissima  paca- 
tissimaque  fiducia  expectautes,  ut  impleat,  quod  promisit  et  cuius  promissionis 
tarn  praeciosum  sibique  carissimum  piguus  dedit.  Et  tu,  impia  turba  Papae, 
uos  oÖerre  et  a  nobis  abiicere  doces  haec  incomparabilia  donu  et  gaudial 

10  Et  quis  uou  summa   mdignatione   discrutietur  super  hos  cruentissimos 

animicidas,  qui  nobis  haue  dei  charitatem  obseurant,  haue  certitudinem  cordis 
labefactant,  haue  securitatem  fiduciae  proscribuut  et  pro  charitate  dei  iram 
dei,  pro  fide  opera,  pro  certitudine  trepidationem,  pro  secm-itate  confusionem 
statuuut?    Dum  enim  sacrificium  faciunt  ex  Eucharistia,  nonue  incertos  uos 

15  faciunt?     Quis  enim  sciat,  au  placeat  suimi  sacrificium?     Da  unum  ex  istis 
sacrificulis,  qui  audeat  certum  sese  asserere,  suum  sacrificium  esse  acceptumt 
Oumes  enim  in  incertum  currunt  et  aera  pugno  verberant  semper  et  ubique  i.  Cor.  o,  26. 
sacrificantes,  nunquam  autem  ad  certitudinem  perveniente.«*,  quia  amissa  pro- 
missione    iufiillibihs    dei    suis    sacrificiis    et   operibas    incertissimis    feruutur. 

2u  Deinde,  cmu  sacrificant,  necesse  est,  cogitent  deiuu  placare.  Velle  autem 
deum  placare  est  eum  iratum  et  implacatum  credere.  Credere  autem  iratmn 
est  expectare  iram  potius  quam  charitatem,  mala  potius  quam  boua.  At 
Eucharistiam  salubriter  accepturis  necesse  est  credere  deum  summa  charitate 
iamdudum  placatissimum  nitro  donare  id,  (pio  nihil  habet  charius,  ita  ut  nihil 

25  eque  })ugnet  adversus  Eucharistiae  fructum,  atque  haec  sacrilega  opiuio 
])apistarum  et  nocentissima  conscientia  deum  esse  ii-atum  et  hoc  sacrificio 
placaudum,  qui,  nisi  summe  esset  placatiLs  et  amantissunus,  tautas  suas  opes 
nee  exliiberet,  nee  elfuuderet.  Yides  ergo,  ut  sacrifices  isti,  verius  caruifices, 
suo  sacrificio   nos  doceut   inciu-rere  horrenda  et  pericula   et  omnia  bona  in 

30  mala,  vivifica  in  mortifera,  salutifera  in  damnabilia,  certa  in  incerta,  fidem  in 
dubium,  seciuitatem  in  pavorcm,  brcviter,  ipsam  divinam  charitatem  in  iram 
et  amorem  in  (jdium,  patrem  in  hostem,  coelum  in  infi.'rnum  et  sunnua  in 
infima  vertere,  omnia  miscere,  confundere  et  perturbare.  Xon  autem  sie  in- 
ceiius  es  nee  iram  eogitas,  si  Eucharistiam  solum  promissionem,  non  sacri- 

35   ficium   esse   cognoscis.     Certus   enim   es,    deum    mentiri   non   posse   in    suis  4. üjjoi'. 23,1a. 
proinissionibu-s,  sed  sicut  placatum  et  amantem  sese  promittit  et  exhibet,  ita 
eum    abs(jue   dubio  habes,   si  salt<'m  promitteuti  credis.     Deinde,   cum  illum 
non  nisi  bona  sua  promittere  il)i  intelligis,  mox  exonerata  et  leta  couscientia 
intelligis  nihil  a   te  exigi    l)<)nnniin,    (juae  tu  offeras,   sed  tantum  iiivitari  et 

*'>   blaudissime  allici,  ut  boua  aecipias,    (juae  ille  tibi  propouit.     At,   ubi  sacri- 


4  promissiorem  C  22  expectare  iam  potius  B 


442  Dg  abroganda  missa  privata  Martini  Lutheri  sententia.    1521. 

ficare  volueris,  necesse  est,  tecum  afferas  conscieiitiani  oneratissimam ,  quae 
cügitet  non  nisi  infinita  exigi,  quae  offeras,  prorsus  prae  angustia  nihil  videus 
l)onorum,  quae  accipere  debeas.  Ita  fit,  ut,  ubi  summa  dulcedo  cordis  erga 
deum  regnare  debet,  ibi  tyranniset  summa  augustia  et  tribulatio.  Hoc  sci- 
licet  voluit  Satan  per  istud  impium  et  perversum  sacrificium.  5 

SEPTIMO. 
'Quod  pro  vobis  datiu-'.    Item,  'qui  pro  vobis  effundetur  in  remissiouem 
peccatorum'.     Hie  Signatur  res  ipsa  promissionis,   quae  est  remissio  peoca- 
torum.     O  dulcis  et  potens   promissio ,    sed   simul   impacientissima  sacrifi(äi ! 
Ideo  enim  datur  corpus  et  sanguis,  ut  nos  salvi  simus  remissis  omnibus  pec-   10 
catis.   Ecce,  haec  sunt  illa  bona,  quae  tibi  exhibentur  in  Eucharistia!    Putas 
haec  posse  exhiberi    ab  irato   et  im})lacato  deo,  ac  non  potius  ab  indulgen- 
tissimo,  amautissimo,  sollicitissimo  pro  nobis  patre?    Quid  amplius  promittere 
potuit  quam   remissiouem   peccatorum?     Quid   est  remissio    peccatorum   nisi 
gratia,  salus,  haereditas,  vita,  pax,  gloria  aeterua  in  ipso  deo?    Et  tu,  insane  is 
et  irapie  papista,  tuo  sacrificio  alium  tibi  fingis  deum  in  Eucharistia!    Nonne 
iam  dudum  vides  omnes  sacrifices  idolatras  esse  et  toties  idolatriam  perficere, 
quoties  sacrificant?     Non  enim  vere   deum  cogitant,   sed  idolum   sui   cordis 
formant  cogitantes  et  credentes  esse  hie  deum  aliquem  iratum  et  plaeandum, 
qui  plane  in  Eucharistia  nee  est,  nee  esse  potest.    Atque  vere  iratus  tibi  est  20 
et  mauet,  sicuti  credis,  (püa  extra  Eucharistiae  fidem  es  et  promissioni  eins 
non  credis    nihilo   differens   ab  Ethuico  et  ludaeo,  nisi  quod  maiori  peccato 
in  haec  bona   peccas,    dum  sacrificio   tuo   magis  irritas   et   incurris   in  iram, 
caeterum  infidelitate  et  impietate  similis  es,  tautum  titulo  Christianus  et  tantuni 
rasura  sacerdos.     Denique,  ut  sacrilegam  placandi  cogitationem  tibi  adimeret  25 
inter  verba,  ipsemet  tibi  signat  et  indicat,  quo  sit  j)lacandus  et  placatus,  dum 
dicit:  'Quod  pro  vobis  datur,  Qui  pro  vobis  effundetur\    Desine,  rogo,  tuas 
perditas   placationes    praesumere!      Unum   est,    quo   placatur   (ut  ita   dicam) 
solissimum  et   unicissimum,   ue   speres    ultra  hoc    ullum   aliud   placandi   aut 
sacrificium  aut  consilium  reli(|uum  esse.    Maior  est  illa  maiestas,  quam  ut  totius  :io 
orbis  sanguine  et  omniura  angelorum  meritis  placari  possit.     Corpus  Christi 
datur,  et  sanguis  eins  funditur,    et  sie  placatur.     Pro  te  enim  datur  et  fun- 
ditur,  sicut  dicit:  'Pro  vobis\    Cm-  pro  nobis,  nisi  ut  placetur  ira  dei,  quae 
imminet  peccatis  nostris?     Placata  autem  ira  remittiuitur  peccata.    Hoc  est, 
quod  dicit,   dari   et   effuudi   in  remissiouem    peccatorum.     Nisi  enim  darctui"  :ti 
et  effunderetur,  ira  maueret   et  peccata  retinerentur.     Hie  vides,  <|uam  nihil 
valeat  opus  satisfactionis  aut  sacrificium  placationis,  sed  sola  fides  dati  cor- 
poris et  effusi  sanguinis   pro  placatione.     Ne  fides    ipsa   quidem  placat,   sed 
apprehendit  et  obtinet  placationcm   per  Christum  factam,   quanto  magis  tua 
stulta  placatio  et  sine  fide  et  sine  Christo  nihil  impetrabit,  nisi  maiorem  iram.   *o 

5  perversam  C 


De  abroganda  missa  privata  Martini  Lutheri  sententia.    1521.  443 

Stat  firraa  senteutia:  Hoc  corpus  datur  pro  vobis.  Vos  nihil  dare  nee  offerre 
potestis  in  placationem  aut  remissionem,  sed  gratis  douatur  vobis,  sed  non 
gratis  douatur  Christo  hoc  donimi  dei  in  nobis,  quia  corpus  et  sauguinem 
pro  80  propter   nos  tradit,    ut  diligamus,   gaudeamus,    grati   simus  divdnae 

5  misericordiae  pro  inenarrabili  suo  hoc  douo  iudiguis  nobis  douato.  Nou  ergo 
sacrificandum  et  dandum  est  in  Eucharistia  ab  hominibus,  sed  tautum  cre- 
dendum  et  accipiendam  a  deo. 

Ex  quibus   nunc  evidenter   sequitur  Eucharistiam    seu   raissam  prorsus 
nulli  alteri  posse  applicari   et   conimuuicari.     Quid  enim  ad   me,   quod  usus 

10  universi  orbis  papistici  aliter  sentit  et  facere  praesumit?  Nunquid  fidera  dei 
illi  evacuabunt?  Aut  ignoramus  praedictum  esse,  totum  orbem  seductum  iri 
erroribus  Antichristi,  qui  est  Papa?  Yerba  dei  uon  falluut  nos  nee  deserunt, 
etiam  in  medio  umbrae  mortis.  Quae,  ut  vides,  quam  nihil  exigant  nisi 
fidem,  cum  sint  purissimae,  tenerrimae,  opiüentissimae  promissiones.    At  fides 

15  in  promissionem  sua  cuique  seorsum  est,   nulli  potens  applicari  aut  commu- 
nicari.     Neque  enim  ego  pro  te  credere  possum,  sicut  nee  tu  pro  me.     Ita 
non  est  meiun   promissionem    dei   tibi   applicare  vel    commuuicare,    sed   tua  üümf.  le,  le. 
propria  fide   eam  tibi   applices    necesse  est.     Stat  enim  sententia:    'Qui  non 
crediderit,  coudemnabitur'.    Proinde  Cananei  ist!  INlissarii  et  turpissimi  lucri 

20  sacrifices,  dum  fraternitates  iactant  missarmnque  participia  vendunt,  nihil 
aliud  faciunt,  quam  stultum  orbem  dementant  et  illudunt  secumque  ad  inferos 
trahunt  simul  rapientes  eormu  substantias  sacrilegis  mendaciis  et  ludifica- 
tiouibus.  Et  hie  revelantur  fundamenta  orbis  terrae  ab  increpatione  huius 
Spiritus.     Apparet  enim,   super    quod   fundameutum    Episcopatus,    CoDegia? 

25  Mouasteria,  templa,  sacella,  altaria  et  Universum  regnum  hoc  sacerdotale 
Papisticae  Ecclesiae  sit  aedificatum.  Nonne  omnia  super  Missarum  sacrificia 
sunt  aedificata,  hoc  est,  super  idolatriam  pessimam  omnium,  super  mendacia 
impurissima,  super  abusum  Eucharistiae  perversissimum,  super  infidelitatem 
plus  quam  gentilem?     Et  hinc  iusto  iudicio  dei  factum,  ut  opes  horum  non 

30  serviant  nisi  profiisissimae  luxmnae,  libidini,  pompae,  ocio,  bre\'iter,  soli  abo- 
minationi  Romanae,  sicut  dignum  est.  Talibus  enim  remunerari  debuit  autor 
huius  blasphemi  sacerdocii.  Habent  tameu,  quo  sese  adversus  haec  conso- 
lentur  et  securos  faciaut,  uempe  quod  eis  incredibile  sit,  uuum  Lutherum 
recta  sapere,  sese  vero  omnes  errare,  sicut  Zedechias  percutiens  unicum  pro- i.juiu. 22,24. 

35  phetam  domini,  Micheam,  non  putabat  credendum  esse,  omnes  prophetas 
alios  spiritu  mendacii  possessos  et  unum  illum  spiritu  domini  plenum  esse: 
dignissimum  plane  argumentum  papistis,  (juod  a  nuiltitudinc  traliitur  adversus 
clarissimmn  verbum  dei.  Quid  enim  placeret  mendaeibus  supra  mendacia 
aedificatis  nisi  mendacium?    Quid  autem  odio  haberent  dignius,  quam  verbum 

*"  veritatis  redarguens  eorum  mendacia  sive  eos? 

ö  inenarribili  C  14  purissinie,  tenerrime  ('      oinilentissime  BC  19  credicerit  C 

21   quam  quod  B  27  idolotriani  C  29  plusquain  AB(J  30  profusissime  C 


444  De  abroganda  missa  privata  Martini  Lutheri  sententia.    1521. 

OCTAVO. 

'Novuni  testanientuni.'    Ecee,  testanieutum  ipsemet  vocat  Eucharistiain, 
(jiK)    (jnid   pugnantius    esse    potest    sacrificio?      Si   Parrliisiensis    Sodoma   et 
Lovaniensis  Gomorra  et    iiniversa  Babylon   Papae   sunm  Aristotelem    didi- 
cissent,   agerem   cum   eis   per   definitionis  locum,   si   quo   modo   possent  tam    ^ 
crassa  capita  alicpiando  videre,  quid  ditferret  sacrificium  et  testamentum.    Sed, 
(]uia   sola   multitudine  rasorum   sua    stabiliuut   nee   divinam,    nee   humanam 
autoritatem  spectantes,    dimittamus  asinos    mutuo   suis  ruditibus  jilaudere  et 
nostra    prosequamur!     Testamentum   hoc   differt   a   promissione,   quod   testa- 
?rbi.  9,  i6f.  mentum  est  raorituri,  promissio  viventis.    Sic  euim  Heb.  ix.  dicit :  'Ubi   testa-   i„ 
mentum  est,    ibi  mors  testatoris    intercedat   necesse  est.     Testamentum  euim 
in  mortuis   confirmatum   est,   alioqui  nondum   valet,   dum  vivit   qui   testatus 
est.'     Cum   vero   deus  in   scripturis  promissiones   suas  passim   testamentum 
vocet,  eo  verbo  significavit,   se  aliquando  moriturum  esse:  rursus,  cum  pro- 
missiones vocat,  victurum  se  significat,   ut  uno  hoc  verbo  sese  futurum  ho-   15 
minem,  simul  moriturum  et  semper  victurum  comprehenderet.    De  quo  nunc 
uon    est  locus   dicendi.     Est  igitur   testamentum  Nuncupatio  morituri,   qua 
disponit   suam    haereditatem   certis  haeredibus.     De   qua   re   cum   in    Galatis 
meis  dixerim,  liic  brevior  esse  debeo.^    Quattuor  ergo  integrant  testamentum 
Testator,  Verbum  vel  codex  nuncupationis  et  promissionis,  Haereditas,  Hae-  oq 
redes,   quae  in   hoc  testamento   videamus.      Testator  Christus    est  moriturus, 
Verba  testamenti  sunt,   cpiae   nunc   verl)a  consecrationis  vocant.     Haereditas 
est  remissio  peccatorum  in  testamento  promissa.     Haeredes  sunt  omnes,  qui 
lit.  1,  i.credunt,  nempe  sancti  et  electi  filii  dei.    Unde  Apostolus  Tit.  i.  fidem  Chri- 

stianam    vocat    fidem   Apostolorum.     Tu  nunc  ipse,   lector,   vid(?  impietatem   05 
sacrificum  istorum,    qui  e  testamento   sacrificium   fecere!     Deus   testatur  et 
largitur,  at  illi  oiferunt  et  sacrificant.     Quid  ergo  faciunt?     Primum,  negant 
testamentum  esse  et  cogunt  deum  aut  mentiri  aut  insanire,  dum  testamentum 
ipse  vocat.     Asseruisse  enim  sacrificium  est  negasse  testamentum,  cum   im- 
possibile   sit   idem   sacrificium   et  testamentum   esse:    cum  illud   demus,   hoc  30 
accipiamus,  illud  ad  deum,  lioc  a  deo  veniat,  illud  per  nos,  hoc  sine  nobis 
fiat.     Et  quid  pergani  differentias   dati   et   accepti  aiferrc,  cum  et  bestiae  et 
inanimata  hoc  sentiant?    Nee  patet  hie  Sophistis  cavillandi  locus,  (juod  alio 
respectu    sit    sacrificium,   alio   testamentum,    tantum    unus    est    deus   et   uua 
tantum  Ecclesia,   inter  quos    solos   mediat    deorsum   testamentum   et  sursum   35 
sacrificium.     Fateor,  sacrificium   est   respectu  dei  papistarum,   at  hie  idolum 
cordis  eorum  est  respectu  nostri  et  veri  dei,  non  nisi  testamentum  esse  potest. 
Secundo,   et   testatorem    Christum   esse  negant.     Quomodo  enim  testa- 
torem   agnoscerent,    cuius  testamentum   negant?     Non   enim   accipere  ab  eo 

4    Lovoniensis   C  7    multudine    C  12    mortis  C  23    in  in  testamento  C 

24  Cristianara  C  35  tantum  fet)tt  R 

•)  339t.  uufcte  Slu^golie  Söb.  II  ©.  518  f. 


De  abroganda  missa  privata  Martini  Lutheri  sententia.    1521.  445 

quicquam,  sed  tautum  oiferre  ei  voluiit,  qua  perversitate  nou  suspiciuut  cum 
largum  testatorem  suorum  bonorum,  sed  iuexplebilem  exactorem  alieuorum 
seu  nostrorum.  Tertio,  et  haereditatem  negant,  non  euiin  quenmt  gratiiitam 
remissionem  peccatoruui  eam,   quam  Christus  dato  corpore  et  sanguine  fuso 

5  uobis  para\'it,  sed  propriam  et  novam  suo  sacrifieio  impetrare  laboraut. 
Laljorare  euim  oportet  hos  sanetos,  ne  misericordiam  dei  gratis  aceipiaut. 
Insuper  uuus  est  furor  omnium  praeparatoriis  orationibus,  confessionibus 
praeviis  sie  sese  muiidos  et  sauctos  reddere,  ut  Eucharistiam  digni  aceipiaut, 
ne  sit  aliquid  ibi,  quod  remitti  debeat,   sed  omnino  spectabiles  in  muudicia 

10  sua  compareant  et  sanguiuem  Christi  in  remissionem  peccatorum  fusum 
rideant:  quae  tameu  perversitas  alia  uascitm*  origine,  nempe,  quod  peccatum 
nidlum  cognoverunt  nisi  actuale  propositum  mali  in  voluntate.  Caetera 
omnia  sunt  naturales  vires  et  imperfectiones ,  aut  ad  summum  soli  reatus 
quaedam  relationes,   quae  Christo   nOn  egent.     Ita  fit,    ut  momentanea  con- 

15  tritione  hoc  sanctissimum  sacerd(^cium  sese  plene  purget  nee  ampliiis  opus 
habeat  testamento  reraissionis  peccatorum.  Et  sie  mimdi  accedmit,  (pio  non 
debent  accedere,  nisi  qui  remissione  peccatorum  egent.  Verum  de  peccati 
cognitione  hie  non  est  locus. 

Quarto,   negant  et  haeredes.     Haeredes   enim   diximus   esse  cos  solos, 

20  qui  crednut  huic  testamento,  ipsi  vero  sacrificantes  faciunt  capaces  et  haeredes. 
Eos  enim  adducunt,  qui  operibus  suis  et  sacrifieio  nituntur,  scilicet  tam 
inquietas,  pavidas  et  confusas  conscientias,  ut  non  solmn  non  credant,  sed 
ne  hoc  quidem  sciant,  an  credendum  sit.  Ignorant  enim  esse  promissionem 
et  testamentum,  quod  fidem  exigat,  sed  sacrificimn  esse  opinantur,  quod  opera 

25  requirat.  Ita  vides  papisticum  sacerdotium,  iufoehx  hominum  genus,  prorsus 
aeg\'ptiis  tenebris  captum,  nihil  omnino  intelligere,  quid  sit  eucharistia,  quid 
praestet  et  quo  usu,  quo  fructu  sit  tractanda. 

CONFVTATIO  EORYM,  QVAE  PRO  SACRIFICIO 
TRADVNTVR. 

30  Et    haue    eorum   sapientiam    super  Eucharistia   spirant    omnes    corum 

disputationes,  sermones,  cantica  et  quicquid  de  hac  re  tractaut.  Verl)a  con- 
secrationis  vocant,  non  verba  testamenti.  Et  hie  videas  sudare  heroas  istos 
in  stadio,  ut  probcnt  mirabilia  istius  conscerationis,  ut  panis  transeat,  ut  fiat 
nihil,  ut  corpus  Christi  sub  pane  esse  possit:    tantum  est  Aristotcli  mortuo 

35  et  suae  gloriosae  philosophiae  negocium,  ut  hie  eins  infernus  videri  possit. 
Caeterum,  ut  fides  et  testamentum  populo  tradatur,  tantum  abest,  ut  ali- 
quando  cogitent,  ut  nihil  aeque  haereticum  ducant,  atque  si  pestilentissimis 
eorum  nugis  contemptis  fidem  et  testamentum  in  hac  re  quaeras.  Extat 
historiu  corporis  Christi  sie  tortis  dcpravatiscjuc  sci-i|)tnris  consuta,  ut  videattu* 

3  quaeruut  B 


446  ^^  abroganda  missa  privata  Martini  Lutheri  sententia.    1521. 

a  snraran  dei  hoste  conflata,  nisi  sint  alicuins  phrenetici  aut  arrepticii  somnia. 
'•^°!ji.^'*^^- Ibi  INIelcliisedech  producitur  panem  et  vinum  oiferens.  Producitur  hedns 
2  TOo"'i6^i7  filiorum  Israel  immolatus,  panis  siibcinericius  Eliae,  carnes  lob,  manna  patrum, 
i.gijoi.  22,2.Isaac  immolatus.^     Et  quid  non?    Haec  omnia  sunt  hello  isti  autori  figurae 

Eucharistiae.    Mirum,  quod  et  asinam  Balaam  et  mulam  David  non  intexuerit,    r. 
cum  non  minus  apte  potnerint  figiu*are,  quod  ille  asinus  et  mulus  praedictis 
historiis  figuratum  voluit.     Tum  pontifex   in  lectionihus  surgens   in  medium 
sesqnipedali  hiatu,  ut  speres  ipsum  spiritum  sanctum  meras  de  fide  et  testa- 
mento  delioias  et  divitias  effiisurum,  ineipit  prooemio  papa  digno.    Tmn  mox 
proripit  sese  ad  philosophiam  Aristot.  egregiam  illara  et  pulchre  Christianam   lo 
contionem  de  accidentibus  et  subiecto,  de  transsubstantiatione  consummaturus. 
Ubi  vero  Aristotelem  finivit  et  adhuc  esuriant  animae,  imo  stercora  hoininum 
])ro  verbo  dei  voraverunt,  largitur  sanctissimus  in  Clu-isto  pater  de  plenitu- 
dino  thesanri   nuhes    indulgentiarum   iis,   qui  has  vocum  et  rerum  balivlonas 
audivenmt.    Et  tamen  audet  hie  bonus  autor  in  prooemio  fingere,  sibi  dulces   ir. 
lachrymas  stillare  per  oculos,  dum  ista  divinae  bonitatis  beneficia  meditatur. 
Tu  nunc  vide,    an  Aristoteles    contemuendus    sit,   qui   mortuus  Papam    tarn 
eruditum  et  pium  facit,  ut  prae  pietate  lachrvmetur!     Mfe  miserum,  qui  ista 
portenta  et   ludibria   Satanae   videre  cogor  per  iram  dei  inestimabilem  pro 
seriis   et  salutaribns    rebus  proponi   infelicissimis  Christianis!     Ubi  sunt  hie   20 
^ic[.  22, 30.  lachrymae  ?    Ubi  qui  se  murum  opponant  deo  pro  Israel  in  hoc  die  fnroris 
domini  ? 

Ut  finem  huius  loci  faciamus,  caveat  Christianus,  praesertim  sacerdotes, 
ne  sacrificium  e  testamento  dei  faciant!  Neque  enim  vetus  testaraeutum  per 
9ip9i(t).  7, 53.  angelos  dispositum  patitur  sese  sacrificium  dici,  cum  sit  verbum  legis,  con-  25 
firmatum  quidem  per  sacrificia  pecudum,  sed  non  oblatum.  Angeli  enim 
dederunt  legem,  populus  accepit  legem,  non  obtulit  legem.  Multo  minus 
novum  testamentum  sacrificium  esse  potest,  per  ipsum  dominum  dispositum, 
cum  sit  verbum  promissionis  seu  gratiae,  confirmatum  quidem  per  sacrificium 
Christi  in  cruce,  sed  non  etiam  ipsum  oblatum.  Quam  stultus  itaque  vel  30 
impius  ille  esset,  qui  vetus  testamentum,  scilicet  legem  datam  et  acceptam, 
diceret   saciificiiun   esse:    tarn    stultus  atque   magis   multo    est,    qui  novum 

3   imolatus   A  4    imolatus    A  11    consumaturus    ABC  1 4    liac    B 

18  lachrymet  C 

*)  Sögt.  Breviarium  Roinanum,  in  festo  corporis  Christi.  Antiphona  I  ad  Vesperas: 
,Sacerdos  in  aetemum,  Christus  Dominus,  secundum  ordinem  Melchisedech,  panem  et 
vinum  obtulit."  Responsorium  I.  Nocturni  I.  „Tmmolabit  hoedum  multitudo  filiorum 
Israel  ad  vesperam  Paschae."  Responsorium  III.  Nocturni  I.  „Respexit  Elias  ad 
Caput  suum  subcinericiura  panem:  qui  surgens  coraedit  et  bibit."  Responsorium  VI. 
Nocturni  II.  „patres  vestri  manducaverunt  manna  in  deserto".  —  Missale  Roraanum  in 
solemnitate  corporis  Christi.  Sequentia  Missae  (Lauda  Sion  etc.)  borle^tc  (StrDpf)c:  „In 
figui-is  praesignatur,  cum  Isaac  immolatur:  Agnus  Paschae  deputatur:  datur  manna 
patribus." 


De  abroganda  missa  privata  Martini  Lutheri  sententia.    1521.  447 

testamentuiu,  scilicet  promissioDem  datam  et  acceptam,  dieit  sacrificiiuu  esse. 
Atque  ut  vetus  testameutum,  lex,  manclabatm*  diligentissime  doceri,  inciücari 
et  ubique  memorari,  ita  et  hoc  Doviim  testamentum  mandat  CHRISTVS 
publice  doceri  et  oranibus  et  ubique  memorari.  Est  enim  in  eo  summa  tota 
5  Euangelii,  sicut  Paulus  ipse  explicat:  'Quotienscunque  enim  manducabitisiSor.n.ar.. 
panem  hunc  et  calicem  bibetis,  mortem  domini  annunciabitis\  Si  enim 
quaera.s,  quid  sit  Euaugelium,  recte  respondebis,  nihil  aUud,  quam  quod 
verba  huius  testamenti  habent,  scilicet  Christum  dedisse  coipus  suum  et 
fudisse   sanguinem   suum   pro  nobis    in  remissionem   peccatorum.     Haec  est 

lü  praedicatio,  quae  in  Ecclesia  vigere  debet.  Et  impii  illi  nobis  verba  conse- 
crationis  ex  eis  fecerunt,  et  sie  caelanda,  nt  nulhmi  Christianum  quantumvis 
sanctum  velint  ea  nosse.  Et  digne  pro  suo  sacerdotio,  quo  tidem  et  vtrbum 
extinguere  debuerunt  toto  orbe,  ut  hoc  privatim  in  missis  signarent,  quod 
])ublice  ]ier   mundum    operantur.     Imj)rimenda  itaque   sunt  liaec  verba  omni 

15  Christiano  cordi  ceu  compendium  totius  Euangehi,  et  instituendus  ipse,  ut 
horum  memoria  assidue  exerceat,  alat  et  roboret  fidem  suam  in  Christum, 
maxime  vero  tum,  cum  percipit  Eucharistiam.  Id,  quod  vuU  minister,  dum 
elevat  liostiam  et  calicem :  nullo  enim  verbo  meminit  sacrificii  inter  ele- 
vandum,  quod  tamen  oportuit  quam  maxime,  quauquam  quid  referret,  si  nihil 

20  elevaretur!  Ex  hominibus  enim  ea  est  elevatio,  non  ex  instituto  Christi. 
Potest  tamen  significare,  ut,  sicut  pignus  istud  promissionis  elevatur  ad  provo- 
candam  fidem  populi,  ita  et  verbum  promissionis  seu  testiimenti  elevandum 
esse  ad  publicum  auditum  populi,  ut  omnes  et  testamentum  audiant  et  pignus 
videant  utroque  ad  fidem  excitentur  et  confirmentur. 

•J5  Miror  autem  viros  istos  prudentes  non  cogitare,  quod  Christus  non  in 

templo,   sed  in  caenaculo,   non  super  altari,  sed  super  mensa  Eucharistiam 
instituit  et  perfecit,  cum  lex  Mosi  tanto  rigore  prohibuerit  quicquam  offerri 
extra   templum   seu  locum  a  deo  electum.     Et  Apostoli   Act.  iiii.,   cum   alias  9ipgid).  2, 4«. 
ubique  legem  servarent,   tamen  panem  frangebant  non  in  templo,    sed  circa 

.to  domos,  ut  Lucas  ait.  Quare  etiam  hac  ratione  Christus  pulchre  praevenit, 
ne  sacrificium  esse  possit  donum  suum  hoc  salutare.  i^bitror  autem  eos 
fuisse  motos,  ut  sacrificium  facerent,  praeter  verba  canonis  ex  ipsa  elevatione. 
At  quid  facient  de  hostiis  pro  populo  consecratis?  Nunquid  illae  elevantur? 
Et   quid  differt   sacerdos    et  populus   in  Eucharistia   percipienda,   nisi   quod 

35  sacerdos  consecrat  et  ministrat  aliis?  Si  ergo  infirmi  aut  accedentes  perci- 
piendo  Eucharistiam  non  sacrificant,  ut  nemo  dubitat,  quae  dementia  est 
sacerdotis  Eucharistiam  sacrificium  facere,  cum  in  ea  prorsus  nihil  habeat 
prae  illis?  Sed  populum  deus  servavit  in  simplicitate  manentem,  eos  vero, 
qui  se  ipsos   sacerdotes  fecenmt  et  aliis   praetulerunt,   tradidit    in    sensum  mm.  1, 28. 

40  reprobum,  ut  et  fidem  communcni  jxijjuH  ainitterent.    Haec  modo  dicta  volo 


IG  memor  a  C  17   praecipit  C  29  citni  1}  :}:J  ille  H  :{9  scipsos  ABC; 


448  De  abroganda  missa  privata  Martini  Lutheri  sententia.    1521. 

de  verbis  his  salutaribus,  qiiae  spero  satis  abnnde  fidem  factura  piis  con- 
seieuciis,  ut  omni  posito  scrupulo  cum  iiducia  pouant  et  sacrificii  opiuionem 
teueantque  testamenti  certitudinem.  Reliquum  est,  ut  obiectis  eorum  respon- 
deamus,  quanquam,  ubi  verbis  divinis  certi  facti  sumus,  obiecta  magis  cou- 
teumere  quam  repellere  oporteat:  tamen  infirmis  couscienciis  ex  omni  part«  5 
servieudum  est,  ut  undique  firmae  sint  et  non  nutent. 

DE  CANONE. 

Primo,  obiicient  canonem  (quem  vocant  raaiorem),  in  quo  sacrifex  dicit: 
'Haec  dona,  haec  muuera,  haec  sancta  sacrificia  illibata\  Et  infra  post  oon- 
secrationem:  'Hostiam  puram,  hostiara  sanctam,  hostiam  immaoulatam'  etc.  10 
Hoc  obiectum  aliud  nihil  vult,  quam  quod  solent  iactare  patres,  patres, 
decreta,  decreta,  ecclesia,  ecclesia,  quoties  nos  a  verbis  dei  in  verba  homiuum 
trahere  conantur.  Rursum,  si  verbum  dei  opponas,  occlusis  auribus  clamant: 
Non  intclligis  saue,  expositioni  patrmn  credendum  est.  Ita  sub  nomiue 
patrum  pulchre  nobis  exterminant  verbum  dei.  Nos  quoque  hie  dicimus  et  n 
multo  fortius  clamamus:  Euangelium,  Euangelium,  Christus,  Christus.^  Cur 
non  sie  iactemus  Christum,  ut  illi  iactant  pati'es?  Cur  non  Euangelium,  ut 
illi  decreta?  Quod  si  canonem  opponant,  iterum  eorum  quoque  more  cla- 
memus:  Non  intelligitis  sane  canonem,  expositione  opus  est,  Quis,  rogo, 
hie  nostram  litem  componet?  Si  dixerint:  Aperta  sunt  verba  canonis,  glosa  20 
non  egent,  dicemus  et  nos:  Aperta  sunt  verba  Euangelii,  glosa  non  egent. 
Et  quicquid  de  suo  et  pro  suo  canone  iactabunt,  idem  de  nostro  et  pro 
nostro  Euangelio  multo  magis  iactabimus,  donec  stemus  et  aequales  iactando 
facti  fuerimus.  Deinde  mox  triumphabimus,  cum  negare  non  possint  Euan- 
gelio cedere  debere,  quicquid  non  est  Euangelium.  Haue  enim  iactantiam  2:. 
patribus  et  decretis  suis  daro  non  audebunt,  ut  eis  cedere  debeat,  quicquid 
patres  et  decreta  non  fuerit.  Quare  hie  vicimus  et  dicimus:  Cede,  cauon, 
Euangelio  et  da  locum  spiritui  sancto,  cum  sis  verbum  humanuni!  Et 
quanquam  habeam,  quod  pro  sano  sensu  canonis  dicere  possira,  quod  et  alias 
feci,  tamen  nunc  non  diguabor  eum  tali  honore,  sed  gloriam  dabo  plenissime  30 
Euangelio  indubitata  fide  ei  iuherendo  et  iuxta  regulam  lurisperitorum  verba 
obscure  loquentis  inter[)retabor  contra  eum,  non  pro  eo,  dicamque  ei  iuxta 
üuc.  14, 8  f.  parabolam :  Domine  (!anon ,  vos  estis  invitati  ad  nuptias  et  sedistis  primo 
loco,  sed  ecce  honoratior  est  invitatus,  imo  ipse  dominus  invitator  adest, 
date  ergo  huic  locum  et  sedeatis  novissimo  loco  cum  rubore:  cur  non  in  no 
eo  sedistis  ab  initio?  Si  habetis  aliquem  ]uum  sensum,  quem  violenter 
enumctis  literis  exprimerc  (piis  possit,  haboatis,  sed  vos  aperte  contra  Euan- 
gelium sonatis,  ideo  vos  damuamus  et  coutciiinimus  autoritatc  diviiui  Eiian- 


3  ut  fc'^tt  B  38   invitatus  U 

')  93gt.  oben  ©.  409. 


De  abroganda  missa  privata  Martini  Lutheri  sententia.  1521.  449 

gelii.  Et  cur  canonem  vehamus  tarn  sublimiter,  cum  superius  moustratum 
iiit,  sacrifices  istos  non  uno  modo  circa  Eucharistiam  delyrare,  ut  nihil  mii'um 
sit,  si  et  cauou  eorimi  alicubi  delyret?  Quis  etiam  non  videat  cum  esse 
compositum  ab  aliquo  verboso  et  parum  spirituali  ?    Quid  euim  attinet  verbis 

ö  ita  superfluere?  Haec  doua,  haec  munera,  haec  sacrificia.  Item,  hostiam 
})uram,  hostiam  immaciüatam.  Et  multa  alia  in  eo  iuste  possunt  redargui, 
licet  ab  istis  sacerdotibus  suis  elevatus  sit  supra  omues  articulos  fidei.  Nihil 
enim  sanctius  habeut  hoc  canoue,  adeo,  ut  et  ipsum  Euangelium  ei  collatmii 
sordeat  coram  eis.    In  quo  tamen  nihil  a  moribus  suis  alieuum  faciunt,  cum 

10  aliud  non  studeaut,  quam  ut  iactent  luunana,  coutemnant  diviua,  observent 
quae  nullius  precii  sunt,  negligaut  cjuae  summi  precii  sunt.  Xegamus  itaque 
et  damnamus  canonem  in  hac  parte  tanquam  adversarium  Euangelii.  Xeo 
audimus,  si  clament,  Ecclesiam  non  potuisse  errare.  Sacerdotes  papistici  non 
sunt  Ecclesia,   et,   quomodo  sancti  in  hoc  errore  habuerint,   statim  dicemus. 

15  Secundo,  obiicient  sanctos,  qui  et  hoc  canone  usi  sunt  et  missam  pro 

sacrificio   habuerunt,   ut  Gregoriimi,    Bernhardum,   Bonaventuram   et   alios. 
Hie  respondeo,  Xiliil  esse  sub  coelo  periculosius  gestis  sanctormn  testimonio 
scriptm'arum  non   roboratis.     Cum   enim   constet  lustiuu    septies    cadere  et  «vv.  24,  ic. 
sanctos  varie  peccare,   quis  nos  certos  faciet,  hoc  non  esse  peccatum,  quod 

vo  sine  scripturae  testimonio  gesserunt?  Laudo  in  hac  parte  S.  Aiitonium,  qui 
hoc  maxime  inculcavit  et  consuluit,  ne  quis  aHquid  operis  tentaret,  quod 
non  haberet  autoritatem  e  scriptura.^  Imo  tutius  est  hoc  inter  peccata 
sanctormn  numerare,  quod  sine  autoritate  scripturae  fecerunt,  quam  pro 
exemplo  bono  imitari.    Sanctos  enim  non  multum  leseris,  si  incertmn  eorum 

25  factum  peccati  damnaris.     Agnoscunt  enim  sese  peccatores.     At  vehementer 
offendes,  si  exemplo  eorum  tete  ad  praecipitium  impiüeris.    Proinde  Christus 
viüt  nos  non  Immanis  gestis,   sed   certis   et  fidelibus   suis  verbis   niti.     lam 
et  hoc  eonstat  e  psal.  iiii.,  quod  dominus  mirificat  sanctos  suos.    Et  psal.  Lxvii.  !)jj;  l's*'zc,. 
'Mirabilis  est  in  sanctis  suis',  siuit  eos  in  multis  et  diu  tam  ignorare  quam 

.-50  errare.     Peccavit  Moses   et  Aaron,    lapsus   est  David   et   Salomou,   cccidit 

Petrus  trina  negatione  et  lapsus  cogebat  gentes  ludaisare.     Et  quanto  tem-®a(.  2,  n. 
pore,  quaeso,  sinit  eos  in  peccatis  volvi,  antequam  con vertat?    Xonne  omnes 
cantant:    'Priusquam  humiliarer,  ego  deliqui',  et:  'Ego  dixi  in  excessu  meo,  <Bi.  119,  C7. 
omnis  homo  mendax?'     David   in   media  tribulatione  peccavit  credens  adu- 2.  Sam.  16,3. 

3',  latori   Siba   adversus  Miphiboseth.     Lot  in   summa  tribulatione  ijeccat  cum  1.  awof.  19, 

•  •  33  ff 

filiabus  suis.     Quis  vero  ea  videat,  de  quibus  ipsimet  dicunt:   'Delicta  quis  <P(.  19,13. 
intcUigit?    Ab  occultis  meis  munda  me,  domine.'    Äliinma  })ortio  pcccatorum 
cognoscitur  etiam  ab  ipsis  sanctis.    Sed,  ut  in  his  peccatis  et  erroribus  ser- 
ventur  sancti  et  pereant  impii,  duplex  est  causa.    Prior,  quod  sancti  liabent 
40  fidem  Christi,  (|ua  obsorpti,  etsi  multa  faciaut  ignorantos,  *\ui\o  iiiipiis  esscnt 

12  Euangelii  A 

')  Sügt.  lacobi  a  Voragino  Legenda  Aurea  ed.  Graesse  p.  105. 
£ut(jcr§  Sßerfe.    VIII.  29 


450  De  abroganda  missa  privata  Martini  Lutheri  sententia.    1521. 

epv.  24, 16.  ad  mortem,  semper  resnrgunt  et  servanttir,  imo  mmquam  cadunt  in  malnm. 
Incredihile  est  iis,  qui  experti  non  snut,  qnanta  sit  virtus  fidel,  maxime  in 
peccatis.  Hac  fide  cum  careant  impii,  etiamsi  optima  sanctonim  opera 
imitentur,  peccant.  Posterior,  Quod  sanoti  hac  fide  eruditi  prorsus  in  sola 
misericordia  nitnntur,  nulla  sua  opera  aestimantes,  quin  omnia  inutilia  et  r. 
peccata  esse  ex  aninio  confitentur  })erpetua  lumiilitate.  At  haec  confessio 
et  humilitas  non  sinit,  ut  pereant  in  suis  peccatis  et  ignoranciis  et  eiTO- 
ribns,  cum  deus  hnmiles  derelinquere  et  confitentibus  non  parcere  non  possit. 
Talis  fuit  Bernhardus  de  tota  vita  sua  dicens  in  agone:  'Tempus  meum 
perdidi,  quia  perdite  vixi\  Talis  Augustinus:  'Ve  hominum  vitae  quantum-  m 
cunque  laudabili,  si  remota  misericordia  iudicetur'.  ^ 

An  non  videmus  in  Augustino,  quomodo  retractet  multos  errores,  in 
quibus  utique  perditio  erat,  nisi  fide  servatus  fuisset?  Impii  enira  sunt 
plerique  eins  errores,  sed  confessio  et  timor  dei  f'ecit  eos  ignoscibiles  et 
iimoxios  sibi,  quos  tamen  si  quis  pro  exemplo  et  lege  sequatur,  nonne  in  is 
perniciem  suam  sequetur?  Sicut  et  contingit  multis,  (jui  patrum  dicta  ceu 
infiiUibilia  oracula  sine  iudicio  sequuntur.  Ex  quibus  darum  est  sanctos 
errare  aliquando  etiam  in  pietate  et  veritate  fidei,  quod  est,  eos  nondum 
esse  perfectos,  et  tarnen  ob  ceptam  et  crescentem  fidem  non  perire:  perirc 
autem  eos,  qui  errorem  hunc  jiro  veritate  arripiunt  et  in  exemplum  trahunt,  20 
ut  prorsus  nihil  luvet  neque  excnset,  sanctorum  gesta  fulsse  hnitatum  quem- 
plam  sine  autoritate  scripturae  agentium.  Si  eulm  saucti  non  eiTareut  in 
2.*j30tr.n,i8.  fide,   pietate  et  scientia  veritatis,    cur  Apostolus  Petrus  doceret  crescere  in 

Gpf).  4,  H.fide  et  cognitione  Christi,    et  Paulus    crescere  in  Christum,   ne   sicut   pueri 

clrcumferamur  omni  vento  doctrinae?  At  quod  fidei  deest,  erroris  et  impietatis  25 
reliquum    est,    secundum    quod    sanctos    aliquando    agere   dura   huius    vitae 
miseria  et  necessitas  cogit.     Sunt  ergo   co  modo  facta  sanctorum  sibi  ipsis 
Innoxia  propter  fidem,  sed  impiis,  qui  sacrificiis  et  operibus  fidunt,  pernicio- 
sissima  exempla,    quia  nolunt   discere   fidem,   sed   tantum  opera  in   sanctis: 
.^Kin  n,  7.  cum  Apostolus  Heb.  xiii.  mandet,  ut  conversationem   sauctoiiun  intueamur,  :!o 
sed  sie,  ut  imitemur  eorum  fidem.   Nostri  autem  papistae  dicunt:  S. Bernhardus 
sie  fecit,  ergo  sie  est  faciendum,  S.Augustinus  sie  fecit,  ergo  sie  est  faciendnm: 
animalia  scilicet  immunda,    nee  ruminantia,   nee  ungulam  dividentia,    solum 
in  opera  intenti  irruunt  cum  tota  securitate.     Ita  et  hie  in  sacrificio  missae 
ilHs    contigit   et   adhuc    absque    dubio    bonis    et    electis    viris    contingit,    ut  3.1 
simplici  cordis  fide  celebrent  arbitrantes  pio  errore  sacrificium  esse.    Verum, 
quia  non  in  sacrificium  hoc  coufidunt,  imo  jiro  inutili  et  peccati  opere  habent, 
quod  ipsi  faciimt,  pura  et  sola  misericordia  nixi  servantur,  ne  errore  pereant. 
Quos  cum  iraitantur  securi  isti  operum  sacerdotes  sine  hac  fide,  sacrificium 

3  etiam  si  A  15  pto  B  25  error  ABC  31  sicut  B 

')  Sjgl.  Confoss.  lib.  IX.  c.  13.    Migno,  Patrol.  tom.  XXXII.  ©p.  77:5:    ,vao  etiam 
laudabili  vitao  hominum,  si,  remota  gratia,  discrutias  eam." 


De  aloroganda  missa  privata  Martini  Lutlieri  sententia.    1521.  451 

suum  egregie  tollnnt  et  secure   aliis  vendunt,   imde   merentnr  errorem  hmic 
sibi    non    ignosci,    sed    imputari    et    sie   perdi   exemplo    erroneo   sanctorum. 
Corda  enim  et  renes  intuetiu- ,    iudicat  et  probat  deus.     Ideo  iinius  errorem  «pf.  7, 10. 
fert  et  ignoscit  et   eundem   in   alio   damnat  et  piinit   ob   cordinra  in  fide  et 

5  humilitate  diversitatem.  Tales  antem  fnisse  sanctos,  qnales  dixi,  illud  Bern- 
hardi  mihi  persuadet,  dum  pusillanimem  fratrem  coegit  celebrare  dicens: 
'Vade,  frater,  celebra  in  fide  mea',  qni,  cum  sie  faceret,  liberatus  est.^  Vi  des, 
ut  in  fide  vir  sanctus  totus  incesserit,  quae  non  potest  permittere,  ut  perdat, 
quantnmlibet    magnus    error.      Haec    scio   sophistis   mire   displicitura,    quos 

ut   eontemno,  modo  piis  conscienciis  profuero,  quas  ipsi  excarnificant. 

Cognito  itaque  errore  iam  non  licet  denuo  errare  et  missam  pro  sacri- 
ficio  habere.  Hoc  enim  iam  esset  in  totam  fidem  et  contra  conscientiam  pec- 
care.  Neque  hie  fides  aut  eonfessio  excusaret.  Non  enim  potes  dicere: 
Volo  pie  errare.    Pins  error  est  ignorantiae,  non  scientiae,  quales  Apostolus 

1-'  tolcrare  iubet  in  infirmitate  eorum  Roma,  xiiii.     Ita  eos,  qui  Ignorant  adhucMöm.  14, 1. 
errorem,  si  tarnen  fide  misericordiae  dei  vivunt,  non  licet  damnare  aut  sper- 
nere,   donec  et  ipsi  errorem   intelligant.     Hoc  autem  agendum  est,  ut  error 
reveletur   et   non  pro  veritate  statuatur,    ne  multiplicentnr  peccata  impiorura 
et  infinnis  scandala  in   via  reliuquantur.     De   isto   errore    sanctorum  et  per- 

20  nicioso  exemplo  eorum  dicit  Christus  Matth.  xxiiii.  'Dabunt  signa  et  prodigia,  OTattf).24,24. 
ut  in   errorem   ducant,   si   fieri    potest,    etiam    electos^      Neque    enim    vult 
Christus  hoc  loco  Electos  suos  non  esse  erraturos.     Quid  enim  hoc  valeret 
ad  magnitudinem  exaggerati  periculi,  si  nullus  electus  periclitetur?    Sed  sensus 
eius  est,  quo  in  oratione  dominica  dicit:  'Et  ne  nos  inducas  in  tentationem', 93?ntto.  r„  13. 

yr.  non  ut  non  tentemur,  sed  ne  deficiat  fides  Petri  in  hac  tentatione  et  prae- 
valeat  tentatio  in  finem,  ut  non  sit  reditus  e  tentatione.  Ita  hie  in  errorem 
non  inducentur  electi,  non  ut  non  erreut,  imo  ut  maxime  errent  una  cum 
impiis.  Hoc  enim  fiiciet  periculi  magnitudo,  sed  non  deficient  in  errore, 
nee  praevalebit  error  in  finem,  quanquam  vix  evadant,  ne  praevaleat.    Inducent 

30  (inquit)  in  errorem,  si  fieri  potest,  electos,  hoc  est,  inductos  in  errorem  tene-sjiattii. 24,24. 
l)unt,    ut   videantur    cmii    eis    in    errore    manere    et  perire.      Nonne    hoc   in 
]5crnhardo,  Gregorio,  Bonaventura  et  multis  aliis  videmus,   qui  in  multis  et 
magnis   erroribus   permanserunt   cum   impiis?     Bernhardus   et  Bonaventura, 
Franciscus,  Dominieus  cum  suis  Papam  ignorantes  et  suum  regnum  eolucrunt, 

'■•■'   eredentes  omnia  eius  bona  et  recta  et  ex  deo  esse,  quod  est  manifeste  contra 
Euangelium   in  multis  loeis.     Denique,  ipsimet  Euangelium  in  Papam  inter- 
l^rotati  sunt  multis  et  magnis  erroribus.    Nonne  impium  est  petram  Matth.  xvi.  aKattd.  icis. 
papam  credere?    Nonne  impium  est  mare  fiieere  homines,  supra  quos  Petrus  wnttt).  14,29. 

38  male  B 

')  Exoriliuni  itiagnum  Cisterc.ili.st.il  e.G.  Migno,  Patiol.  toni.  (TjXXXV  (Sp.41!): 
„Si  tu  fidpii)  non  liaVu's ,  ycv  virtutoui  oliodiontiao  praccipio  tibi,  vatle.  counnniiicii, 
fide  luea." 

29* 


452  De  abroganda  missa  piivata  Martini  Lutheri  sententia.    1521. 

et  Papa  ambiilent,  id  est,  dominentur?  Nonne  impium  est  verbo  pascendi 
tyrannidem  Papae  stabilire?  Et  tarnen  sanctorum  sunt  \n  niulti  similes 
errores,  sed  ignorantium  et  fide  simplici  in  Christo  herentium,  unde  eis  ignovit 
deus.  Atqui  cognitnm  errorem  tueutur  et  in  illum  nituntur  ceu  in  veritatem, 
patres  sequuntur,  sed  ad  patres  non  jiervenient,  quia  id,  quod  patres  tandem  5 
reliquernnt  et  jiro  quo  veniam  obtinuerunt,  sequuntur  sine  venia  et  nunquani 
relicturi,  sed  ut  articulum  fidei  servaturi. 

Tertio,  obiiciunt  sylvam  illam  exemplorum,  in  quibus  multi  Spiritus 
etiam  bonis  et  sanctis  viris  apparuere  petentes  missaruni  sacrificia  pro  sui 
redcniptione.  Hie  mihi  lil)ere  h)quenduni  est.  Dubium  non  est,  quin  totuni  lo 
sit  Satanae  negotium,  quicquid  uspiam  est  spirituum  apparentium,  tumul- 
tuantinm,  (juerulantium  et  quodvis  quovis  modo  macliinantium,  in  hoc  potis- 
sinunn  anhelantis,  ut  Eucharistiaiu  evacuaret  et  de  tei-ra  aboleret  et  in 
ludibrium  suum  verteret.  Videbat  enim  hac  una  re  et  verbum  et  fidem 
foeliciter  plantari,  rigari,  crescere  et  roborari  in  vastitatem  prineipatus  sui  i'^- 
tenebrosi  et  mali:  ideo  plane  angelica  sua  astutia  usus  est  ad  al)olenduni 
hoc  victoriosum  mysterium  et  profecit,  donec  missa  ferme  solis  mortuis 
serviat,  quae  pro  vi  vis  solum  est  instituta,  nisi  quod  sacrificos  istos  totius 
orbis  opibus  pascit  et  saginat.  Probabo  igitur,  non  esse  animas  mortnorum, 
quae  obambulant  et  vel  salvandas  vel  damuandas  sese  confitentur.  Primum,  20 
quod  huius  rei  prorsus  nuHum  habet  exemphmi  divina  scriptura,  sine  cuius 
autoritate  (ut  diximus)  quicquid  fit  suspectum  esse  debet,  sive  per  homines, 
sive  per  angelos  fiat.     Verbum   enim  suum  vult  deus  esse  nobis  lucernam 

l^ctr.  1, 19.  jj^  loco  isto  sfjualido,  ut  Petrus  ait  et  psal.  c.xviii.  'Lucerna  pedibus  meis 
3o().  8, 12.  verbum  tuum  et  lumen  semitis  meis'.  Et  Christus  lohan.  viii.  'Ego  suni  lux  25 
mundi\  Ubi  ergo  ista  lucerna  et  lux  non  lucet,  quis  audeat  sequi  et  credere? 
Nonne  in  tenebris  ambulat  qui  sie  ambulat,  sicut  dicit:  'Qui  sequitur  me, 
non  ambulat  in  tenebris',  procul  dubio  volens,  quod  in  tenebris  ambulet,  (jui 
illum  non  habet  praeeuntem,  quem  sequatm*.  Esto,  S.  Gregorius  prae  caeteris 
in  dialogo  scribat,  Paschasium  et  alios  mortuos  apparuisse,  suifragia  postu-  so 
lasse  et  responsa  dedisse.^  Quis  nos  certos  facit,  Gregorium  cum  suis  non 
fuisse  hie  falsum?     Quominus  enim  tutum  sit  ei  credere,    obstant  praedicta 

söJntti). 24,24.  oracnla,  tum  illud  in  primis,   quod  Christus  seducendos  electos  praedixit,  et 

2.Ti)cf{.2,3  ff.  Paulus   operationes   erroris  vehementer   intentat.     Tutius  itaque  fuerit  totum 

purgatorium  negare,  quam  Gregorio  hoc  loco  credere,  quod  hie  sit  periculum   :^''> 
erroris,  illic  nulluni  periculum,  ut  qui  tum  fiilli  potuit  teste  Christo,  tum  sine 
scriptura  loquitur  et  facit.     Nam   deus   ipse   sua  signa  nunquam  sine  verbo 

TOavc.  if,,2o.  operatur.     Primum   enim   loquitur,   deinde  addit  signa.     Et,   ut  Marcus  ait, 
sermonem  confirmat   sequentibus  signis,   non  utique  praecedentibus  aut  solis 


19  Probato  B         24  ut  ut  Petrus  C         25  loannis  B  loau.  C         32  Quo  minus  ABC 
')  ajgl.  Dialogornm  liber  IV.  cap.  40.    Migne,  Patrol.  tom.  LXXVII  ©p.  39Üf. 


De  abroganda  missa  privata  Martini  Lutheri  sententia.    1521.  453 

venientibus.     Secl   et  Arnos  iii.  dicit:   'Non  faciet  deiis  rein,    iiisi  revelaverit  3(mo§  3, 7. 
.secretuni  suum  ad  servos    suos,   prophetas'.     Item,  Apostolus  Hei),  ii.  dicit,  §cbi.  2, 4. 
deum  fiiisse  contestatuni  signis,  prodigiis,  virtiitibus  et  disti'ibutioniljus  f^piritus 
sancti,  sed  praecedenti  verbo  salutis.     Signa  enim  divina  sunt  testimonia  et 

5  robora  verl)i  divini  ceu  sigilla  et  signaturae  Epistolaruni.  Scilicet,  nt  bis 
.scripturae  annis  munitus  non  dubites  ea  signa,  quae  sine  verbo  sola  veniunt 
aiit  ante  verbum  veniunt,  esse  certissimas  operationes  Satanae  permittente 
deo  tentari  fidem  tuam. 

lam   cum    certus   et   securissimus   sis    nihil  credi   oportere,    cpiod  deus 

lu  non  exegit  credi,  cur  non  istos  spiritus  contemnis  cum  fiducia,  sive  per 
sauctos,  sive  per  peccatores  celebratos,  cum  sine  peccato  et  periculo  cou- 
temnere  possis  liberrime  nee  habeas  timere,  ne  deum  offendas  non  credendo, 
qui  solum  suis  verbis  te  vult  credere?  Contra,  quid  periculo  te  committis 
credendo   eis  sine  causa   et   necessitate,    ut   etiam    hac    ratione   videas   eos 

15  Spiritus  Satanae  esse,  quod  liceat  eis  non  credere?  Non  enim  deus  talia 
operatur,  quibus  liceat  non  credere.  Hoc  enim  ad  leves  et  illusorios  spiritus 
pertinet:  dei  seria  sunt  opera  fidem  exigentia,  per  verbum  et  ministros  tibi 
proposita.  Neque  ipsum  Christum  nasci,  pati  et  resurgere  voluit,  summum 
operum   eins,    nisi    praecedentibus    prophetiis   variis    et   testimoniis.     Quid? 

20  t^uod  evidens  est  Gregorium  esse  falsum  per  animam  oeconomi  sui,  quem  ob 
tres  aureos  inter  chartas  repertos  post  mortem  eins  magno,  sed  inani  terrore 
Iratrum  velut  damnatimi  cum  aureis  sepelivit  anathemate  percussum,  et  postea 
triginta  dierum  missis  de  purgatorio  liberavit.^  Quis  hie  non  videt  sancto 
viro  a  Satana  esse  impositum   puerili  plane  errore,  sed   qui  fide  et  himiili- 

25  täte  in  ipso  regnantibus  danmabilis   ei  non   fuit?     Scilicet  spiritus   nequam 
fiuxit,  se  ob  tres  aureos  passum  igues  piu-gatorii  et  tiüginta  missis  liberatura, 
ut  prosperarentur  signa  et  prodigia,   quibus   in  errorem   ducerentur  electi^et2.2:f)rfi.2,9f.  <^Yf 
efficax  fieret   operatio  eiToris   in  vindictam  incredulorum.     Quis  enim  credat 
oeconomum   hunc   peccasse  in  deum,   qui  tres   illos  aureos  fi3rte   nullo  malo 

30  animo,  sed  mera  incuria  inter  chartas  reliquit,  quasi  non  multo  plures  furari 
potuisset,  si  pecuniae  studio  id  fecisset,  aut  non  alio  loco  recondidisstit,  si 
peccare  placuisset?  Deinde,  si  quam  maxime  malo  animo  fecisset,  non  tamen 
nisi  in  traditiunculam  istam  humanara  peccasset.  Gregorius,  vir  sanctus, 
sed  non  uno   tantum  loco  superstitiosior,   arripuit  occasionem   pro   terrendis 

35   conscienciis    et    stabiliendis    traditionibus   hominum,   quibus   (|uam   libcns  et 

promptus  cooperetur  Satanas,  satis  docet  Paulus  ii.  Timot.  iii.,  quod  sciat  per2.Xtm.  3, 
has  foeliciter  opera  erigi  et  fidem  aboleri. 

Sic  et  illud   de  S.  Severino  manifestissimum   est  Satanae   connucntum, 
quod  passim  vulgatur,   qui   post  mortem  respondit,  intolerabiles  penas  sese 

9  et  et  A  24  Satano  B  30  plures  fel^tt  B 

')  Sögt.  Grogorii   Magni  dialogoruni  lilj.  IV.  c.  55.     Migne,  Patrol.  tom.  LXXVII 
©p.  420 f. 


454  De  abroganda  missa  privata  Martini  Lutheri  sententia.    1521. 

pati,  noD  quod  in  divina  mandata  peccasset,  sed  uec  in  hiimana,  nisi  qiiod 
horas  canonicas  exigentibus  occupationibus  iioii  suis  statis  temporibus,  sed 
praevenieiis  nmne  iino  tempore  et  teuore  absolveiit  siimil.^  Piidet  tarn  ridi- 
culis  et  puerilibus  in  Ecclesia  ludificationibus  Satanam  iocari  et  tarnen  tanta 
seria  couscientiaruni  per   haec  etiam  in  magnis  et  bonis  viris  operari,  adeo,    5 

a)iaa(j.24,2t.  ut  iacteut  papistae  id  uuicum,  Ecclesiani  non  errare,  (piasi  Christus  nientiatur, 

qui  electos  fallendos  esse  praedixit,  qui  utique  pars  ecclesiae  sunt :  aut  quasi 

eeelesia  non  sit  ecclesia,    si    aliquando   erret   aut  peccet,   cum    Christus  eam 

^üf).  15, 2.  quotidie    ab    errore    et   peccatis    purget,    sicut    palmites    in    vite,    aut    quasi 

error  non  possit  stare  cum  fide  et  sanctitate.     Caeci,   caeci  et  stulti!     Quid   10 
igitur   ille  uequam    spiritus  et   fictus   Severinus  voluit,   uisi   ut  ministeria  et 
opera  caritatis  a  deo  praecepta  conculcarentur   et  opera  traditionis  humanae 
magno  conscientiarum    terrore   iactarentur?     Siquidem  Severinus   non   solum 
bene  fecit  horas  praeveniendo  propter  imposita  negocia,  sed  etiam  in  totuni 
omittere   potuit.     Quod  enim   negocia  curavit,    dei  praeceptis   obedivit,   ubi  i.*> 
(£oi  3^22; Paulus  docet,  servos  debere  ex  anirao  servire  dominis  carnalibus.    Praeceptis 
autem  dei  cedere  debent  etiam  augeli,  nedum  frigida  ista  hominum  traditio 
de   legendis  horis:    imo  ego   magis   credo    peccare   cos,    qui    legunt  frigidas 
horas,  quam  qui  omittunt.     Hypocritae  enim  sunt,  fingunt  se  orare  et  loqui 
cum   deo,   cum  nihil  faciant   minus,  videnturque   tentare   et   illudere  deum,  20 
atque  id  Satanam  voluisse  liac  larva  Severini,  ut  hoc  uno  mendacio  infinitas 
tentationes  illusionesque  dei,  tum   laqueos    et  falsos  pavores  conscientiarum 
nuiltiplicaret   per   orbem,  quod  et  obtinuit.     Non  est  enim  peccatum  hodie 
in  sacerdotio  papistico,   quod  aequari  possit  neglectui  horarum,  cum  revera 
vix  sit  malus  peccatum   hoc  laborioso  et  tamen  simulato  cultu  dei,    qui  per  25 
horas  istas  boando  et  murmurando  peragitur,  ut  quäle  est  sacerdotium,  tale 
et  peccatum.    O  nos  male  et  infeliciter  Christianos,  qui  sine  iudicio  spiritus 
legendas  et  exempla  sanctorum,  apparitiones  spirituum  et  doctrinas  hominum 
arrij)imus    posthabito    verbo   dei   et    contempto   consilio    spiritus    dicentis    in 

LVctt.iin.  I*aulo:   'Oninia  probate,    quod    bonum   est   tenete'.      Petrus   dicit:   'Si  quis   ;w 
lo({uitur,   quasi  sermones  dei,   si   quis  ministrat,  quasi   ex  virtute,   quam  ad- 
ministrat  dcus'.    Nihil  vult  dici  in  Ecclesia,  nisi  quod  certum  sit  esse  verbum 
dei,  nihil  fieri  aut  geri,   nisi    quod   certum  sit   a  deo  fieri  et  geri.     Hoc  et 

9?üm.  12, 7.  Paulus  vult,  dum  dicit  Koma.  xii.  'Sivc  prophetiam  secundum  rationem  fidei', 

Möiu.  lü,  18.  scilicet,   ut   exigantur  omnium  verba   ad   regulam  fidei,   et  xv.  nihil  eorum  35 
audct,   quae   non  efficit   in  ipso  Christus.     Nos  autem   post  tergum  reiectis 
his  verbis  dei  nostras  bonas  iutentiones  audacter  sequimur,  secure  statuimus, 
ordinamus,  credimus,  maudamus,  remandamus,  facimus  et  omittinuis,  quic- 
quid  visum   fuerit,   quae   omnia  postea  ab   Ecclesia  non  erraute   et   spiritu 


20  cum  mihi  faciant  B  32  Eccleva  A 

1)  Sögl.Petri  Damiani  opusculum  XXXIV.  cap.ü.  Migne,  Patrol.  tom.  CXLV  öj3.578f. 


De  abroganda  missa  privata  Martini  Lutheri  sententia.    1521.  455 

saucto  recta  iactanuis  esse  facta  et  sub  nomine  Ecclesiae  mnnduni  replemus 
operatiouibns  erroris  et  verbis  mendacibns.  Utinam  mihi  esset  tempus 
legeudas  istas  et  exempla  aliquando  castigare,  aut  alins  quispiam  maiore 
spiritu  id  tentaret:  monstris  enim  abominandis  sunt  refertissima  omnia. 

5  Nou  ergo  ignoremus  amplius  cogitationes  Satanae,  cum  simus  Christiaui, 

et  Spiritus  istos  vagantes  non  credamus  animas  homiuum,  sed  ipsos  demones 
esse,  qui  hoc  agunt  suis  responsis  et  simulatis  redemptiouibus,  ut  e  salu- 
berrimo  et  vivifico  testamento  dei  ludibrium  faciaut,  fidem  perdant  et  foedani 
illam  abominandamque  nondinationem  missarum,   quae  orbem  nunc  occupat, 

10  stabiliant.  Tenta  solum  animosa  hac  fide  spiritus  istos,  et  senties  statim  eos 
desistere  ab  ineptiis  suis.  Quod  si  te  non  satis  roboraut  praedicta  oracula, 
nou  licere  sequi,  quod  sine  autoritate  scripturae  fit,  saltem  roboret  et  armet 
te,  quod  scriptura  hoc  genus  illusionis  damnat  et  prohibet.  Moses  enim 
Deutro.xviii.  dicit:  'Cum  iutraveris  terram,  quam  dominus,  deus  tuus,  dabit  tibi,  s.aJUij.is.aff. 

15  non  disces  facere  abominationes  gentium  istarum,  non  iuveniatur  in  te,  qui 
lustret  filium  aut  filiam  per  ignem,  ariolus,  somniator,  augur,  magus,  male- 
ficus,  pythouicus,  diviuus  et  qui  consulat  mortuos :  quia  abominatio  est 
domini  faciens  haec,  et  propter  abominationes  istas  delebit  eos  dominus,  deus 
tuus,  ante  faciem  tuam'.     Hoc  divinum  praeceptum,  sicut  ludaei,  ita  et  uos 

20  proiecimus  retrorsum,  cum  audiamus  esse  abominationem  dei  a  mortuis 
responsa  querere,  quasi  non  sit  in  nobis  deus,  qui  nos  omnia  docere  possit 
aut  velit,  quae  scire  nos  oporteat,  nee  verbis  eins  contenti  sumus.  Quid 
igitur  mirum,  si  in  errorem  tradat  et  deserat  deserentes  praeceptum  suum? 
Vides   igitur  spiritus   bonos  non   esse,   qui   veniuut   et  de  statu    mortuorum 

25  nos  docent.  Spiritus  enim  bouus  obedit  mandato  dei,  et  deus  iguorari  vult, 
non  sciri,  quid  post  mortem  agatur  cum  hominibus.  Hinc  spiritus  sanctus 
tam  rigide  observat  hoc  mandatum  dei,  ut  nulluni  prorsus  exemplum  de 
mortuis  in  tota  scriptura  prodat,  ut  et  mandato  et  exemplo  negativo  prohi- 
beat,  ne  spiritibus   istis  credamus.     Nam  quod  de  Samuele  i.  Regum  xxviii.  i-  ©m«.  -'s, 

3ü  legitiu*   suscitato   per  pythonicam   mulierem,   manifestum  ludibrium  est,  non 
solum  ex  eo,  quod  mulier  Satanae  spiritu  plena  hoc  fecisse  scribitur,  quasi 
dignum  sit  credere  animas  iustorum  in  manu  dei  et  sinn  Abrahae  esse  sub '^"'^'|g^y ; 
potestate  Satanae  et  impiorum  homiuum,  sed  etiam,  cpiod  plane  contra  hoc 
mandatum  dei  tam  miilier,  quam  Saul  agebant  quaerentes  a  inortuo  veritatem : 

35  cui  impossibile  est,  ut  contraveniat  spiritus  aut  sanctos  suos  sinat  vel  contra- 
venire,  vel  contravenientibus  consentire  et  cooperari. 

Quod  autem  scriptura  eo  loco  tacet,  an  vere  vel  non  vere  Samuel 
fuerit,  imo  Samuelem  aperte  appellat,  ideo  facit,  (juod  ad  opinionem  Saulis 
verba  temperat,   qui  Samuelem   esse   credebat,  et  spiritus   omnia   Samuelis 

40   verba  ingeniöse  imitatur   et  äuget.      Caeteruin,    praemonitum   voluit   spiritus 


14  iiittaveris  C  -33  ctiam  C  ;j5  coutroveuiat  C 


456  ^e  abroganda  missa  privata  Martini  Lutheri  sententia.    1521. 

at(|iie  praeraimitum   praecedente  mandato    siio   lectorem,    quo    remittit  eiuu 
occiilte,  Vit  sciret,  quicquid  secus  fieret,   non  a  bono  .spiritu  ncc  a  filiis  l:»oni 

2.sam.i, 2 ff.  Spiritus   fieri.     Hoc  modo  et  ii.  Reg.  i.  inducit  armigerum  Saulis  narrantem, 
esse  Saul  a  se  occisum,    ita  verisimiliter,   ut  David  ei  credeus  iusserit  eum 
occidi,  quod  Christum  domini  occidisset,   ut  asserebat.     Neque  hie  scri[)tura    -^ 
aperit,  au  verum  dixerit,  vel  meutitus  sit,  sed  meudacium  eius  lectori  cog- 

i.Som.31,4.  noscendum  relinquit  ex  superiori  loco,  i.  Reg.  ultimo,  ubi  iuxta  historiam 
Saulis  mortem  vere  descripserat,  quo  uisi  reourras,  ercdas  liune  armigerimi 
Vera  loqui:  ita  remittit  et  in  Samuelis  mortui  suscitatioue  mendaci  ad  mau- 

5.9Jcoi.  18,11.  datum  verax  superiori  libro  positum,  lo 

3ci.  8,  i9f.  Repetit    hoc    mandatum  Isaias  viii.   dicens:    'Et    si   dixeriut    ad   vos: 

Quaerite  a  Pythonibus  et  divinis,  qui  strident  iucantationibus  suis.  Nonne 
populus  a  deo  suo  queret  pro  vivis  ad  mortuos?  Ad  legem  et  testimonium. 
Quod  si  non  dixerint  iuxta  verbum  hoc,  non  erit  ei  matutiua  lux.'  Hie 
vides  j)opulum  dei  prorsus  nihil  debere  querere  et  discere,  uisi  a  deo  suo,  is 
in  lege  et  testimonio  eius,  adeo,  ut,  si  aliter  fecerit,  negauda  sit  lux  aurorae. 
Et  insigniter  damnat  vivos,  qui  mortuos  cousulunt.  Et  dicit:  'Ad  mortuos'', 
quod  refertur  ad  verl^um  'quaeret'  hebraica  syntaxi,  quae  dicit  'quaero  ad 
deum,  quaero  ad  mortuos",  id  est,  consulo  deum,  consulo  mortuos.  Itaque 
pro  vivis  illis,  qui  querunt  mortuos,  hoc  est,  prestantiores  quaerunt  a  vilioribus,  20 
sicut  si  liomo  querat  a  ligno.  Populus  dei  querat  a  se  prestautiore,  nempc 
a  deo  suo,  non  ut  quisque  singulare  expectet  de  coelo  responsum,  sed  in 
lege  et  testimonio  querat  a  deo,  seu  consulat  deum.    Et  Christus  haec  omnia 

£itc.  IG,  29.  confirmat  Lucae  xvi.  inducens  Abraham   eum  epulone  divite  loquentem,  nee 

consentientem,  ut  Lasarum  mortuum  ad  vivos  docendos  mittat,  sed  remittit  25 
cos  ad  scripturas  dicens :  'Habent  Mosen  et  })roplietas,  audiant  illos',  conso- 
3ci.  8, 20.  nans  Isaiae,  'ad  legem  et  testimonium'.     Quo  satis  monstravit,  non  esse  ex 
deo  mortuos  illos,  qui  ad  viventes  veniunt,  et  nobis  sufficere  debere  scripturas. 
Proinde   cum   fiducia    hos   tres   testes   opponamus   spiritibus    istis   fallacibus! 

5.aKoi.  18,11.  Primum  Mosen  dicentem:  Non  quaeras  a  mortuis.     Secundum  Isaiam:  Quaere  :w 

Ofi"    8   19  f. 

a  lege  et  testimonio  potius  (piam  a  mortuis.  Tertium  Abraham  cum  Christo: 
ijuc.  i(i,  29. 'Habent  Mosen  et  prophetas,  audiant  illos'.  Nee  moveamur  iufinitu  inulti- 
tudine  missarum,  vigiliarum,  anniversariorum,  prebendarum,  sacerdotiorum, 
altarium,  templorum,  super  has  apparitiones  et  responsa  spirituum  fimdata. 
Vides  enim  hie,  quod  supra  inendaeia  Satanae  et  super  signa  et  prodigia  ss 
9J!atti).2i,24.  pf^eudochristorum,  quae  Christus  praedixit  multos  esse  seductura,  omnia 
nituntur,  ut  impleant  mundum  horrendis  impietatibus  in  coelum  clamantil)us 
et  diem  iudicii  magno  furore  provocantibus ,  sicut  decet  papisticum  et  anti- 
christi  sacerdotium. 


3  Saul  ABC  11    Esaias   B  12   queiite  C  21    quae  rat   B       quaerat  B 

25  Lazarum  B  27  Esaie  B       et  fcl)U  B  30  Esaiani  B 


De  abroganda  niissa  privata  Martini  Luthori  sententia.    1521.  457 

Cum  ergo  ex  Ins  ouinibus  probetur,  missas  non  nisi  Satauae  operatione 
et  commimi  errure  nniiuli  in  sacrificia  vcrsas  esse  adversus  Euangeliiun  et 
fitleni  et  caritatem,  quae  hac  maehiua  aboleDtiu',  tota  tiducia  abrogandae  sunt 
uuiversae  nobis,   qui  Christiani  esse  volumus,   nee  spectandum,   quod  pauci 

5  pio  eiTore  illis  utautur  sine  perditione.  Cnrandumque,  ut  rursus  ad  forniam 
et  iustitutionem  Christi  quam  proxime  accedamus,  scilieet,  ut  singulis  domi- 
nicis  diebus,  et  iis  solis,  et  unica  tantum  Eucharistia  consecretur,  sicut  modo 
fit  in  die  pascae.  Et  illic  conveniant  esm'ientes  et  sitientes,  id  est,  piae  et 
afflictae  couscientiae,    quae  a  peecatis  optent  sanari,  exclusis  iis,   qui  palam 

10  seeundum  carnem  ambulant:  tum  in  medio  memoria  Christi  pnblico  verbo 
fidei  peragatur,  in  commuui  oretur  et  gratias  agatur,  sicut  ex  Epistolis  et 
actibus  Apostolorum  et  Euangeliis  facile  est  ordinäre. 


TERTIA  PARS. 

DE  SACERDOCIO,  LEGIBYS  ET  SACRIFICIIS  PAPAE. 

15    II  Uancjuam  in  superioribus  satis  monstravimus,  ut  abominabile  et  dauma- 

V^bile  papistarum  sacerdotinm  per  Satanam  introductum  vastaverit  catho- 

*^^  licum    hoc   nostrmu  Christianum  sacerdotium,    sicut   promiserat  Papa, 

summus  sacerdos  huius  sacerdocii,  in  proemio  decretalimn  suorum  promittens^ 

sese  transh\turimi  sacerdotium  Christi  in  seipsum,^  amplius  tarnen  id  coguo- 

20  sceraus,  si  viderimus,  ut  et  legem  Christi  transtulerit  et  uovas  leges,  se  et 
suo  sacerdotio  dignissimas,  condiderit.  Alio  igitur  pnncipio  smiipto  videa- 
mus  legum  translationes  et  positiones,  forte  et  hie  elucescent  principia  illa 
sacratissima  fidei  Sodomarum  et  Gomorrarum  Parrhisiensis  et  Lovaniensis 
scholarum. 

25  Omue  sacerdotium  legibus  foruiatm-,  et  unumquod(|ue  suis  propriis  alj 

alterius  sacerdocii  legibus  diversis,  ut  bene  dixerit  Apostolus,  'translato  sacer-  vcbr.  i,  12. 
docio   necesse  est,   ut  legis  translatio  fiat',   cum  et  sacerdotium  sine  lege  et 
lex  sine  sacerdote  esse  non  possit:    loquimur   autem   de   lege,    quae  instituit 
in  iis,  quae  ad  deum  pertinent,  et  conscientias  regit.     Civiles  enim  leges  sub- 

3u  stantiam  mundi  regunt.  Ita  (juodque  sacerdotium  habet  et  sacrificia  et  opera 
et  saccrdotes  in  lege  sua  dcfinitos,  ubi  fiunt  peccata  et  errores  et  iusticiae 
et  bona  secimdum  eam  legem.  lam  inter  saeerdotes  habetur  uuus,  qui  sit 
sunmuis  et  princeps  sacerdotum.  Haee  omuia  etiam  in  gentilibus  sacerdociis 
Vestae,  lovis,  Apolliuis,  Bacchi,  Ccreris  etc.  facUlinium  est  videre.     Simile 


2  et  bot  fidein  fc^lt  B  8  pascbae  B     pie  B  10  ambula  tntuin  A  2fj  lieue- 

dixerit    C         28  aut  ABC 

')  iügl.  üben  g.  414. 


458  Dß  abroganda  missa  privata  Martini  Lutheri  sententia.    1521. 

est  iu  papisticis  diocesibus,  iibi  quaelibet  sedes  habet  suum  Episcopum,  snas 

leges,  suos  ritus,  sua  peccata,  suas  poeoas,  suas  cerimouias,  diversas  ab  aliis 

Episcopatibiis.     Et  ipse  Episcopus  est  princeps  et  sumraus  iuter  eos.     Huc 

«pj.  45, 10.  trahuüt  papistae  illud  psal.  xLÜii.   'Astitit  regiua  a  dextris  tuis  iu  vestitu 

i.<pctr.  1,10.  deauratü,  circimdata  varietate'.    Hanc  varietatem  spiritiis,  quam  Petrus  vocat    5 

multiformem   gratiam   dei,   aptant  larvali    isti   et  mundauae  varietati  ab  ho- 

minibus  inveutae,   sicut  est  mos  et  iugeuium  tractare  scripturas  sanctissimis 

3cr.  2, 28.  Papae  et  suis  papistis.     Rectius    autem  illud  Hiere.  ii.  aptaveris:  'Secuudum 

numerum   civitatum  tuarum  erant   et   dii  tui,   luda'.     Sic  iu  toto  papistico 

sacerdocio  Papa  est  et  dicitur  verissime  summus  poutifex,  maximus  pontifex   10 

et  vere  sauctissimus   sauctitate  sui  sacerdocii  totusque  et  solus  Apostolicus 

apostolatu  sui  sacerdocii.     Non  euim  est  summus  sacerdos  dei,  sed  Satanae. 

Iuter    omuia    igitur   sacerdocia    duo   suut    vera   et   divinitus    iustituta. 

Uuum  Leviticum,  in  quo  summus  sacerdos  fuit  Aaron,  lex  liber  Mosi,  sacri- 

ficia   pecora   et    res   corporales,    peccata   et   iusticiae   carnales   in    sauctitate  is 

vestium,  cutis,  pilorum,  escae,  potus,  vasorum,  locorum,  dierum,  persouarum. 

Sed  haec   omnia  mortua    uihil   praestabant   vitae  suis   cultoribus.     Alterum 

sacerdotium   Christiammi   et  spirituale,   iu  quo  summus   sacerdos   est  solus 

Christus,  aeternus,  virus,  sanctus,  unde  et  totimi  sacerdotimn  eins,  et  quic- 

quid   in  eo  est,    sanctmn,  vivum  aeternmnque  est.     Lex  eins   fides,   id   est,  20 

vivax   illa   et   spiritualis   flamma  scripta   per   spiritum   sanctum   in   cordibus, 

quae  hoc  vult,  facit,  uno  est,  quod  Mosi  lex  verbo  mandat  et  exigit.    De  qua 

3cv. 31,33. dicit  Hiere.  xxxii.  'Dabo   legem    meam   in    visceribus    eorum    et    in    corda 

2.(£ür.  3,  s.eorum   superscribam'  etc.     Et   Paulus  ii.  Corint.  iii.  'Epistola   Christi  estis, 

rainistrata  a  nobis  et  scripta,    non   atraraento,    sed  spiritu  dei  vivi,   non   in   20 

tabulis   lapideis,  sed  in  tabulis   cordis  carnalibus'.     lüde  legem  fidei  vocat 

5Röni.  3, 27.  Ro.  iiii.  et  legem   Spiritus  vitae  Roma.  viii.  et  praedicatores   fidei   ministros 

2.  ttor'.  4, 13.  Spiritus    ii.  Corint.  iiii.,   quia   ad  verbum  Christi  vivificum,   quod   praedicant, 

2ipßf4.io,44.sequitur  Spiritus,  qui  scribit  igne  vitali  in  cordibus  legem  dei,  ut  Act.  x.  in 

©ai.  3, 2.  Cornelio  patet   et  Gal.  iiii.  'Ex   operibus,  an   ex  auditu  fidei  spiritum  acce-  30 

3o().  6, 68.  pistis  ?'     Inde  Euangelium  voeatur  verbum  vitae  lohan.  vi.     Ita  et  sacrificium 

eius  vivum  est,  corpus  suum  in  criice  semel  oblatum,  et  nostra  corpora  (pio- 

Siüiii.  12, 1.  tidie   oblata   in   hostiam   sanctam,  viventem,    rationabile   obsequium.     Opera 

Wal.  5,  i9ff.  vero  seu  iusticiae  sunt  fructus  illi  spiritus,  Gal.  v.,  Fides,  spontanea  castitas 

et  mititas,  servitus  libera  erga  proximum:  peccata  vero  incredulitas,  libido,  'ib 
ira,  hypocrisis,  idolatria,  f'alsae  religiones  etc.,  quae  non  suut  in  speciem, 
sed  revera  ex  animo  bona  vel  mala,  scilicet  vivi  fructus  et  viva  peccata. 
Lex  itaque  Christi  proprie  non  est  docere,  sed  vi  vere,  non  verbum,  sed  res, 
non  Signum,  sed  plenitudo.  Verbum  autem  Euaugelii  est  huius  vitae,  rei, 
plenitudinis  rainisterium  et  vehiculum  ad  cor  nostrum.  40 


2  ceremouias  B  20  fides  fc^lt  C  31  loaii.  bC 


De  abrogahda  missa  privata  Martini  Lutheri  sententia.    1521.  459 

lu  hoc  gloriosum,  beatiira  et  iucuudum  sacerdotium  irniit  porcii«  ille 
Satanae,  Papa,  et  heu  miseram  Ecelesiam  huius  temporis  translato,  aboHto 
et  extincto  eo  aliud  proprium  erigit,  ex  omuibus  sacerdociis  geutilibus  cou- 
flatum   ceu    sentinam   quandam   coufusissimam :    ac   primum   disceruit   sacer- 

5   dotalem  populura  Christi  in  clericos  et  hiicos,  clericos  faeit  suos  sacerdotes, 
quorum   se  principem   et   summuiu   constituit.     Et   hos  iuitiari  saucit  rasura 
capitis,    imctione  digitorum   et  veste  longa,    fiugeus   iudelibilem  charactereni 
sese  cordibus  imprimere,  qui  potius  est  eharacter  ille  bestiae  iu  Apocalypsi.  Dtfb.  13. 
Ita  sacerdotem  papisticum  esse  uou  est  Christiauum  esse.     Sordet  enim  hoc 

10  uomeu  vilissimum  sauctissimo  illi,  sed  olericum  unctum,  rasum,  characterisatum 
et  bene  vestitum  esse.  Et  haec  iustitutio  vocatur  ordinatio  seu  cousecratio, 
uuum  de  Septem  sacramentis,  louge  baptismo  venerabilius.  Lex  eius  est 
lus  illud  canonicum  sacerrimmn,  in  quo  de  cibis,  potibus,  vestibus,  personis, 
locis,  calicibus,  pallis,  corporalibus,  altaribus,  libris,  thure,  cera,  vexillis,  aqua 

15  l)enedicta,  cantibus,  lectionibus,  vocibus,  festis,  ieiuniis,  prebendis,  censibus, 
litibus,  (et  quis  sylvam  illam  numeret  sanctitatis  Romauae?)  religiöse  et 
severe  statuit  sub  poena  mortalis  peccati  et  aeternae  damnationis:  maxime 
vero  coelibatus  ad  legem  eius  pertinet,  ut  credas  ipsum  tartarum  non  esse 
tantae  confusionis,    ut  est  lex  sacerdocii  huius.     Peccata  vero   sunt   aliquod 

2u  herum  transgredi,  quod  gravius  est,  quam  si  omnia  mandata  dei  blasphe- 
maveris.  lustitiae  sunt  et  bona  opera  studiose  ista  coluisse.  Hie  enim  obe- 
dieutia  Ecclesiae  est  virtutum  regina,  sine  qua  caeterae  virtutes  nihil  sunt. 
Sacrificium  vero  est  Eucharistia  et  pecunia  laicorum.  Eu  tibi  sacerdotium 
eximium,  ut  taceam  execratissimam  impietatem  et  summam  idolatriam,  quae 

25  piuni  cor  dolore  queant  couficere.  Nunquid  apud  ullas  gentes  tam  stolidum, 
puerile  et  phreneticum  fuit  sacerdotium  ?  Et  tamen  transtulit  haec  abominatio 
gloriosum  sacerdocium  Christi  et  sub  nomine  eius  se  in  locum  sanctum  eius 
erexit.  O  nimis  vere,  domine  Ihesu,  pseudochristos  dixisti  eos!  Nimis  vere 
falsi  Christiani  sunt. 

30  Hoc  igitur  maledicto    maledicendoque   sacerdotio   trausfert  et  evacuat 

Christiauum  nostrum  sacerdotium.  Nam  nemo  ferrae  est,  qui  iam  aliud 
sacerdotium  norit  quam  hoc  papisticum.  Ut  enim  audierit  vucabulum  sacer- 
dos,  mox  nihil  nisi  rasuram,  uncturam  et  longam  vestem  cogitat.  Ita  et 
legem  vivam  Christi  evacuat,  cum  enim  spiritus  non  detur,  nisi  ad  verbum 

35  Euangelii,  ille  autem  suum  ins  canonicum  solum  doceat,  impossibile  est,  ut 
Spiritus  per  ipsum  detur,  Sed  nee  iam  quaeritur  aut  noscitur  etiam  spiritus, 
sed  satis  esse  putant  ad  salutem  obedientiam  Ecclesiae,  et  si  non  incurrant 
indignationem  Ijullarum.  Impossibile  est  igitur  Euangelium  simul  cum  iure 
canonico  reguare.    Illud  enim  advehit  spiritum,  hoc  impedit  et  fugat  spiritum, 

4u  illud  liberat  conscientias,    hoc  illaqueat  conscientias ,    illud  fidem  docct,   hoc 

:J6  queritur  C 


460  De  abroganda  missa  privata  Martini  Lutheri  sententia.    1521. 

opera  clocet,  et  opera  stultii,  puerilia,  ludicra,  ({uibus  tanien  fidem  extinguit. 
Quot  putas  e.sse  Christianos ,  qui  aiidita  lege  Christi  intelligant  fidem  et 
.spiritum  liabitautem  in  cordibus  nostris?  Quot  autein  sunt,  (pii  ubedieutiain 
aliud  eogitent,  quam  subesse  Papae,  (piod  est  adversari  deo?  lacet,  iacet, 
])r()h  dolor,  iruo  in  cruee  mortuum  peudet  saeerdotium  Ciiristi  cum  lege  sua  s 
blasphematum  et  damnatum  per  istos  bis  2)erfidos  ludaeos.  Ita  saerificiuin 
iam  nemo  audiens  cogitat  Christi  et  nostri  corporis  crucifixionem  aut  landein 
dei  esse,  sed  solam  niissam  et  laicorum  argentum.  Et  de  sacrificio  quideni 
niissae  satis  dictum  est  superius.  Pecuniam  autem  laicorum  pene  asini  et 
porci  sentiunt  non  esse  sacrificium  dei.  Sic  peccata  quoque  pene  orania  lu 
evacuat,  quia  ira,  libido,  rapina  fere  nulla  sunt.  Tum  maiora  illa,  iucreduli- 
tatem,  desperationem ,  coutemptum  dei,  hypocrisin,  odiuni  iusticiac,  amorem 
siii,  pro  iusticiis  corouat  et  per  obedientiam  Ecclesiae  sanctificat.  Ve  mihil 
Superor  rerum  execratissimarum  et  abominatissimarum  magnitudine  et  infinita 
copia.  Bona  opera  vero  iam  nemo  etiam  cogitat  esse  proximo  servire,  ini-  v^ 
mico  benefacere,  sed  dare  ad  altaria,  emere  missas,  lac  et  carnes  non  edere 
et,  ut  dixi,  leges  eius  servare.  Sic  \ades  saeerdotium  Clmsti  minus  posse 
cum  sacerdotio,  quam  vita  cum  morte,  coelum  cum  Inferno  consistere.  Vere, 
vere  vicarius  Christi  est  Papa,  qui  expulso  Christo  vice  et  loco  eius  regnat 
et  pro  sacerdotio  Spiritus  non  saltem  leviticum,  sed  puerilissimum  et  lar-  au 
vaticimi  erexit. 

ANTITHESIS  DECALOGI  CHRISTI  ET  PAPAE. 

Parum  vero  est  abominationi  huic  Christum,  Euangelimn,  fidem  uni- 
versumque  saeerdotium  eius  abolevisse,  manum  ultra  portendit  et  invadit 
etiam  vetus  saeerdotium  evacuans  et  legem  Mosi  erectis  in  locum  eius  uovis  25 
principiis  fidei.  Consentiunt  ei  in  hoc  et  fidelissime  cooperantur  meretrices 
illae  procacissimae  et  impudentissimae,  facultates  Theologiae,  Parrhisiensis, 
Lovaniensis,  Coloniensis,  cum  suis  sororibus,  errorum  matribus  et  fijntibus. 
Videanuis  novum  illum  decalogum  papistarum  et  incipiamus  a  novissimis  et 
^-^'''-^'ijcrassioribus  praeceptis!  Moses  dicit:  'Non  concupisces',  ut  repetit  Paulus 
5Rüm.  7, 7.  Roma.  vii.  Concupiscentia  ergo  peccatum  est,  sie  habet  Mosi  principium  et 
lex  divina.  Contra  principium  fidei  PaiThisiensis  et  Lovaniensis  Sodomarum 
cum  suo  Papa  est  hoc:  Concupiscentia  non  est  peccatum,  sed  pena  et  infir- 
mitas,  et,  cum  caro  concupiscit  adversus  spiritum,  non  est  peccatum.  Licet 
ergo  secuudum  decalogimi  Papae  sanctissimi  sanctissimum  concupiscere  sine  35 
peccato,  et  Moses  mentitus  est  diceus  *Non  coucupisces',  et  omnes,  qui  cum 
Mose  senserunt,  et  ille,  qui  Mosen  iussit  loqui.  Evacuato  autem  Mose  simul 
Christus   evacuatus  est,    <|ui])pe   cum    gratia  eins   non   sit  opus  habentibus 


:{u 


32  Sodamarum  B 


De  abroganda  missa  privata  Martini  Lutheri  sententia.    1521.  461 

illam  sanctam  conciipiscentiam,  decalogo  Papae  defensain  et  Hbertate  donatam. 
Sic  Barrabam  oportet  diinitti  et  Christum  crucifisri. 

Secuüdo,  Moses  dicit:  'Xon  diees  falsum  testimoniuin  adversiis  proxi-f^j^'f;^?'^^' 
mum  tuum',  in  quo  omne  mendacium  contra  proxinium  prohibetur.  Deca- 
5  logus  Papae  quid  statuit?  Omnia  iuramenta,  vota,  proniis.sa,  pacta,  federa 
dirumpit  de  plenitudine  potestatis,  si  quae  facta  sunt  praeter  vel  c(^ntra 
autoritatem  ßomani  pontificis,  praesertini  si  vergant  in  Ecdesiasticae  liber- 
tatis  et  personae  rerumque  spiritualiura  (id  est,  pecuniae  Sardanapalomm) 
iniminutionem.    Deiude,  etiani  solnm  pontificis  scrinium  pectoris  propriusque 

in  niotus  sufficit  ad  rnmpenda  quaecunque  pr,omissa  vel  pacta,  quia  plenitudo 
potestatis  residet  in  eo.  Evacuatum  est  itaque  mandatum  dei,  et  secure 
licet  mentiri,  fallere,  mutare  proximo,  modo  accedat  principium  fidei  Papisticae 
et  decalogus  sanctissimi.  Parrhisienses  vero  dilatabunt  hanc  partem  decalogi 
Papistici,  dum  docent,  non  praeceptum,  sed  cousilium  esse  diligere  inimicum 

1^  et  benefacere  malefacieutibus.^  Si  igitur  iuimico  quicquam  promiseris,  tuto 
poteris  negare,  falsnm  testimonium  dicere  et  non  servare  sine  peccato,  cum 
servare  fidem  sit  opus  dilectionis.  Quod  si  Moses  exegerit  praeceptum  suo 
decalogo,  remittes  eum  ad  dominum  decanum  Parrhisiensem,  qui  decrevit 
esse  cousilium.     Et,    ul)i    noluerit    acquiescere,    scribet    contra    eum    iratani 

20  Epistolam  et  damnabit  eum  Apostolonmi  exemplo  sine  ratione  adiecta: 
quia  damnatio  almae  facultatis  equipollet  uni  articulo  fidei  et  est  prin- 
cipium fidei.^ 

Tertio,   Moses   dicit:   *Xon   furtum  facies',    in  quo  omnis   contrectatio^^jp^^s^'Jg; 
illicita  alienae  rei  prohibetur.     Decalogus  autem  Papae  dicit  sie:  Imo  furtum 

2r.  potes  libere  facere.  Exempli  gratia,  si  habeas  res  iniuste  acquisitäs,  da  mihi 
partem,  de  reliquo  tecum  dispenso,  ut  possis  retinere.  Ecce  (inquit)  bullam 
et  sigilla,  vel  illam  Episcopi  Cardinalis  Moguntini  nuper  Halli  promulgatam ! 
Vides  hie  deum  ipsimi,  cuius  sunt  omnia,  nolle  dispensare  in  re  proximi, 
sed  raandat   reddi   et  non   teneri:    adhuc  Papa  audet  impudenti  fronte  in  os 

30  creatoris  sui  dicere:  Imo  retineat,  modo  mihi  et  Cardinali  meo  partem  pendat! 
Hoc  principium  fidei  iterum  Parrhisienses  iuvant  consilio  illo  dilectionis: 
cum  enira  non  sit  necesse  diligere  inimicum,  possimi  eins  bona  furari  et 
retinere  optima  conscientia,  cum  sit  opus  dilectionis  non  nocere  aut  reddere 
ablatum    iuimico.     Si    euim    diligere    non    est    praeceptum,    nee   ullum    opus 

3.'.  dilectionis  praeceptum  est.  Vide  magistrorum  nostralium  sentimenta  et  prin- 
cipia  fidei  Christianissima ! 

Quarto,  Moses  dicit:  'Xon  mechaberis',   in  quo  tota  libido  proliibetur.  ^-^oi-^o- ;<• 
Ut  sanctissimus    hoc   mandatum  enervet,   longum   fuerit  recensere,   iuis(juam 
onim  sie  insanit  Satanas  per  Papam,  atque  in  castitate  et  lil)idin('  tractanda. 


27  Cardinales  C       Maguntini  15 

')  UJgl.  oben  ©.  284.  *)  ^Jgt.  oben  ©.  271  f. 


462  Dg  abroganda  missa  privata  Martini  Lutheri  sententia.    1521. 

Priraum,  etsi  non  prohibet  verbo  castitatem  nee  scortari  docet,  cogit  tarnen 
scortari  decreto  sno  intolerabili  et  perditissirao  de  coeliljatn  totins  sni  sacer- 
docii  tarn  late  patentis,  cnm  tarn  rara  et  angnsta  sit  castitatis  gratia.  Qnid 
ergo  facit  aliud,  dum  fert  legem  castitatis  super  eos,  qui  coutinere  nee  pos- 
sunt,  uec  debent,  quam  ipso  opere  dicit:  Ite,  scortemini,  quod  et  faciunt,  et  r. 
ipse  permittit  impnne?  O  quis  queat  haue  unam  rabiem  Satanae  in  per- 
dendis  animabus  hac  lege  plus  quam  sacrilega  satis  cogitare?  Non  ergo 
dooet  libidinem,  sed  duobus  peioribus  modis  eam  äuget,  cogendo  ad  im- 
possibile  per  prohibitionem  et  permittendo  peccare  per  indulgentiam.  Ego 
credo,  si  scortari  praeciperet,  non  tantas  libidines  multiplicaret.  Praeter  if 
haec  in  quibusdam  casibus  a  seipso  tyrannice  confictis  dirimit  coniuges, 
alios  copulat,  sed  sie,  ut  alter  coniugum  debiti  petendi  iure  careat,  tum 
aliquos  nee  reddere  posse  decernit,  sed  pati  debere,  ut  alter  accipiat.  Hoc 
nihil  aliud  est,  quam  conscieutiam  adulterio  illaqueare,  ubi  adulterium  non 
est.  Sic,  dum  eos  copulat,  alterum  urget  ad  adulterium  et  pro  solatio  docet,  i-- 
ne  petat  nee  reddat  ex  animo.  O  fliriosum  furorem,  sexus  eopidare  uudos 
et  mandare,  ne  petant  aut  reddant ,  sed  patiantur  debitum !  Scilicet  his  im- 
possibililjus  legibus  Satan  delectatur  in  perditione  animarum.  Quid  ergo 
ista  lex  aliud  docet,  quam:  Ite  et  adulteremini,  sed  involuntarii?  Satanae 
in  hoc  praecepto  defuit  operculum  et  species,  cum  sola  libido  sit  crassior  20 
et  manifestior,  quam  ut  possit  uUa  specie  praecipi:  ideo  vertit  se  in  aliam 
partem  et  prohibendo  negandoque  eam  multo  vulgatiorem  et  liberiorem  fecit. 
Certissiraus  enim  fuit  impossibilem  esse  tam  vulgatam  castitatem,  ideo,  quod 
prae  publica  turpitudine  praeeipere  non  audebat,  per  impossibilem  legem 
j^raesnmpsit  et  etfecit.  Quid  vero  Parrhisienses  hie  facient  cum  consilio  sno,  sr, 
inimici  illi  inimicorum?   Forte,  cum  abstiuere  ab  uxore,  filia,  faraula  inimici 

9töm.  13, 10, sit  solius  dilectionis  opus,  quae  sola  implet  legem  teste  Paulo,  licebit  iuxta 
principium  fidei  PaiThisiensis  adulterari,  scortari,  libidinari,  sed  non  nisi  cum 
uxore  inimici. 

oWoi^sii?'.  Quinto,  Moses  dicit:  'Non  occides'.     Hoc  vero  mandatum,  cum  in  eo  30 

Caritas  eximie  prae  caeteris  emineat,  Papa  cum  suis  Gomorris  praecipno 
ludibrio  habet,  ut  de  evacuando  taceam.  Primum,  cum  omnis  ira  hie  pro- 
hibeatur,  Papa  docet  bellare  et  sanguinem  fundere,  etiam  suos  Episcopos  et 
sacerdotes.  Deinde,  gladium  et  brachium  seculare  in  manu  sua  esse  iactat, 
et  quos  bellare  iusserit,  coelo  sublimiore  donat.  Breviter,  homicidarum  sr. 
Episcopus  est  Papa  audacter  docens  et  iubens  occidere,  quoties  voluerit. 
Hie  non  dimittit  tantum  Barrabam,  sed  iubet  esse  Barrabam  coronatque 
gloria  ut  obedientiae  filios,  qui  hoc  mandatum  dei  se  autore  quam  audacissime 

ajintti^  ;i,39ff.  praevaricati    fiierint.     lam  vero    inimicos    diligere,    iniuriam    ferre,    alteram 


1  plusquam  AB         8  ea  ABC         9  permitentd«)  B         21   vcrtti  B         22  liberioteni  B 
28  cum  cum  C 


De  abroganda  missa  privata  Martini  Lutheri  sententia.    1521.  463 

maxillam  prebere,  palHo  tunicam  addere  fonti  huic  iustitiae  summa  iniqnitas 
est  nnllo  modo  committenda.  Yim  vi  pellere  iura  permittunt,  inqiiit  sna 
decretalis  sacerdotio  isto  dignissima.^  Sic  iram,  invidiam  et  omnia  mala  hoo 
praecepto  prohibita  alit  in  hominibus  et  criicem  Christi  extra  mimdi  fines 
5  eliminat.  Atque  hie  omitto  recensere  pontifieum  bella  Xeapolitana,  Veneta, 
Gallica,  Germanica.  Denique,  ubi  non  bellaruut  furiosae  istae  bestiae?  Parrhi- 
sienses  vero  principiatores  fidei  hie  paulo  sunt  subtiliores,  quanquam  et  ipsi 
praecipue  in  hoc  praeceptuni,  id  est,  in  caritatem,  insaniant.  Non  docent, 
iniqnitatem,  sed  consilinm  esse  inimicos  dihgere,  odientibns  benefacere,  orare 

10  pro  persequentibiis,  benedicere  maledicentibus,  prebere  maxillam  alteram,  dare 

gratis,   mutnare   sine    spe.     Quae   omnia  Christus   Matth.  v.  inter  praecepta  Wattf).r.,39ff. 
numerat,  aperit  enim  ibi  os  suum  et  docet,   non  consulit.     Et  in  fine  dicit :  i'fnttfi.  7, 26. 
'Qui  audit  et  non  facit  haec,  similis  est  viro  aedificanti  super  harenam'.    Et 
in  medio,  qui  ista  non  faciunt,  nihil  esse  meliores  publicanis  et  peccatoribus. 

!■'  O  audacem,  o  temerariam,  o  plane  furiosam  et  blasphemam  scholam  Parrhi- 
siensem,  ut  impudenti  et  impuro  ore  in  Cliristum,  dominum  omnium,  blasphe- 
mat!  Igitur  iuxta  principium  fidei  Parrhisieuse  nihil  minus  licet  facere, 
quam  Papa  facit  contra  hoc  praeceptum,  quia,  cum  caritatis  sit  non  occidere, 
uon  maledicere,  possumus  secure  ininiicum  perdere  in  corpore,  rebus  et  fama. 

20  Nihil  diifenmt  Papa  et  Parrhisienses,  nisi  quod  ille  iubet,  hi  licere  dicunt. 
Principia  ergo  fidei  Parrhisiensis  in  summa  sunt  licere  facere  contra  sex 
ultima  praecepta  dei  absque  peccato,  si  spectes  intentum  Satanae  per  os 
eorum  loquentis. 

Sexto,  Moses  dicit:  'Honora  patrem  tuum  et  matrem  tuam'.     Hoc  prae- 2- ^j^i  2.0.12. 

2'«  ceptum  quamvis  passim  vulgus  licentiosissime  transgrediatur,  sicut  et  omnia 
alia,  ut  est  hodie  in  Ecclesia  iuventus  nimis  libera  et  misere  neglecta.  Neque 
enim  eins  instituendae  et  curandae  ulla  ratio  habetur,  praesertim  in  Academiis 
et  vulgaribus  artificiis.  Ruit  ipsa  praeceps  in  omnia  flagitia  libidinis,  com- 
raessationis,  ebrietatis,  luxuriae,  ut  nidla  sit  spes  etiam  futiu'ae  alicuius  un- 

30  quam  moderationis.     Papa  autem,  Episcopi  et  Theologi  pro  hac  re  omnium 
maxime  necessaria  ventrem  suum  curant,   cum   hie   proprie  et  unice  vigilare 
deberent.     Sed  urget  Pauli   prophetia   dicentis:   'Erunt   in  uovissimis  diebus2.Xtm.  3,2. 
parentibus    inobedientes'.      Tamen    singulari    modo    solvit    Papa    cum    suis 
Gomorris  hanc  legem  dei.    Nam,  si  nondum  intelligis,  lector,  non  hoc  detestor 

35  in  Papa  et  Academii.s,  quod  more  vulgi  divina  mandata  opere  transgrediuntui- 
et  ipsa  \nvendi  conversatione  privatim  peccant.  Non  super  hac  re  mihi  cum 
eis  quaestio  et  lis  est.  Ferendum  enim  sicut  et  vulgi  erat  hoc  eorum  maluni, 
cum  sit  peccatum  in  .soh)s  mores,  et  nulla  specie  conmicndatum,  ip.sa  sua 
manifesta   turjjitudine  coram  omnibus  reprehensura,    ideoque   spei  et   poeni- 

7  principatores  ABC  8  docet  IJ  35  mandato  C 

')  5ögt.  c.  IH.  X  dp  homicidio  V,  12.     c.  3  X  de  sententia  excom.  V,  39. 


464  De  abroganda  missa  privata  Martini  Lutlieri  sententia.    1521. 

tentiae  et  resipiscentiae  est  aclhuc  locus  in  ista  miseria.  Secl  hoc  detestor, 
Watto.7,i5.1ioc  pugno,  quod,  cum  sint  vice  pastonun,  lupos  aguut  et  verbo  rationequc 
ajJattf).  s,  19.  ipsa  doceudi  maudata  dei  solvunt,  uon  solum  minima,  quos  Christus  mini- 
mos,  id  est,  nullos  facit  in  regno  coelorum,  sed  ipsa  maxima  et  prorsus 
universa,  et  sie  docent  ac  perduut  homines.  Hie  nou  in  mores,  sed  in  fidem  r, 
peccatur.  Hoc  malum  specie  veritatis  et  priucipiorum  fidei  commendatur. 
Quod  si  receptum  fuerit,  uec  spei,  nee  poenitentiae  ullus  locus  reliquus  est. 
Imo  spem  faciunt,  si  errorem  istum  animae  sequantur,  poenitentiam  exiguut, 
si  non  sequantur.  Hoc  malum  abominatae  perversitatis  vulgus  non  operatur, 
sed  patitur  a  suis  Episcopis,  magistris,  pastoribus,  cuius  nulla  prorsus  est  lo 
comparatio  ad  peccata  operum.  Ideo  hie  non  tacendum,  nulla  pacieutia 
habenda,  nulla  modestia  servanda  est.  Sic,  dum  concupiscentiam  negant 
peccatum  in  nono  et  decimo  praecepto,  simulant,  se  utrunque  praeceptum 
docere  in  speciem,  revera  autem  docent  concupiscere  et  solvunt  dei  mandata. 
In  octavo,  dum  mentiri  et  fallere  docent,  simulant  tamen,  hoc  non  esse  fallore  ir> 
neque  mentiri,  sed  obedire  Papae  et  Ecclesiae,  per  hoc  et  deo,  voluntque 
hoc  credi  pro  veritate  et  principio  fidei,  sive  servetur  opere,  sive  non  servetur. 
In  septirao  in  speciem  docent  non  furandum  et  iactant  dei  mandatum,  sed 
revera  docent  furandmii,  dum  res  iniuste  possessas  iustificant.  In  sexto  nihil 
ita  iactant,  ut  castitatem  et  coelibatum  in  specie,  sed  impossibili  et  non  20 
necessaria  lege,  tum  casibus  suis  effictis  plus  libidinis  occasionaliter  docent, 
quam  ulla  tentatio  aut  jiruritus  carnis  unquam  potuisset  invehere.  In  quinto 
docent  non  occidendum  magno  boatu,  ut  credas  eos  impensissime  vellc  dei 
praeceptum  docere.  Verum,  dum  docent,  licere  irasci,  beUare,  vindicaro, 
paccm  rumpere,  tum  inimico  non  benefacere,  non  benedicere  maledicentibus,  25 
uon  orare  pro  persequentibus,  uon  dare  gratis,  non  nuituura  dare  absque  spe, 
Omnibus  modis  hoc  praeceptum  docent  transgredi:  et  in  Universum,  dum 
docent,  consilium  esse  diligere  inimicum,  totam  legem  dei  non  solum  ipsi 
})?üiii.  n,  10.  transgrediuntur,  sed  aperte  et  negant  et  contrarium  docent,  cum  Paulus  dicat: 
i.2im.4,2. 'Plcnitudo  legis  est  dilectio'.  Ideo  de  eis  dixit  Paulus,  quod  in  hypocrisi  30 
2.3:1111.3,  f..  loquuturi  essent  mendacium,  et  iterum,  Speciem  pietatis  habituros,  cuius  vir- 
Watti).24,24.  tutem  abnegareut.  Et  Christus,  venturos  pseudopro])lietas  et  pseudochristos, 
sed  in  nomine  eius,  et  lupos  rapaces,  sed  sub  vestimentis  ovium.  Dicunt 
enim,  se  docere  dei  mandata,  idque  volunt  credi  ])ro  })rincipiis  fidei,  sed 
docent  mandatorum  omnimodam  transgressionem.  Quare  super  doctrina  mihi  3.1 
cum  eis  bellum  est  et  esse  debet  omni  Christiano,  non  super  vita  solum. 
ünde  quod  apud  eorum  Aristotelem  dicit  Demodocus:  'Milesii  insipientes 
quidem  non  sunt,  faciunt  tamen  ea,  quae  faciunt  insipientes^':  ita  possunnis 


3  imnimos  C 

*)  Aristot.  Eth.  Nie.  VII.  i).     Poetae  Lyrici  Graeci  etl.  liovcfk  vol.  TI  *  ]).  OH:  ,.Mi- 
'/.i'^(jio(  ((SvfSToi  fj,ev  ovx  eiai.  ^(iwaif  ö'oni  tkq  uhh'stoi.^' 


De  abroganda  missa  privata  Martini  Lutheri  sententia.    1521.  4G5 

et  nos  (lieere:  Parrhisienses  et  Papistae  Ebionitae,  Montani,  Pelagiaui,  Tiircae 
et  Antichristi  non  sunt,  faciunt  tarnen  ea,  quae  faciuut  Ebionitae,  ^Montani, 
Pelagiaui,  Tnrcae  et  Antichristus.  Neqne  enim  ulli  unqnam  haeretici  fnerunt, 
qui  possint  Parrhisiensibus  et  Papistis  comparari.     Nulli  enim  totnm  Euan- 

-,  gelium,  totam  fidem,  totum  Christum,  totam  legem  Mosi  negaveruut,  damna- 
verunt,  contraria  docuernnt,  nisi  isti  Parrhisienses  seu  Papistae,  sed  sub 
specie  et  nomine  Christi:  ideo  omnium  haereticorum  abomiuationes  praedietae 
sunt  confluxurae  ceu  in  sentinam  quandam  novissimam  sub  Antiehristo.  Et 
huius    sentinae   lacunas    esse   probant   iam    se   ipsas    almae   istae    facultates 

in  Theologiae  Parrhisiensis  Academiae  et  suae  sorores  Odollae  et  Olibaraae. 

Videamus  itaque,  ut  et  in  hoc  quarto  praecepto  libidiuetur  Papa  cum 
suis.  Species  eins  est,  dum  dicit,  Parentibus  esse  obediendum,  sed  res  eins 
est,  Parentibus  non  esse  obediendum,  dum  obedientiam  Papae  et  ßomanae 
Ecclesiae  adversari  et  extolli  facit,  non  solum  super  parentum,  sed  et  super 

15  regum  et  principum,  imo  super  dei  obedientiam.  Quam  secure,  quam  im- 
pudenter  docet,  qnantas  aureolas  in  coelo  promittit,  si  quis  antoritate  Romani 
pontificis  etiam  parentes  occiderit,  ut  obedientiam  et  reverentiam  taceam. 
Nonne  Imperatoris  Hinrici  quarti  filium  hoc  principio  fidei  docuit  et  armavit 
in  patrem,  donec  et  imperio  et  vita  patrem  filius  spoliaret  ignominiosissime, 

20  obediens  ille  filius  Romanae  Ecclesiae  et  sanctissimo  vicario  dei?  Quoties 
autem  populos  docuit  a  suis  regibus  desciscere,  rebellai'e  et  nihil  minus 
facere,  quam  obedire?  Receptum  itaque  est  hoc  principium  fidei,  Parrhi- 
siensibus principiis  quam  simillimum,  ut  is  summo  merito  pius  sit,  qui 
parentibus  suis  inobediens  et  adversatus  fuerit  antoritate  Romani  pontificis: 

25  quia  (inquit)  spiritualis  pater  et  mater  maior  est  quam  carualis,  cum  male- 
dictus  ille  et  abominandus  in  hoc  spiritualis  esse  pater  deberet,  ut  doceret 
filios  obedire  parentibus  et  nosse  mandata  dei,  nisi  ubi  parentes  adversus 
deura  aliquid  mandarent.  Nunc  autem  soli  suae  hbidini  et  abominandae 
voluntati  cedere  docet  obedientiam  parentum.     Haec   portenta  audiunt  lupa- 

30  naria  illa  seholarum  et  sedent,  sicut  scorta  prostitutissimae  libidinis,  et  sui 
lenonis  verba  cum  devota  obedientia  et  revereutia  amplectuntur  et  sequuntur, 
sicut  ©bedientes  filii  Ecclesiae,  sinuntquc  illum  fuhnine  illo  suo  picto  et 
ludicro,  quoties  übet,  rumpere  obedientiam  parentum,  regum,  principum,  pacta, 
federa  et  orania  tarn  divina,  quam  humana:  cui  oportuit  unumquemque  nostrum 

3-.  millc  cervices  obicctare,  si  haberet,  dum  videmus  miserum  vnlgum  illius 
futilissimis  bullis  territum  nihil  non  facere  et  omittere,  quod  ille  execrandus 
per  Satan  am  cogitare  potest. 

Huc  pertinet,  quod  laqueo  animabus  })Osito  prohibet  clandestina  matri- 
monia,    et   tarnen   contracta   confirmat   invitis    parentibus:    ita   filios   et  filias 

40  parentibus  rebellarc  et  contra  eorum  voluntatem  raatrimonium  servarc  docens. 


4  papisticis  1'.  9  scipsas  ABC       iste  C  17  taceanf  li  18  Ilcmici  D 

2ut^et§  Söcrfe.  VIII.  30 


466  De  abroganda  missa  privata  Martini  Lutheri  sententia.   1521. 

Qui  si  dimitteret  ins  parentnra  intactum  et  obedire  doceret  filios  parentibus, 
nihil  opus  foret  sua  stulta  et  stolida  lege  de  elandestinis  matriraouiis.  Quin 
autoritate  parentnra  iamdndum  nulla  essent,  nnnquam  etiam  fuissent  clan- 
destina  niatrimonia,  scientibus  filiis  non  passnros  parentes  eorum  occnlta 
sponsalia.  Et  tamen  hanc  inobedientiara  vestit  non  solum  specie  praedicta  s 
Romani  pontificis  obedientia,  sed  qnod  matrimonium  sacranientum  et  liberum 
esse  vult,  quod  ipse  tarnen  infinitis  laqueis  vexatum  tenet  captivissimum. 
Ita  docet  mandatum  dei  tenendura  specie  verborum,  revera  autem  docet  con- 
culcandum  impiis  suis  legibus.  Sciant  itaque  parentes  sibi  ins  esse  matri- 
monia  filiorum  irrita  faciendi,  et  filii  sciant  sese  obedire  debere  in  bis  et  in  i^^* 
Omnibus,  quae  contra  deum  non  sunt,  parentibus  suis,  et  matrimonia  sua 
occulta  nihil  esse,  nisi  ea  demum  irapetrent  humili  prece  a  parentibus  rata 
haberi  et  execrentur  Papam,  istum  adversarium  dei,  cum  suis  legibus!  Die 
mihi,  cur  non  fuere  clandestina  matrimonia  in  populo  Israel?  Uude  hie  titulus 
iuris  in  Ecclesia,  nisi  ex  Satana?  ir. 

Idem  de  filiis  religionem  ingredientibus  iudicaudum  est,  ut  parentes 
ins  habeant  eos  extrahendi,  si  invitis  eis  fuerint  ingressi,  vel  opus  eis  ha- 
buerint,  nihil  curata  hypocrisi,  si  interim  voverint,  rasi  et  uncti  in  saeer- 
dotes  fuerint.  Nihil  est  coram  deo,  quod  per  parentum  inobedientiara  gestum 
est:  sicut  nihil  est,  si  coniunx  invito  coniuge  religiosus  aut  sacerdos  fiat.  20 
Quam  enim  hie  nihil  est,  si  iactet  coniunx,  ad  cultum  dei  sese  transivisse, 
tarn  nihil  est,  quod  Papa  mentitur,  dum  filiorum  inobedientiura  religiones 
defendit  adversus  mandatum  dei  dicens,  cultura  dei  esse  super  parentum 
obedientiam.  Non  est  cultus  dei  religio,  sed  fingitur.  Cultus  dei  est  obedire 
raandatis  eins:  alioqui  omnes  monachos  fieri  oportebit,  cum  cultus  dei  com-  ar. 
nnmiter  et  idem  sit  omnibus  praeceptus  honiinibus,  Non  enira  est  distinctio 
ulla  in  vero  cultu  dei,  sed  in  hypocritico  illo  ex  honiinibus  introducto:  qui 
ut  raandato  dei,  id  est,  vero  cultui  cedere  teneatur,  quis  est  tani  Lovaniensis 
aut  Parrhisiensis  Theologista,  ut  non  videat? 

Haec  de  secunda  tabula,  venimus  nunc  ad  primara  tabulani  et  tria  -m 
]iriraa  raandata,  ubi  nescio,  an  tacendura  vel  loquendura  sit,  adeo  non  possrau 
consequi  verbis  monstra  et  aborainationes  papistaruni  in  his  praoceptis. 
locum  dixeris  ea,  quae  in  praecedentibus  horrendis  horroribus  vidimus, 
quibus  tantum  in  legem  dei  insaniunt.  In  illis  vero  non  tautum  legem  dam- 
nant,  sed  orania,  quae  in  gratiara,  fidcm,  Euangeliuni,  Christum  dici  et  fieri  3-. 
(excepta  specie)  possunt,  dicunt  et  faciunt.  Quid  enira  araplius  facerent, 
dura  non  modo  contraria  docent,  sed  et  damnant,  exurunt,  raaledicunt,  blasphe- 
raant,  persequuntur  raandata  dei  ut  summam  oranium  haeresim,  blaspheraiam 
et  abominationcra,  sed  sub  nomine  Christi,  pro  gloria  dei,  zelo  fidei  et  amore 
2.xim.3,  s.pietatis,    quam  Paulus  /.lOQCfwoiv  pietatis  vocat!    Atque,   ut   inde  ordiaraur,  40 

23  esset  C 


De  abroganda  missa  privata  Martini  Lutheri  sententia.    1521.  467 

principium  fidei  illorum  capitale  est  huiusmodi,  Hominera  posse  ex  natu- 
ralibus  viribus  faciendo,  quod  est  in  se,  implere  omnia  mandata  dei.  Ex 
quo  capite  quae  membra  pendeant,  vide!  Primum,  quod  gratia  dei  liorainibus 
non  est  necessaria  ex  parte  facientis,  neque  ex  parte  facieudoruni,  quod  etiam 

5  rotundis  verbis  impudeuter  habent  eorum  libri,  sed  ex  parte  exactoris  dei, 
ut  qui  mandata  sua  inipleri  non  est  contentus,  nisi  in  gratia  inipleantur. 
Ex  quo  ulterius  sequitur  coelum  esse  clausuni  et  infernum  paratum  homini 
summa  iniquitate  dei,  nempe  non  propter  peccata  hominis,  neque  propter 
non  impleta  mandata  dei,  sed  pro})ter  tp'annicam  et  arbitrariam  exactionem 

10  dei.  Prima  ergo  gloria  dei,  quam  habet  a  Parrhisieusibus  et  omnibus  Papistis, 
quod  deus  iuiquus  est,  inique  damnat,  inique  negat  regnum  nuUa  hominis 
culpa,  sed  sola  sua  proterva,  non  necessaria  voluntate.  Sic  eos  ex  animo 
sentire  arguunt  praedicta  dogmata,  quantumlibet  simulent  amorem  dei.  Non 
potest  cor  tuum  non  odisse  cum  ex  animo,   quem  credis   superflua  et  non 

15  necessaria,  tum  impossibilia  a  te  nulla  causa,  nisi  mera  propria  libidine, 
exigere,  sicut  illi  de  deo  credunt  et  docent.  Sic  baptisamur,  non  quod 
necesse  sit  pro  vincendis  peccatis,  cum  uaturalia  sint  integra,  quae  possunt 
peccata  vincere  et  mandata  dei  implere,  sed  quia  crudelis  libido  dei  hominum 
vexandormn  nulla   necessitate  id   exigit.     Ita   Christum  cogimur   crucifixum 

20  credere,  non  quod  nobis  eo  fuerit  opus,  sed  libidini  divinae  tyrannicae  sie 
oportet  satisfieri.  Breviter,  quicquid  Christus  est  et  in  Christo  nobis  donatum 
est,  superfluum  et  non  necessarium  est,  si  nos  et  naturalia  nostra  spectes, 
sed  necessarium  solum,  si  dei  exactionem  spectes.  Potestis  haec  negare,  vos 
Parrhisienses ,  a  vobis  sentiri  et  doceri?    Nonne  libri  vestri  extant,  ipsaque 

25  adeo  novissima  determinatio,  in  qua  principium  hoc  fidei  asseruistis?  Et 
quomodo  potestis  negare  haec  omnia  ad  ipsum  sequi?  Christum  plane  non 
necessarium  facitis  ex  parte  nostri.  Ideo  aperte  negatis,  ipsum  esse  Ihesum, 
id  est,  salvatorem  hominum,  asseritis  autem  potius  satisfactorem  exactionis 
iniqui  dei.    Nee  liberavit  nos  a  peccatis,  quae  nulla  sunt,  si  liberum  arbitrium 

30  velit  facere,  quod  est  in  se,  sed  ab  exactione  ultra  peccata  et  mandata  in 
homines  saeviente.  Ecce  corpus  sacrae  theologiae  Parrhisiensis  et  Papistanun 
ex  latere  uno! 

Ex  alio  latere  aliud  principium  fidei,   Hominera  posse  faciendo,   quod 
est  in  se,  infallibiliter  et  necessario  mereri  gratiam,  sed  de  congruo.    Nonne 

35  sie  docetis,  ahnae  fiicultatos?  Docetis  ergo  per  iioc,  posse  nos  satisfiicerc 
ex  nobis  etiam  iniquae  dei  tyi'annidi,  ut  misero  et  superfluo  Christo  non 
reliquus  sit  salt^m  blasphemissimus  ille  honor,  quo  non  salvator  hominum 
seu  Ihesus,  sed  satisfiictor  divini  tyranni  et  exactoris  diceretur.  lam  enim 
nos  ipsi  gratiam  possumus  absque  mediatore  impctrare,  ac  sie  iam  bis  super- 

40  fluus  est  Christus,  iam  nee  necessarius  etiam  ex  parte  dei  exactoris.    A^ereor 

18  sed  fe^tt  ABC,  finbct  fid^  a6er  in  ed.  Witcb.  leii.         2.5  a  deo  15         30  satis  facere  C 
3G  iniqne  C!  39  iiosipsi  B 

30* 


468  De  abroganda  missa  privata  Martini  Lutheri  sententia.    1521. 

autem,  ue  lector  piiis  non  crcdat  haec  horrendis  horribiliora  doceri  in  Aca- 
demiis.  Quapropter  te  oro,  Christiane  frater,  vera  me  credas  loqui:  testes 
invoco  eorum  libros  extantes  et  conscientias  tum  ipsorummet,  tum  omninm, 
qiii  legerunt  eoriim  libros.  Seio,  dices,  rabiem  istam  superare  omnem  captum 
oraniuraque  fidem,  sed,  ut  audis,  ita  res  habet.  Sequitur  ergo,  ut  Christum  5 
diipla  rabie  negent,  utraquc  immensa,  dum  uatm'alia  nostra  affirmant.  Quid 
enim  refert  simulata  confiteri  eum,  quem  duplo  hoc  sacrilegio  non  neces- 
sarium  affirmas?  At  vides  ergo  Petrum  Apostolum  in  nullos  alios,  quam  in 
2.^etv.  2,  if.  istas  lacunas  Papisticae   sentiuae   fuisse  locutum,   ubi  dixit  ii.  Pet.  ii.  'Eruut 

in  vobis  magistri   mendaces,  qui  opiniones  perditionis  iuxta  introducent,  et  10 
dominum,   qui  eos  mercatus  est,  negautes:  per  quos  via  veritatis   blasphe- 
mabitur\     Quae  sunt  opiniones  perditionis,  nisi  dogmata  ista  perdita  perdi- 
torum  hominum,  principia  fidei  Parrhisiensium  et  Papensium?    Qui  magistri 
mendaces,  nisi  Magistri  illi  nostrales,  Quercus  illae,  pastores  porcorum,  imo 
Spinae   rhamni    et  vepres    in   vinea  domini?    lam   Christum   negasse  deura   15 
negasse   est.      Siquidem   di\anum   consilium   et   beueplacitum   (quo   Christum 
esse  vohiit)  non  uecessarium,   sed   superfluum  asserere,   quid  est,    nisi  deum 
ipsum  non  uecessarium  et  superfluum  asserere,  atque  idem  est  nulhun  deum 
asserere?     Tu  nunc  vide,   ubi   manent  illa  tria  maudata,   Unum  deum  cole, 
Nomen  eins  houora,  Quietem  ei  sanctifica?   Ista  Theoh)gia  potius  sie  dicit:   vo 
Dicito,  deum  colendum,  sed  tu  ipse  esto  tibi  in  deum!    Dicito,  nomeii  eius 
reverendum,  sed  tu  ipse  nomen  tuum  extolle!     Dicito,  Quietem  eius  santifi- 
candam,    sed  tu   per   teipsum  operare,   non   illum  sinas  operari!    Sed  nunc 
locus   non   est  praecepta   interpretari.     Smnma  autem  est  haec:    Quod  cum 
homo  ex  seipso  sit  massa  irae,  non   potest  nisi   peccare  et   iram  mereri  de  25 
die  in  diem  magis,   douec  audiat  et  credat  Christum  esse  salvatorem  suum, 
pro  se  mortuum,  ut  a  peccatis  liberaretur,  cum  quo  auditu  iutrat  s^jiritus,  et 
diffusa  charitate   deum  diligat,    glorificet   nomen   eius  et  feriatus  a  propriis 
sinat  deum  solum  sua  opera  in    ipso  operari.     Sic  tria  maudata  dei  summe 
uecessarium  requiruut  Christum,  quem  illi  supei'fluura  faciunt,  dum  naturalia  30 
peccato  liberant  citra  Christum   et  sie  loco  Clii'isti  liberum  arbitrium,   loco 
dei  idolum  cordis,   perditionis  opinionem  erigunt,   et   sie  Christum  cum  toto 
novo  testameuto  negant  et  tria  prima  praecepta  solvuut. 

Utinam  aliqua  Parrhisiensis  quercus  aut  porcus  eius  glandivorax  sui'gat 
et  rationem  suae  deteruuuatiouis  Parrhisiensissimae  reddat,  quo  liceret  abomi-  h:. 
uatioues  istas  copiosiore  tractatu  sub  lucem  produccre  et  orbi  ostendere  por- 
tenta  ista  tartarea  in  Academiis  titulo  Theologorum  regnantia.  Nunc  ratio 
temporis  et  suscepti  argumenti  latius  agere  non  sinit,  alioqui  et  de  dispen- 
satione  voti  dixissem,   in  quo  Papa  abomiuabilis  sibi  regnuui  arrogat:   quod 


21  tuipse  B  22  tuijjse  H  32  na(^  cordis  lüirb  loco  fidci  Don  ed.  Witeb.  Ion. 

eingejc^obcn  35  Parrhisiensi.ssinic  C  38  dispcnsatioue  C 


De  abroganda  missa  privata  Martini  Lutheri  sententia.    1521. 


469 


tarnen  agam,  ubi  de  moDaehorum  votis  scripsero,  pro  liberanda  misera  iuven- 
tute  ab  imimmda  ista  castitate  votorum.  Cümparemus  itaque  hos  duos  dei 
et  Papae  decalogos,  ut  videamus,  quam  nou  aliter  sub  nomine  legis  diviuae 
legem  transtiüerit,  quam  sub  nomine  sacerdocii  Christiani  sacerdotium  trans- 
5  tulit,  et  pro  lege  dei  leges  suas,  pro  sacerdotio  Christi  sacerdotium  suum, 
id  est,  abominationem  in  loco  sancto  statueriti 


DECALOGVS. 

PAPISTICVS. 

Dicito,  nou  habendos  deos,   sed  ha- 

beto  deos  alienos. 
Dicito,  nomeu  dei   non  assimiendum, 

sed  tameu  assume. 
Dicito,  sabbatimi  sanctificandum,  sed 

tu  operare. 
Dicito,  pareutes  houoraudos,  sed  re- 

bella  et  occide  eos. 
Die,  non  occidendam,sed  tarnen  occide. 
Die,   non    fornicandum,    coge   tarnen 

foruicari. 
Die,  nou  furaudum,  et  furare. 
Die,  nou  mentieudum,  sed  mentire. 
Die,  non  coucupisceudum,  sed  nega, 

hoc  esse  peccatum. 
Die,  non  coucupisceudum,   sed  scias 

licere  concupiscere. 
Ita  et  sacerdotia  comparabuntur  adversaria  sibi  maxime. 


DIYIXA^S, 
Xou  habebis  deos  alienos  coram  me 

10 

Non  assumes  nomeu  dei  tui  in  vanum, 

Sabbatum  sanctifices. 

15  Honora  pareutes. 

Non  occides. 
Non  foruiceris. 

20  Non  furtum  faeias. 

Non  dices  falsum  testimouium. 
Non  concupisces  uxorem  proximi  tui, 

Nou  concupisces  rem  ])rüximi  tui. 


SAG 
CHRISTIANVM, 
Christus  summus  sacerdos. 
Lex  eins  gratia  vitae. 
Sacrificium  corpus  vivnm. 
Opera  bona  servh'e  proximo. 
Peccata  praedictorum  omissio. 
Poena  mors  aeterna. 
Merces  gluria  aeterna. 
Mmistri  praedicatores  Euaugelii. 
Usus  erux  leta. 


ERDOTIYM. 

PAPISTICVM. 

Papa  summus  sacerdos. 
Lex  eins  traditio  iuris  canonici. 
Sacrificium  Eucharistia  et  ])ecunia. 
Opera  bona  ceremoniae. 
Peccata  praedictorum  omissio. 
Poena  excommunicatio  ficta. 
Merces  pax  et  opes  numdi. 
Ministri  buccae  bullarum. 
Usus  mala  conscientia. 


1 1  invanum  C 


14  Cb  ntcf)t  tarnen  anftott  be»  in  AC  üBetUeferten  tu  311  tcieu  i|t ' 


tu  fe^U  IJ 


470  De  abroganda  missa  privata  Martini  Lutheri  sententia.    1521. 

Vides  ex  praedictis,  lector,  mc  nihil  falsi  dicere  de  papistico  et  sacer- 
dotio  et  legislatione,  atque,  si  haec  non  satisfaciunt,  offero  me  paratum  adhiic 
pluribus  convincere  eos  ex  propriis  eorum  scriptis  esse  tales,  quales  iam 
})ublice  accuso.  Scito  ergo  Papam  esse  germammi  illura  et  tota  scriptura 
prophetatum  Antichristum,  abominationem  ultimam  niiindi,  quem  iam  cepit  f. 
•2.  XfKfi.  2,8.  Christus  interficere  spiritu  oris  sui  destruetque  prope  diem  illustratione  ad- 
ventus  sui,  quem  certissime  expectamus  et  vocamus!  Et  cur  uou  recreandi 
Spiritus  gratia  etiam  sacra  allegoria  aliqua  ludamus  in  istam  abominationem 
comparantes  synagogam  ecclesiae? 

ALLEGORIA  SYNAGOGAE.  i. 

Euere  in  synagoga,  quae  insignius  celebrantur  Primo:  sanctum  illud  et 
liin  vi^l'.  legitimum  a  deo  institutum  sacerdotium  Aaron.  Deinde  sacerdotium  Bethaveu 
i.ftöii.12,31.  vitulorum  aureorum  erectum  per  Hieroboam.  Ad  haec  sacerdotia  Excel- 
i..nön.i6,3if.  sorum.  Insigne  etiam  sacerdotium  Baal  per  Achab  institutum.    Ultimo,  omnium 

teterrimum,    cultus    idoli   Moloch.     Inter   quae   videmus    mitissime   omnium  i5 
2.Äi5n.23,io.  argui  sacerdocia  excelsorum,  acerrime  vero  sacerdotium  Baal  et  idolum  Mo- 
loch.   Eraut  praeterea  diversorum  idolorum  variae  idolatriae,  ut  Baal  Phogor, 
Asterte,  deae  Sidoniorum,  item  idolorum  Amon  et  Moab,  sed  uou  ita  diuturnae 
et  vulgares.     Igitur  sacerdotes   veros   omnes   pie  Christianos  arbitramur  id 
esse  iu  Ecclesia,  quod  sacerdotes  Levitici  erant  iu  synagoga:  sacerdotes  vero  20 
coUegiatos  et  Episcopos  Papisticos  esse  id,  quod  sacerdotes  Bethaven  autiquos 
vero  monachos  et  Eremitas  sacerdotes  Excelsorum,  Baalitas  religiosos  poste- 
riores et  mendicantes  fratres,  Moloch   autem   universitates  studiorum,   (juas 
2.Wncc.4, 12.  et  Gymnasia  Epheborum  et  graecas  glorias  vocat  liber  Maccabeorum.     Atcjue 
i.Jiün.  19, 18.  ut  illic  multitudo  eorum  implevit   terram,    ut   de  tanto   populo  Eliae  diebus   25 
tautum  Septem  milia  fuerint  reliqua,   ita  et  haec  multitudo  impiorum  occu- 
pavit  orbem,  ut  non  plures  appareant  modo  vori  sacerdotes,  <j[uam  tuuc  veri 
prophetae.     Arguebant  autem   et    illi   a   midtitudine   dicentes:    Po])ulus   dci 
o,cr.  18.18.  non  errat,  sicut  modo  dicunt:   Ecclesia  nou  errat,   seu,   ut  Hiere.  xvii.  eos 

recitat:   *Non  peribit  lex  a  sacerdote  nee  consilium  a  sapiente  nee  sermo  a  30 
propheta\     Siquidem  et  veri  Levitici   sacerdotes   et  veri   prophetae  et  vere 
^2[^''j3*'22;sapientes   aliqui  cum  illis  errabant  et  seducebantur,   sicut  et  Christus  dixit. 
In  Ecclesia  sua  vere  Christianos   et  electos    esse    seduceudos  per  multitu- 
dinem  illara  impiorum. 

Videamus  igitm*  nomina  et  ritus,   ac  priraum  sacerdotium  excelsorum   3.5 

uitebatur  axemplis  patriarcharuni ,   qui   in   locis  illis  deum  adoraverant.     Sic 

5oO.  4, 20.  mulier  Samaritis  lohan.  iiii.  arguit  ab  cxemplo  patrum,  qui  in  monte  Garisim 

31m.  5, 5.  adoraverant.    Et  in  Arnos  allegat  Galgala,  quod  iu  eo  loco  circuncisi  fuerint, 

et  alii   alia  loca,   uou   multum  absimili  studio,   quo   etiam  nuuc  solent  loca 

1  prae  dictis  C  i  Scio  B  C  prope  diem  A         19  Chirstianos  A         21  Betbel 

oUc  Sonbcrbvudc  unb  6cfammtQU5ga'6cn  37  Carlsim  13  :]9  ab  simili  C 


De  abroganda  missa  privata  Martini  Lutheri  sententia.   1521.  471 

erectis  sacellis  houorari  et  visitari,  in  quibus  sanctos  aliquos  fuisse  conver- 
satos  coiistat,  ut  est  S.  VuolfFgangi  iu  alpibiis,  item  S.  Me^Tiardi,  S.  Galli  et 
multoriim  alioriim:  Non  malum  opus,  nisi  usu  taudem  fieret  malum  exemplum 
superstitionis   et   operum    (contra   fidem,    quae    communis    ubique    sanctificat 

s  omnem  locum  et  personam)  exaltaret  gloriara  et  opiuionem.  Quo  significati 
simt  raonachi  illi  et  Eremitae,  qui  sanctos  viros  externa  conversatione  imitautes 
tandem  fide  posthabita  in  sola  specie  operum  illorum  herent  et  sese  sacrifi- 
cant  deo  existimantes  se  deo  perfectius  servire  reliquis  Christiauis,  cum  sine 
fide  agentes  multo  sint  peiores.     Atque  hi  ferendi  simt,    dum   fidem  pati'um 

10  imitantur,  quales  a  principio  S.  Benedict!,  Augustini,  Antonii  fuere  discipuli. 

Sic  exceLsa  aliqua  non  displicuerunt,  ut  illud  in  Gibeon  maximum  iii.  Reg.  iü,,  i.aön.  3, 4. 
in  quo  Salomon  sacrificavit,  et  illud,  in  quo  Samuel  moratus  Saulem  imxit,  i.Sam.  lo,  i. 
quia  in  fide  agebant,  non  in  solo  externo  patrimi  exemplo,  sicut  posteriores 
facere  solent.     Atque    hi    omnes    adhuc    in    praeceptis   dei  hypocritae  sunt. 

15  Excelsa  euim  ista  iustitiae  legis  diviuae  sunt  operibus  sine  fide  partae. 

At  sacerdotium  Betbel  nullius  boni  usus  est,  sed  semper  adversus 
Leviticum  sacerdotium.  Ita  sacerdotium  Papisticum,  quia  traditionibus  homi- 
uum  constat,  semper  adversatm'  non  tantum  fidei  et  Clu'istiano  sacerdocio, 
sed  et  legi  dei  ac  Levitico  sacerdotio.     lactautia  tameu  ])enes  ipsos  est,  quod 

20  soll  sint  Ecclesia  et  populus  dei,  quia  locus   eorum  Betliel,    id  est,    domus i.tPJoi. 28,iy. 
dei,  vocatur,  quod  proplieta  Oseas  nuitare  est  ausus  et  appellare  Bethaven,  öoj.  4, 15. 
id  est,    domum  iuiquitatis  seu  doloris,   hoc  est,   iustitiae  impiae,  quae  con- 
scientias   excarnificat,    sed  non   impune,   nee  sine  sanguine:    sicut  si  modo 
papistis  Ecclesiam  iactantibus   nomen   id  mutes   et  appelles  eos  spiagogam 

25  Satanae,  id  quod  vere  appellantiu",  sed  non  impune.  Haereticus  enim  es  et 
exurendus,  quia  Ecclesiam,  sicut  Oseas  Bethel,  blasphemasti.  Huic  consonat 
et  nomen  Hieroboam,  quod  intelligitur  autor,  magister,  maior  populi,  ut  cuius 
autoritas  in  populo  valet  ad  docendum.  Sic  enim  Papa  de  seipso  dicit: 
'Ubi   est  maioritas,   ibi   est   raandandi  autoritas.'     Et  maiorem  se  omnibus, 

3u  denique  raagistrum  Ecclesiarum,  rabi  scilicet  populorum,  hoc  est,  revera 
leroboara,  facit.  Vituli  aurei  sunt  dogmata  suo  spiritu  conflata,  sacerrimum 
illud  ins  canonicum,  in  quo  non  minus  veritatem  pietatis  iactat  inveuiri, 
quam  ille  olim  iactabat,  deum  verum  in  vitulis  aureis  coli.  Constat  enim 
dogmata  per  idola  significari  multis  locis  seripturae,   (piod  et  vitulus  aureus 

35  Aaron   satis  monstrat.     Stilo   euim  formatum   illum   scribit   Moses,   id  est,2.  SDJoi.32, 4. 
scripturis  sacerdotum  et  pontificum  fiunt  impia  dogmata.     Quod  autem  duos  i.fiön.  12,^9. 
facit  vitulos,   unum   in  Dan  ad  aquilonem,   alterum    in   Bethel   %d   meridiem 
ponens,   significat   idolum  Papae   sibi    arrogare    (sicut  scribit)   im-a   utriusque 
imperii,  coelestis  et  terreni.    Non  soliuu  euim  conscientias  coram  deo  regere, 

40  sed  et  imperia  et  regna  et  omnes  res  muudi  iudicare,  transferre  et  disponere 

6  Uli  fe:^U  C  30  levere  C  38  ut  B 


472  De  abroganda  missa  privata  Martini   Lutheri  sententia.   1521. 

praesumit,  in  aquilonc  temporalium  et  meridie  spiritualium  rerum  gloriosus. 
Dan  enim  iudicantem  sonat  et  est  ins  canonicum  ea  parte,  ubi  crepat,  iudi- 
cantium  thronos  a  sede  Apostolica  sententias  expetere,  Bethel  vero  ea  parte, 
qua  in  templo  dei  sedet  adversatus  et  elevatus  supra  omnem  deum,  Templum 
enim  dei  conscientiae  sunt,  in  quibus  ille  posito  idolo  suo  regnat.  Sunt  s 
igitm-  vitulorum  et  Bethaven  cultores  omnes  isti  sacerdotes  rasurae,  uucturae 
et  longae  tunicae,  qui  in  iis  iuribus  sanctissimi  deo  serviunt  die  et  nocte. 
Iste  est  Hieroboam,  de  quo  toties  repetit  scriptura,  quod  peccare  fecit  Israel, 
quia  fidem  extinguit  et  opera  exaltat,  quod  est  sunmium  peccatorum. 

Sacerdotium   vero  Baal   devotarium,    imo   impietati  devotum  populum    lo 

istöii.  21,20.  et,  ut  Elias  ad  Achab  dicit,  veuundatura  ad  faciendum  mal  um,  religiosos 
scilicet,  substautialibus  suis  tribus  votis  factos  uxores  ipsiusmet  dei.  Sibi  enim 
arrogant  proximum  locum  apud  deum  propter  vota  sua,  Acliab  dicitur 
frater  patris.  Et  hoc  hominum  genus  non  alio  nomine  se  patitur  nominari, 
quam  fratres,  patres,  hoc  est,  Achabitae.  Uxor  eins  Isabella  seu  lesabel  i5 
cohabitaculum  vel  cohabitationem  sonat,  quasi  Spiritus  diceret:  Ceuobitae, 
couventuales,  cohabitantes  sunt  isti  fratres,  patres.  Baal  vero  idoli  nomen 
maritum  proprie  significat,  seu  virum  couiugera:  quia  dogma  eorum  est 
sese  perpetuo  voto  obedientiae  deo  obstringere,  deo  non  iubente,  sicut  uxor 
viro  obstringitur.  In  qua  re  difiFerunt  a  priscis  monachis  et  eremitis,  qui  20 
patrum  exempla  libere  sequebantur.  Hi  vero  voto  sese  maritant  deo  ultra, 
imo  contra  fidem  in  perpetuum.  In  Samaria  autem  viget  hie  cultus.  Quid 
est  hoc  aliud,  nisi  in  externa  observantia  locorum,  vestium,  ciborum,  sicuti 
videmus  in  eis  fieri  ?    Samaria  enim  observantia  vel  custodia  dicitur.    Lanceis 

i.abit.is,28.  vero  et  cultris  sese  inciduut  ritu  suo,  dum  statutulis  et  articulis  hidies  novis   20 

2.xim.  3,7.se  ipsos  discrutiaut,  semper  discentes  et  nunquam  ad  veritatis  scientiam  per- 
venientes.  Nam  Achab  cultu  Baal  non  putabat  nisi  vero  deo  sese  obsequi, 
.fioj.  2, 16.  quod  ex  Osea  patet,  ubi  dominus  promittit:  'Non  vocabit  me  amplius  Baalim, 
sed  Baali%  id  est,  Non  vocabit  mc  viri,  sed  vir  mens,  scilicet  simplici  et 
una  fide,  non  multis  operum  varietatibus  me  colet.  Ita  et  hi  suis  votis  non  30 
vident,  ut  sibi  ii)sis,  non  deo  serviunt,  cum  deo  sola  fide,  non  autem  o})eribus 
a  nobis  electis    serviri  possit.     Q,uic(juid    enim   ille  non   mandat   et    a  iiobis 

5.  fflJoi.  12, 8.  ipsis  eligitur,  damuatum  est  per  illud  Deut.  xii.  'Non  facies,  quod  tibi  rectum 
videtur'.     Abunde  enim  praecepta  sunt,   quae  fiicere   debemus,   ut   electiciis 
nihil    sit    opus:    quin   Electicia    semper    adversantur    praeceptis    dei    propter  35 
speciem  suam,  sicut  Baal  adversatur  deo  vero. 

Ultimum  est  idolura  Moloch,  quod  a  Malach,  id  est,  regnavit,  venire 

30I).  18,  lo.non  est  dubium.     Et  servus  ille  pontificis,  cuius  Petrus  abscidit  auriculam, 

Malchus   vocatur,   Regius    scilicet  xat   ßaaileLog.     Huius  cultum  describunt 

^■^ifi-'^^'^g^;  Moses   et   Hieremias  fuisse   eiusmodi,   ut   filios   ei    igne   exurerent,   arbitrati  40 

4  elatus  ABC         7  longe  B         23  extrema  B         25  iuciduiit  B  26  seipsos  ABC 

31  sibiipsis  B         32  nobisipsis  B         39  ^uaiUiög  C 


De  abroganda  missa  privata  Martini  Lutheri  sententia.  1521.  473 

scilicet  deo  maximum  et  summum  obsecjuium  sese  prestare,  quocl  exemplo 
Abrahae  filiis  propriis  non  parcerent,  nou  modo  uoii  vocati,  sicut  Abraham, 
sed  etiam  sine  lide  et  cum  summa  impietate:  ideo  uou  deo,  sed  demouiis 
eos  lustrasse  filios    suos  psalmus  lxxvü.  testatur.     Quod  enim   illo   vocaute  15).  los,  37. 

5  et  maudante  non  fit,  non  sibi,  sed  demoniis,  qui  hoc  suggerunt,  fit,  quautum- 
libet  nomen  dei  praetexatur.  Academias  ergo  hie  putabo  figm-atas,  in  quibus 
optima  et  electior  pars  iuventutis  Chi-istianae  ofFertiu*  quasi  in  holocaustum 
deo,  ut  ibi  erudiantur  et  toti  divini  fiant.  Credit  enim  vulgus  non  esse 
locum  sub  coelo,  in  quo  possit  iuventus  rectius  institui,  adeo,  ut  et  religiosi 

10  huc  convolent.  Extra  enim  Academias  didicisse  est  nihil  didicisse.  In  Aca- 
demiis  vero  studuisse  est  omnia  uosse.  Ibi  di^^ua  et  humana  omnia  doceri 
putantur.  Xerao  enim  huc  filium  mittit  alia  opinione,  quam  quod  non  possit 
usquam  melius  mitti.  Summum  deo  obsequium  prestaut,  quod  filios  ofierunt 
formandos   ad  eruditionem  pietatis,   utiles  futiu-os  sacerdotes,  praedicatores, 

15  rectores,  qui  toti  flaut  peculiimi  dei,  deo  et  hominibus  uecessarii.  Huc  per- 
tinet  nomen  Moloch,  quod  regem  vel  regium  siguificat,  quod  hoc  genus 
studii  fiiciat  insignitos  gradibus  promotionibusque  et  idoneos  ad  regendum 
caeteros.  Videmus  enim  ex  Academiis  sumi  omnes,  (jui  ad  guberuacula  ad- 
moventm'.     Et   qui   non    est  graduatus  aut  membrum  Universitatis ,   non  est 

20  qualificatus  ad  ambonem,  ad  plebanum  etc.  (ut  loquuntur)  Coronetur  vero 
primum  asinus,  et  sie  iraperet  I  Et  non  vident  parentes,  nee  qui  vident  curant, 
adulescentes  hie  pessimis  moribus  perdi  nullo  prohibente.  lam  scortatio, 
comessatio  et  alia  manifesta  flagitia  mitius  perdunt.  At,  quod  imbuuntur 
philosopliicis,    gentilibus,    humanis,  impiis  et  sacrilegis  opinionibus,   liic  e.st 

25  ille  iguis  Moloch,  nullis  lachiymis  satis  deplorabilis,  cum  per  eum  ii  maxime 
devorentur   et   pereant,   qui   sunt    studiosissimi  et  pudicissimi   in  Academiis 
iuvenes.     Tantus  est  fiiror  dei  super  istam  vaUem  Tophet  et  Hinnam,  ut  ü  In^Val^f"* 
peius  pereant,    qui   plurima  discunt  et   modeste  vivunt,    quam  ii,   qui  nihil 
di.scimt  et  libidinibus  corrumpuutur.     Hi  enim  nihil  discimt,  quod  dedisceu- 

30  dum  sit,  sciunt  enim  sese  male  facere :  illi  vero  venenum  haiu'iunt,  (piod  fi^rte 
nunquam  evomeut,  tonentes  pro  bono,  quod  malum  est,  inibuturi  et  cos,  quos 
doceudos  suscipiunt,  similibus  opinionibus.    Et  iis  puteis  abvssi  imputandum  cffb.  9, 2f. 
est,  quod  sol  Euangelii  obscuratus  est  fumo  putei.     Ex  isto  enim  fiimo  pro- 
deunt  locustae   istae,    quae   omnes   cathedras    occupant,    omnia  guberuacula 

35  administraut,  ut  Academiis  ab  initio  mundi  Satanas  nihil  excogitarit  prae- 
.seutius  ad  vastaudam  fidera  et  Euangelium  tote  orbe:  nee  conveniebat  hoc 
malum  surgere,  nisi  in  fine  mundi,  cum  iam  ira  dei  gravatus  mundus  pec- 
catis  praevaleutibus  ad  tartarum  et  damnationem  suam  api)ropinquasset. 
Talia  euim  necesse  est  audire  populum  misenim,  qualia  sui  Molochitae  di- 

40  dicerunt  ui  Academiis.    Didicerunt  autem  uou  nisi  sunimas  blasphemias  dei, 


6  praetextatur  C  14  sacer  dotes  C  :J9  Molachitae  Ii 


474  De  abroganda  missa  privata  Martini  Lutheri  sententia.    1521. 

iit  ex  decalogo  Papistico  liquet.  Nee  licet  alios  pastores  quam  tales  uspiam 
Scr.  7, 3i;  haberi.  Apud  Hieremiain  vocatur  vallis  illa  Gehiimam,  untle  Christus  sumpsit 
TOattO- 5, 22gehenDam,  quod  quid  siguificet,  nou  satis  scio.  Ge  vallem  sonat,  Hiunam 
potest  sonare  varia,  (juae,  (juia  iudicare  uou  possum,  omitto.  Mihi  a  verbo 
nr  lauah  venire  videretur,  quod  significat  depascerc,  deghibere  et  attenuarc,  s 
quomodü  tyrauui  vel  usurarii  deglubuut  et  exugunt  popuhim,  ut  sit  Gehinuam 
vallis  deglubentium  eos  et  depasceutium  eos,  qui,  cum  populo  praesiut  vice 
pastorum  et  eos  pascere  verbo  vitae  deberent,  pestileutibus  uuiv^ersitatum 
doctriuis  insensibiliter  depascuut  et  devorant  iu  corpore,  rebus  et  auima. 
Et  tales  quidem  uobis  dant  Academiae,  synagogae  illae  perditionis.  Vide.s  lu 
ergo,  ut  Ecclesia  synagogae  per  omnia  respondeat  hac  allegoria,  et  quam 
})auci  sint,  qui  ab  bis  perditionibus  servari  possint,  cum  huc  non  solura  eant 
optimi,  pingues,  et  quid(iuid  aliquid  est  iu  Ecclesia,  sed  et  electi  hie  sedu- 
cantur.  O  miseros  nos,  qui  sub  hac  novissima,  sub  tot  Baalitis,  Bethelitis 
et  Molochitis  speciosissime  fulgentibus,  totum  orbem  devorantibus,  uomen  i5 
Ecclesiae  solis  iactautibus  secm*i  sumus  et  ridemus,  nee  flemus  die  ac  uocte 
sanguinis  lachryraas  super  contritione  hac  loseph  pessima  et  super  inter- 
fectione  filiae  populi  uostri  crudelissima! 

In  fine,  Si  haec  omnia  non  movent,  siuant  tarnen  a  se  impetrare  nie 
miserum,  quotquot  sunt  sacrifices  missarum,  quod  omni  humilitate  et  toto  20 
corde  ab  eis  peto,  nempe,  ut  saltem  hoc  concedant  suae  propriae  saluti  ali- 
quod  remcdium,  ne  iuviti  sacrificent  aliquando  aut  intuitu  census  et  com- 
modi  sui.  Utinam  hoc  saltem  obtineam!  Probet  itaque  sese  quilibet  et,  ubi 
talem  sese  invenerit,  ut  nullo  modo  esset  celebraturus,  nisi  cogeretm-  vel 
timore  amittendi  sacerdocii  seu  prebendae,  vel  infamiae  et  oblocutionis  hu-  25 
inanae,  vel  aifectu  capiundae  ((juam  vocaut)  praesentiae,  vel  quocunque  alio 
affectu,  qui  non  sit  fidei  rectae:  hie  (inquam)  caveat,  ne  celebret,  sed  potius 
tota  vila  abstineat,  si  non  ])otest  aliter,  et  mandata  vel  verba  hominum  ad 
celebrandum  cogentia  ]irorsus  couculcet  pedilnis!  Melius  est  enim  hominum 
mandata  conculcare,  in  quibus  non  potest  peccari,  quam  incurrere  in  divinae  i" 
maiestatis  tarn  salutare  et  vivificum  mysterium.  Neque  enim  mundus  jjremitiu' 
maioribus  et  pluribus  ])eccatis,  etiamsi  perversitas  deesset  impii  sacrificii, 
(piam  hac  indigua  celebratione  sacrificum  et  communione  laicorum  toto  orbe 
inundantissima.  Fidei  autem  rectae  affectus  est  non  accedere,  nisi  animo 
(|uaerendae  misericordiae  et  remissionis  peccatorum,  hoc  est,  esurire  et  sitire  as 
iustitiam.  Esurientem  enim  et  inanem  aniniam  requirit  et  replet  hoc  regale 
et  magnificum  convivium.  Divites,  saturos,  fastidientes,  aut  hominum  gratia 
et  pecuniae  intuitu  venientes  dimittit  inanes,  imo  cum  Inda  tradit  Satanae 
ad  aeteruam   mortem.     Nou   quod  confirmatum   velim    celebraudi   negotium, 


5  n31  C  22  coinodi  A  26  nocaiit  C  27    recte    C  32  etiain  si  ABC 

33  sacrificium  C  34  recte  C  3S  iututu  ABC 


De  abroganda  missa  pi-ivata  Martini  Lutheri  sententia.    1521.  475 

sed,  cum  praevalente  traditionum  et  inolitae  consuetudinis  hTannide  desperata 
sit  catholica  instaiiratio  huius  divini  testaraenti,  id  saltem  efficiamus,  ut  fide 
recta  iDcedentes  minus  peccemus,  si  forte  cum  errantibus  electis  taiidem 
salvemm-.  Video  enim  quam  plurimos  iucredibili  tedio,  alios  autem  per- 
5.  turbata,  seva  atque  tandem  coutemptrice  conscieutia  accedere  uihil  quae- 
rentes,  uisi  ut  opus  ipsum  pei-ficiant  et  debito  sese  liberent,  aut  luoro  po- 
tiantiu-,  aut  ruborem  evadaut.  O  horrendam  haue  et  miserabilem  prae- 
sumptionem  I 

Et,  ut  ad  vos,  Vuittembergenses  meos,  revertm-,  utinam  apud  vos  saltem 

10  crescat  et  impleatur  scandalum  hoc  pharisaicum,  et  aliquaudo  orbis  papistarum 
iactet  et  dicat:  Ecce,  Yuittembergae  cessa%'it  cultus  dei,  quiescimt  voces  et 
Organa,  et  nemo  amplius  celebrat,  facti  sunt  omnes  haeretici,  Antichristiani 
et  insani  I  O,  utinam  mihi  coutingat  audire  Eapsaces  istos  rabidos  et  blasphe- 
mos,   qui  lati-ent:   'Nonne  iste  est  Ezechias,  qiii   abstulit  excelsa  et  altaria2.Aon.i8, 22. 

15  dei  et  dixit  ludae  et  Hierusalem :  Coram  altari  isto  adorabitis?'  rursum,  vos 

e.s.se,  qui  cum  Isaia  subsanuetis  etiam  dominum  eorum,  Senuacherib,  loquatursci.ae.nft. 
S}Tiace   sive  ludaice.     Missas   quiescere  et   clamores    horarum    silere  mira- 
buntur   Papistae:    at    charitatem   servientem    proximo    et   hostiam    viventem 
corporis  h-a,  contemptu,  libidiuibus,  hixu  extingui  rideut,  sicut  decet  Papista- 

20  rum  et  sapientiam  et  pietatem.  Habetis  et  vos  Bethaveu  ^  quaudam,  domum 
illam  omnium  sanctorum,  Sanctificationem  ])rincipis  Fridrici,  quam  haeredi- 
tate  aceepit  et  per  Pajwstas  deceptus  vehementer  magnificavit  et  amphavit. 
O  quanti  pauperes  in  Lsta  regione  poterant  tantis  sumptibus  iuvari,  quos 
amicos   .sibi  parasset    de  mammona  miquitatis,   qui  deficientem  aliquaudo  insuc.  16, 9. 

25  aeterna  tabernacula  reciperent,  ut  hoc  exemplo  metueudum  sit,  Principimi  et 
Heroum  opes  raro  dignas  esse,  quae  piis  causis  serviant,  quod  raro  et  partae 
sint  sine  Ximrodi   exem2)lo.     Sed    hoc   uno   vos   per  gratiam  dei  superbire  1.  Tioi  10,  s. 
potestis,  quod  princeps  est  minime  tyranuicus,  neque  stultus,  neque  preceps, 
neque   sae\^LS,   tum  veritatis  patientissimus  et  a  temerariis  iudiciis  abstinen- 

30  tissimus,  non  minus  tarnen  et  malis  metuendus  et  bonis  suspiciendus.  Quarum 
rerum  praesidio  cum  sitis  opportune  adiuti,  tanto  facilius  vobis  est  perficere, 
quod  cepistis,  vocaute  vos  per  ha.s  occasiones  deo  et  mauum  suam  porrigente. 
Celebris  est  in  terris  istis  me  puero  saepe  cantata  prophetia,  Esse  redimendum 
sepnlchrum    dominicum   per   Fridricum   imperatorem.     Et,    ut   mos   est   pr(> 

35  phetiarum,  quae  pro  obscuritate  ante  implentur,  quam  intelligimtur,  tum  louge 
in  aliud  spectant,  quam  vulgo  sonant,  videtur  mihi  et  ista  in  hoc  Fridrico 
nostro  impleta.  Quod  enim  sepulchrum  domini-  rectius  intelligas  quam 
divinam    scriptui-am,    in    cpia   veritas    Cliristi    per    Papistas    occisa    sepulta 

1  consaedinis  C  4  quaiuplurimos  B  5  quereiites  C  9  Vuitteubergenses  B 

11  Vuitteuberge  B    Vuitteubergae  C  13  Kapaces  B  16  Esaia  B  21  Friderici  B 

29  abstinentissiniis  C  31  oportuiie  A  34  Fridericum  B  36  Friderico  B 

')  aSgt.  Ic  2l>ette  li).  II  3.  100.         -)  2cl)nbc,  Satiren  unb  ^l^squiüe  2.  Ü?oiib  5.206. 


476  De  abroganda  missa  privata  Martini  Lutheri  sententia.   1521. 

iacuit,   custodientibus  militibus,  id  est,  mcndicautium  ordinibus  et  pravitatis 

liaereticae  iuquisitoribus,  ne  discipulorum  quisquam  eam  raperet?     Nam  se- 

piilchrum  illud  corporale,    quod  Saraceni   teneut,   nun    magis   est  curae   deo, 

1  ^ioi.  9, 9.  (juam   boves  illi  esse  curae  Paulus  dicit.     Negari   autem  non   potcst ,  apud 

vos   sub  Fridrico  isto  scripturae  vivam  veritatem  refloruisse.     Quid,  si  ego    s 
glorier,  me  vel  angelum  vel  Magdaleuam  fuissc?    At  movet  forte,  quod  Im- 
perator uoH  sit.    At,  quantum  satis  est  ad  implendam  prophetiam,  nonue  in 
Comiciis   Electorum    concordibus   suffragiis   et   designatus  et   petitus   est  in 
Imperatorem?     Eratque   vere  Imperator,    nisi   noluisset.     Apud   demn   nihil 
refert,  quam- diu  fuerit  Liiperator,   modo  fuerit  aliquando.     Ludere  fortassis   lo 
hie  videor.    At  ludam  sane,  quin  et  addam,  ut  etiam  insaniam,  et  admirabor, 
unde  fiat,  nt  in  isto  abiecto   angulo  terrarum  deus  voluerit  suscitare  suum 
verl)um,  tum  quod   praeter  ludaicam   terram   nulli  parti  terrarum  accidisse 
putem,  ut  oppida  et  pagi,  quin  et  cives  hebraicis  nominibus  voceutur.    Unde 
euim  vobis  Ephrata,  Hebron,  Resen,  Pannec,  Globoc,  Zidon,  lesse,  Damascus,  is 
Dibon   et   multa   similia?     Tum   ipsa  Vuittemberga   a   caudore  moutis  dicta 
quid  est  nisi  mons  Libanus?    Libanus  enim  candidum  souat.    Sed  satis  haec 
ad  ludum!    Hoc  sorium  est,  Esse  vobis  donatum  prac  caeteris,  ut  purum  et 
primitivam  Euangelii  faciem  videatis :  nimc  quouiam  et  spirituum  acmulatores 
facti  estis,   vestrum   est   eandem   faciem  proferre   in  lucem   et  aliis   quoque  20 
exemplo  vesti'o  spectandam  prebere,   tantum  id  curetis,   ut  unauimiter  idem 
Mijin.  u,  2f.  et  sapiatis  et  faciatis  et  mutuas  manus  porrigatis  sine  disceptatione.     'Quod 
si  quis  infirmus  est,  olus  manducet  et  manducantem  non  iudicet,  rursus,  qui 
firmus  est,  non  manducantem  non  spernat.'     Caeterum,  si  adversarii  vel  etiam 
amici,   qui   res  novari  a  vobis  aegrius  fereut,  pro   humana   illa  prudentia  et  25 
civilitate  malignius  vestrum  })ropositum  iutcrpretati  fueriut,  scitote,  quoniam, 
nisi  theatrum  sitis  deo,  angelis  et  hominibus,  nondum  Christiani  estis.    Quis 
enim  omniura  obstruat  os,   aut  quis   omnibus  et  singulis  proprium  rationem 
reddat?  Vetus  proverbium  est,  eum,  qui  aedificat  in  publico,  multos  magistros 
habere.^     In   omni  spectaculo  plures  sunt  spectatores  quam  actores.^     Sint  30 
liominum  verba  et  maneant  folia!     Sint  hominum  iudicia  et  maneant  bullae! 
Vos,  quod   conscientia  secundum  deum  dictat,  absque  persouarum  respectu 
sequamiui!     In   hoc    enim   volui  hanc  Epistolam  libro  non  uno  prolixiorcm 
ad  vos  confirmandos  mittere,  ut  cooperator  et  particeps  fierem  vestri  Spiritus 
in  Cliristo.     In  quo   si   non   frustra  laboravi,   gratias    ago   domino,   qui    vos    r^ 
niultiplicet,  augeat  et  servet  in  cognitione  Ihesu  Christi,  domini  nostri,    cui 
est  gloria  in  omuia  secula  seculorum.     Amen. 


5  Friderico  B     scriptuiam  B  10  (luamdiu  B  HJ  Vuitteiibeiga  B         19  sjiiritum  C 

»)  aeßonbcv,  eprirf)Joörtcr--Vcrtfon  1.  iBanb  ©p.  253.  '')  Qhenba  4.  ':&anb  Bp.  698. 


1521. 

^ur  Giiüeitung  ift  311  öergleic^en,  itiae  oben  2.  398  ff.  fiemerÜ  tmtrbe. 

SÖie  icenig  felbft  ^a^re  baju  genügten,  bie  Ginbrüde,  n?cM)e  Sntfjer  bnr(^ 
fein  isorgc^en  gegen  bk  'Dlieffe  im  römifc^en  Sager  ^erüorgerufen,  aB,yifci)iräd)en, 
jeigen  bie  Eingriffe,  roelc^e  noc^  im  '^a[]xc  1526  unb  1527  anf  bie  Scf^riften  ,De 
abroganda  missa  privata  M.  L.  sententia"  unb  „l^om  53iiB6vaud)  ber  'llteffen" 
unternommen  lourben.  S!er  toürbige  ©enoffe  @mfer§,  So^^nney  bieten  Berger, 
tDeI(^er  toie  biefer  3U  ben  erften  literarifc^en  2Bibcrfad)ern  ber  reformatorifc^en  ^^e= 
ftrcBungen  Sut^erS  ^ä^tt,  lie§  im  ^ai)v^  1526  burd)  ben  Srud  auegel^en : 

„3Siber  ba§  önd)ri  ||  fttic^  büc^  9Jtart.  2uti).  öon  j|  bcm  miBBraud)  ber  'I 
^^(iii.  I;  Susannes  Siettemberg.  "  9Jlit  liteleinfaffung.  litelrüdfeite 
bebrudt.  32  33(ätter  in  Cuart,  le^te  Seite  teer.  3(ni  6nbc:  „©etrudt 
im  jar  931. 3).  XXVI.  y"  1 

S)ie  9(6fafiung§3eit  biefer  ©(^rift,  Uietc^e  an  ben  „(?rniirbigen,  lootgcai^ten 
f)erren,  l^err  Gonrabt  guder,  Scotafter  be«  (o6tid}en  Stifft§  311  Ifc^offenburg  u.f.to." 
gerichtet  ift,  fällt  in  ben  iperbft  1524,  mic  aus  bem  Saturn  ber  S^orrebe  Ijeröorge^t: 
„Seben  3Ü  ^vandfurt  am  ^Jteijn  int  jar  na(^  ber  geburt  6t)rifti,  unfere  lieben 
^errcn,  taufcnt  fünff^unbert  unb  t)ierunb5rocin^ig  auff  Sant  '}3Hd)eI§  tag,  be§  ^eiligen 
Gr^engel^."  (28t.  5(ii''.)  S^ietenberger  ftellt  fid}  bie  5(ufgabe,  eine  „^In^eigung  unb 
öerroerffung  ber  irt^umb  ^Rartini  £^utfjer,  au^  bem  büc^  oon  bem  mipraud)  ber 
5Jief5  ....  Don  njort  3Ü  ttiort  gebogen."  (3B(.  5(iii=')  ju  geben,  unb  fü^rt  bem= 
gemöB  eine  gro§c  3a'^(  öon  Stellen  ans  t'utf)er§  Sd^rift  auf,  um  biefelben  im  einjelnen 
ju  roiberlegen. 

3u  ßmfer  unb  Sietenberger  gefeilte  fic^  feit  bem  Sia^re  1526  ^o^onne§ 
9)lenfing.     ^^m  gelang  ee,  in  einem  ßeitraum  tion  faum  einem  S^a^re  öier  6egen= 


')  S^afe  ber  Ixnd  }d)on  üor  9Jiittc  'iliiguft  152(;  fcrtigfleftcüt  Wax,  ]ci%t  bie  f)anbjd)rift: 
üd)e  ^iotij  eine?  l'efer?  auf  331.  1)4»  in  bcm  Gjeinplar  ber  iiiiind)encr  .§of=  nnb  Staat5= 
bibltotf)c!  (Poleni.  885):  ,Proxinio  post  Assumptionis  Beatae  virginis  Icctio  est  finita, 
anno  quo  supra." 


478  ä>om  5JiiBbx-auc!)  bet  DJkfjc.  1521. 

f(^riftcn   gegen   's^iitf^er,    lretc£)C   allefonimt   an   „De  abroganda  missa  privala  etc." 
antnüpfen,  auf  bcn  5>3üc§ermar!t  311  bringen.     S)iefc  Schriften  9Jlenfing§  finb : 

„5i)on  b?ni  2eftament  ||  G'tjvifti  bnfcrg  -Oerrcn  trnb  H  Seligniacf}er§,  S^em 
.f>oc^=  II  lDb(icf)en  3(bcII  t)ni  Sanb  ^u  ||  Sacfjjen,  fanipt  alle  Ö'I)rift=  || 
gfeloBigen,  S)eutfd)er  'i)iatt=  ||  on,  ^ugutt  gef(f)ricben  trnb  ||  aufjgangen, 
beutevet  mit  H  @6t(id)er  fd)rifft,  ||  troftlid)  i^u  lefen.  ]|  S)octor  SDf)ait. 
anenfingf.  ||  gJi.S.iTöj.  1"  mit  Btetcinfaffung.  Sitelriirffeite  bcbrntft. 
24  SSIätter  in  Quart,  le^te  6eite  leer. 

2öie  ^enfing  fd)ün  in  ber  3Bibniung§epiftet  (33(.  ?l^— ^(iii^'),  burd)  tneMje 
er  feine  ©ct)rift  „etilen  O'fjrifttidjen  <vurfte  iinb  .Ocrrn"  ber  färfjfifrf)en  Aktion  unter 
bem  Saturn  „l)m  Sfore  nad)  Gl^rifti  gcpurt  'DJt.S.rrüi."  jueignet,  anbeutet,  will 
er  ,Kigeu,  „iDie  ber  fe^nbt  Gfirifttid^er  cl;n{gfet)t,  and)  unfer§  eljrtid^en  3;cntfd)en 
l'anbeö  ^uftorer,  aihi  eljuem  falfd)en  grunbe  bie  Sacranient  ber  r)et)ligcn  fird^en 
fic§  tjuöoranbern  unberftanben ,  unb  fonberlid)  ha?>  .^odjUiirbtg ,  I}el)(ig  Sacrament 
be§  Iet)d)nani§  unferg  ^lerrn,  fo  er  hai  ein  Xeftaincnt,  uid}t  ein  opffer  loiÜ  fet)n 
(offen."  (331.  ?(iii^)  Unb  biefe  ^tbfii^t  fü^rt  er,  nad)bem  er  uod)  eine  „^oiTcbe 
^u  bem  (5f)rifttid)en  ^efer."  (3:1.  Vtiii  •'— 33^')  eingefügt,  unter  lr)ieberT)otter  au§= 
brüdlid^cr  33e,5ugna^me  auf  .^'utfjerö  ?(rBeit  „De  abroganda  inissa  privata  etc." 
auf  351.  33ii^-gf4=»  burd). 

„?nicu  (h'famcn,  Inottoctjfen  unb  iugcntfameu  frommen  OTjriften,  bie  (^0 
ijun  ber  Stabt  iUagbeburg)  l)m  redjten  C^fjriftlidjen  glauben  uod)  In^  aw^n  be= 
ftenbig  büben,"  081.  %^)  gilt: 

„3^Dn  bem  Cpffer  ||  0'()rifti  in  ber93teffc:  9t(=  H  len  O'fjrift  glaubigen,  2:eut-- 1| 
fd)er  'Station  not  Ijulüiffeu  ||  S)encn  ,yi  '»IJlagbcburgf  in  ||  füuberTjeljt,  IjU 
gut  gefd)ri=  ll  ben  önb  auf^gangen.  33e=  |i  tueret  mit  ©Mlii^cr  fd)riff  ]|  te.  || 
ioctor  Sobafi.  9)lenfingf  ||  Wi.  5D.  rröj.  | "  53tit  liteleinfaffung.  Iitel= 
rürffeite  bebrudt.  -'U  iMätter  in  Cuart,  te^tc  ©eite  leer.  l'Im  (vnbe: 
„©ebrudt  l)m  53i.  5D.  i-rbj.  Sarc  am  I|  m-  3:og  be§  3tprilt.  ||" 

3Bie  bie  crfte  (Scf)rift,  fo  t)at  auc^  biefe  ^>?ut()erÄ  9(uffteIIungen  in  „Do  ab- 
roganda missa  privata"  ,ytr  3^oran§fel3uug,  unb  ]\vav  greift  aucf)  fie  befonbcrö  bie33e= 
Ijauptung  be§  Steformatorg ,  ba^  bie  ^3leffe  fein  Cpfer,  foubern  ein  Xeftament  fei, 
an.  Über  ba§  ,^eit{id)e  3.^er^ä{tnifi  ber  beiben  (2d)riften  ^\i  cinanber  gibt  bie  3>or= 
rebc  ber  le^teru,  ineldje  be§  „büd)(i)n,  jüugft  burd)  bcn  brud  an?i  gangen  (be^ 
3:ittctt  öon  bem  2;eftament  ß^rifti)"  gebendt,  fefte  3M;attöpunfte. 

9luf  feine  beiben  9Jlad)ti'cr!e  in  beutf(^er  ©pradje  liefj  ^leufiug  im  ^di)xc 
1527  3mei  in  lateinifd^er  <3prad)e  folgen: 

„DE  SACER  II  DOTIO  EGGLESIAE  GHRI  ||  STI  GATHOLIGAE :  ORA=|| 
TIO  LATINA:  HABITA  AD  jj  GLERVM  PARTHENOPO-- j  LITANVM : 
ADVERSVS  II  MARTI.  LVTHERI  DOG--  jl  MATA,  PRESERTIM, 
LI=  II  HELLO  SVO  INFANDO,  DE  ||  ABROGANDA  MISSA,  MA  || 
LESVADO  DEMO  ||  NE  PROÜITA.  ||  Aulhore  lobanne  Menfingo.  || 
M.D.  XXVII.  11"  Xitelrüdfeite  bebrudt.  28  33{ätter  in  Dftaö.  ^^(m 
Gnbc :  „De  Sacerdotio  Ecclefite  Ghrifti  ca  ||  tliolicje:  contra  Lutheranos: 
Sub  II  anno  Gralife.  MD. XXVII.  ||  Menfe  lanuario.  H" 


JBom  ÜJiipraut^  bet  5J}effc.  1521.  479 

unb: 

,  EXAMEN  II  SCRIPT VRARVM  ||  atcj  Argumenlorum :  qua?  aduerfns 
Sacer=  II  dotium  Ecclefise:  libello  de  Abro=  ||  ganda  Miffa,  per  |1  M. 
Luthe=  11  mm  funt  adducta.  j]  lohannis  Menfingi.  ||  Oratio  Secunda.  i| 
Anno  M.D. XXVII.  [j  ^  ^  litelrücffeite  bebrurft.  44  SBtätter  in  Ctta-o, 
(e^tes  33Iatt  leer.  3(m  6nbe:  ,Anno  Saliüis  Millefimo  Quingentefimo 
Vige=  II  fimo  Septimo,  Penultima  l  Marcij.  ij" 

Söä^renb  C'ut^cr  fic^  nic^t  bic  3cit  na^m,  auf  bic  G)egenf(^riftcn  ^ilienfingg 
,3U  anttDorten,  trat  3of)aniie§  5vi|^an§  in  'lltagbeburg  mannhaft  für  ben  üteformator 
ein  mit  ber  Sd^rift: 

„3Ba§  bk  93hf3  ]et).  \\  33nb  ob  fie  et)n  teftament,  ]j  ober  et)n  opffer  genant  jj 
n?erb,  3bn  ber  f)et)=  "  (igen  fc^rifft-  "  3{uff  bie  Ueplka  5)oct:  !' 3of): 
•}3tenfingö.  |;  3o^<-inne5  ü'i-"i^ftf)an§  [  \iu^  e§,  Dorfte^ee  onb  baraac^  \ 
richte  . .  "  5]tit  Xiteleinfaffung.  xitelrürffeite  bebrurft.  24  5g[ätter 
in  Cuart,  (e^te  Seite  (cer.  '^[mCJnbe:  ,.6ebrurft  burcf)  •Oei)nric^  ottinger  i 
Sfm  iar  9Jt.S).  bnb  rrbij.  \\  At,  ^  "^    " 

^ripans  n?ibmete  feine  3(rbeit  „Sem  "^oc^getarten  Soct.  Gber^arbo  toibenfel^e, 
prebiger  bes  burcf)(eud)tigen,  Tjocf^geporncn  -^cm  nnb  furftcn,  fjcrn  6f;riftiant,  'i)cx= 
^ogen  ^xo  ^elften  ic." 

Stuf  bie  toeitere  Gntn^irfetung  be§  Streite«  5njifc^en  5]^enfing  unb  5ri|]^an§ 
ein^uge^en,  liegt  außer  bem  ^^ereicf)  unferer  9(ufga6c. 

3e  me^r  Sut^ere  iNorge^en  gegen  bie  ^Jleffe  unb  ifjre  53ii^bräuc^e  bie  6egner 
3um  Söiberfpruc^  teilte,  befto  me^r  fanb  e§  3uftimmung  unb  i8ittigung  unter 
benen,  toelcfje  bie  §errf(^enben  ^JleBgräuel  üerabfc^eutcn.  5U§  3ei(^cn  l)D(f)fter  %n- 
erfennung  burfte  e§  ber  Oieformator  anfe^cn,  baB  <öfli-"tnuitf)  Don  .^ronberg  narf) 
bem  Grf(^einen  ber  (S(^rift  ,De  abroganda  missa  privata  etc.-  biefelbe  burcf) 
^3lic^ael  Stiefet  in'S  S;eutf($e  übertragen  ließ  unb  biefe  Überfe^ung  hnxti)  ben 
S;rucf  einem  größeren  ^eferfreis  jugänglic^  macfien  ttJoEte.  Slm  14.  9(uguft  1522 
fc^rieb  biefer  hah  ^Tieformationenierf  fi3rbernbe  (Fbelmann  an  ?utf)er:  „^ä)  mill 
eu(^  nit  üer^alten,  nac^bem  mein  ^^^rebiger  ju  Gronbergf  bas  ^uc^Iin,  ha^  i§r 
De  abroganda  missa  l^abt  taffen  u^ge^en,  mir  geteutf(f)t  !^at,  unb  bann  iä)  t)er= 
l^üff,  ^lu^  bringen  foH,  fo  baffelbig  in  S)rucf  fomme,  Tjabe  T)erumb  fotic^5  .^u 
brucfcn  öerf(f)icft  einem  coangctifcfjcn  Soctor  mit  einer  Sdjrift,  nicld)cr  id)  cud) 
9(bfc^rift  fd^id."  '"Tllit  9tücffid)t  auf  bie  fc§on  lange  öor  bem  5tuguft=ilionat  er= 
fc^icnenc,  i^m  bi»  baf)in  aber  unbefannt  gebttebene  Schrift  ,/-i>om  '^JliBbraud)  ber 
93ieffen"  fc^eint  öartmut^  feinen  X^ian  aufgegeben  3u  I)abcn. 

^uffier  ben?af)rte  für  ,De  abroganda  missa  privata  etc.*-  nod)  in  fpätern 
Sa'^ren  eine  getoiffe  iUortiebe;  fommt  er  bod^  mieber'^olt  auf  biefe  feine  Sd;rift 
auc^  in  ben  xifc^reben  jurüd.  3uui  13.  £ftober  1538  bemerft  l'auterbad^:  ,Postea 
dicebat  [Sut^er]  de  privata  missa  et  ejus  superstitione,  quae  in  tanta  fuerit 
aestimatione,  ul  non  putareni,  eam,  cum  primo  de  abroganda  missa  scribereni, 
aliquid  decedere."  Ginen  intereffanten  Ginbtid  in  bie  Gntfte^ung§gefd)i(^te  öon 
,De  abroganda  missa  privata  elc."  lä^t  eine  5?cmer{ung  J^ut^er-s  Dom  12.  Se^ember 
1538  t§un:   ,omnia  argumenta  et  singula  verba  diligouter  considt-ro  onmibus  ex 


480  2>oi"  ^JJifjbraud;  ber  lUcfjf.    1521. 

partibiis,    ha§   mirf)  folcfjcr  6iidf)cr  concept  liicl  gefteljt,    (iiialis  erat  lihcr  de  alu-o- 
gancla  missa." 

33gl.  SBcbclüfv,  3ol}anne§  Xtetenbcrßer,  [y'-'cilHivg  i.  58.  1888  S.  116.  :J29  ff.  4i!7.  484. 
Dtotevmunb,  6}cfcf)id)te  be§  auf  bcm  3icid}.3tafle  ju  ^liigöburfl  im  Saf)ve  1530  übergebcncn 
©laubenSMcnutuifff-?  ber  5pvotc[lauten,  ii.  f.  tu.  ©.428.  (vnbev?,  8utl)er2  3?vii'fmerf)iel  o.'■l^h. 
<B.  442  f.     Seibemann,  Chiton  .yautevbari)''j  latjetnirij  n.  f.  Jo.  S.  149.  191. 

A.  „Uüui    mif5=  II  brauch   ber  ||  ^331cffen.  ||  ^Jlartinuö   Jiiut()er.  ||  SöittemSerg. 

m.^.  II  m-  II"  ^-O^it  Xiteleinfaffung.  Sitetriicfjeite  bebturft.  52  ^iattn 
in  Ciuirt,  leiste  Seite  Icev. 

Trucf  Don  ^^io(;ann  Örunenbevg  in  äBittcnberg.  —  i>i](.  U.  Xommer,  8utf)er: 
bvnrfc  ^Jir.  2(;;3  ©.  137  f. 

B.  „Uom  mif 5=  ;  bimtc^  ber  j]  5)lc[ien.  ||  5Jkrtinu§  Su.  '|  Söittcmbern.li^)!.  3).  jTij.H" 

5Jlit  3:iteleinfaffung.  3:itetrüf![cite  bebriult.  52  ;^Iätter  in  Quart, 
Ie|te  ©eite  leer. 

S^ruÄ"  lion  Sobann  ©rnnenberg  in  Sl>ittenbcrg.  —  ^]g(.  li.  Tommcv,  iinti)ix- 
brucfc  Tu.  2(J4  ©.  138. 

C.  „Uom  miBHI  ^vaM)  berj|5Jleffen||3)krtinu§  Suti^er.ij3Btttemberg.||gJl.3).iTii.i!" 

mit  Siteleinfafjung.  Xitetrüdfeite  bebrurft.  52  Sßtätter  in  Quart,  leljte 
©eite  leer. 

S)rnrt  hjabtfdjcintid)  toon  -l^einvid)  Steljncv  in  5htgsbnvg.  —  Sh-jI.  d.  Tommcr, 
^utbci-bturfe  dlx.  265  ©.  139  f. 

D.  litel,  liteleiufaffung,  llmfaug  unb  ©iguatur  tüie  G,  im  3;ert  aber  babou 

üerfdjiebeu  nuf  a?ogcn  6^3'  uub  .«^  -ffij'',  .^üj-'^  uub  ,ß'4''. 

E.  „Udu  bem  ||  mifjbraucf;  ber  |I  'DJteffen.  ||  5«artiuu§  ||  tütt^er-  ||  Sßitemberg.  !| 

^.  S):  i-jii:  |}"  Wit  Xiteleinfaffuug.  litetrüiffeite  bebrurft.  52  3?tätter 
iu  Quart,  le^te  (Seite  teer. 

3n   bev  ''JJiitte  bc'5   untern  Xf)cile§  ber  2iteleinfaffung  ein  ®d)ilb  mit  ber 
3a'^re§3abt    „•AV'D"'.  —  5)rnd  Hon  ^'öxc\  Tiahicx  in  ''Jtng&bnrg. 

F.  „^ioiu  9Jtiiv- 1  hxauä)  ber  gjleffeu.  'I  gjlartinug'l  2ut^er.!{3Öittemberg.  !|  1523.  ||" 

5Jlit  liteteiufafjuug.  Sitctrüdfeite  bebrucft.  66  53tätter  iu  Quart, 
te^teS  «tatt  leer.  3lm  (Jube:  „(Sebrurft  ,^u  Sßittcmberg  meUpx  Uub 
5Jli=  II  d£)ael  ßottl^er  gebruber,  ^m  ^ax  \\  53^S).rriii.  ||" 

Ci.  „UDm5Jlif,5brucfj ,  ber  5){ejfeu. ;  9Jlartiuu§  Sutf)er.  [,  Söitteiubcrg.  531.2).  rnij,i!" 
5Jiit  liteteiufafjuug.  litctrüiffeite  bebrucft.  52  ißlätter  iu  Quart,  te^te 
©eite  leer. 

9?ogen  ^.Jt— ^  unb  'DI  Srurf  bon  33)oIfgang  .Röpffel  in  Strafjburg,  Sogen  fö^DJt 
l)ie[Ieid)t  Ürud  Hon  Si-ibaun  'jU-ilfj  in  Strafjbnrg.        äfgt.  oben  ©.409. 

3)a§  9}erT)ättui^  ber  3lu§gabeu  ^u  eiuauber  ift  Ieirf}t  ^u  bcftintmcu.  ^n  A 
f)abm  lütr  beu  Urbrurf,  bou  inelctjeui  B  iu  91— -t)  mit  beui  l^itel  abttie{(i)t.  ^(fle 
übrigeu  Srucfe   finb   uumittelbar   ober   mittelbar  au§   A   uub   B   geftoffcu.     2)em 


33om  mf^hxanä)  bet  «meffe.   1521.  481 

UrbrucE  A  folgt  G  mit  ^öeric^ttginig  einiger  ^ti)in\  Stuf  B  gelten  C  unb  D,  fotüie 
F  ,^urü(i;  unmittelBnr  öon  G  ift  E  afegebrucft. 

Unter  ben  Sammtungen  ber  2Ber!e  öut^ers  ^ben  unfere  Schrift  hie  3Bitten= 
berger  Z^.  VII  (1561)  35t.  261^-293  ^  hu  Jenaer  2^.  II  (1572)  St.  7»— 44^ 
bie  3tttent)urger  %1).  II  <B.  2P— 62^,  bie  S^eipaiger  i:^.  XVIII  @.  140^— 185^,  bie 
SBatc^fc^e  2t).  XIX  (5p.  1304-1437,  bie  ©rtanger  m.  28  <B.  28-141.  ginaeln 
oBgebrucft  ift  ber  2ßibmung§brief  S)c  Söette  Z^.  II  ©.  106-108.  (5rt.  9tu5g. 
m.  53  S.  92  —  95. 

■Dki^  unfern  fritifd^en  ©runbfä^en  taffen  toir  ben  2ert  narf)  A  fotgen  unb 
geben  hu  Stbroeic^ungen  öon  B  unb  F  an.  ^ie  übrigen  S)rutfe  berücEfic^tigen 
tt)ir  bagegen  nur  t)in  unb  mieber. 


Cutl^etS  SBerfe.  VIII.  31 


482  SSont  m\%bxauä)  ber  Meffe.  1521. 


2^0111  mi|6rau(^  ber  aJtefjeiu 

Pen  21uguftinern  qii  IPittemberg,  meynen  lieben  brubern, 
ipunfd)  id),  211artinus,  mab  nnb  fri^  unßers  herrn  3^?^Hi  dbrifti, 

S  ift  mt)r  munblic^  unnb  fc^rifftlic^  !unb  tüurben,  lieben 
Bruber,  ha'5  ^fiv  für  allen  bie  erften  fcl)t,  bie  t)n  X)i}xn  fant=  5 
'hing  bcn  mipranrf)  ber  ^Jfeffcn  linBt  angefangen  ab  |utt)un. 
llnb  tote  tüol  mict)§  ^oc^  erfretüet  fjatt,  a(§  etjn  luerc!,  boran 
t(f)  fpüre,  boy  ba§  tüort  6f)riftt  l)nn  eud)  toirtfet,  unb  e§ 
umb  fünft  nicf)t  entpfangen  i}aht,  tbod)  bab  ie^  baneben 
an^  Gbriftüdjer  [ick\  bie  nid)t§  unbcr  (eft,  groffe  forg,  ha§  lo 
t)^r  nid)t  aüe  glel)cf)cr  beftenbigfeljt  nnb  gutte§  geUnffen  et)n  folcf)  gro^  mer(f= 
lic^  bing  babt  angefangen.  ^s(^  Jnil  fd)tüei)gen,  inie  bie  35iffcf)off  nnb  bfoffen 
S3aat  bie  gclüiffen  ber  fdjlnadjen  i)ni  glatobcn  teg(id)  erfd)reden,  itU  mit  23ebft= 
liefen  büßen,  i)^t  mit  ablafe,M|t  mit  bruberfc^aff t :  ber  fe^et  bie  ef)eüd§en  priefter,^ 
ber  t^utt  bi§,  ber  anber  ha^  Unuiber,  nnb  iglidjer  hai^  ergifte,  lüoc^  er  tan.       is 

2ßaö  toirt  aber  gcfd)et)en,  ^^o  l]t)r  i)n  ber  ganzen  toelt  t)on  alten  men= 
f(^en,  anä)  öon  ben  frummen,  fingen,  t)el)ligen  unb  tnetj^en,  atte  '^on,  fc^mad^, 
lafter  nnb  nnebre  lei)ben  toerb  nnb  aly  gotti'^'  lefterer  geadjt  toerben,  barnmb, 
ha§  t)^r  aEetjn,  unb  emer  ^o  lüenig,  alle  gel)ftlicbe  unb  menfc§li(^e  orbnung 
toibber  aller  menf(^en  öernunfft  ^uöeranbern  eud)  l)abt  unterftanben  ?  £)enn  20 
e»  ift  gar  ebn  merc!li(^  grofj  bing,  eljner  folc^en  langen  gemontjebt  nnb  alter 
menf^en  f^nn  ^u  iüiberftreben ,  i)t)re  fd)elt  tnort,  nrtebt  unb  öerbamnen  ge= 
bultiglid)  lel)ben  unb  |u  folc^en  fturm  Ininben  unub  tnellen  unbetnegtid)  ftilte 
smottö.  7,|u  fte^n.  ^ä)  mebfe  tnol,  ^0  bb^"  '•i"ff  "^^n  feltf^  gebalnet  febtt,  ha^2  eud)  tebn 
ungeftümme  ber  luaffer  unnb  lüiub  fc^aben  tan.  S30  bb^"  nber  auff  hcm  fanbt  25 
ftef)et,  tüirtt  aid)  el)n  fd)h)inber  groffcr  fall  begegen. 

3c§  entbfinbe  teglid)  beb  ^b^'»  ^i^  Qi^'  fdjttter  eB  ift,  langtnerige  getniffen, 
unb  mit  menfcblir^cn  falumgen  gefangen,  a'h  bulegen.  C  toie  mit  öiel  groffer 
müf)e  unb  arbeljt,  aud)  burd;  gegrunbte  ^el^lige  fcf)rifft,  ()ab  id)  mebn  cbgen 
gemiffen  faum  tonnen  rechtfertigen,  ba^  id),  ebner  aßebn,  tüibber  ben  Sapft  so 
ijdbt  burffen  auff  trettcn,  \)[)n  für  ben  ^Intic^rift  bi^ttten,  bie  35iffc^off  für  febn 
5lboftetn,  bie  i)oi]m  fd)ulen  für  febn  i)uxx  l)eufeer!    äBie  offt  l)att  mebn  ^er| 

1  3)ie  Überfd^rift  fel^It  in  ben  ©onbcrbruden  14  el^Ctc^cn  F  19  otnung  A  26  fielet  F 
groffer  BF  30  lonnen  F 

')  SBie  oben  B.  411.  4G1,  fo  Se^ic'^t  fi(^  8utf)er  anä)  f)icr  auf  ben  3]erfuc^  be§  Gorbinal 
2llbrc(i)t,  in  .öolle  ben  %bia%  tt)iebet  aufkOen  ,yt  (äffen.  Sgl.  ßoftün  I '-  S.  483  ff.  2)  S^er 
üer^eirntt)ete  ^4-kiefter  Seibter  Jöurbe  öon  feinem  58ifd)of,  Sot)onn  Don  ©c^leini^,  in  ©tolpen  ge= 
fangen  gefegt.    Sögl.  oben  ©.  411.    ftöfttin  T^  ©.  496. 


Som  «DliBbraut^  ber  ÜKeffe.    1521.  483 

getnppeüt,  mtc^  gefttafft  unnb  ml}r  furgetroTffen  tjin  cl)nicf  ftercfift  argutnent : 
2;u  6ift  at(et)n  !lug?  Sollten  hk  anbcrn  alte  t)iTen  unnb  %o  el)n  lange  feeljtt 
geljrret  §Q6en  ?  3Bie,  loenn  bu  iirreft  unb  %o  oiet  leutt  ijnn  t)rtf)iim  Der^ 
fureft,  tx)i(c^e  all  eroigltc^  berbamnet  rturben  ?    iöiB  feo  lang,  bas  micf)  G^riftu^ 

:.  mit  fei^nem  eijnigen,  getütffen  Inortt  ßefeftiget  unb  beftctttget  fiat,  ha^-  met)n 
^er^  nic^t  mel)r  ^appellt,  Bonbern  fic^  ttiibber  bie  argument  ber  ^apiften, 
at§  et)n  ftepnen  uff  er  tnibber  bie  metlen,  auff  lentl),  unnb  X)i)x  brotüen  unb 
fturmen  tierlac^et! 

Unb  barum6,  haz^  icf)  bin  i)n  mt)r  entpfunben  unb  bebac^t,  t)ab  ic^  euc^ 

10  bi^en  brieff  n)oln  ]u  fdjretjben  ^u  troft  unb  ftercf  ber  fc^lDacfjen ,  bie  folc^en 
fturm  unb  getüoltt  be?  tnibertei)!-?  unb  ber  oer^agten  getniffen  nit  tragen 
fünnen.  £enn  e§  mu^  mit  fotc^en  gemiffen  g(an:)6en  unb  Dcrtramen  ge^an= 
belt  werben,  ba^  lüt)r  uid)t  alleiju  bk  urtet)[  ber  gantten  tnclt  aU  ftrem  unb 
fpreU)  achten,  Bonbern  ba5  tt)t)x  ^m  tobt  tniber  ben  teuffei  unb  alte  fet)n  mad}t, 

15  auc^  gegen  bem  gerieft  gotti§  ju  ftret)tten  gefd)i(ft  fel)n  unb  mit  ^vncob  gott  i-5d?oi. 32,28. 
burcf;  etjn  folc^en  ftarcfen  giatoben  uberrainben.     6§  funnen  lool  bk  fdjlnac^en 
t)m  glatoben  ber  loellt  lion  unb  fpot  öerac^ten  unb  t^un  gletjc^,  ob  fie  e»  nit 
^oreten:  toer  tan  aber  ober  mag  fid}  für  bem  teuffei  unb  bem  ernften  gerillt 
gotti»,  ba^^  er  bie  nit  entpfinbe,  belnaren  ?    Sie  tnellt  fan  nit  mebr,  benn  un» 

20  !e^er  unb  unglambige  fc^ellten,  tiu  fe|er  fan  fie  uns  nit  machen.  UnBere 
getüiffen  merben  un&  mancfjerlet)  lüetjB  tsu  funbcr  für  gott  machen  unnb  elüig 
öerbamnen,  e^  feQ  benn,  bas  fie  mit  bem  f}el}ligen,  ftarcfen  unb  tnarbafftigen 
toort  gottiö  attentl)aII6en  tüol  öertoart  unnb  befc^ljrmet  finb,  ba5  ift,  auff  ben 
einigen  feÜB  gebatüet.    Unb  tner  ba^  t^utt,  ber  ift  ber  fachen  gelöiB  unb  fan 

25  nii^t  fet)lcn,  noc^  tttancfen,  auc^  nit  betrogen  loerben.  3otd)e  gemiffe,  unbe^ 
trieglic^e  feftung  fudjen  unb  Begern  tüljr. 

S)arum6  tuitl  ic^  öon  ber  5JieB  e^n  e^gen  buckle  machen,  boe  auc^  eignem 
iglic^en,  toer  bo  luitl,  fott  nufe  fet)n.  S)enn  ic^  febe  tnol,  ba§  met)ne  buc^er, 
bie  ic^  öor()i)n  baüon  gefc^rieben  tiabe,  noc§  nict)t  gnug  betnegen,  barumb,  bai^ 

30  bie  SÖiffc^off  bolüibber  ftreben,  auff  ba§ ,  §0  offt  ba^  Irort  ber  hiarbeptt  ber= 
netoet,  er^a^cn  unb  iüiber  ^olet  toerbe,  B^  offt  bk  popl)r  benger  bai^  felbige 
öerbamnen  unb   unterbrucfen.     2Br)r  follen   aud)   btn  bcrrn  bitten,  bü§  et)r 
trerrfleutt  ^nn   fetjne  ernbte  fc^icfe  unb  feljne  enget,   bai-   fie  iüegnel)men  bie swatti). 9, 39. 
ergernig,    ber  i^unber  feer  Diel  ift,  öon  bem  ret)c^  gottie.     (yi  ift  t)^unber 

35  bVs  groffeö  für  I)anben:  tüenn  h)l)r  ba^  felbige  funben  inegf nehmen,  Bo  fetten 
tütir  nit  eljn»  tnecfgenommen ,  bk  lt)et)I  e»  e^n  grunbt  unb  ^aubt  ift  aller 
anbern.  Ter  ^err  ^^^efu§  ftercfe  unb  betüar  einer  fpnn  unb  ftcr|en  l)n  ct)nem 
tüaren,  rechten,  ungeliebtem  glauben  unb  gotlic^er  liebe,  amen.  5IuB  mcpner 
iüuftenn  am  tag  Äat^arine.    ^JJt.X.jri. 

3  ^Tt^umB  F  4  QÜe  F  6  bifee  B  btjfe  F  8  fturmen  F  1 1  nic^t  F  1 6  eljncn  F 
17  ntd^t  F  19  nii^t  F  nic^t  F  20  ungtetobige  F  niti^t  F  25  ntd^t  F  30  ber= 
natoet  BF        32  unterbrucfen  F  30  nid^t  F     ifctobt  F         38  ungenc^tem  A     gottid^cr  BF 

31* 


484  S5oni  m%hxanä)  ber  «öleflc.    1521. 


d)  bebing  mic§  öffentlich,  ba§  t(^  bie  t6ncf}ten,  imf^nmgen 
)menicf)en  lüibbcr  f)oren  nocf)  fel)en  tuill,  bie  bo  fd^re^en  unb 
fugen  Inerben,  '^d)  fd^re^b  unb  lere  töibber  bie  orbnung  ber 
tirc^cn,  luiber  bie  fa^.c  ber  öetter,  Inibber  alÜc  bclncrte  legenben 
unnb  ben  langen  braud),  iibung  unb  geixionl)el)t  ber  ürrfjcn.  3)e§  5 
gle^d^en  berad^te  ic^  alte  menfcl)en  lere  unb  auff  fe|e  ber  ^arififc^en  ©oboma, 
2.  ^etr.  2, 1.  tüilc^g  nit  anber»  finb,  tüie  5petru§  fagt,  benn  fecten  ber  öerterbni^.  äßenn 
bo(^  bie  monb  fud)t  nur  cl)n  ftunb  fie  nidjt  ritte,  ißo  tourben  fie  felbft  erfennen, 
bie  iüe^l  fie  alt  t)i)x  bing  on  ba§  hjort  gotti§  betneren,  ba§  fie  nit  an  gotlic^en, 
^onbern  allet)n  an  menfd^lic^en  fprüd^en  l)iengen.  10 

©30  ift§  l)^e  auc^  menfd)lic§er  öernunfft,  id)  gefdjine^g  ber  göttlichen 
f (grifft,  entgegen,  ba§  man  e^n  ortidel  beö  gtatoben«  auff  menfd^en  tretom 
grunben  unb  batren  h3itt.  £)enn  bie  l)et)ligen  facrament  unb  artitfel  be§ 
glah)ben§  folten  unb  tnolten  altet)n  burc^  gotlii^  ft^^ifft  gegrunbt  unnb  be= 
inerbt  toerbcn,  Inie  benn  ^J3iofc§  ^nn  3)eutro.  uberfluffig  bezeugt.  3i^arumb  i.s 
mel^nen  fie  benn,  ha?^  fie  mid)  mit  t)^ren  eljgen  tretnmen,  ha§  ift,  menfc^en 
gefet;  unb  lere,  non  gotlidjem  tnort  Inolten  ablncnbig  machen,  glel)c^  ob  fie 
nid)t  tuuften,  ba§  bie  l)el}ligen  offtmati?  xjn  l}l)rcni  leben  gefunbiget  unb  in 
^^rem  fc^re^ben  ge^rret  t)etten'?  5tod)  finb  fie  fo  torid^t,  ba§  fie  l^^re  h3ort 
unb  Incrc!  al§  cl)n  geluiffe,  unbetrieglid^e  reget  be§  glatüben§  fe^en  unb  an=  20 
nemen.  S)atju  ij^r  etjgen  red)t,  inie  lüol  e»  te^n  recljt  ift,  mad)t  folc§  menfd^en 
fprü(^e  berbec^tig,  bo  c»  f;)ric^t :  '3Ber  einmal  unred^t  erfunben  inirt,  ber  mirt 
altoeg  für  unrecht  geoc^t  unb  gel)alten\^ 

äßer  moc^t  uuö  gelnife,  hjorljnne  bie  oetter  nidjt  geljrrct,  bie  tnet)t  fie  offt 
geljrret  t)oben,  at§  bu  felbft  befcnneft,  Bo  t)t)r  anfet)en  gnug  ift  unnb  fotlt  25 
nit  nad)  gottlid)er  fc^rifft  gerieft  unb  gcnrtcl)Ut  Inerben/  Sie  l)aben  (fprid^ftu) 
auc^  bie  fdjrifft  anf^gelegt.  äßie,  Incnn  fie  bo  tool  Ijm  auflegen,  al§  t)n  t)l)rem 
leben  unnb  fc§rel)ben  geljrret  l)ctten?  ^JJJit  ber  njel^^  mac^ftu  aEe§  ba§  un^er 
menfd)tid)  unnb  auB  ben  menfc^en  gotter,  unb  ha^  Jnortt  ber  menfd)en  glet)c^eftu 
bem  tnortt  gotti§.  30 

2)arumb  folten  tniffen  bie  unfinnigen  Sop!^iften,  bie  ungelerten  Säiffd^off, 
munc§  unb  Pfaffen,  ber  SSapft  mit  alt  f eignem  ©omorren,  ba^  tr)t)X  md)i  ^m 
namen  5lnguftini,  ^ernl}arbi,  ©regorii,  ^ctri  obber  5pauli,  auc^  nit  Ijm 
namen  ber  non  5pariB,  Bonbern  ijnn  bem  namen  S^efu  G^rifti  getaufft  finb: 
biegen  allein,  unb  nic^t  bau  gccreut^igt,  unnb  !et)n  anbern  ernennen  h3l)r  für  35 

2  :^6rcn  BF  fi  3oboma  F  7  ntd§t  F  8  toutben  BI-'  9  nid^t  F  gotUd^er  A 
gottlid^er  B  gottid^et  F  11  gottic^cn  F  12  cDn  B         14  gottid^  F  17  gütlichem  F 

19  „^l^tcm"  feljlt  F     töricht  F  26  ni(^t  F      gottid^er  F  27  1)^X61  B  33  tiid^t  F 

85  nid^t  benn  ben  gecreutjigt  F 

>)  5ögl.  oben  <B.  413  2lnm.  1. 


»om  ?mtfeBrau(^  bev  S^Jeffe.    1521.  485 

unfern  met)|ter.    ^ku(u§  totl  nit,  ba^  man  ^l^m  ober  et)nem  ©ngel  glotübcn  ©at.  i,  s.  12. 
)ott,  ey  fet)  benn,  ba§  6f)nftu§  t)nn  l)^m  lebe  unnb  rebe.     'Ißtffen  ttit)i;  bod§ 
h)ol,  tüay  bte  bettet,  bte  -Decreta,  ber  gebraiii^  uub  bc^  öotdty  tüa^n  l)n  ft(^ 
Rauten  unb  fd^Iieffen:   luas  bürffen  )x>t)x  bat,u  bcr  öon  ^axi^  met)|tei-fdjafft, 

5  ba»  fte  fc^xe^Ben  unb  fprec^en:  Solcher  artidelX  tft  crgerlic^.    S)et  ift  tütbber 

bie  facultet  ^u  ^ariß,  ber  ift  tntbber   X)t}xt  gefeite  artttfeE  imnb  anber  ber 

glet)(^en/  tüilc^y  oEetjn  bte  tüetibifc^cn  ünber  unb  groben  blocke  rumen  lounen. 

äßl^r  t)6ren  nit:  S3ern()arbu§  !^att  §0  gelebt  unb  gefc^rtebeu,  tnljr  §6ren 

aüe^n:  dlaä)  ber  fc^rifft  tjott  er  foüen  (eben  unb  fc^ret}ben.    2i>^r  fragen  nic^t, 

10  irie  bk  tje^ligen  gelebt  unb  gefct)rteben  ^aben,  lütlc^  alte  burc§  bi^  gebet:  'ä^ergtb  aic!'i'i!4!^' 
un§  un^er  f(^ulbe',  ftnb  fie  erhallten  iDurben,  tnie  ber  31.  pfal.  fogt:  'S)o  fur^i-  32,  e. 
Jüirt  e^n  iglic^er  l)e^ltge  |u  gelegener  t;et)tt  bitten',  auff  ba§  tDt)r  ntd^t  für  hjar 
unb  gerecf)t  l)aÜten,  ba^  l)t)n  burc^  t)i]x  gebett  aU  et)n  ^rtl)um  unb  funb  öer= 
geben  ift:  töie  bie  ^apiften  t^un,  tüenn  fie,  al§  ber  60.  pfalnt  fagt,  auff  bie ^f.  62,4. 

15  tiangenbe  unb  ^uftoffene  iDanbt  fid§  lehnen,  ^0  boc§  gott  allein  an^u^^angen 
ift,  lüie  ber  felbige  pfalm  gar  offt  an|eu(^t. 

2ä)  ^ab  gefugt,  man  fragt  nid^t,  toie  bie  ^e^tigen  gelebet  unb  geschrieben 
l)aben,  §onbern,  lüie  bie  fd)rifft  an|et)gt,  ba§  tot)r  leben  foUen.  S)ie  frag  ift 
ni(^t  öon  bem,  bas  gefc§ei)en  ift,  ^onbern  baöon,  h)ie  e»  gefii)e^en  foll.    S)ie 

20  ^el^ligen  traben  in  l)t)rem  f(^rel)ben  ^rren  unb  in  t)^rem  leben  funbigen  !ünnen: 
bk  f(f)rifft  fan  nit  l)rren,  unb  iüer  t)f}x  glelnbt,  ber  fan  ni^t  funbigen  ^n 
fernem  leben.  'K^tjx  nemen  bie  l^e^ligen  inol  an,  hjilc^er  lob  nit  bon  menfi^en, 
^onbern  öon  gott  ift,  nit  bk  ber  ^apft  erf)ebet,  ^onbern  bie  gott  ergebt,  be§ 
oc^ffen  unb  Pogel  fie  finb,   getobt  unb  ju  ber  ^^od^^etit  6^rifti,  fet)n§  fon§,  so?atti).  22, 4. 

25  bereit,  ba^^  ift,  tuilc^er  leben  unb  lere  bk  göttliche  fc^rifft  lobet,  al»  ber 
Patriarchen,  ^ropl)eten  unb  'llpoftelln:  ben  allet)n  unb  letjuen  anbern  !unnen 
irtjr  getoi^lic^  glaloben,  anfangen  unb  al§o  er^attten  trerben. 


2)a^  etftc  tc^E. 

3Bie  trctolic^  ber  ^apft  bie  ^etjlige  fc^rifft  l)anbettt  unb  auflegt,  |el)gt 
stj  unö  an  ber  anfand  fe^n§  3)ecretal§,  bo  er  fpric^t  au^  @breo§  10.  '2öo  ba§  $cov.  7, 12. 
pricftertl)um  berenbert  ioirt,  ba  toirt  auc^  ba^  gefeh  berenbert'.'-^  S)amit  iüil 
er  betüert  l)aben,  ba§  (il)riftuy  fet)n  prieftcrtl)um,  aU  er  gen  l)t)mell  gefarn 
ift,  auff  ©.  5peter,  unb  fant  5peter  auff  ben  ^-ßapft  berlt)ecl)Blct  t)att.  ®ic 
n)et)l  er  nun  priefter  ift,  Uielc^em  bav  gcfel;  Iju  le^en  gebürt,  feo  tjob  er  ge= 

1  nid^t  r  7  blocke  1"  s  nic^t    F  11   „fie"  fcP  F     werben  F      13.  ^jiat.  A 

12  furtoar  A  lü  ^fam  B         17  gelebt  F         18  „bte"  Dor  „fd^rifft"  fc^  B        20  tjl^rej  B 

funnen  B  21  nid^t  F       gtombt  B  22  nid^t  F  23  nid^t  F  25  gotlid^e  F 

27  QkmUn  F         33  unb  janct  5)Setev  F         34  nur  A      ev  benn  J)rie[tcr  BF      wild^em  BF 

1)  3J9I.  oben  <B.  27:3  ff.  ')  Sgl.  oben  <B.  414  3lnm.  2. 


486  33om  mi^hxanä)  ber  OKefic.    1521. 

hjaltt,  gefe^  unnb  ftatut  Iju  matten.  (}urloar  elju  eblcr  anfancf  unb  c^n 
xec^tcr  grunb  |u  fe^m  prieftert^um  unb  fernen  gcfe|en!  2ßie  ber  gtunb  ift, 
Bo  finb  bi^e  pnefter,  tüte  ber  prtefter,  ^o  ift  ha§  ge[e|:  e^n§  be«  anbern 
tool  tüljrbig. 

2Bie  tan  gott  feljn  6a^p{)Q§  unnb  SSolaam  mit   t)t)ren  et)gen  treh)men    5 
^0  6alb  ^u  fc^anben  madjen,  ba§  fte  felbft  in  t)f)rem  anfang,  U}ic  h3ol  aU 
(iat)pt)a§  untt)iffcnbt,  ber  gantjen  n)ellt  eroffent  ()aben,  lt)aö  ber  tcuffell  burdj 
ben  SSapft  unnb  fet)ne  gefe^  t)n  ber  tüellt  l^att  tüircEen  h)o(Ien.    SBie  fc^enblid) 
^att  6atan  ftc^  fcibft  Derratten,  toibber  fernen  Inillen,  ha§  er  burd^  ben  ^ap\t 
l)nn  biBem  anfand  bic  lx)ar§et)t  gefagt  I)att,  nemlic^,  ba^  er  6.t)riftt  |3riefter=  lu 
t^um  fampt  fernem  gefe^  ()att  berenbern  njollen:    h)ie  er  benn  getl)an  unb 
gar  au^getitget  i]at,  ai%o,  ha5  nu  ber  Stapft,  unb  nit  föf)riftu§  met)r  priefter 
aRatti).i4, 15.  ift,  bay  uns  be§  iBapft&,  nit  (£()rifti  gcfe|  mef)r  (el^tten  unb  füren,  unb  ftci)et 
ber  grenzet  t)nn  ber  f)et)ligen  ftatt  unnb  regirt  über  un§  an  (i^riftug  ftatt, 
für  (Sf)rifto,  be§  !onig»  ber  lüartje^t,  ber  abgott  ber  lügen  unnb  aEe§  ^rtt)umb§.  15 
llnnb  fjatt  bißcr  gretoet  uberflüffig  erfuÜt  unb  bolnbrad^t,  tt)a§  er  \)n  bificm 
anfand  t)ert)et)ffen  §att. 

3um  erften,  tüoHen  h)t)r  Don  beut  prieftert^um  l)anbe(n,  unb  fott  e^n 
igtid^er  tnar^afftiger  (S^rift  etigentlid)  iuiffen,   ba§  l)m  nctnen  tcftament  !e^n 
euBerüc^er,  fic^tBorlid^er  priefter  ift,  benn  bie  burc§  menfc^en  lügen  ber  teuffei  20 
erl)a6en   unb   auffgcJüorffen   l)att.     äßt)r   t)aben  nur   e^nen  einigen  priefter,. 
6l)riftum,  n)il(^er  fid)  felbft  für  unS  unb  uns  aEc  mit  l}f)m  geopffert  §att. 
i/i5m.:<,i8. 2)at)on  fprid)t  ^petru»  1.  ^4^et.  3.  '(£^riftu§  ift  et)n  mal  für  un^er  funbe  ge= 
ftorben,  e^n  gerechter  für  bie  ungerechten,  auff  ha§  er  un§  tobt  am  flc^f(^ 
.^cbr.  10. 14.  unnb  lebenbig   am  qe^ft  gott  opfferte\  unb  .^eb.  10.  'Wdt  eljuem  opffer  l)att  25 
er  DoUnbroc^t  unb  oolfommen  gemad)t  etniglic^  bie  l)el)ligeten'. 

S)iB  ift  e^n  gel}ftlid)  prieftertf)um,  ollen  (St)riften  gemel)n,  ba  burd^  to^r 
alle  mit  ßl^rifto  priefter  finb,  ha»  ift,  \vt)x  finb  finber  (i^rifti,  beS  I}Oc^ften 
prieftcr§,  \vt)x  burffen  aud)  fc^Uy  anbern  priefter^  obber  mittler»  benn  6l)riftum. 
.t»cbr. -,,  1. '@^n  iglidjer  priefter,  öeb.  5.,  njirt  bo|u  auffgenommcn,  ha§  er  bii  für  bü^  30 

öold  unb  prcbige.'    6(^0  mag  el}n  iglidjer  (S^riften  burc^  fi^  felbft  Qnn  ß'^rifto 

s^ff'es.M  ^'^^^^'^  unnb  für  gott  trctten,  -)io.  5.,  tüie  eö  benn  (ffaia§  am  G5.  öerfunbigt 

^ai:  '6«  lüirt  gcfd)e§en,  ef)e  fie  fd)ret)en,  mil  iä)  tjoren,  unb,  bie  Ine^l  fie  no(^ 

bitten,  luil  ic^  fie  erkoren".    630  tüirt  auc^  e^n  iglid^er  G^riften  felbft  öon 

Sei.  54, 13.  got  untertt)el}ft  unb  gelert,  Gfa.  54.  'Unb  id)  \vx\  geben  alle  bel)ne  finber  öon  3.^ 

3cr.  31, 34.  gott  gelert'.     Unb  .Spiere.  31.  '6§   tnirtt   uid;t  el)n  mcnfdj  ben  anbern  lernen 

obber  untertt)el)§en  unb  fprei^en:    ©rfen   ben  ^errn.     Sie  tüerben  mic^  alle 

3ei. ii,9.er!ennen,  bom  fungflen  b\}^  ^um  elttiften.'   Unb  öfa.ll.  '£'ie  erbe  ift  erfüllet 

mit  bem  erfentniä  gotti§,  tüie  mit  tüoffer  be§  auferet^ffenben  5}lere§'.    2)o^er 


.5  aSalcant  A  7  croffent  BF  12  nic^t  F  13  nt(^t  F  !.'>  fontg^  F 

25  Offerte  B      offer  B  28  ^od^ften  F  81  ß^rifte  F  .33  ^oten  BF 


Söont  ^lifeBrauc^  bex  Wcffe.    1521.  487 

tompi,  ha5  (St)nftu§  ^o^.  am  6.  fpric^t:  '(S§  tft  t)nn  prop^eten  gefd^riebcntSoö-e.«- 
Unb  fie  lüerben  alle  Don  gott  getcret  fetjn'. 

^uxä)  bt§e  ge|eugnt§  ber  fc^rtfft  tüirtt  ha^j  eufeerlic^e  pneftcrtt)um  t)m. 
netoen  teftament  ^u  boben  geftoffen,  benn  [ic  moc^t  bal-  geBet,  ben  Zutritt 

5   für  gott  unb  bic  lere  (tüilc^ö   als  eignem  priefter  el)gent  unb  geBürt)   ollen 
menfc^en  gemeljn.     äßo  |u  barff  man  et)n§  priefter^,  tüenn  man  nit  eQnl 
mttler»  unb  prcbigerS  bebarff  ?    Sollen  h)^r  priefter  fe^en  unb  f)a6en  on  ^!^re 
toertf  unb  ampt?    ^ft  boc^  ß^^riftug  altet)n  unb  fonft  fet)ner  otter  6^Tifteni-^im.2,5. 
mitler  unb  lerer.    Unb  tretten  felbft  li^n^u  bon  gott  getert  unb  tonnen  al^o 

10  felbft  mittein  unb  leren,  bte  noi^  nid)t  priefter,  boy  tft,  ß^rtften  finb.    ^2ll§o 
folgt,  ba§  ha§  prteftert^um  ^m  netüen  teftament  ju  glepc^  pn  aEen  ß^riften  tft, 
pm  gepft  allepn,  on  atte  perfon  unb  larDen,  hjte  5|}aulu§  Gial.  5.  fügt:  '^n ®'i'- 3, 28. 
6l)r{fto  3t)efu  ift  tepn  ^ube,  fepn  Ijepb,  fepn  man,  lepn  tnepb,  tepn  l)err,  fepn 
!nec^t,  fonbern  pl)r  fept  in  ß^rifto  aEe  epn  bing\ 

i-^  9iu  tnpr  h3oEen  fort  farn  unb  ber  unberfc^empten  @omorren  ge|eugni§, 

bamit   fie   ha^i    prieftert^um   pm  netoen  teftament  auffgeric^t  unb  befeftiget 
^aben,  ^ufammen  fuc^en,  ouff  ha^  hjpr  ha§  unberfc^empt  tnaul  ber  groben 
bloc^  juftopffen.    £'cr  erft  ift  ^etruy  1.  ^et.  2.  'Segt  ab  alle  lift,  triegerepi-^etr.a.iff. 
unb  nepb,  unb  reb  niemanb  ubetl,  unb  begert,  al»  bie  i^t  geborn  tinber,  bte 

20  bernunfftige,  unberfelfc^ete  milc^,  auff  bay  p^r  burd)  bie  felbige  toac^ffet  |u 
etürem  I]epll,  ^o  pl)r  anber§  gefrfjtnatft  l)abt,  Hne  fu§  ber  f)err  ift.  ©e^et  ^pnn 
^u  bem  lebenbigen  ftepn,  ber  bon  menfc^en  berP3orffen,  aber  bon  got  erlnelt 
unb  geel)ret  ift,  unb  bortet  eud),  oly  lebcnbige  ftepne,  ouff  p^n,  boy  p^r  f)eplige 
priefter  toerbet  unb  gepftlic^e  opffer  opffert,  bic  gott  ongene^me  finb  burcS§ 

25  S^efum  6l)riftum.'    llnb  bolb  bornocl):  ';\l)r  feptt  epn  au^erhDelt  bolc!,  !6nig=i.^ctr.  2,9. 
lic^e  priefter,  epn  peplig  boltf,  t^elnr  erfoufft,   ouff  boy  p^r  berfunbiget  bie 
moc^t   bey,    ber  eu(^    bom   finfterni§   .^u  fepnem   rtunberborlic^en  lie(^t  ge= 
ruffcn  ^att'. 

Xer  onber  ift  3lpoco.  5.  'S)u  poft   uns  nußerm  gott  ju   tonigen  unb  offb.  5, 10. 

30  prieftern  gemotzt,  unb  rterben  l)irfc^en  ouff  erben". 

£)er  britte  5lpoca.  22. ':3nn  ^en  rtirt  ber  anber  tobt  fepn  gertollt  poben,  cffb.  20,6. 
fonbern  fie  rterben  fepn  priefter  gottiä  unb  fepuy  (iprifti  unb  rterben  mit 
pl)m  regirn  toufent  jar'. 

Unnb  rtie  rtol  bi^  buc^  nid)t  foU-^er  oc^t  ift,  bo§  ey  tium  ftrept  bleuet, 

3=>  pob  ic^  boc^  bem  rtiber  teptl  ettlidje  gei^eugniB  borouB  rtoUen  für  Rollten, 
rtilc^e  gertiBlic^  bon  ollen  G^riften  menfc^en  foEen  berftonben  rterben,  bog  fie 
oüe  tonige  unb  priefter  finb.  ^enn  olle  ^f)riften  mcnfc^en  loffen  |u,  bo§ 
aEe  bie  felbigen  rtortt  nit  bon  fic^tborlic^en  fonigen  reben  tonnen:  feo  mugen 
fie  ouc^  nit  bon  fic^tborlic^en  prieftern  reben  unb  berftonben  rterben.    Unb 


«  ni(^t  K         22  tebenbtge  BF         2.3  gee^tt  BF         26  öerlunbiflt  F         29  fonigen  B 
38  nid^t  F      fonigen  B      tonnen  F  S9  nic^t  F 


488  33om  'M%bxanä)  ber  SKeffe.    1521. 

Wixi  biB  iDortün  '^^rtefter'  t)nt  c^an^cn  iieUjen  teftament,  im  t)nn  bt^en  orttern, 
nit  mit  etjnem  6ud)|ta6en  gebac^t. 

Unb  el)er  iä)  me^r  jage,  tt){(  tcf)  bcn  go^cn  unb  |)u|ien  bt^er  tüellt,  bcm 
f&ap]i  mit  iet)nen  pfoffen,  trotten,    ^s^x  ebten  Pfaffen,  |e^gt  un§  c^n  punctel 
obber  c^n  ftric^el  t)nn  allen  (Suangelien  unb  Gpifteln  ber  5tpofteln,  ba»  ^t)r    5 
fe^tt,  obber  follt  priefter  für   onber  G^riften  menfdjen  genant  tüerben,  unb 
ha§  emer  priefter  tl)um  e^n  anbers  fet),  benn  hai:  gemep  aller  6l)riften  priefter= 
tl)um.    9Bo  bleibt  t)'§r?    SBolt  t)^x  un§  nic^t  an^et)gen?    -öort  ^^r  nirfjt, 
t\^x  tatnben  gemolte  pfaffen?    ^s^  iDit  eud§  inol  et)n  rabt  geben:  @et)et  gen 
5|3ariB,   bie  tüerben  eud^  an  ber  fc^rifft  ftatt  an|et)gen   ^^r  me^fterlid)  unnb  lo 
funftlict)  fentiment   unb  iuerben  fpredjen:    £)i§er   artirfel   ift   !etierifd^,  bem 
prieftertid^en  ftanbt  unel)rltc§,  unnb   bi^er  mcl)fterli(^   fenten|   fe^  mä)  e^n 
artitfeE  beö  glatt)ben§.*    2ßo  fompt  ^^r,  pfaffen  ber  ©li^en,  benn  l)er?   äßarumb 
^abt  t)^r  un§  unfern  gemeinen  namen  geftolen  unb  euc§  bcn  |u  gemeffen? 
Se^tt  t)i}x  nit  btebe  unb  reuber  unb  lefterer  ber  tixd)^n  6l)ri[ti,  hk  ben  ^eljligen  15 
gemeinen  nomen,  h)il(^en  ^l)r  mit  getüalt  ben  anbern  G^riften  genommen  unb 
geftolen  §abt,  ^u  einer  getoalt,  ^offart,  loolluft  unb  ge^|  Bo  fc^enblii^  mi§= 
brauchet?    2Bo  !ompt  ^§r,  ©o^en,  benn  t)er?    2l3e^gt  uns  an  getieugni^  ber 
fc^rifft,  ba§  t)t)r  priefter  fet)t  unb  !^e^ft.    ^tjx  fe^t  tool  untregli^e  bürben  ber 
ioelt,  priefter  fe^t  ^^r  nic^t.   5J^erc!et  t)f)r  fc^ier  auc^,  loas  t)i}X,  glelj^ner  unb  20 
reuber,  Oerbienet  ^abt? 

Öie  gebencf  id)  be§  toirbigen  priefter  gotti§,  be§  33aal,   tnilc^er  beutfd^ 
mibber  mi^  gefc^rieben  ^att,  e^n  grober,  ungelerter  6fel,  %o  gan|  unb  gar 
unberfc^empt  |u  liegen,  ^o  bo^  unb  gifftig  |u  leftern,  ba§  er  nprgent  ^u 
beffer  ift,  benn  ha^  er  für  ben  S3apft  unb  fel^nc  pfaffen  fdjrepbt.^    5)er  felbige  25 
molt  nit  leiben,  ha§  ic§  ber  ^e^ligen  5papiftifd)cn  priefterfi^afft  al^o  tro|e, 

i.<cctv.2,5.9.unb  f(^ret)bt  ijnn  fet)nem  buchten,  ha^  bie  borigen  h)ort  5petri  üon  ^toetjerleij 
priefterfc^afft  fotlen  Oerftanben  hpcrben,  gum  erften,  Oon  ber  get)ftli(^en  priefter= 
fdjafft,  tüilc^e  allen  Gbriften  gemein  ift,  jum  anbern,  Oon  ber  eufeerlii^en 
pricfterfc^aff t ,  alleljn  bie  gefc^mtjrtcn  unb  befdjornen,  ba»  ift,  hk  getüe^l)eten,  30 
priefter  l)epffcn.  £)ert)alben  ift  ha^  gef(^mt)rte  unb  befc^orne  prieftertt)um  pnn 
ber  ^et)ligen  fc^rifft  luol  gegrunbt,  fpridjt  er.^ 

.^ie  frag  ic^:  ^u  toem  §at  S.  5peter  bie  felbigen  trort  gefagt?  .^att  er 

1.  «ßctr.  2, 2.  fte  nic^t  3U  alten  ß^riften  gefagt,  pn   bem  haU  er  gepeut,   ha§  fte  e^n  t)er= 

nunfftige,  lautter,  repne  mitc^  bcgern  foücn,  unnb  bartjnne  ^u  p'^rem  ^epll  35 
mac^ffen  unb  tsune^men'^     äl^adjffen  unb  pnn  ber   gnabc  Ijune^men,  gebort 
e§  nit  allen  (5l)riften  ^u?    Unb  barnac^,  follen  nit  alte  G^riften  fid)  balnen 
auff  ßl^riftum  |u  epnem  ^epligen  prieftert^um?   £)a|u  fdjepbet  er  \)a§  ^e^lig 


2  nti^t  F  .3   e^r  F  lö  ntd^t  F  26  ntc^t  F         28  foU  A         36  iti)oxt  V 

37  nt^t  F      nid^t  F 

')  a3g(.  oben  ©.273  ff.  =)  emfer.  •■')  Sgl.  oben  ©.  247  ff. 


SBom  mi\ibxaüd)  hex  mei^i.   1521.  489 

prieftert^um  non  bcm,  ba>3  nit  ^el)(ig  ift,  lüic  loiiv  für  äugen  fe^en,  ba§  ba§ 
^aptftiff(^c  prieftcrtt)um  gemet)nig{ic^  nit  l]ci}(ig,  Bonbcrn  Buben  finb.  Xie 
tüet)I  nu  btc  tüort  ^petri  ^u  allen  6{)riftcn  getagt  finb,  unb  er  lütl,  ba^  ba? 
6ef(^orne   unb   gefc^mtjrte   ;n-ieftcrtt)um  barljnne  öerftanben  Inerbe,    %o  folgt 

5  barauß,  bas  bk  ^et)ltgen,  frommen  raei)6er  unnb  finbex  auc^  Befcfjorne  unb 
gefc^mtjrte  priefter  finb.  2^enn  bk  lüort  '|^ctri  finb  allen  6t)riften  gemet)n, 
fie  merben  oerftanben,  öon  n)i(cf}em  prieftert^um  bu  milt:  ba^^  felbige  machen 
fte  aHen  6t)riften  gemein.  C  et)n  nnrbiger  patron  ber  befc^ornen  unb  ge= 
ölten  ©o^en! 

10  5^a»    fet)   ber  erfte  fturm   miber    ba^^   ertid)te  papiftiffc^e  prieftertt)um : 

tok  ftartf  unb  mec^tig  ber  fei),  urteil  e^n  iglic^er  frommer  6t)rift.  6»  Itgt 
i)k  ernljber  aller  prad)t  unb  pompa  ber  ^apiftifdien  meffe:  benn  ift  ba§  priefter= 
t^um  nickte,  mic  i|t  flar  ange^ei)gt  ift,  fo  ift  oon  mitten  feijn  gefe^  auc^ 
nic^tl.    5)enn  prieftertf)um  unb  gefe^  öerenbern  fic^  femptlic^.    ^ft  nu  ba^  ^efv-  7. 12. 

15  prieftettl)um  unb  gefet?  niif}t§,  %o  tüerben  bie  opffer  unb  tüerc!,  luilc^e  nac^ 
bem  gefe|  burc§  ben  priefter  gefc^et)eu  f ollen,  öil  tneniger  etnia§  felju.  Xarauß 
folgt,  ba^  be§  bapft'3  gefe^  eQttel  triegerci)  unb  lüge"  finb,  ba5  3?epftiffc^e 
prieftertl^um  ni(^t§,  benn  ct)n  larüe  unb  et)n  euBerlid)er  fcl)el)n,  ber  papiften 
meffe,  tt)ild)e  fie  epn  opffer  l)epffen,  ei)n  aSgoterep  unb  ein  fd^enblidjer  miB= 

20  brauet)  be§  t)et)ligen  facrament§. 

^n  bi^em  allen  barff  niemant  5iüel)ff elln ,  benn  e«  ift  betüert,  ba5  biß 
prieftert^um  in  ber  fcf)rifft  nt)rgent  gefunbcn  tüirt.  2^erl)alben  ift  e§  be§ 
teuffell»  ^ufa^:  benn  niemant  anbert,  me^rt  ober  minbert  el)n§  menfc^en 
teftomcnt,  al§  5paulu§  fpric^t,  öil  Iceniger  fott  man  3U  gotti§  teftament  etlDo^  ®^i-  3. 15. 

25  fe^en  ober  orben.  Tai  ifte  aber  offcntlid)  betueljßt,  ba^  biß  prieftertl)um  unb 
bie  meffe  ift  et)n  'jufa^  goti-3  mort  unb  teftament.  Xarumb  fd}lieB  ic^  mit 
guttem,  beftenbigen  gruub  unb  getoiffen,  2)0»  meffe  Italien  al»  eQn  opffer 
unb  fc^mt)rte,  befd)orne  priefter,  tpie  i^it  ber  brauch  ift,  nicf}t>3  auber-3  ift,  benn 
G^riftum  leftern  unb  Derleucfen,  auff  l)eben  unb  n)ecfnet)meu  fet)n  prieftert^um 

30  unb  alle»  fe^n  gefe|. 

2)a  ^er  gel)ort  alle  fdjrifft,  bari)nne  ber  l)el)lig  gel)ft  üerpeut,  baz-  man 
nict)t  ^u  bem  Wort  gottis,   noc^  ^erab  tl)un  foU,  alc^  ^^H'oüer.  30.  'Gl)n  iglict)  spr.  30, 5. 
irort  gottiö  ift  eljn  felnriger  fcf)ilt  ben,  bk  auff  \)t)n  t)offen'.    S)u  follt  ni(^t» 
t^un  |u  fet)nen  lüortten,  auff  bat^  bu  nic^t  geftrafft  irterbift  unb  et)n  lugener 

35  erfunben'.     Unb  Xeutrono.  4.  ';^u  bem  tüortt,  ba^-  id)  eucf)  fage,  follt  t)tir  uic^t^  s- aj^of.  4, 2. 
tl)un,  auc^  nicljt>3  baoon  net)men\  unb  l.^^etri:  '5,50  pemanbt  rebet,  ber  rebe,  i^ctv*.  n- 
als  e»  gotti»  tuort  tüere  ic'    Unb  toas  x}U  öon  notten,  alles,  tüas  bie  pro= 
pbeten,  (i^riftus  unb  bie  'Jlpoftelln  hjibber  menfcf)en  gefe|  unnb  lere  fagen, 
^u  er|elen!    Gs  ift  offenbar,   bau  ^o^an.  am  8.  fprid)t:  'il^cr  auB  gott  ift,  3o&.  s,  47. 

1  nid^t  F  2  nic^t  F  4  folget  K  7  ^rieftert^nm  A  8  aüc  F  1 1  ftrad  BF 
2(y  Soniinb  F  28  gefc^mtjtte  BF  31  gebort  F  .34  lugnet  BF  36  .tebet"  fe^It  ABF 
37  notten  BF  39  offinbar  F 


490  2)om  gniprauä)  bet  üneffc.   1521. 

30^.3, 31.  ber  !^6rt  gottt§  Wovi',  unb  i^o-^on.  3.  '2öer  bon  ber  erben  t[t,  ber  rebt  bon 
ber  erben". 

5iu  )üe^§  ic^  lüol,  tücnn  bt§  bie  fc§ttiQ(^en  getoiffen  le^en  obber  l)6ren, 
unb  fel)en  bo(^  ^o  ötcl  groffer  mcnigc  ber  !l6[ter  unb  ürcfjen,  barljnn  alle  tag 
un^el)ttd;  biet  meffgen  gefjolltcn  lücrben ,  ha^  fie  c§  f(^n)erUif)  glotüBen  tüerben,  s 
ha^  Bo  biet  leut  foUten  berbampt  luerben  unb  bie  ineEt  tegltc§  mit  ^o  bil 
funben  erfüllen:  btc  Ineiyi  hk  gan^e  tuettt  getri^  ha  für  Ijellt,  ha^  mit  ben 
meffen,  alö  mit  et)nem  gutten  tüercf,  ^berman  fan  unnb  mog  get)ulffen 
beerben,  unb  hai  burc^  berbicnft  ber  meffen  bie  meHt  bi^f)er  fel^  erl)Qlten 
trorben,  tbcnn  e»  beud^t  fie  ungleh)Büc§,  ba5  gott  bie  hjeüt  §o  lange  berlaffen  lo 
foEt  f)a^en. 

$ffiie  t^utt  mon  aBer?    @§  ift  geibif?  unb  burc^  bie  r]ct)lige  fij^rifft  )6e= 

fc^Ioffen,  bpilc^er  allein  |u  glah)6en  ift,  lüenn  aud)  alle  enget  anberS  lereten 

unb  mit  ^l)mel  unb  erben  füllten  gubrümern  ge^en:  %o  ift   bon  gott  felbft 

6efcf)loffen,  has^  ^JJleffifd^e  pfaffent^um  bon  gott  nit  fe^  e^ngefe|t.    äßiltu  gott  is 

nit  me^r  glatüBen  benn  ber  toeltt?    3ft  gott  nit  groffer  benn  hu  tbeEt?    3i[t 

^att&,l\'ni^t  gefc^rieben  unnb  bcrfunbiget,  ba§  bie  le|te  ^e^tt  fotl  et)n  fcrli(^e  ^et)t 

2*-      fet)n,  e^n  |el)t  be§  l^orn§,  ba§>  aud)  bie  tnellt  mit  t)rtt)um  foU  erfuEt  unnb 

2uc.  18, 8.  bie  ouBermelten  fc§ier  berfurt  trerben ,  unb  babon  gott  felbft  fagt ,  er  bjerbe 

!aum  glouben  finben  auff  erben?  '!}Jtet)nftu ,  ha^  bife  tetjc^tfertige  inort  finb,  20 
unb  ha^  fie  mit  un^er  berflud^ten  fii^er^eljt,  bortjnn  tb^r  on  aEe  fordet  gotti§ 
leben,  ubere^n  fommen,  gle^d^  ab§  un§  nit  betreffe,  unb  crfuEen  al^o  bie 
h)et)ffagunge  (l^rifti  unb  ber  ^ilpoftel,  e^e  tbt)r§  Iriffen  unb  tjnne  Inerben,  glet)(^ 
tbie  bie  ^uben  hk  fdjrifft  crfuEten  unb  6l)riftum  creu^igeten,  e^e  fie  e§ 
er!anten'?  25 

S)arumb  foEen  \dt)x  un^er  gebjiffen  ftertfen  unb  ben  n)ortten  gotti§  feft 
unb  beftenbig  anfangen,  tüildie  un§  fagen  unb  lerenn,  ha^  ba§  me|  pfaffen= 
t^um  für  gott  nid)t§  ift,  auff  ha^  M)x  t)nn  bi§er  legten  berfolgung  ber 
firdjen  gottiS,  ber  glelji^en  nie  geiueft  ift,  nod)  tüerben  tbirtt,  ben  unau^  er= 
forf(^lid^en  |orn  unb  gebuEt,  iuild^e  göttlicher  majeftet  aEet)n  e^gen  unb  ge=  30 
buren,  erfennen.  (5§  ift  l)^e  unbermuttlic^,  ha^  gott  burd)  bie  gan|e  tüelt 
ben  gratüfomen  mifebrauc^  be»  aEert)el)lfamften  facramenty  fet)n§  bluttsi  unnb 
flet)fc^§  teglidj  bo  lauge  t)att  bulben  unb  leljben  foEen.  3)a§  ift  hk  gebuEt, 
lüili^e  fe^n  göttliche  majeftet  bi§  |u  bi^er  unfeer  legten  ^e^tt  gefpart  unb 
bel)aEten  ^att.  Gs  {ft  auc^  unbegreljfflic^  ber  gratüfom  |orn  gotti§,  ha§  s.s 
oEe  tag  ^0  biet  feelen  elniglic^  berberbt  unnb  berbompt  hjerben.  £)i^en  |orn 
^tt  er  aud§  auff  bie  legten  tage  gefpart,  an|ufal)en  ben  einigen  |orn  fet)n§ 
balb  funfftigen  geri(^t§. 

^ild),  h}t)r  armen,  elenben  unnb  legten  menfd^en,  leben  lu^r  hoäj  no(^  §0 
fid)er,  ba§  b3^r  mit  bermalebet)ter  abgotterei)  unb  lügen  unb  eu^erlid^en  fc^eljn  4o 

ögletoBcnF        8  ge'^ulffen  B  gc^olffen  F        13  gtchiBen  F        15  ntd^t  F         16  md§t  F 
ßletoknF    m(J§tF      22  nid^t  F      23  hjrrben  B      SOgotUd^erF      34gotnd^eF      40  afigottere^  F 


23om  5J]iB6rauc^  ber  ÜKeffe.    1521.  491 

lüotten  gott  berfünen  unnb  onbern  mit  un§  ben  f)^tne(  oerbienen!  6rfc^rec!tt(^ 
ifti,  ba^  tc§  fage.  C  toolt  gott,  ic^  (uge,  fie  [inb  aber  (cljber  qI^u  toax.  @§ 
ift  ^^e  et)n  untinbberfprec^Uc^er  bcfc^fuB,  ba?^  t)m  netücn  teftament  fet)ne  euBer= 
Itc^e  priefter,  tuilc^e  ftnb  mit  platten  unb  Don  ben  (el)en  aBgefnnbert ,  fe^n 

5  fonnen:  bie  ba  aber  i^t  finb,  ftnb  oEc  on  fc^rifft  nnnb  bcriiffunge  gotti»,  ba^ 
ift,  nic^t  anber^3,  bmn  au^  bem  tenffeü.  'Tttcmant  nljmpt  bie  ef]cr  fetbft  an, 
^onbern  roilc^er  öon  gott  beruffen  luirtt,  raie  '.Jlaron',  .öebre.  5.  j&ebv.  5,4. 

S)arumb  rabt  ic^  trelntic^  aüen  prieftern,   ba^   fie  öon   ftunbt   an  puß 
t^un,  bie  meffen  nat^taffen  unnb  tüibber  Icpen  merben,  obber  lernen  bie  meffc 

10  rec^t  gebraucfjen,  ba5  fie,  Bo  baib  e?  gefci)n  fan,  auß  bem  gramfamen  ^orn 
gottis  fommen.  Xarumb  mügen  bie  toKcn  3opf)iften  unb  5)}opiften  et)n§, 
mid)5  fie  tüotlen,  ertüeten:  laB  fie  beiücren  t)t)r  pricfterttium  mit  ber  icf)rifft, 
obber  befennen,  ba5  fie  nic^t«  bmn  teuffeli^^  laroen  unnb  nerbampte  go^en 
finb.    £enn  ma»  fet)n  anfunfft  auß  ber  fc^rifft  nic^t  l)att,  ba«  ift  geloiBÜc^ 

15  öom  teuffei  fetbft.  5lIXe  tnercE  gotti-^,  Boni^ertic^  bie  ^ur  felicEet)tt  gef)oren,  finb 
^nn  ber  fc^rifft  orbentlic^  gefettt  unnb  anget?ei)gt,  ba§  nicmant  ficf)  entfc^u(= 
bigen  fan. 

S)a§  fie  aber  fprec^en:    3111e§,   tt)a§  bk  firc^e  orbent  unb  fe|t,  ift  bon 
gott  georbent  unb  gefegt,  tnilc^Ä   get)ft  bie  firc^en  ^at,  barumb   fonnen   bk 

au  mcB  Pfaffen  nit  Dom  teuffeU  fepn,  ift  umb  fonft  on  grunb  gefagt.  Si^er  loit 
un§  biße  ürc^en  |et)gen,  bie  Inet)!  fie  l)m  gepft  Derporgen  ift  unb  aüe^n  gc= 
glaiübt  mirt,  a(»  mpr  betten:  '^c^  glamb  eijn  bepligc,  6f)rift(td)e  firc^e  jc.'? 
9^u  aber  tiaben  bie  23iffc^off  unb  2octore5  bie  lUieß  pfaffen  epngefe^t,  unnb, 
ob  fie  auc^  glepct)  f)et)lig  toeren  getieft,  irter  iültt  un§  gelniB  machen,   ba»  fie 

25  barpnn  nit  geprret  fiaben?  Xie  mepl  benn  nu  öffentlich  am  tag  ift,  bal  fie 
geprret  unb  unrecht  raibber  ben  glatoben  getfian  t)aben,  roie  mit  uuBer  ge= 
tüiffen  fid)er  fepn,  ba§  es  bie  firc^e  getrau  f)abe? 

£iB  |mingt  aber  unb  mac^t  uns  gelüiB,  bai:^  epn  frommer  (it)rift  mepB/ 
ba'^  bie  firc^e  außerhalb  bes  mortt  gotti»  nii^t^  orbent  noc^  fe^t:  unb  iüilc^e 

30  bas  t^ut,  bie  ift  tepn  firc^e,  benn  mit  bem  namen,   al§  6t)riftu5  fagt  ^0= 

bannis  lo.  'Ü3lepn  fc^aff   t)oren  mepne  ftpmme,   fie  t)6ren  nic^t  bie  ftpm  ber  Soft.  10,27. 
frembben,   fie  flie()en  für  p^n:  benn  fie  fennen  nic^t  bie  ftpm  ber  frembben\ 
(is  ift  nit  gottis  toortt,  barumb,  ba^  e»  bie  firc^e  fagt,   Bonnern  bal  gottil 
lüort  gefagt  toirt,  barumb  mirt  bie  firc^c.     2ie  firc§  mac^t  nic^t  ba^  tüortt, 

35  feonbern  fie  mirtt  bon  bem  mort.    Gpn  gemiß  tiepc^en,  ba  bep  tnpr  erfennen, 

h3o  bie  firc^e  fep,  ift  bas  mort  gottis,  all  $paulul  1.  Gor.  14.  frfjrcpbt,  iDiei.aoi.i4,24f. 
bas  epn  unglembiger  nibber  auff  fepn  angefic^t  feilt  unb  befennet,  ba^  got 
6e^  ^^n  tüarlic^  fep,  barumb,  ba'5  er  fie  mepffagen  §6rt. 


.5  fonnen  F  bctuffunge  F  0  c^tc  F  1.!»  geboten  F  19  tonnen  F  20  ntd^t  F 
21  gegterobt  F  22  gleteb  F  2.-}  nic^t  F  .Jl  nit  15  32  nit  B  U  ni^t  F  34  S)tc 
litd^e  F  36  4  A  37  unglotobigct  B  38  ij^m  ABF 


492  S3om  «mifebroud)  bev  5J}cfje.    1521. 

9ii(^t  bie  tixä)c,  ^onbern  ha^  tnort  gotti§  beließt  t)()n,  ha  huiä)  er  uber= 
hjunbeu  unb  gexicfjtet  Juitt,  unb  bie  f)e^mütfel)t  fetjiiö  ^er^enS  eröffnet  iDcrben, 
lüie  ^au.  ba  felBft  lt)el)tter  fagt.  S)enn  er  fpric^t  ntc^t:  (Sr  falle  n^ber  unb 
6e!enne,  ha5  fte  lücljffagcn,  barumB,  baS  gott  luarl)affttg  6e^  t)^n  fei).  2)enn 
hjo  ^er  !ünb  er  ha^  Iriffen?  %i%o  \v\)x  aud):  h)o  f)er  !unnen  h)t)r  tttiffen,  r. 
too  bie  !ircf)e  fe^,  ^o  lt)t)r  nit  ^orcn  t)^rc  pro)3t)ecet)  unb  ba»  ge|eugm^  beg 
gel)ftisi?  ßy  tft  getütB,  hau  hk  firdje  unb  bie,  l)n  lüilc^en  gott  lx)arf)afftig 
h)onet,  h)el}ffagen:  aber  e§  ift  ungetüi^,  lt)o  hk  ürc^e  fet),  iuilctje  tne^ffagen 
!an,  fie  Jneljffage  benn.  2)arumB,  tua»  on  gotti»  lüort  georbnet  Inirt,  ha^ 
tüirt  nit  öon  ber  firc^en,  ^onbern  üon  ber  ©Quagog  bc§  tenffelS  unter  bem  lo 
titel  unnb  namen  ber  ürc^en  georbent.    S)a§  fe^  gnug  dorn  erften  fturm! 

^er  anber,  tüilc^er  gle^^  ftarc!  unb  medjtig  ift,  iDirt  an%  bem  neluen 

teftament  genommen,  has  e§  fagt  öom  priefter   unb  fetjnem  ampt,  $Paulu§ 

Diöm.  12, 1.  gio.  12.  '^ä)  bit  euc§  burc^  bie  barml)erl^ic!cl)t  gotti§ ,  ba§  t)!^r  borgeBt  etüer 

lel)be  e^n  l)el}Iigeö,  lebenbige»,  gott  gefettige»  opffer,  tnilc^S  ctnr  öernunfftig  i5 
gottiö  bienft  ift'.  öie  !an  niemanbt  leudEen,  ha§  er  I)ie  ha^  prieftcrli(^  ampt 
befrf)rel)be,  )X)\lä)S  nid^t  anber§  ift,  benn  e^n  öernunfftige»  opffer,  nit  unber= 
nunfftige  tue  obber  !elber,  tnie  tjm  gefe^,  ^onbern  fii^  felber  got  opffern:  bi^ 
foE  aber  allen  6I)riften  gemein  fet)n,  barumb  muffen  oUe  (S^riften  priefter 
fet)n.    Sßaö  miltu  '^ie  ^u  fügen,  hu  elenber  SSopft?  20 

2tu^  bi^em  fpruc^  ^auli  Ijaben  tüljr  nid^t  aÜet)n,  ma§  bo§  netue  priefter 
t^um  fet),  ^onberu  auc^,  l-oo»  fcpn  ampt  unb  opffer  fet)n  foE,  nemlici),  ha§ 
fie  ficf)  fetbft  fotlen  tobten  unnb  gott  für  el)n  l)el)lige§  opffer  opffern.  5JKt 
bem  toortt  ^ott  5paulu§  aEe  opffer  be§  gefe^  ercleret  unb  au^  gelegt.  Sll^o 
^att  6l)riftuö,  ber  f)6d)fte  priefter,  erftlic^  fic^  felbft  geopffert  unb  burc§  fepn  25 
nein  prieftertt)um  be»  gefelj  prieftertl)um  unb  aE  fet)n  ampt  erfüllet  unb  ^\)n 
erempel  tüorben  aEen  fetjuen  ünbern  unb  prieftern,  auff  ha^  fie  fernen  fu^= 
1. ?pctr.  2, 5.  ftapen  na^folgen.  3)o  ^u  ftpmpt  aud)  ^U'tru§  l.^petri  2.  'Saft  pl)r  euc^  aud^, 
aU  bie  lebenbige  fte^n,  barauff  balnen  Iju  el)m  l)et)ligen  prieftcrtl^um,  ha^  p!^r 
get)ftlid)e  opffer  opffert,  tüii^t  gott  angenehm  finb  bur(^  S^efum  6^riftum\  30 

äBirt  bi^  nit^t  Don  oEen  (^l)riften  bcrftanben?  äßerbcn  nid)t  aEe  6l)riften 
als  leBenbige  ftet)n  auff  (:it)riftum  gebatüet,  unb  al^o  auff  l)l)n  gebalüet,  ba» 
fie  priefter  finb,  loild)  nic^t  unoeruunfftige  tl)ier,  fjonbernn  fid^  felbft  nad§ 
bem  ejempeE  (£l)rifti  opffern,  gel)ftlic§e  opffer,  trenn  fie  bie  \vnä  be»  flet)ffd^§ 
5Höm.  8, 13.  i)m  gepft  tobten,  'JiomanoS  8.?  äßa§  merben  bie  fagen  un^er  orme,  elenben  35 
golden  unb  laröen?  ^3Jiad^  ^etru»  aud^  l)ie  ^meperlel)  opffer,  alö  ha§  lugen 
maul  p^m  ^tüeperlep  priefter  crtid^t  ^att?  Un§  toirtt  aEen  bi§  opffer,  fie 
finbt,  tuie  fie  tooEen,  :^u  opffern  gepotten:  barumb  tt)irtt  un§  aEen  ha§ 
priefter  ampt  auff  gelegt.   £)erl)alben  ift  auc^  flar,  ba§  lüpr  aEe  priefter  finb. 


2  eröffnet  BF        3  5Paulu§  B         (>  nic^t  F         lu  nic^t  F         17  nicCjt  F         19  fltme^n  A 
müffem  B  muffen  F  23  tobten   B  28  „auc^"   fe^lt  F  36  9Jto(f^t  BF 


S3om  «mt^brau(^  ber  9lleffe.    1521.  493 

UBet  ha^  ift  noc§  et)n  opffer  au(^  atten  glet)c^  gemein,  ha  bon  pfa.  50. *f.  51,19. 
'ßt}n  3uBto(^en  get)ft,  ba§  ift  etjn  opffer  für  gotf,  imb  pfalmit§  29.  'Cpffert^wso, u.23. 
gott  et)n  opffcr  beS  lobel,  iinl(^§  mi(^  lüirtt  ce^rcif,  iinb  p']a.  4.  'Cpffert  e^n^f.4,  e. 
opffer  ber  geved)ticfet)tt  unb  f)off t  ^nn  gott',  unb  ab  öe6re.  13.  *£)urd§  ^!^n  ^ftr.  13,  n. 

h  foHen  tt)t)r  allneg  gott  opffern   ct^n   opffer  be§  loBcS,   ba§  ift,   bie  frudjt  ber 
tippen,  lüilc^c  feljneu  namcn  loben',  unb  Cfec  14.  ''Jipm  Ireg  alle  boBt)cl)t  unb^^of-n,  3. 
ntjui  für  bidj   hüv  gutte  {ha§  ift,   t)6r  auff  un§  ^uftraffen  unb  ergretjff  ba§ 
gutte,  ha§  bu  nn§  gebft,)  Bo  iriotlen  \vX)x  bl)r  opffcrn  bie  fclber  un^er  tippen'. 
Unb  Pia.  115.  '2)u  ^aft  ^uriffen  me^ne  banbt,  barumb  Init  id)  htjx  opffern^w  ne,  lef. 

10  e^n  opffer  be§  lob5\  Si^e  ampt,  tüte  t)berman  fi^et,  finb  nit  ampt  be§  ge= 
olten  unb  6eict)orncn  prieftertf^untv.  6§  tan  aucf)  niemant  %o  unucrfdjempt 
liegen  unnb  fprecf^en,  ha^  e§  gct)ftti(^  l)bermon,  aber  tel)plicf)  ben  befdjornen 
üEe^n  gebure.  @§  gef)ort  unb  gebürt  alten  ben,  toilc^e  unter  bem  creuti  teben, 
fi(^  fetbft,  bie  luft  unb  begtjrticfept  t)^re§  -^bantg  teglic^  lüurgen  unb  tobten, 

ih  al^o,  ba§  biB  opffer  be§  lobi^  fet)  hjie  epn  rauc^  unb  rocf)  bes  oorigcn  opfferc^. 

B^o  Diel  finbt  man  pn  ber  fc^rifft  oon  bem  nelnen  prieftertbum  unter 

6f)rifto  unb  Don  fel^nem  opffer  unb   ampt.    äßo  btetjbt  p§r  benn  nu ,  ^^r 

armen  ^apiften?    'Ütufft  elnrn  gott  an,  er  ift  oiEepi^t  nic^t  bo  bepme  obbenfiö"- 18,27. 

f(^tefft,  er  ift  et)n  gott,  er  rairt  eucb  boren.'    Sagt  un^,  pbr  Pfaffen  S^aal: 

20  äßo  ftet)t  gefc^rieben,  ha^  bie  ^Jle%  et)n  opffer  ift,  obber  tüo  ^ott§  (l()riftu§ 
gelernt,  haz-  man  gefcgnet  brott  unb  toepn  gott  opffern  foH?  .s^ort  pbr  nid^t? 
©briftuö  batt  ci)n§  firf)  felbft  gcopffert,  er  loil  oon  fepm  anbern  b^j^nfurt 
toerben  gcopffert.  (Sr  toit,  ha^  man  fepuy  opffer^  gebendfen  foE.  äßie  feptt 
^f)r  benn  %o  fune,  ba^^  p^r  auB  beut  gebecf)tniB  epn  opffer  mad)t'?    Soüt  pbr 

25  auB  emrm  etjgen  topff,  on  alle  fcljrifft,  fjo  tovid)t  feiin?  2enn  B«  ijb^'  oitB 
bem  gebec^tni^  fepnS  opffer§  epn  opffer  mac^t  unb  pf)n  nocb  epn»  opffert, 
toorumb  madjt  pb^^  benn  oud)  nit  auB  bem  gebcd)tniB  fepner  gepurt  cpn  anber 
gepurt,  ha^^  er  alBo  nod;  epn  mal  geporn  mürbe? 

511^0   auc^,  tüenn  pt)r  an  bie  aufferfte^ung  gebeult,  lieber,  fso  macl)t 

30  barauB  epn  netre  aufferftebung  unb  tnccft  pl)n  noc^  epn«  auff:  unb  Bo  b^H' 
an  bie  blinben ,  pjild)c  finb  febent  morben ,  gebendt ,  ^0  mad)t ,  ba§  er  noc^ 
pmmer  bar  bie  blinben  ieb^nb  madje:  alBo  Oernetoet  alte  locrd  (Sbrifti,  menn 
^^r  ber  felbigen  gcbendt.  ^\d)  for(^t  aber,  \a  iä)  tüepB  lepber,  ha^  elDer 
opffer  ift  6l)riftum  toibber  opffern,    tnie  bay  ab  öcbreo§  G.  Oerfunbiget  ift : ■f'cbr.  6, 6. 

35  'Sie  creuljigeu  Iribberumb  pbn  felbft,  ben  B^u  gottiy,  unb  baben  epn  fpott 
barouB',  atfeo,  ha§  etrer  opffer  nit  anber^  ift,  benn  ß^riftum  oon  nemen  an 
nod)  epns  creu|igeu. 

^JJIit  bißem  anbern  fturm  ift  aber  epuö  bie  S^epftiffdjc  mejfc  mit  aller 
t)§rer  prad)t  unb  gotti§  bienft  3U  boben  geftoffen.    (^pn  frommer  (£^rift  fott 

3  e^ren  F  „i"  fe-^tt  ABl'  4  „ab"  fe^U  F  7  ^orr  BF  10  nid^t  F  12  uunb  A 
13  gel^ott  F  14  tobten  T.  18  nit  B  21  ,^6rtt  F  22  ^jeopffert  A  2.".  torid^t  F 
27  nid^t  F  30  anff  F  :j3  gebendet  F  3C  ekot  BF      nic^t  F 


494  S5oin  m^hxanä)  ber  3Jleffc.    1521. 

t)^e  ^nn  fernen  tüeg  hav  für  e^n  opffet  Rauten,  h)il(^§  er  für  Inar  h)et)^,  ha§ 
eö  für  gott  unb  tinn  ber  fc^rifft  fet)n  opffer  ift,  no(^  gefe^n  !an.  Unb  tütld§§ 
Don  gott  ^n  ber  fc^rifft  el)n  opffer  genanbt  trirt,  ha^  foE  er  allein  unb  fonft 
nic^ty  e^n  opffer  nennen,  äßte  tan  bo(^  et)n  gratnfamer  t^urft  unb  !ünf)e^t 
erbac^t  toerben,  toenn  ha§>  bu  fagft,  hx%  ift  et)n  opffer  unb  gotti§  bicnft,  Wüä)^  s 
gott  fei)n  opffer,  nocfj  gotti§  bienft  fje^ft ?  äßas  ift  bay  anber§,  benn  et)nen 
gott  noc^  unBerm  gutbuntfen  machen  unb  göttliche  fachen  noc^  un^er  et)gen 
oernunfft  orben  unb  fe^cn^  ;3ft  ^(^^^  nit  au^  epgener  getünUt  on  gotti§  ge= 
^et)B,  gefe^,  fitten,  prieftert^um  unb  gottiö  bienfte  orbnen  unb  auffric^ten 
unb  bon  got  fobbern,  ha^  er  e§  öeftcttige  unnb  ia^  fi(^  qI^o  Pon  un§  lernen,  lo 
n)ie  unb  ino  mit  man  Qt]m  biencn  unb  anbctten  foE. 

U6er  bi^c  unfinnitfcljt  be5   'ooidv  ,^\fraet  fc^reljen   alle  propt)eten  et)n= 

trect)tig,  ha^  fie  gott  uoc^  p^rem  lootgefaüen  ()a6en  angebet.    S)arum6  fpri(^t 

^5 .^oÄ 8. gott,  ha§  fie  auß  p[)m  epn  aBgott  gemalt  t)a6en,  ^o  er  bocf)  alle»  ernftlid^ 

öerpotten  l)att,  ba§  fie  p^m  fepn  6ilb  obber  glepc^niß  macfjen  foEten,  ha^  ift,  15 
haB  fie  öon  pl)m  nit,  tnie  fie  e§  gutt  beud;te,  ^onbern  P^ie  er  e§  p^n  gepotten 
^ett,  hielten  unnb  gar  nichts  tf)etten,  benn  h3a§  er  pl)n  gefegt  unb  georbnet 
f)ett.  Unb  fur^  um6,  6-5  ift  epn  crfd)recfü(^er  unb  gralofamer  mi^6rau(^, 
benn  eS  pemant  gebencfcn  obbcr  auffprec^eu  !an,  hienn  e§  ift  nit  anberS,  benn 
gott  felbft  unb  fepn  crftö  f}b(i)]t5  unb  ebleftS  gepott  öerleudEen.  S^er^aEBen  -'" 
la^  bie  5papiften  un»  tsepgen  au^  ber  fc^rifft  urfac^  p^reS  opffer»,  obber  foEen 
iüiffen  epgentlid^,  has  fie  erger  abgotterep  mit  p^ren  meffen  t!^un,  benn  bie 
;3»uben  unb  §epben  t^un,  obber  pf)e  getrau  ^aben. 

2)ie  f^rifft,  P^ilc^e  bon  ber  i|igen  Mc^  ni(^t§  P^ep^,  tan  un§  nii^t  6e= 
triegen,  aber  un^er  oernunfft  unb  gemonljcpt  fan  un»  P30I  betriegen.  £)arum6  2-' 
§utten  fic§  ober  epn§  aEe  fromme  (i^riften,  ba§  fie  plje  mit  p^ren  ^Jleffgen  gott 
nic^tö  opffern,  ^onbern  bie  5J^efe,  luie  fie  gott  pnn  ber  ^epligen  fc()rifft  epn= 
gefegt  ()ütt,  nicffcn  unb  gebrauchen.  2ßpr  f)angen  an  geP3iffcr  fc^rifft,  barumb 
tonnen  hjpr  nit  prren  noE)  funbigen,  pnn  bem,  ba»  P)pr  bie  5)ceB  für  fepn 
opffer  ^oEten  obber  gebrauchen.  5Die  $Papiften  tonnen  nic^t  rec^t  obber  tool  •^" 
t^un,  bie  loepl  fie  pnn  folcpen  groffen  göttlichen  unb  nottigcn  bingen  |ur 
felicfept  bie  geP3iffe,  unbetriegliEje  fEjrifft  berlaffen  unb  folgen  p^rem  unge= 
toiffen,  betrieglic^en  guttbunden,  nit  aEepn  on,  ^onbern  hjibber  aEe  f (grifft 
unnb  göttliche  gepott.  0  bruber,  fleug  unnb  öerlaffe  be§  S?apfty  üerbampt 
prieftcrtl)um  ^^ 

3um  britten,  h)oEen  topr  be»  S9apft§  prieftert^um  mit  bem  ampt,  ^0 

6§riftu5  ben  ?lpofteEn  gegeben  unnb  Befolgen  l)att,  umbftoffen.    ®enn  epn 

aKQi.  2, 7.  priefter  foE  prebigen,  tvik  ^aii)axk  am  anbern  gefi^rieBen  ftel)t:  'S)ie  lippen 

be»  priefter»  foEen  nit  anber»,  benn  gottiö  gefe|  unb  tunft  reben,  benn  er  ift 

7  gotlid^e  F  8  orbnen  BF  nid^t  F  16  nid^t  F  19  nic^t  F  22  obgottete^  F 
26  „fte"  fep  A  29  fonnen  F  nid^t  F  80  tonnen  F  31  ßotUc^en  F  33  nid§t  F 
34  flotlic^e  F  39  nid^t  F 


Som  miPrauc^  bet  3Rcflc.    1521.  496 

c^n  ßngel  be§  ^errn  ber  ^erfc^aren',  bai  e'^r  |tt)i|ic§en  gott  unb  bem  menfc^en 
mitteln  foH,  gott  et)n  opffer  t^un  für  bic  menf(^en  unnb  bie  menfc^en  öon 
gott  leren  unnb  untertoeljffcn.  öie  mel)ncn  bie  ^apiften,  fte  ^aben  gciuonnen, 
ha§  t)^n  aEepn  geBure,  bie  anbernn  ^u  lernen,  irie  ber  ^apft  ^^elagiuS  tjvx 

5  S^ecret  fic^  i)oxm  k]i:  '3Ber  ber  oöcrfte  ift,  ber  {)att  geniaEt  ^u  gepieten,  unnb 
hu  anbern  fotlen  unb  muffen  get)orfam  feijn'.  Xa^u  ^iel)cn  fie  bie  tüortt 
6f)rifti:  'SBer  eucf)  \)bxt,  ber  ^ort  tnic^.    2ßer  eu(^  derart,  ber  öera(^t  mid§.' -"c.  lo, ig. 

.Spie  fit)e  |u,    glel)c^    wie    fie  epn  epgcn   prieftertt)um  unb  opffer,    ben 
rechten  (it)riften  unbcfanbt  unnb  frembb,  ertid}t  l]üben,  al^o  tiabenn  fie  etjn 

10  nelDe,  unc^riftlic^  ampt  ^u  prebigen  erfunben  unnb  epngcfurt.  Unb  ba^  e§ 
pberman  funbt  unnb  offenbar  tüerbc,  ^o  will  ic^  Pon  erften  mit  untüibber= 
fprec^lic^er  fc^rifft  betüepB^n,  bo^  ha^  einige,  redjte,  n)Qtl)nfftige  prebig  ampt, 
glepc^  mie  hai-  prieftertlium  unb  opffer,  alten  6t)riftcn  gemet)n  ift.  G»  fpric^t 
$Paulu5  fecunba  6orintf)io?  quarto:    '£>er   un§   gefc^icfte   biener   be§   netDeui.eov.s.e. 

i.--  teftamenty,  nid^t  bec^  bucf)ftaben,  Bonbcrn  be§  gcpft-.',  gemacht  fiatt'.  Xiffe  lüortt 
§ott  Sanct  ^^aulu5  ^u  allen  G^riften  gerebt,  baä  er  auB  pl)n  alten  biener  be§ 
get)ftt§  mac§e.  @^n  bienet  be»  ge^ftiö  prebiget  bie  gnob,  öergebung  ber  funbe, 
glepc^  tnie  epn  biener  be§  buc^ftabenc'  prebiget  bie  lüortt  be§  gefet;?.  2iB  ge= 
^ort  5Jtoft  |u,  pt)enec^  G^rifto.     Unb  ^^etru'5  fpric^t  tju  allen  6l)riften:  ''}Iuff  i.*ett.  2. 9. 

20  ba«  ^^r  be§  mac^t  Perfunbiget,  ber  enä)  au%  bem  finfterni^  pnn  fepn  lT}unber= 
6arlic§  liec^t  beruffcn  (]att\  2)ie  n3et)l  benn  alte  Gliriften  auB  bem  finftcrniB 
beruffen  finb,  ^0  ift  epn  iglic^er  Oerpflic^t,  auB  ^u  ruffen  bie  macljt  bec\  ber 
Ij^n  beruffen  §att. 

2^a&  laffen  tppr  iroH  ^u,  ba»  i)t]r  oiel  |u  g(ep(^  nic^t  prebigen  feilen, 

25  h)ie  tüol  fie  bes  alle  getüollt  l)a6en.    $IBenn  ha  5paulu5  rebte:  Scljmepg,  3?ar=  3ipgi*.u,i2. 
nobaS,  ftitte,  5lctu.  4.,   foHt    barumb  ^arnabaö  nic^t   mac^t  ge()abt  daben 
^u  prebigen?    £enn  eB  folten  alte  bing  et)erlic^  unnb  noc§  epner  orbnung  ge=i.Gor.i4,4o. 
fc^e^en,  1.  dorintt).  14.     2)amit   lt)irtt  aber  nic^t  auff  gel)aben  gcmepnfc^afft 
be?  amptö  ^u  prebigen,  X}i)a  e?  tüirtt  ha  hmd)  befrefftiget.     Senn  too  nidjt 

30  alte  menfc^en  prebigen  mochten,  unb  epner  allepn  |u  teben  getnallt  l^ett,  tüas 
h)ere  Don  nbtten,  epn  orbnung  ^u  ballten  unb  gepieten?  Unb  eben  barumb, 
boö  fie  alle  getüallt  unnb  mad^t  t)aben  Im  prebigen,  ift  epn  orbnung  ^u 
flauten  Pon  notten. 

S)arumb  tüollen  mt)r  ^^autum  befeljen:  benn  er  fc^lec^t  an  bem  ortt  mitt 

■ib  groffäen  bonner  fc^legen  be§  5?apftc^  lügen  oon  ber  bberfeptt  unnb  geUiaUt  Im 

prebigen  gar  ha  npbber.    5llBo  fpric^t  ^J^aulus:  'giebet  pemanbt  mit  jungen,  1.  eor.  u, 
Bo  t^unB  fetüeene,  ober  auff>3  ^oc^fte  brep,  unb  nac^  epnanbcr,  unb  epncr  lege 
eö  auB.     äßer  nit  epn  außleger  ift,  ber  fc^toepge  in  ber  finden  Dorm  oolcf 
ftille   unb  bette  für  got   bep  pl)m  felbft.    5lber  jtüeen  propl)eten  ober  brep 

40  fotlen  reben,  unb  bie  anbern  foHen  e»  richten:  %o  es  aber  epncm  unter  ben, 

7  t)ort  J5       I)ort  i{  10  new  F  11  offinbat  F  38  nidjt  F 


496  550m  93Hft6tau(^  ber  9)^cffe.    1521. 

bte  ^u  §6ren,  Inurbe  geoffcnBort,  ^o  !c^toct)ge  ber  erfte  fttllc.  ^^r  mugt  h)ol 
olle  tne^ffagen,  auff  ba5  fie  alte  lernen  nnb  oHe  öermont  ltierben\  fprtc^t 
5pauluy.  21>ay  tüoEt  ^t)r,  go^en  unb  lavöen  beö  33a|)|t§,  ha  lüibber  fagen  ? 
^auluö  fpric^t,  ha§  fie  alle  mugcn  toel^ffagen,  unb  orbentUc^,  et)ner  nad)  bem 
onbern,  al§o,  ha^  ber  fikr  unb  |u^6rer,  ^o  t)l)m  cttüaS  tuirt  geoffenbart,  '•> 
mag  aufftretten,  unb  ber  erfte,  tüild§er  prebiget,  joll  fdjUjel^gen  unb  t)§m 
toe^c^en,  unb  otte,  bte  prebigen  obber  le^en,  foEen  bie  ^u^orer  taffen  urte^ln 
unb  ij^ncn  unterlüorffen  fctjn.  2öo  Biftu  nu,  5pelagi,  mit  bequem  l)offertigen, 
unt)erfc^em|)tcn  leftcr  maul,  bo  bu  mit  auff  geblasen  pau^  baden  t)n  bet)nem 
flel)fd)lic^en  rec§t  bürffft  fagen:  'äöo  bie  6birdct)t  ift,  nemlid)  bie  ge^ftlic^e,  lo 
bo  ift  getüalt  jugepieten,  6e^  ben  anbern  Bleibt  t)on  notten  ber  getjorfam'. 

S)i^  t)att  ber  teuffell  felbft  burc^  beljnen  munbt  löibber  ß^Cjriftum,  milc^er 
t)nn  $pauto  rebt,  gefagt.  ßt)riftu§  l)att  au§  gottlidjer  gelnaUt  bic^  unnb  alle§, 
tnaS  be^n  ift,  atten  unterlr)orffen,  er  §att  atten  ^u  urtel)ln  unb  richten,  ^u 
le^en  unb  :prebigcn  getoaEt  unb  mac^t  gegeben :  unb  bu  barff ft  bt)r  auf3  eljgener  ^^ 
frebelic^er  getüaltt  alle§  untern^erffen  unnb  bic^  über  alle,  Q,kt)d)  Inie  Sucifer, 
ergeben,  b^r  ottet)n  3U  reben  unb  urtet)ln  felfd§lid§  inibber  gott  unb  bk  f(^rifft 
3u  meffen!  ^)lu§,  bu  bo^lnid^t,  alle  ß^riften  ^aben  gutt  fug  unb  rec^t,  an% 
ber  l)et)ligen  fd^rifft  Iju  lefeen  unb  prebigen,  Inenn  bu  |u  berften  fotttift. 

2uc.  10,16.  folget  nu,  ba^  fie  bie  iDortt  6f)rifti :  '2Ber  eud^  l)ort,  ber  l^ort  mid§  2c.'  20 

nit   mit   tüeniger   untretti   3U   l)t)rer   l^offart,   prai^t   unnb   getoaEt   gebogen 

«Pf.  lo.s,  15. ;^aben,  beun  beS  Propheten:  '^i)x  foEt  nic^t  anruren  mel)ne  gefalbeten'.  £)er 
propl)et  rebt  öon  ben  gefalbten  gottiS,  bo  er  f|)ric§t:  'mel)ne  gefalbten',  Jnilc^e 
got  burc^  ben  l)et)ligen  ge^ft  t)m  l)er|cn,  an  ber  fcel  mit  fcljner  gottlid^en 
gnaben  ge^et)ligct  unnb  gefalbet  l)att.  2)ie  ^apiften  ^if)en  e§  auff  bie,  toildjc  2.'i 
ber  33a|3ft  unnb  bie  ^iffc^off  aEe^u  om  eu^erften  tel)E  ber  bier  finger  mit 
ole  fd)mt)ren.  €  boB()el)t  aEer  bofeliet)t  toibber  bie  gottlid^e  fd)rifft!  S)ie  ge= 
falBeten  gottiS  finb  aEe  fromme,  Hmrliafftige  6t)riften.  ^Iber  ber  ^a|3ft  !^el)ft 
hk  gefalbten  gottiy,  mildje  bem  teuffei  unb  ber  tüeEt  mit  ge^|  unb  l^offart 
am  t)let)ffigiften  bienen.  ^2llfeo,  ha^  aEe  (S^riften,  ha^  ift,  bie  bon  (^^rifto  :iü 
leren,  foEen  geljort  inerbeu,  ha§  |euc§t  ber  5^apft  aEet)n  auff  fe^ne  ^Ipofteln, 
hjili^e  nic^tö  benn  ben  teuffeE  leren :  unb  Iner  bi^en  teuffeE  öerad^t,  ber  mu§ 
(£^riftum  öeroi^t  l)aben. 

Si^eftu  nu,  lt)ie  fie  unter  bem  titel  unb  namen  be§  gemeinen  6^rift= 
liefen  ampi^  t)l)n  felb»  cl)n  e^geu  am|3t  ber  üerberbung  l)aben  auffgeric^t,  35 
glet)(^  h)ie  fie  unter  bem  titel  unb  namen  be§  toaren,  redeten  opffer§  unnb 
prieftert^umg  l^aben  e^n  erlogen  prieftert^um  unb  opffer  unnb  t)rt!^um  e^n= 
gefurt.  Unb  glet)c^  toie  fie  mit  tjljrem  geftolen  unb  geraubten  ampt  bie  !irc§en 
^l^re»  rechten  ampt§,  be§  iüort  gottig,  beratobt  t)abcn,  fo  ^aben  fie  auc^  mit 


10  burffft  BF        13  gottic^et  F         21   nicf)t  F         22  ge^amen  BF         24  gotti(3§cn  F 
27  gotlii^c  F 


aSom  ÜJitfebraiK^  ber  anejfe.   1521.  497 

X)i)xmi  erttd)ten,  lugcn^afftigen  prieftcrtt)um  unb  opffcr  baS  redete,  tüartjafftigc 
prieftertf)um  iinb  opffer  ganl^  untcrbrucft  imb  QiiBgeleffc^t. 

5ioc^  ct)n§  iüoUen  lDt)r  t^ic  tu  t^iin,  ^o^Q"-  '-^-  '^^e  toerbcn  aüe  üon  soo.  e,  40. 
gott  geleret   fetjn".     5inb  fte  aUe  Don  gott  gclcret,  §0  finb  lüt  Qllet)n  bie 

5  fcej^ornen  iinnb  gefc^mtjrten  öon  gott  gclert.  ^0  es  i[t  niemant  üon  got 
toeniger  gclert  beim  bic  oerlornc,  tieicf)orne  go^en.  Sinb  mi  alle  G^viften  öon 
gott  gelert,  ^0  t)a6en  fie  gelüiB  alle  ben  get)[t  unb  boö  tüortt  gotti':\  Xanimb 
ift  nit  aüet)n  (ei)f),  Bonbern  ancf;  ber  Stapft  bem,  ber  Don  gott  gelert  ift,  unter= 
toorffen,  er  tnolXt  benn  bem  get)ft  unb  iDortt  gottU  nit  untertüorffcn  fet)n. 

10  2i}i(^er  oon  gott  gelert  ift,  bem  muffen  unb  foüen  bie  enget,  t)()a  alle  crea= 
turen  ^nn  ^t)mel  unb  erben  lt)et)c§cn  unb  glatoBen:  benn  nit  etjnem  menfi^en, 
^onbern  gott  fel6ft,  ber  t]tin  lernt,  luirt  getincf}cn  ober  tuiberftrebt.  Üco(^ 
bia-ffen  hk  tollen,  toricljten  goticn  be^^  55apft  fid}  rinnen,  ber  ^^apft  fei)  über 
ha^  ßoncilium  unnb  et)n  l)err  ber  ganzen  toeEt.    äÖQ§  ift  ba^  anbei»  gefagt, 

1.^  benn  ber  Stapft  ift  über  ben,  ber  Hon  gott  gelert  ift,  ha^  er  über  got  felbft 

ift,  auff  bac'  bic  propl)ecet)  ^pauli  erfüllt  murbc:  '6t)n  mcnfcf;  ber  funben  unb^-^w-a.af. 
et)n  finb  ber  öertcrbung  ift  lüibber  gott  unb  toirt  ergaben  über  aEe§,  toa^ 
gott  genant  unb  geel)crt  tüirt'? 

äßenn  aber  hk  $papiften  unc^  furballtcn  ben  fpruc§  5|>auli  1.  (Sorin.  14.  i-^ioi-,  14, 

20  '®ic  h}et)6er  foUen  t)nn  ber  gemci)n  ftille  fd)triet)gcn,  ec^  flehet  epnem  loepb  nit 
iüol  an,  ha5  fie  prebigt.  GS  tuirt  et)nem  tuet)b  nit  |ugelaffcn,  ha?^  fie  prebige, 
Bonbern  fie  fotl  untert^enig  unnb  gel)orfam  fetjn."  SarauB  folget,  hai^  prebigen 
nit  allen  (5t)riften,  nemlic^  fet)ncn  niet)bern,  tan  gemei)n  fciju.  2a^u  antroort 
iä),  2)a§  man  ftummen,  unb  bie  fonft  auä)  öer^pnbert  ober  ungefc^itft  finb, 

2;  nit  prebigen  teft.  Senn  ob  tnol  t)bcrman  t»  prebigen  geioallt  l)att,  Bo  folt 
man  bod)  niemant  batiu  gebraud)cn,  fid)  bc-^  aud)  niemant  unterminben,  er 
fe^  benn  für  anbern  balux  gcfc^icft:  bem  felbigen  foUen  auä)  bie  onbern  toepc^en 
unnb  p()m  ftatt  geben,  auff  ba§  tipmlic^  el)r,  tiudjt  unnb  orbnung  gef]allten 
tnerbe.    £enu  Bo  gebeutt  ^^aulu»  Ximott)Co,  ^az^  er  benen  hü5  loortt  gottiy2.xim.2,2. 

30  ^u  prebigen  Befel^,  bie  batiu  gefc^ictt  finb  unb  hk  anbern  leren  unnb  unter= 
toepffen  tonnen.  2^cnn  tv  geliortt  Im  bem  gepft,  toer  prebigen  mil,  epn  guttc 
ftpmm,  epn  gutt  auf3fpred)cn,  epn  gutt  gcbedjtniB  unb  auber  naturlidjc  gaben: 
tüilc^er  bie  felbigen  nic^t  ^att,  ber  fdjtocpgt  biEic^  ftill  unnb  left  epn  anbern 
reben.     5llBo  oerpeutt  ^^aulu»  ben  mepbern  l^u  prebigen  pnn  ber  gemepn,  ba 

3r.  mcnuer  finb,  mildje  ^u  reben  gefd)icft  finb,  haz^  et)re  unnb  luid}t  get)allten 
tuerbe,  bie  tnepl  cpnem  man  öiel  mel)r  ^u  reben  epgent  unb  gebürt  unnb  aud) 
ba^u  gefc^icfter  ift. 

Unb  ^^^aulu5  l)att  ba§  nic^t  auB  fepncm  epgen  Ijartbt  Oerpottcu,  Bcnberu 
er  berufft  fid)  auff-^  gefelj,  \mid)5  fagt,  bie  Inepber  foUen  untert()enig  fcpn.  i.ajjoj.a,  ig. 

1  njat^arffttge  B        :5  f)t)n  UV        4  iii^t  F        s  nic^t  V        9  nid§t  1'  1 1  gicrafjcn  1' 

ttit^t  F         12  (crnet  F         1:5  burffcn  HF     tori^tcn  F        20  ftiU  BF     nic^t  F  21  ntc^t  F 

2:{  ntc^t  F        2')  nic^t  F       Ou  liebiflcn  .\       ol  fonncn  F     gefjori  F       33  ctjnen  BF  .'{S  ijembt  F 

£ut^er§  2Öerfe.    VIII.  :J2 


498  S5om  ^mipvciurf)  ber  3J{e|fe.   1521. 

2)araii§  5paulu§  gelüi^  it)QX,  boy  bcr  gct)[t  l}()m  fel6ft  nt(^t  entlegen  lt)evc, 
bn§  er  bie  töcl}ber,  )x)iiä)c  er  lior'^ljn  ben  mcnncrn  nntcrlüorffen  ()atte,  nn  nber 
bie  menner  ertjuOe,  ^o^bcrn  üiel  mel)r,  fel)ncr  öorigen  et)nfaiuingc  el}nbed}tig, 
bie  menner  erJüetfe  ^n  prebigen,  ^o  e§  borf)  an  mcnncrn  nid)!  gcBridjt.  äßic 
Soci  2,28.tunbe  fonft  ^>anln§  nllcljn  bem  I)el)l{gen  gc^ft  lüibberftrcBcn,  ber  l)nn  '^sol]ck    5 

9ipflic().2i,8f.  t)erf)et)iien  t)att:  'llnnb  eö  lücrbcn  ctuer  toc^ter  lt)el)^)agen"?  Unb  ^ct.  4.  %U)i= 
lippns  fjott  üicr  tod)ter,  jnndfralucn,   \miä)c  alle  prop^etl}n  tüaren".    'Unb 

"■?!5ün.'22;5Jiüria,  mo\c§  fd)lüe[ter,  lüar  auc§  e^n  propljetljn.'  llnb  Dlba  bie  propfjctpn 
iUidÄ.G.  goft  i'^jn  ""-"öbt  bem  frommen  .V^onig  ^ofic  nnb  SiBora  bem  ^erijogen  33arac: 

nnb  tui  teljt  tuirtt  ber  gejang  ^J3carie  ber  jnncffralDcn  burdj  bie  ganlu'  luellt  10 

i.Kov.ii,r,f.  gepreljifet.  llnb  $pou(n§  jelbft  l.ßor.  11.  lernt  hk  tüttjbn  mit  Bebadtem  ^elrbt 
betten  nnb  tücljfiagen.  SarnmB  fobbert  bie  orbnnng,  ^nd^t  nnnb  e'^er,  ha^ 
toeljber  fc§lüel)gen,  lücnn  bie  menner  reben:  tüenn  ober  !etjn  man  prebiget, 
^0  iner^  öon  notten,  ha^  bie  loei^ber  prebigeten. 

Darumb  Befdjiicffen  toljr  feft,  gegrunbt  t)n  ber  'f)epligen  f (grifft,  ba§  i''« 
nic^t  mel)r  ift,  benn  el)n  cl)nige§  ampt  ijn  prebigen  gottiö  inort,  allen  (^()ri[ten 
gemcpn,  hai^  epn  iglidjcr  reben,  prebigen  nnb  nrtcljCln  miigc  nnb  bie  anbern 
aEe  t)crpf(i(^t  finb,  3U  ju^uren.  S)ic  Wt)l  benn  hk  fc^rifft  öon  !epnem  anbern 
ampt  be§  Inortt  gottiS  Incp^,  ^0  fragen  Uil)r  be§  SBapft§  g6|cn,  Hon  tocm  nnb 
tt)o  I)cr  fie  ha'i^  ampt  Ijaben,  U)il(^§  l)()n  allepn  gebart  nnb  nidjt  aEcn  gemepn  20 
fetjn  foE.  ©e^et  erfür,  ti'^r  |artten  ^apiften,  l)l)r  ebten  95aat»  priefter,  nnnb 
|et)gt  unn»  an  epn  pnnctiin  pn  ber  f (grifft  lion  eUnin  ampt  nnb  prieftertl)nm! 

^l)r  tt)crb  t)i[(ep(^t  hiV2  anffgcbtofien,  nndjriftlid)  beeret  ^elagi  erfitr 
bringen:  'SSo  oberlept  ift,  ba  ift  and)  geluallt,  im  gepieten'?   (5)cl)ct  l)pn  nnb 
rabtfragt  bie  gottiy  lefterer  tin  5pari^  nnb  ßoöen,  nnter  be§  loollen  tt)pr  etrer  25 
ampt  nnb  prieftcrt^nm  fampt  fepnem  opffer  it^t  tutm  britten  npber  tnerffen 
nnb  fagen  frep,  fidjcr,  gant;  geinifi  au^  gotlidjcr  getnallt  nnb  fdjriff t :  T)k  Inepl 
t)^r  on  gottiy  Inortt  regirt,  ha^  p'^r  priefter  bcs  tenffcE§  fept,  unb  ba^  ch3er 
ampt  nnb  pricftcrtl)nm  bnrd)  ben  tcnffell  pnn  hk  Uiellt  gefnrt  ift,  ha?-  er  bay 
cpnige,  l)el)lfame  ampt  bc'5  gepftiö  nnb  beS  loortt  gottiS  nntcrbrndte  nnb  an^=  ?,o 
leffd)te.    äßenn  barnmb   l)abt  pl)r  ben  artidel  ,^n^  bcrbampt,   nemlid)  bo§ 
nid)t  t.pmlic^  lücr,  C^n'iftnm  Im  lernen  nnb  bon  pbcrman  Im  poren,  ^onbern 
bay  bie  ganlj  toellt  attepn  ben  tenffet  öon  end)  öerlornen  gottiS  lefterer  fjoren 
unb  lernen  müftc.    S)o  tompt  l)er,   ha§  p^r  ha^  arme  öold  ni(^t§  anberS 
Icret,  benn  tüa§  ctner  ampt  nnnb  pl)r  tnprbig  fcptt.    ;^s^r  "^abt  bay  ©nangelion  35 
an§  geleffdjt  nnnb  öcrbampt:  X^lriftoteliy  nnb  etücr  lügen  prebiget  ppr,  nnb  ift 
pnn  aücn  ctücrn  bndjern  nnb  fd)rifften  nit  anberiJ  benn  ber  tenffeE  felbft. 


(i  ttüx  F      mt  A  9  !onicj  F  11  fetfcft  cap.  11.  BF      lernet  F  16  „c^n" 

fe^(t  F  ITurtcDtenF  22  ^mdltn  A  20  erfiiv  HF  24  ba§  A  25  Sotten  F 

27  gottic^er  F  :i4  mufte  F       tompt  F  :!7  clurn  HF       nirf)t  F 


S3om  Tli^hxaüö)  bex  mc\\e.   1521.  499 

6oId§»  tagen  inijv  noii  curf;  frei),  imOerfc^rocfen,  on  atten  |toe^ffell,  ^"^r 
^e^gt  un§  benn  on,  luo  einer  mnpt  bev  pric|tertt)umB  l)nn  ber  fcfjrifft  gegritnbt 
fe^.  äöenn  Inirt  ey  aber  gefd^eljeu^  älUjr  l]aben  tuol  burd)  f (grifft  ange^ietjgt, 
ba§  allC'^,  inay  nit  6()r{fti  toort  finb,  ba§  e§  be§  teuffeEy  (iigen  finb,  tüie 

5  6l)ri[tu§  3o§aH.  8.  fagt:  'SJßenn  er  (enget,  ^o  i'ebt  c()r  auB  fel)nem  ct)gen\3po.  s,«. 
3ft  bQ§  litt  ftar  gmig,  ba§  bie  tt)arf)el)t  nlleljn  Don  gott  mu^  gerebt  luerben, 
iinnb  loer  ooii  l)f)m  obber  auB  l)()nt  iclbft  rcbt,  bny  ber  jelbige  trcugt  iinb  leugt? 
^er  ^apft  mit  altem  [eQnem  an()ang  tebt  atleo  auB  el^gener  gen^aUt  on  atte 
fc^rtfft.    Tarnmb  Inte  fcl)n  pricfter  ampt  tft,  Bo  ift  auc^  feQ"  ^P}^^-    Se^ne 

10  priefter,  [eijne  gefelj ,  ictjne  Inerct  jinb  ntc^tc^,  benn  el)te(  tilgen  bec'  tenffetc'. 
S)arumb  fe§e  e^n  tgtic^  6^riften  menfc^c  bie  groffe,  nnklic^e  menige  ber  mun(^ 
nnb  Pfaffen  an,  mit  tjf)ren  meffen,  opffern,  gelegen,  teren  nnnb  atlen  p()rcn 
inercfen,  fio  inirtt  er  nit  anberi*  ]cf)en,  benn  bc-:^  tenffel^i  epgen  Holet  nnb  biener, 
etjn  ungtart)big  Oolct  ber  Derberbung,   Initctjc^  bent  l?orn  gottiS  etniglid)  uer=-^.i'ctv-:i,7. 

15  tjaltten  ift. 

^d)  f)atlt,  e5  fei)  mit  biBen  brei)en  nrfacf)en  gnngfant  angekijget  epnem 
ig(i(^en  frommen  6f)riften,  bo»  biß  S3epftifc§  prieftertf)nnt  nnnb  5JteB  opffern 
getniBÜcf)  be-5  teuffetly  Inerct  fep,  bamit  er  bie  Ineltt  pnn  prtl)nm  gefnrt  nnb 
betrogen  f)att:  barauB  cpn  igti(^er  mercfen  fan,  bac^  nic^tc^  6 t)rifttid)'3  üon  t)l)n 

20  gefc^ic^t,  nnb  ha^  fie  bie  meffe  attel)n  ^n  l)t)rem  gep^  nnb  pbrer  e^er,  |u 
fcf)mal)e   nnnb   une^er  bem  f)epligen  teftament  6()rifti  erfnnben   nnb   erticf)t  " 
t)aben.    2)er()atben  nid)tö  mel)r  pnn  bißer  Inellt  %o  fecr  Im  flie()en  nnnb  tui= 
oeracf)ten  ift,  al§  biffe  fd)one  fd)epnenbc  gel)ftlid)e  taroen,  meffen,  gottiy  bienft, 
glombc  nnb  gepfttiifept,  nnb  Inere  üict  beffer  epn  t)enger  nnb  morber  tut  fepn, 

25  benn  epn  pfaff  obber  ntnnrf). 

äßeptter  Inolten  Inpr  hk  repffigen  f)oI)cn  priefter  befef)en,  bie  fic^  il^t 
unüerfd)empt  furften  burffen  nennen,  nemlid)  bie  ^iffc^off,  ouff  ha^  tüpr  ben 
ganljen  lepb  be§  tenffctiv  mit  alten  fepnen  gtibern  fef)cn  nnb  erfennen.  od) 
Init  I)ic  aber  epnc^  mepn  grnnbt,  lnitcf)er  öon  epnem  iglicfjen  (5l)riften  iinljn= 

30  brocken  foK  gebauten  Inerben,  Pernelnet  ^aben,  ha§  aEe§,  tna§  auffer'^atb  ber 
fcf)rifft,  Bonberlicf)  pnn  ben  bingen,  bie  gott  ange()6Ten,  gefd)id)t,  Oom  tenffet 
tompt:  tnie  benn  gott  pnn  5tabab  nnb  ■^lbit)n  beinepBet,  ba  er  nit  tnott,  hai 
frembb  felnr  fottt  geopffert  Inerben,  Bo  ernfttid)  berbampte,  haS-  man  pn 
gott(id)cn  facf)en  anber§,  benn  er  felbft  befolf)en  t)ett,  ge[)olIten  Inart.    '^c^.-i.wpf.  io,s. 

35  tnerbc  ge^epliget  (fpridjt  er)  an  hn,  tnilc^e  ficf)  ju  mpr  naf)enf :  Inie  oiet 
mc()r  h3irt  er  berbamnen  nnb  fic^  erljornen,  tnenn  man  nit  attepn  on  fd)rifft 
ctmay  ücrnemet,  ^onbcrn  ancf)  fepn  gepot  unb  epnfatmng  anf^tilget,  alBo,  ba 
ber  nngtatnbige  5tcf)ay  ben  erl)en  attar  ju  epnem  feger  mad)en  tiefj  nnb  fe^t 
ben  attar  Xamafci  pnn  gottiS  tempcE.  2.e|von.28, 

1  uncrfc^rocEen  BF  2  cror  F  4  nic^t  F  G  nic^t  F  s  cljcjncv  J?F  l:i  nidjt  F 
14  un(\lcni6i(\  F  n;  onflctjcljgt  F  23  fc^onc  F  25  munc^  F  2i;  bcid)cn  A  27  biivffenn  U 
burffen  F  ■>2  nicfjt  F         :{4  gotUt^cn  F  'U>  evtjovncu  F     nidjt  F         :!s  iingtetubtgc  F 

32* 


500  3}om  5J(iBbrauc^  ber  Wcfic.    1521. 

!I)e§  glet)(^cn  gefc^i^ct  eben  mit  unfern  gefronten,  {)offertigen  S^tffc^offen, 
öon  tüilc^en  gott  gar  ntd^t»  lüet)§.  ;3o  e§  ift  fet)n  öold  auff  erben,  bog  gott 
met)r  entfegen  iet)n  fon,  benn  biße  go^cn  unb  ^iffc^offi?  laröcn.  Sie  [inb  nit 
aUttjxi  on  gotlic^e  etjnfe^nng,  ja  glct)c^  ftracfs  lüibber  gott  ergaben  unb  ju 
regiren  ouff  geinorffen,  S)o§  tniK  iä)  ben,  bie  ber  fc^rifft  glatt)6en,  ftor  be=  5 
tüet)^en  unb  an  tag  bringen.  3)enn  hk  go^en,  lüiltfje  bie  fc^rifft  teueren,  bie 
glatöbcn  aEctju  ben  becreten,  unb  bu  tanft  l^tju  nic(;t§  jagen,  baö  jic  glauben, 
bu  jagift  benn  eljttel  (iigen,  bamit  aEe  t)^x  fl)nn  unb  ^er|  umbge^et. 

Untcrft^ci)b  G^^riftUc^cr  unb  ^e^ftlirfjcr  ^iffcljoff, 

2it.  1, 5  ff.  ^aulu§  jogt  3U  jetjnem  junger  Sito :  '2)er§albeu  ^ab  iä)  hiä)  ]u  6anbio  lu 

gelaffen,  ha^  bu  boKenb  au^ric^tift,  bo  ic§§  gelaffen  t:)ab^,  unb  orbenft  iju 
et}ner  ig(i(^en  ftatt  clltiften,  inie  irf)  bicf;  untertüet)^ct  i)abc:  jo  c^ner  un= 
tabellicf;  ift,  elju»  lüeljbö  man,  ber  glatübige  ünber  i}abc,  bie  man  ber  un= 
tenjc^eQtt  falben  nit  bejc^ulbigen  tan.  S)enn  e§  foll  et)n  ^ijfi^off  untabbe= 
iiä)  fet^n,  aty  eljn  ompt  man  gotti§  JC."  2ßer  ba  glahjbt,  ha§  Tjie  ber  gel)ft  ir. 
(S§rijti  ^nn  ^anio  rebc  unb  orbenet,  ber  erfent  tuol,  hivj  bi^  el)n  gottlid;  eQn= 
fa|ung  unnb  orbnung  fet),  ba§  l^nn  e^ner  iglic^en  ftabt  öiel  S^iffd^off,  ober 
auff 5  njenigft  etjner  fetj.  ©§  ift  auc^  offenbar,  ha§  ${>aulu§  bie  elltiften  unb 
SSiffc^off  für  ^X)n  bing  ^ettt,  ha  er  fpricfjt:  2)arumb  fel)n  Iju  orben  unb  fe^en 
GEtiften  t)nn  aßen  ftebten,  ha^  et)n  Siffdjoff  foE  untabbeEicfj  feljn.  20 

(5^r  I)e^ft  aber  6Etiften  nit  hk  befdjornen  unb  geölten  goljen,  B^ubern 
erliefe,  fromme  burger  ^nn  et)ner  ftabt,  eljuö  gutten  Itbtm^  unb  gerud)t:  bie 
foEen  3Biff(^off  lüerben,  unnb  t)i)x  öiel  l)nn  el)ner  iglic^en  ftabt,  tüie  e§  benn 

W(.  i,i.t)ie  ber  friedjiffc^e  tert  ftar  gibt,  unb  5p^it.  1.  '^Pouluy  unb  SimotljeuS,  biener 

3f)efu  (s'f)rtfti,  aUen  ()et)(igen  l)nn  (Jl)rifto  SO^fu,  bie  I3U  5p^ilippi§  finb,  mit  25 
^^reu  ^iffdjoffen  unb  biacon,  gnab  unb  frib  ic.'  ^^Ijüippi  luar  el)n  cl)uige 
atpfli(f).2o,28.  ftabt  unb  ^atte  öiel  ^iffc^offe,  tüitc^e  5paulu§  §ie  grüft.  S)ey  glel)djen  2Ict.  20. 
fc^icft  5|?aulu§  ijn  bie  etjnige  ftabt  ßpfjefum  unb  forberte  bie  CvEtiften  ber  öer= 
famlung  ^u  tjijm,  unb  unter  anberu  fagt  er  Iju  l}l)n:  '§abt  adjtung  auff 
euc§  unb  auff§  öolcf,  baruber  euc§  ber  t)el)Iige  ge^ft  gefegt  ^att  SSiffc^offe,  auff  30 
baö  t)i}x  fet)ne  fd^aff  meljbet,  tüildje  et)r  mit  fetjncm  blntt  erinorben  f)at'.  5iu 
mar  Gp^efuy  el)ne  ftabt,  unb  ^aulus  f)el)ft  bie  ©Etiften  t)u  ^l)rer  öerfamlung 
S?iffc^offe,  unb  hü^  t)i}x  öiel  ber  ^et)lige  ge^ft  ct)ngefe^t  ^abc. 

SiVty  funb  t)i)x,  armen,  3U  biffen  bret}en  l)t}mlifd}cn  bouncrfdyiegeu  fagen? 
^d)   bin  bic^,  6()riftlic^er  menfdj,   umb  gottiS  töiEen,  [a%  bic^  bie  gulben  35 
fronen  unnb  perlen  infel,  rotte  l)ütt  unb  menteE,  goEt,  filber,  chci  gefte^n, 
efel,  pferbc  unb  §off  gefinb,  mit  aEer  el^er,  ^^r  unb  pxaä)t  ber  58apft,  Garbinel 

1  gehonten  H        'i  nic^t  F        4  göttliche  F        ö  regivn  F    gleto6en  F  7  glelüfien  F 

gtchjfien  F        9  Unterfd§^b  1)        1 2  untethjeljfjt  B        13  gtefötiige  F        14  nid^t  F  15gIeuBtF 

IG  gotttid^  F           19  orbnen  F          21  ntc^t  F           28  fobcrte  i;  fobbevte  F  30  l^ctjlig  F 
34  funb  n            3(;  rotte  BF          37  c^r  F 


93om  2)Ußbraud)  bet  2ilefie.    1521.  501 

unb  S3{ffc§off,  bc§  öcrloriien  t>old^j ,  gar  nt(^t§  Bctrcgcn,  uniib  glatübc  ^anio 
t)n  bem  ^e^Iigen  gct)|t:  bi^e  finb  nit  S^iffc^off,  Bo^^ci""  Qo^cn,  torfcit,  larticn 
unb  tininbcr  bcy  tioru  gottic^  Xu  fjaft  gef)ort ,  ha?^  ^^au(u§  ^^^ifjcfjoffc  finb 
cf]crlicfj  unb  cf)ltc^c  mcnner  i)n  ciincr  ftabt,  Bo  Diel  ijt)r  nott  t[t,  bc>3  üotcf  311 

5  öerforgen.  XiB  finb  inortt  nit  bcr  fliegen,  nit  ber  Gonctlien,  md§t  ber  öetter, 
Quc^  nit  bcr  Öomorren,  ^niriß  unnb  ^ofcn,  Bonbern  bcc^  tje^ligen  get)ft>3  unnb 
^tjcfu  (if)rifti,  ja  ber  göttlichen  majcftet. 

äßenn  nu  gtet)c^  alle  enget  unb  bie  gan|e  tueitt  ba  lüibber  t^rebigcten, 
tüa5  folt  bic^C'  Belüegen?     Soltiftu  nit  i)f)rc  Inort,  gleljc^   06  bic^  ei)n  gan^ 

i'j  an  pfißc,  gegen  ber  gütlichen  f)of)en  majeftet  acfjten  unb  fjallten^  Sie  lüeljt 
aber  nu  niemont,  benn  ungletnlnge,  uncf)ri]tli(fje,  ungelerte  äffen  unb  laröen 
ber  menfc^cn  ha  tnibbcr  ftreben,  hah  unnu|e  toid  auff  erben,  Wiid)^  faum 
lütrbig  ift,  hk  3^ifc^off§  (arüen  .^u  tragen,  tüarumB  inoltiftu  benn  fie  forc^ten 
obber  für  \)t)n  crfc^recEen,  unb  nit  öi(  mc^x  fie  für  clju  marfel  unb  beflecfung 

15  bcr  ganzen  toeHt  (al»  fie  5petrU'3  nent)  achten  unb  Ratten,  mit  allen  l)f)ren2.*cti-.2,i3. 
gefe^en,  lügen,  poml^en,  fitten  nnb  gciüonfieljten  ^ 

Äompt  §er^u,  i)^r  ungefieure  gretrle  bcr  tncHt,  unb  tiet)gt  unö  urfa^ 
an,  tüarumb  t)f)r  euc^  laft  ^tffc^offe  ^et)ffen!  Xer  l)el)lige  gct)ft  ^att  ^n  e^ner 
ftabt  öiel  ^iffc^off  et)ngefcM,  etner  iglic^er  ift  über  lnc(  ftett,  unb  etin  etjuigcr 

20  ^apft  )X)iü  über  alle  ftett  ber  tücUt  ^-i3i|fcljoff  fciju:  auB  U)eB  bcfelf)  ober  ge= 
lüalt?  5luB  be§  teuffeH^  felbft,  toilc^er  burc^  euc^  bem  !^et)ligen  ge^ft  unb 
fet}ner  cl)nfal3ung  tniberftrebt.  '^^a^^  ^abi  bocf)  i](]r,  gottic^  lefterer,  ha^^'  l)l)r 
^ie|u  fagen  fünbt? 

Xariimb  befc^lteffcn  tüt)r  feft  unb  uniüibberfprec^lic^,  ba^  l)l)r  nacfj  bcr 

25  l)et)ligen  fc^rifft  unb  el)nfatiung  be§  l)el)(igcn  gcljftic^  tüibber  mit  namcn,  nod) 
tfjatt  S3iffd)off  fci)t,  Bonbern  juftorer  unb  unterbrutfer  bcr  iJ^iffdjoffc  unb  ber 
§ei)ligen  fc^rtfft,  toilc^e  un§  lernt,  5?Tffc^offc  e^n  Imfe^en.  5f)r  fet)tt  tnol 
Siffc^off  ouB  bcruffunge  unb  el)nfa|ung  be§  teuffell^  unb  fei)n5  3lpofteln,  be^ 
S?apft'3,   unb  barnmb  l)et}ft  t)l)r  6iÜi(^  etjn  crcatur  be§  5Bapft>-'  unb  nic^t  be§ 

30  f)et)ligen  geljftS:  luie  ber  fc^opffer,  Bo  ift  aud)  bie  crcatur.  Grfdjrerft  i)l]r  nocf; 
nit,  bk  tüet)l  i)^r  t)6rbt,  ba§  ^^r  nit  allein  on  ben  lüttlen  gotti:^,  Bonbern 
auc^  miber  fet)n  gotlic^cn  befelf)  unb  cpnfalunig  ^Biffc^off  tcljt,  ha^^  ift,  ba§ 
clrr  fctjuer  nit  cl)n  mal  gebccl)t,  toaS  eljnem  ^^iffd^off  eijgcnt  unb  gebürtc?  '^t)r 
fucf)t  nid)t  mef)r,  benn  et)er  unnb  gutt,  tnie  \)i)x  h)ol  leben  unb  gutt  tag  §aben 

35  moc^t,  unb  mafftct  mdj  felbft  ^u  bcr  f(^lac^t  band  bc§  ctnigen  gcridjt  gottiy. 

Xarumb  Ijctjgt  uU'ö  an  auf]  bcr  fdjrifft  gclicugniB  cmr^  ^iftbum?!  Xie 

inetjt  r}i)x  c»  aber  nit  t()un  fünb,  Bo  fprcdjcn  unb  erfennen  tütjx  üon  gotiö 


1  gteltjbe  F          2  nic^t  1"          ö  nid^t  F    nid^t  F  i;  nid^t  F    Soocn  F          7  gott^ 

liefen  F         9  nid^t  F          10  gotltc^cu  F           12  uunu^e  A          14  nic^t  F  15  nennet  F 

18   ^e^ltg  B         23  funbt  15         27  lernet  F     büfc^off  U  :il  nit^t  F     nid^t  F         32  got^ 
lidficn  F          33  croct  F      nic^t  F          37  nicfjt  F       tunb  li 


502  Som  5mtfe[n-aitdj  bcr  aUeüc.    1521. 

unb  bcö  Ijctjügcn  öci)ft§  tücgen,  bo»  tj'^r  bcv  lucKt  |3ii|3|]cu  [ctjt,  iuitdjc  ficfj  bcy 
tttelö  unb  namcn  bcr  feiffc^off  mit  gelüaEt  angenommen  unb  bie  irarTjafttigen 
S5iffd)off  au^gettlgct,  6f)vi[to  tjxm  fcl)nem  Ie|tcn  borft  unb  fcl)ner  ftvcfjen  cffig 
unb  gnE  gegeben  f)aBt.  S)a§  Jül)r  folcfjö  öon  enc^  ()alttcn  unnb  glanibcn, 
^luingt  unö  ber  ()el)l{ge  geljft,  h)ilc^et  t)n  ^anlo  bie  biffdjoff  oxbcnt  unb  el)n-  5 
fe^t:  hai^n,  has  ^n  biffer  tueUt  eljncm  Oiffc^offUrfjen  ftnnbt  nicfjty  ungleljdjev 
ift,  i()a  ntefjr  entfegen  unnb  tDibberftrebt,  benn  elor  tüeUtlicfjer  [tanbt,  furft^ 
lid)  leben  unb  tüe^en. 

Unb  auft  has>  mon  nic^t  met)nc,  ^^auluy  fei)  aÜelju,  bcr  bie  bif|rfjoff,  luaö 
fie  für  bogel  finb,  bcfdjrel)be  unb  abmale,  ^0  hjollen  Inljr  6. 5pctrum  befel)en  10 
i.'^cu.;,,iff.  i.^et.  5.  '^ä),  mitclttfter  unb  gek'uge  61}rifti,  aller  trubfelideljt  unb  ,]utunf= 
tiger  efjer  ju  gtet)cf)  mit  eucfj   getüertig,   bermane  bie  ©lltiften  unter   end): 
2Bel)bet  ben  t)erb  ber  fdjaff  (Jfjrifti,  loild^e  unter  eud)  finb,  ungeljtiiungen,  frei) 
tüiHig,  nit  um6  geltö  IniEen,  nit  aU  l)ern  beö  erbteljlS :  fonber  feljtt  ber  l)erb 
furbilb,  auff  bo§  t)^r,  Bo  ^cr  er|l)t)rt  lompt,  bie  unbergendlidj  fron  entpfaljcn  15 
mugt'.    6il)e  ha,  unter  eljuer  l)erbf(^aff  follen  Inel  (^Etiften  unnb  33iffc^offe 
fcljn,  gleljd)  lüic  ^-|.^auluy  georbeut  Ijat,  bie  nidjt  I)irfdjen,  fonbern  ben  fdjaffen 
biencn  foEen.    6§  finb  fnec^te  etjuy  anbern  erbtel^ly,  nemlid;  (Sl)iifti,  unb  nit 
Ijerrn.    5lbcr  ber  Sapft  mit  fetjncn  lieben  gctremen  unnb  anbedjtigen  tnill  el)n 
Ijcrr  fetju  ber  gutter,  beö  leljbiJ  unnb  ber  feelen  aller  mcufd^en,  gebraudjt  i)l)r  2u 
audj  getüaEtiger,  benn  !et)n  tl)ran  ober  l)eljb  fetjner  gutter:  unb  bay  Ije^ffen 
fic  benn  bie  fc^aff  6l)rifti  luetjben. 

^u  le^t  fpric^t  6t)riftuy,  oly  bie  ^JlpofteEu  fidj  umb  bie  ubirteljt  imndten, 
üuc.  22,25t.;^u.  22.  '2)ie  tneEtlidjeu  furften  l}irfc^en  ubir  fie,  unb  iuildjc  gelnaEt  Ijaben, 

Serben  gnebige  l)errn  gel)el)ffen,  aber  t)l]r  nit  al^o'.  -^llljie  feü  iä)  elju  iglidj  25 
6l)riften  menfc^  lüuiffc^cu  (iljrifto  unb  bem  33apft  3U  el)nem  rid)tcr.  ($l)riftuy 
i}at  gefprodjen  unb  georbeut,  bie  ^iffdjoffe,  mildje  i|t  mel)r  el)cr,  gutt  unb 
getüaEt  i^abm,  oud)  gegen  l)berman  üben  unb  gebraud^en,  benn  JneEtlidje  fbnigc 
unb  furften,  foEen  nidjt  al^o  fet)n.  ©30  l]at  ber  Stapft  gepotten  unb  et)n= 
gefeljt,  fie  foEen  al^o  felju.  öaEt  l)ie  bie  iDort  bey  furften  (^tjrifti  unb  fetjUy  so 
3}icarien,  be§  SSapfty,  gegen  etjnanber,  ^0  löirftu  fe^en  unb  cr!ennen,  irer 
6l)riftuy  unb  tuer  ^Intidjrift  ift,  Iner  bie  redeten  33iffd)offe  unb  iuilc^ö  larben 
ber  ^iffc^offe  finb.  äi^e  uuy  elenben  menfdjcn,  bay  loljr  3U  bifeer  leljtcn  Ijetjt 
be§  tjorn^  unter  ben  laröen,  goljeu,  groben,  ungelerten  blöden  unb  rel)ffenben 
tüolffen  on  S3iffd)off  unb  pricftcr  leben,  ja  jemmerlic^  t)erterben  muffen.  35 

!Darumb  fprcd)cn  unb  erfennen  lüljr  Hon  gottiS  beS  l)el)ligen  gel)ftiy 
tregen,  ha^  6l)riftlidjc  33iffd)off  finb  erlidj  unb  cljelic^,  betagte,  tapffer  menner, 
gelert  l^nn  bem  toort  ber  marl)el)tt,  diel  l)n  eljner  ftabt,  lüild^e  Oon  ben  neljiften 
umbliegenben  33iffdjoffen  obber  üon  t)l)rem  bold  erlüelt  finb,  alö  ha  mod;ten 


4  glelobcn  F  14   uid;t   F      ui(^t  F      ionberu  F  18  nitfjt  F  24  ulcx  F 

nic^t  F  28  fonigc  U  :;2  iiji(d}i§  F  -iö  lüottfcn  1'.  ■•!9  inodjtcii  F 


33om  liaBbraud)  bcr  3lieffc.    1521.  503 

fctjn,  btc  iot)r  i^t  Pfarrer  l)ct)f]en,  unnb  t)§re  caplan,  biacoii,  luo  ftc  nit,  t)f)rcn 
obcrftcn  go^cn  t-ugcfaÜcn,  btc  mcfjcn  nÜBbrnucfjtcn,  bas  (viiangclion  fcfjtuctjgcn 
müftett,  t)nn  falfcfj  gcloBter  feuicf}cl)tt  tiertcr6en  uuiib  fcijn  ^iffcfjonlicf;  anipt 
|u  t§un  t)^n  iDurbc  nac^gcloffen.    3)iB  tft  ctjn  göttlich  urteljl  unnb  be»  !^et)= 

5  Ugen  getjftic  form  unb  m\)%c,  ^Biffc^off  |u  felicn,  alt?  gctncft  firtb  S.  Sptribion, 
%üQ.,  'ämbxo.  %ba  bk  mi  ftcbt  unter  fic^  I)a6cn,  ti)uu  nidjty  inef)r,  beim 
bog  fie  tu  tiet)tten  ct)n  perlen  3nfel  tragen,  ^olt^  unb  ftet)n  mit  iDaffcr  unb 
rnucfj  tt)el)^en,  glocfcii  tnuffcn,  barumö,  haz^  ftc  ftdj  fcl6ft  tnibcr  gottlicfjc  ci)n= 
fa^ung  unb  fc^rtfft  auffgctnorffcn  babm.     5ic  ftnb  bc5  teuffellc^  fpott,  gotti» 

10  feljnbe,  mit  l)^rcm  ftirften  unb  fc^opffcr,  bcm  3?apft,  gar  Balb  burc^  bk  311= 
!unfft  unBer§  ^ctjlaitb-^  juPertilgcn,  5lmen.  5^ic  tvcXji  bi^  altcö  mit  got= 
tiefer  fc^rifft  unb  bcm  toortt  gotti^  6efcftigct  unb  ertt)ci}ft  ift,  ^0  muB  ct)n 
front  f)cr|  mit  guttem  gemiffcn,  frei)  fieser,  on  alle  fori^t  bißen  ganzen  ^a6ij= 
lonifc^en  fjauffcn  mit  alter  ptac^t  unb  mai^t  Perac^ten. 

In  5lu  ift  noc^  cpn  tel}l  Pon  bc§  teuffclg  gcfinbc  Perf)anben,  ber  groffc,  nn= 

le^üc^e  fjauff  bcr  muncfic,  tnilc^c  mibbcr  pfaff,  nocf;  Icijtj  fct)n  tuoKen,  etjn  ncit) 
9Jleerh3unber,  oon  allen  fturfen  ber  öetriegeret)  burc^  teuffell  felbft  ^ufammen 
gefe^,  getitac^t  unb  crfunbcn.  Unb  pnn  bcm,  bai^  fie  pfaffen  finb,  ^0  finb  fie 
auc^  getroffen,  ba  n3i)r  nont  prieftcrt^um,  Pon  fepncm  opffer  unb  ampt  gefagt 

20  f)oben.  ^nn  bem  aber,  ba§  fie  mun^  finb,  bebiirffcn  fie  mit  ij^ren  nerrifc^cn, 
ungotlic^en  uttb  unmnglic^cn  gcli'ibben ,  milche  Pon  fepnem  nod^  itic  gefjaUtcn 
fei)n,  epn»  et)gen  buc§».  Xarumb,  ba^j  cc^  nit  Ijutang  tucrbe,  tüil  icfjs  fparn 
3U  fetjner  |e^t.  6»  ift  i^t  gnug,  ba»  h)l)r  tüiffen,  baä  epn  6f)riftlicf)  mld 
ungcteptt  ift,  on  alten  fecten  unb  perfon,  barpnne  fepn  lepl),  fet)n  clerid,  fepn 

25  munc^,  fepn  nonne  fepn  foÜ,  ganij  unb  gar  Icpu  untcrfcf)epbt,  alle  cf)licf)  obber 
fetifcf),  \ük  e^i  epncm  iglicljen  mol  gcfellet.  G§  ift  and)  an  ijijm  felbft  timifctjcn 
ben  2?iffc§offen,  Gtltiften  unb  prieftern  unnb  ben  letj^en  fe^n  unterf(^et)bt,  gar 
nid^tä  Pon  anbern  6f)riften  gcBonbert,  benn  bai-  er  cpn  anber  ampt  i)ait, 
tüilc^i«  pl]m  befolfjcn  ift,  ^u  prebigen  bac^  luortt  gotti^:?  unnb  ^u  rcijc^cn  bie 

30  ©acrament:  gle^c^  iüie  epn  5öurgermepfter  ober  ric^ter  gar  nichts  Pon  ben 
anbern  burgern  geßonbcrt  ift,  benn  baS  pf)m  ba§  rcgtmcnt  bcr  ftabt  bcfo(f]cn 
ift.  £ie  and)  ioidjc  fecten  pm  (iljriftlicfjen  oolct  cijngcfurt  unnb  ba^::  gctcpUt 
!^aben  t)nn  ctericfcn  unnb  tet)^en,  ba»  ettlic^  befi^oren,  ettlid^  nitt  befcfjoren 
finb,  bie  befc^oren  cpn  tcl)(  muncf)c,  epn  tcpt  pfaffen,   bie  munc^e  unter  l;f)n 

35  felbft  manc^fcttig  mit  clcpbcrn  unb  fpepBc:  bk  felbigcn,  bie  folcf)»  crfunbcn, 
t)a6en  bie  epnicfeptt  bcö  6f)riftlicf)cn  Poirf»  Ijur  tepltt  unb  luifc^nptten. 

G»  finb  eben  bk,   \viid)c  bk  lixd)c  unb  ba^  tüortt  gotti»  Im  ftort  unb 
mit  be§  alten  trac^en  üfticfcpt  bie  fi)nne  unb  ba»  gemut  bcr  6l)riften  oon  ber 


1  nic^t  1"  4  qhiüd}  V  8  gotttidfjc  V  II    gutücfjct  l'  10  niuud)c  F 

17  buvc^  ben  teuffet   V  18  gei'ctjt   HF      u§b  A  20   mund^   F  21    ungotli^en   F 

gc(u6ben  B        22  ni(f)t  F        20  niünc^  F         2ti  luotgcfcUt  LJ        3:3  nic^t  F        34  tc^(  münd)c  F 


504  SSom  53li^braud)  bcv  3]leffe.    1521. 

s.aov.  n,3.  c^nitfeljt  in  6f)nfto  ^fjcfu  gcnffcti  ^aBcn,  al§  ^Paiiluy  |;u  (5!or.  fagt.  £iQrumb 
ift  bcr  name  Siffcf)off  obbcr  ^ricftcr  !cljn  itamc  el)ner  fcctcn,  feonbcru  cl)u 
namc  bc§  am|)t§:  ^pricfter  ift  [30  öiel  al»  el)n  cUtiftcr,  35iffd)off  ^0  Inl  alö 
ci)n  Quff  fe!^er.  2)QtQU^  ^aben  hk  gottlosen  mcnfd^cn  ftenbe  unb  tüiibidci^tcn 
gemacht:  ^auluy  nent  fic  fonft  au^tel)Icr,  bicncr  ßl^rifti,  fncc^tc  gotti§  5 
unb  )3r6bftc. 

S)a§  fcl)  auff  biB  mal  gnug  tion  t)f)rcm  gotloBcn  pvieftcrt()um,  opffcr 
unb  bicnft,  barau^  cl)n  il'.licf)  fromm  meufcf)  gcnugfam  untcvtucljfet  ift,  auff 
has,  tDcnn  e^r  crfcnt  unb  fil)ct,  ha^  er  bcS  tcuffetty  unb  fctjnö  ^^Ipoftctn,  beö 
^apftä,  priefter  fei),  ha§  er  boüon  batb  abftct)e  unnb  nlcl)^  für  lücnbe,  boö  la 
er  (^§rifti  unb  ferner  ^ct)ligcn  ürc^e  priefter,  obbcr  lüibberumb  et)n  Ic^f)  tDcrbe 
unb  gor  nic^t«  a^k  htn  crtidjtcn  cararfjter,  btc  gefd}mt)rten  unb  geölten  finget, 
bcn  befcf)oren  fopff  unb  bic  pl)arifcifcf)cn  fteljber  ber  elenben  Pfaffen.  !3)enn 
bi^e  alle  finb  nit  got,  feonbern  teuffely  pfaffen.  S)arumb,  loaS  fie  gelobt 
^abcn,  ha§  l)aben  fie  nit  gott,  ^onbcrn  bcm  teuffcl  gelobt,  loilcl^em  !ct)n  ge=  15 
lubbe  |u  l)altcn  ift,  bu  ioolft  bcnn  üerrucfen  unb  ^u  bredjen  ba§  gclubbc  beö 
Icbenbigen  gotti§.  ^a^  fie  rumen  l)l)re  lange  fpie§  unb  !urt;e  begen,  unnb 
bay  l)l)re  better  au^  etjngebung  be§  l)et)ltgen  geljftiy  fold;e  Pompe,  el)er  unb 
pracl)t  l)aben  eljngefetst,  fo  tuoEen  h3t)r  nii^ty  rumen,  bcnn  bic  ()cl)ligc  fcfjrifft, 
no(f)  be§  getui^,  ha^  ber  f)e^lige  get)ft  p^m  felbft  nit  !an  mibbcr  entfegen  fepn :  20 
2.(£ov.  13,11.  benn  el)r  ift  e^n  gott  nit  ber  l^toitrai^t,  ^onbern  cpn  gott  bcy  fribcn  unb  ber 
epnitfept. 

3)ie  hjepl  Inpr  aber  tlar  ange^epgt  ^bcn,  bay  aEe  p'§r  bing  tuiber  bic 
f)cl)lige,  gotlidje  fc^rifft  ift,  toollcn  Jupr  nit  cl)er  glambcn,  bay  l}I)r  pomp,  e^er 
unb  Pracht  an}^  bcm  I)epligen  gepft  fcp,  bin  Bo  1""S  l'ic  nny  lernen,  bay  ber  25 
I)cl}lige  gepft  p^m  felbft  tüibbertncrtig  fcp  obbcr  fcpn  fdjrifft  loibbcrruffen  babc. 
2)arnad)  bctoeren  fie,  bay  p^r  bing  auf3  bcm  Ijcpligcn  gepft  fcp,  tuie  topr  burc^ 
bic  fc^rifft  bcluert  l)abcn,  bay  un^er  bing  au^  bcm  I)cptigcn  gepft  fcp.    2)e§ 
Sapfty  bullen  unb  mcnfdjen  trctnme  beradjten  topr,  bic  Ijcpligc  fdjrifft  cl)ren 
hjpr:  tücnn  fie  bic  felbige  Peraci^ten,  f^o  mögen  fie  §pn  faren  unb  pl)rc  luaffer  30 
suc.  11, 23. bnllcn  anbcttcn.    'äßer  nidjt  mit  mpr  ift,   fprid)t  (5i)riftu§,  bcr  ift  mibber 
midf.    äBpr  fprcdjcn:  5X(y,  Inoy  nidjt  mit  ber  fdjrifft  ift,  hivj  ift  mibbcr  bic 
fc^rifft.     5)a'5  prieftert[)um  mit  fepnem  opffcr  unnb  ampt,   pl]rcm  biftljum 
finb  nit  mit  ber  fd^rifft,  ioie  oben  angehcpgt,  barumb  ift  Pon  nottcn,  bay  fie 
miber  bic  fdjrifft  finb  unb  alßo  got  entfegen:  looy  aber  got  entfegen  ift,  ha§  35 
tl)ut  bcr  teuffei. 

6c^att)  bod),   mic  l)att  ber  tcuffcll  mit  fold^cr  groffcr  lift  unter   bem 
f(^epn  unb  namen  bcö  pricftert()umf3  unb  bc§  opfferö  foldjcn  gretoel,  ungotlic^c 

1  3U  bcn  (5or.  F        8  (juugjam  uiiterJuc^fct  F  14  nic^t  F         15  ntdfjt  1'     gctufibe  F 

Ui  löoltift  F     geluljbc  F          20  nid)!  1'         21  nic^t  F        24  GotIid)c  F     nidjt  V     qlmlmx  F 

e^re  B            30  ßo  fie  mögen  (jt)n  15      mögen  F  :!4  ntc^t  F             35    gott   entegen  ift  H 
38  ungotüc^c  F 


SSom  gjiifebraudj  bcr  5JJcfic.    1521.  505 

ftenbc  inib  opffov  ijnii  bic  incUt  §o  fci)u  gebracht!  Xic  lucijt  bic  (il)ri|tUdjC 
firdjc  nic§tÄ  bcffcrö  unb  eblcrö  f)att,  bcnn  prtcftcr,  prcbigcr  uub  bic  lltcffc: 
banimb  ^att  cf)r  unter  t)i)xcm  fc^cijn  tüoltcn  fdjaben  tf]un  uiinb  []att:-  aud) 
hüxä)  bcn  ^orn  gotti'^  getf)an.    S)cnn  fc^n  pricftcittjum  liQtt  gellt  getragen. 

5  Unb,  al5  man  bic  mcffc  f)att  für  cl)n  opffer  auBgeruffcn,  ba  f)att  er  Ici)c^tlicf} 
oEcr  toeltt  gellt,  gutt  ^u  fid)  gebogen,  unb  burd)  rcijc§tl)um  l)at  er  gci)^,  ct)cr, 
l^offatt,  unfcufc^cljt ,  oEe  fc^a(det)t  unnb  BoBljCl^t,  toic  Mjx  i^t  für  äugen 
fef)cn,  t)nn  fic  getrieöcn,  bi%  ßo  lang,  bog  ba^  rechte,  toar^afftigc  pricftcrtf)um 
ganti  unnb  gar  öcrloffdjcn  ift  uunb  bic  gank  lucllt  nit  me^r   luel)B,   bcnn 

lü  Don  bcn  mcBpf äffen  unb  i)()rcm  opffcr,  bamit  alle  mcnfdjcn  betrogen  finb, 
bie  tpel)l  fie  nit  anberl  tuiffen  unnb  Ijoffen,  bcnn  burd)  bcn  cl)nigen  tüeg  mit 
i)l)rcm  gellt  Pcrgebung  ber  funb  unb  hai^  einige  leben  luierlangen:  alßo,  hai 
er  fei)n  beger  unb  Initlcn  erlangt  l)att  unb  mit  fcljucm  gottloBen  priefterttjum 
Bo  öiel  auBgeric^t,  hai  aud§  biet  l)ct)ligc  mcnncr  bißen  l)rtl)um  nic^t  aEe^n 

15  nit  lierftanbcn,  Boubcrn  aud)  mit  mortten  unb  lucrdcn  befrefftiget  liaben. 

'^iBo  ift  hit  marl]üfftigc  'JJtcB  unb  ba^  redete  prieftertbum  gefallen,  gant; 
unb  gar  auBgetilgct,  bav  man  an  bec-  glauben  ftatt  euBcrlic^e  tücrcf,  lüilcf)c 
audj  ei)n  funber  unnb  bubc  tbun  !an,  gcprebiget  Ijatt.  £ie  frud)t  unb  f rafft 
bc;s  rechten,  triorl)afftigen  opffcr^  ift  Dcrfdjlöigen  unb  auBgerobt,  ba^^  man  bau 

20  creu^,  aU  trubfelidcl)t ,  pct}n,  fcl)mcr^en,  unb  allc^,  luai'  uns  Perbrcuft,  nit 
leiben  noc^  tragen  tnil,  unb  tuollen  ^n  guter  rüge  unb  frib,  nit  ^n  forgc 
unb  erbet)tt,  Bonbcrn  imn  muifirfel)tt  leben:  unb  ift  alBo  bk  glorl)  unb  el}rc 
bes  rechten  pricfterlidjcn  ampt>3  oerloffdjcn,  unb  an  fet)n  ftabt  eiju  abgott 
mcnfc^lic^er  lere  unb  gefe^  auffgerid)t,  ba^  ai%o  bic  propbccel)  ^auli  erfüllt 

25  ift,  mild)  er  befdjrct)bt  2.  2im.  3.  'Xu  follt  tniffen,  ba^^  l}nn  ben  leiten  tagen  ü-xim.3,i  ff. 
tüirt  eiju   ferlid)c  |cl)tt   fommen:  c^  irerben  bie  mcnfdjcn  fid)   felbft   lieben, 
getj^ig  finb,  l)offcrtig,  l)oc^mutig,  gotti§  lefterer,  ben  eitern  ungcborfam,  un= 
bandbar,  unad)tfam  gottic^  bienft,   fid)  nicmant-:'  annebmcn,  fei)n  gcbuntniß 
l)allten,  Icutt  lefterer,  unteufd),  unbarmliertüct,  nerfeumig  bc^  guttcn,  pcrrettcr, 

30  el}gcnfinnig,  auffgcblaBen,  blinb ,  bk  iPoUuft  mebr  bcnn  gott  lieben,  unnb 
^aben  et)n  fd)cl)n,  ob  fic  glambige  (5()riften  tücren,  aber  fet)n  frafft  l)abcn  fie 
ücrleucfent.  Unb  für  ben  t)utt  biet):  lucnn  unter  l)()n  finb,  bie  l)nn  bic  bemBer 
lauffcn  unb  bic  met)ber,  mild)e  mit  funbcn  bcfd)mcrt  finb,  füren  fic  gefangen 
unnb  folgen  mand)erlei)   begirb  unnb  luft,    lernen  Ijmmer  ^u  unnb  fonnen 

35  nl)mmcr  mel)r  luir  mürl)et)t  fommen.     Ölcl)c^  tpie  ^sanneS  unb  llcambreC' ll1iofi2.sD;oj.7;ii. 
mibbcrftrcbtcn,  ßo  tüibber  ftreben  biff^c  ber  tüart)ci)t.    G^^  finb  meuteren,  bic 
ba  ^aben  et)n  öerrutften  finn,  untüchtig  ^um  glahjbcn,  aber  fic  merben  fortt 
an  nidjt«  mcl)r  fc^affen:  bcnn  Dbr  torbct)tt,  glci)d)  toic  biBcr,  luirtt  aller  hiellt 
offenbar  mcrbcn.' 


9  ticrfd^roücn  AF     ni^t  1'         II  nid^t  V         \r,   nid^t  F         20  iiid^t  F         21   nid^t  F 
22at6e^tF       25  »itc^et  AF     lit.  AF  2i.  B       ;n  glcwbige  F       34  fonnen  F       :J 7  untüchtig  B 


50(5  2^om  ^JiifebrQurl)  ber  llk-fii;.    1521. 


2^a^  anbct  ic\)U 

"^on  bcu  itjorttcu  bcr  ^l^Jcffe,  ba  burrf)  bciucrt  uub  angcljcijgt  tuivt, 

brty  bie  *!)JJe^  fcljti  o^ftcr  ift. 

;3n  bem  erften  tc^tt  I)ab  irf)  mit  frefttisci'  ft^vifft  bcS  tcuffcES  gottloJ3C, 
uncfjrifttidjc  pi-icftertf)unt  umbgeftoficn  uub  aud)  öciücxt,  ba^i  bie  ^JJteffc  !cl)n  5 
opffer  mag  genant  iucrbcn,  nnb  i)ab  bcm  lüibber  teljÜ  tjl)i*  manl  Im  geftopfft, 
boö  fic  nickte  ha  mibbcr  jagen  obbcr  nuff  Bringen  tonnen,  benn  \)t}X  el}gen 
trelünt,  getüonfjeljtt ,  mcnfc^cn  freücl  unb  gelrottt,  luildjy  aEe§,  ix)ie  l)berman 
tüe^B/  ^i^n  gottlirfjen  btngen  unnb  befeftung  bcö  glatuBenS  nid;t§  gittt. 

3(f)  f}a6  auc^  ba|u  bie  fc^inarfjen,  trancfen  geJuiffen  getroft  nnb  nnter=  lu 
iDeljft,  ba!5  fie  tüiffen  unnb  crtcnnen,  bay  l)m  nemen  teftamcnt  gar  teljn  opffer 

^cbi.  lu,  lü.  ift ,  benn  bo§  opffer  be§  creu^e§  unb  be§  loBi?,  ba  bie  fd^rifft  öon  fagt,  anff 
ba^  niemanbt  nrjac^  met)r  I)a6,  3U  l3tr)et)ffeln  an  ber  5Jte§,  hai  fie  !el)n  opffer 
je^.  diu  tüit  icfj  ijm  anbern  k\)i  nacfj  bem  Ijabber  ba-ä  felbige  auä)  on  t)abber 
mit  fribfamer  lere  6eh3et)^en  unnb  an^el^gen  unnb  it)il  anff  ben  gelegten  grnnb  15 
ieloBertic^  Bainen,  lion  ber  5Jle^  f)anbettn,  nicfjt  mit  unf3ern  el)gen  Uuirttcn,  mie 
beö  teuffellÄ  priefter  tl)un  öon  tjdrer  eljgen  me^,  ^f nbern  mit  gotlidjen  iyortten, 
bamit  fie  6t)riftu»  felBft  el)ngefe|t  ^ott.  S)arnmB  töoEen  ic^r  hk  crfte  ct)n= 
fc|ung  ber  531ef3  unnb  bie  tuort  bei?  et)nfeljery  Befef)en. 
ffljcut), -JG,  3um  erften  ftel)t  Wati).  20.  '5tl§  fic  offen,    natjm  S^efui?  ba»  Brott,  20 

banäfagt,  Brac^  e»,  gaB  e»  feljnen  jungern  unb  fpracf):  9^cmpt  f}l^n  unb  cffct, 
ha^5  ift  melju  Iet)B.    llnb  naf)m  ben  Üld),  bantfet  unb  fagt :  Srinrft  alle  barau^, 
ba§  ift  met)n  Blutt  be§  netnen  teftamenti?,   tnildj»  für  biet  luir  bergcBung  ber 
funb  iüirtt  bergoff^en  iDerben.' 
^^^y^'  3um  anbern  fte§t  War.  14.  '5ll§  fie  offen,   nom  Sf}efu§   bo§  Brott,  25 

Benebebct  e§,  brac^  cy,  gaB§  bf)n  nnb  fogt:  -Jlembt  I)t)n  unb  eff^et,  ha^  ift 
melju  lebc^nom.  Unb  er  nl)am  hin  !i(cf),  boncffagt  unb  goBe  ben  \}^n,  unb 
fie  truntfen  alle  borauB,  unb  fprorf;:  Soö  ift  mel^n  Blutt  beS  neiücn  tefto- 
ment§,  toil(^§  für  bicl  Inirt  bergoffen  Inerben." 

üuc.  22,  lyf.  3uni  britten  ftel)t  i'nce  22.  'Gr  nam  boc^  Brott,  baniffagt,  Brodf;  eS,  au 

goB§  t)l)n  unnb  fprorf):   S^og  ift  metju  lebd)nam,  bcr  für  euclj  geben  ift,  ha^ 
t(]utt  b"  mebnem  gebedjtnifj.    3)ey  glebd)en  ben  ülcf)  nod^  bcm  effcn  unb  fagt: 
XiB  ift  ber  tilc^  beö  nemen  teftomentS  iju  mebnem  Blutt,   iüitcl)§  für  eud) 
tuirt  bergoffen  tncrbcn.' 
1.  tsor.  11,  3um  nierben  ftel)t  1.  (iorintf).  11.  '^ä)  l)aB  bon  bem  l)crrn  entpfangen,  35 

ha^  iö)  euc§  geben  Ijobe.    Xcnn  ber  tjerr  3^cfu§  t)\m  bcr  nadjt,  ol»  er  ge= 


7  fonncn  F  8  »üi[c^c§  F  9  gotUdjen  F  10  gctvoft  IJF  12  cvcutjä  F 

17  gottid^cu  F  21   iungciu  F  27  gat  F 


iUnit  ^IliifjOrnudj  bev  Oltefie.    1521.  507 

fangen  tuart,  f)att  er  genommen  bvott,  gott  gebancEt,  gebioi^en  nnb  gcfagt: 
9iempt  f)l)n  unb  cff^et,  bas  tft  met}n  leljc^nam,  ber  für  euc^  geben  tft,  nnb 
ba^  tf)nt  l)n  mcljnem  gcbcd)tmB.  S)ey  gtel]cf}en  bcii  tild) ,  a(§  er  geffcn  f]ett, 
nnb  fagt:    Xi^  tft  ber  fildj   be-:?   netnen  teftament':?  t]n  meijnem  blutt.     Xav 

5  t^utt,  ^0  offt  \)i}x  ben  trinkt,  i)nn  met)nem  gebec^tniB.'  -öie  ft^iftu,  boy 
5PanIuy  nnb  ^ncac^  fcfiicr  bon  Inortt  |n  tnortt  nbcrel)n  fommen. 

Unb  ic^  bitt  cljn  tglic^en,  ber  bifj  bndjlin  lift,  hai;  er  gialuben  luolt 
nnb  geiüi^  bafnr  I)aIIten,  ha^  bie^e  bter,  aU  fie  bie  inortt  gercbt  nnnb  ge= 
fdjrteben,  nicfjt  trnncfen  nocfj  töricht  getieft  finb,  ^onbern,  bti  f)el}ligen  geljftiy 

10  boU,  I)aben  fie  hk  ir)arf)et)t  hcü^  geidjtc^ti?  geid)rieben,  baö  anc^  et)n  iglii^er 
biegen  trortten  fieser  on  allen  tnancf  glatüben  barff,  feftiglic^  baran  (}angcn 
nnnb  fi^  fret]  barauff  bcriaffen,  ha^  fie  au^  hjibbcr  alle  getnallt  be§  tenffell» 
beftef)en. 

Xarnad)  tnolt  iä)  and)  gern,  hav  bu  gtambift,  ba§  6t)riftn§,  Irie  tool 

15  er  htt)  nad)t,  unter  nnb  nac^  bem  effen  bi^e»  alieö  gercbt,  get()an  nnb  et)n= 
gefegt  ^at,  nit  lüie  anber  menfdjen  fet)  truntfen  ober  unfinnig  getüeft,  Bonbern 
bo§  er  nic^tC'  benn  gott(id)e  Irafft  nnb  iuetjBfjcijt  eljngefetit  {}abc.  Unb,  ob 
Cy  iüol  lec^erlic^  f(^et)nt,  fo(d)§  ^u  bcgeten,  ^o  |tüingt  mid)  hod)  ha  |u  grl)m 
unb  ^orn  ber  ^^apiften  nnb  bie  efenbe,  finlo^  torbel)t  ber  reljffcnbe  molffc  Mi 

-'"  '4^ariB,  l'ooen  nnb  ijnn  anbern  l)oI)cn  fdjuU'n:  lüildje  aUe  ^o  gar  blinb  nnnb 
berftocEt  finb,  ha^  fie  (S^riftnm,  fct)n  StbofteUn,  ©uangeliften  unb  bie  gan^c 
fdjrifft  beradjtcn  nnb  nid)i5  feu  fierljen  nefimen  unh  tnoüen,  hat^  iuljr  mit  ben 
nnfinnigen  unfinnig  finb,  gottiy  loortt  unnb  tnerct  berlaffcn  nnnb  mit  l)t)n 
menfdjen  tüortt  unb  Inertf  rümen  nnnb  ben  anf)angcn,  fdjreijen  unnb  ruffeu: 

25  2)ie  ä>ettcr,  better,  better,  Sie  ^Hrdjc,  firdje,  firdje,  (ioncilia,  eoncilia,  concilia, 
Xecreta,  becreta,  becreta,  Uniberfitate§,  unioerfitatc^,  nniberfitatcy.  53cit  bifjcm 
fc^aum  unb  mafferbntlen  biirffen  fie  fobern,  ba^  bf)u  alle  l}t)mlifd}e  unb  gott= 
l\d)t  it)ar()e^tt  unnb  bonnerfd)lege  beS  f)et)ligen  gel)fti§  tneljdjen.  Unnb,  %o  fie 
nit  lDet)c§en,  tnolten  fie  öon  ftunbt  an  alle»  berbrennen  nnb  bcrbamnen. 

30  äi5Qc^  Ijeljgen  fie  mit  folc^em  t.orn,  frebclt  unnb  genuiUt  anbere  an,  benn 

ba§  6f)riftuy  mit  fernen  ^2(poftet(n  i)n  l)t)rcn  hjortten  nnb  tnexrfen  truncEcn 
ober  toridjt  gch3eft  finb,  ber  geringer  bing  gcfagt  l)ab  benn  bie  mcnfdjcn,  nnb 
eö  fei)  gelüiffcr,  auff  bie  better,  concilia,  fdjulcn  unb  anff  bie  gcljftlidjcn  rcdjt 
^u  bahnen  unb  fic§  ^uberlaffen,  hu  hod)  t)rren  unb  offt  ge^rret  f}aben,  lüie  fie 

35  fclbft  befennen,  benn  auff  Cvliriftnm?  2iMe  luol  fie  nidjt  Hon  l)crl?en  bie  bettcr 
unb  concilia  ic.  bertebigcn,  Bonbern  allci)n,  bay  fie  l)l)r  Idcbcu  nnnb  tt)un, 
bamit  bie  loettt  an  gutt,  le^b  nnb  feele  betrogen  ift,  tuilc^ij  fie  aufe  ben  bettern 
nnb  conciliiy,  bie  fie  nid)t  red}t  berftanbcn,  genommen  I)a6en,  Befrefftigen  unb 
bie  lüarl)el}t  auBlcfjd)en  nnb  oertilgen. 

5  gcbcd^tniBt  15  ü    t6vicf)t  F  II    glcioOcii   V  14   glcluOift  F  n;  nicljt  F 

17  gotüc^e  F  18  folc^i§  F  20  SoDcn  F  27  burftcu  \iV    gotlid^c  F  29  nirfjt  F 

•■J2  töricht  F  W  ticrtetjbigcu  F 


508  S3om  gJHfeOtnuclj  ber  93Iei>.   1521, 

2ß^r  tooEen  unter  bc§  bcn  göttlichen  luorttcn  feft  anfjongcn  mit  guttem 
Dertralucn ,  cö  berbrieffc  bcn  SÖapft  obber  ^iffc^off,  Ijfjre  fjurrn  unb  BuBcn, 
unb  tüottcn  bcfcl^en,  ob  bi^c  oben  ongcticl^gtc  göttliche  töortt  t;u  laficn,  bos 
bie  ^JJteff,3c  cl)n  opffcr  müg  gcncnt  Inerbcn. 

3um  erften,  (fragen  h)l)r  nicfjty  noc^  ber  ungct)ftü(fjcn  gct)ftlicfcl)t,  tt}ttd)c  5 
bic  nerrifcfjen  (eutt  erfunben  unb  ber  gautien  tnedt  ct)ngc6itbct  f)a(icn,  ba§ 
man  bic  iüoxtt  ber  bcncbeljung  I)att  f)c^mli(f;  gef)aUten  unb  nicnuinbt  ben 
prieftern,  unb  nict}t  cf)cr,  fic  I)aben  benn  5JleB  ge()aEten,  trollen  t)anbellu, 
rebcn  unb  Iniffen  laffcn,  tDÜc^e  bocfj  olle  mcnfcfjen  foltcn  billicfj  betäubt  unnb 
offenbar  getücft  felju,  bie  tücljt  glalub,  troft  unb  felidcljt  aHcr  menfdjen,  mie  i^ 
ii^  an|el}gcn  lüiE,  t)n  ben  felbigen  tüortten  ^angt :  al§  fic  aucf;  ^0  ernft  unnb 
geftreng  gcpotten  babcn,  luer  hau  tüortlin  'Gnim'  ober  'öterni'  an^  lief?,  ber 
tl)ett  cQu  groffe,  fcf)tücre  tobt  funb,  icfj  f)altt,  el)n§  t!ciitncr|3  fd^tücr.  -ilHc^t 
ha^  mt)r  tool  gefiel  et)ny  iglidjen  muttUnlt,  bie  form  hc^^^  Sacramcnty  Im 
anbern,  ^onbcrn  ba§  m^r  tue  t^utt  folc^e  freOel  unnb  !ünl)et)tt,  ha^  bie  i^ 
buben  tjnn  ben  bingcn,  bic  nic^t  gcpotten  finb,  uottige  artidel  be^  glatt)bcnö 
unnb,  bo  !e^u  fcrli(iet)tt  obber  funb  felju  tan,  aii^  et^gem  topff  funbe  machen 
burffen,  erfcf)rec!cn  nur  unnb  öerterben  bie  fd^tüac^en  unb  tranken  getüiffcn, 
auff  bay  fic  ben  gctjft  (5!§riftlic§cr  fret)l)c^t  au^lcffi^eu  unb  ben  gefangen  ge^ft 
ber  forest  l^nn  unö  ertücrcJen.  20 

S)enn  !e^n  funbe,  e§  fct)  c^ebruc^  obber  tobtfd^lag,  ift  %o  fc^tucr  unnb 
l)oc^  geadjt  unnb  gcl)allten,  aU  bic,  Incnn  eigner  haz>  lüorttletju  '(äninf  l)ett 
auBgclaff3cn.  Unnb  ^abcn  nic^t  gemerdt,  ha^::  ber  l)cl)ligc  geljft  mit  blcl)^ 
georbcntt  l)att,  ha^  fcl)n  Guangelift  mit  bcm  anbern  ^un  ben  felbigen  tuorttcn 
ubcrelju  trifft:  hie  boc^  mc()r  l)etten  folleu  unb  muffen  itberel)n  treffen,  obber  25 
fie  l)etten  mcl)r  benn  lu^r  t)nn  bic  form  beS  facramcntS  gefuubiget. 

5llf3o  l)aben  fic  anä)  et)n  unou^leff(^lid;  funbe  gemacht,  loeun  Ijcmant 
bo5  facrament  anbcr§  benn  mit  ben  geölten  fingern  ober  luiug  Ijctt  angeriirt, 
BO  boc^  fic  gar  nichts  betrogen  l)att,  Incnn  elju  fliege  batuber  getroc^cn  ift, 
ober  mit  bcm  fild;  obber  corporal  ift  angerürt  iDorbcu:  nemlid;  l)abcn  fic  :w 
be§  mcnfd)en  le^b  unb  ficljfd)  nid)t  für  e^n  gute  creatur  gotti»  geballten, 
ober  fcl)n  unfinnig  unb  torid^t.  3)er  glel)c^en  funbe  ift  and)  cljuc,  liicnn  cl)ncr 
ungeferlid;  ciju  tropfen  toaffer  l)ett  ct)n  gcfd}lungen,  ber  ift  ben  tag  bcö  facra= 
ment§  untuirbig  gelncft.  D  unfinnige  torl)ei)t!  C^y  ift  nic^t  red)t,  fprcdjcn 
fic,  ba5  ber  menfd)  etma§  t)orl)l)n  in  fcl)ncn  muub  ncinc,  clje  er  ben  lct)d)nam  -^'^ 
(il)rifti  Iju  fi(^  nljmpt.  (&\)n  gute  urfad),  %o  müfte  auc^  !et)n  nebel  ober  lufft 
t)nn  e^n§  (5f)riftcn  munb  c^nge^u,  e§  tuer  benn  öorl)^n  ber  letjc^nam  6t)rifti 
l)^ucl)n  genommen,  %o  mufe  man  ben  Pfaffen  berpieten,  boy  fic  fcpn  atl)cm 
t)oleu  bi^  nad)  ber  meffe:  ^0  bodj  61)riftuö  unb  fcl)ne  junger  nad;  bcm  abent 


1   gotUd^cn  F      3  gottüdje  F       7  niemabt  A       15  !unl^cl;tt  B  tun^tt)tV       1 7  fclideljtt  A 
16  bufffen  BF  29  baruBer  BF  30  angcrut  A  32  tovicfjt  F  39  junger  F 


95om  5J?iB6rauc^  bet  Tliüc.    1521.  509 

effen  i^abm  meB  gehalten,  unb  gemct)niglic§  gefcfiic^t,  hah  ber  tncnfcf),  tücnn 
er  meffig  geffen  liatt,  bü§  l)f)m  fcl)n  immb,  ^aubt  unb  att)em  rel)ncr  unb  gc= 
fc^icftcr  {[t,  bcnn  Inenn  er  gant^  nudjtcrn  tft,  ^o  er  nom  jc^taff  Befc^inert  unb 
unftettig  ift. 
5  Solche  lüilförlidje  gct)ftlic!ct)t,  tviidjc  bte  mcnfc^en  on  (^()ri|tu§  lüort  unb 

6efe(^  erfunben  unb  crtti^t  (jaben,  Deracfjten  töt)r:  mä)t  ha§  man^  nit  tl)un 
moi^t  ober  foüt.  2^0-3  man  aber  barauB  tdii  funbe  machen,  bte  gcratfjeu 
fa§en  unb  erfc^retfen,  ha^  fonnen  unb  tüotten  tü^r  nit  Iet)ben.  öoKt  e^^,  njer 
bo  Jütl,  bo(^  fret)  tnilltg  unb  ungetitüungen,  unnb  tüiffe,  ha?"  er  t)nn  bem,  ^o 

lü  er  eö  no(^(e[t,  nicfjt  junbigen  foune,  bartjnu  Gljriftuy  unb  bie  ^Ipofteln  nit 
gefunbiget  §aben.  S)omit  funbiget  man  aber  allein,  tüa»  tniber  ß^riftu»  tüort 
unb  ei)nfafeung  gefc^ic^t:  luilc^y  bie  (aröen  für  cl]n  gotti§  bienft  acfiten,  ncm= 
lief;  baö  fic  hk  mefie  Bo  grami'am  miBbraudjcn  unnb  barauB  cQu  opffer  unb 
tnercE  gemacht,  hamit  fie  ben  glolüben  unb  t)i]xm  rechten  gebrauch  oerbamnen 

1-,  unb  unterbrucfen,  ha^  erfüllt  hiirt,   tnae  Don  ben  gottloBcn  getagt  ift:  'Siei=(.  s;;, e. 
f cremten  fic^,  bo  feqn  forest  ift',   unb  l)aben  alßo  funbe  unb  Ijelle,  ha  gnab 
unb  alle  felicfe^t  ift  an  bem,  burc^  ha^  x^ä)t^  gerieft  gottix\  machen  gerecf)tig= 
!et)t  unb  felicfet)t,   ha  funbe  unb  fjoc^fte  OerbamniB  ift.    '-JÜBo  ift  gott  ben 
Oerferten  öerfert  2c.,  pfalmuö  17.  *f.  is,  27. 

20  ^c^  t}ab  barumb  Bo  ^ang  baoon  gefc^rieben,  hav  ic^  tiab  lüotlen  an^etjgen, 

hav  !et)n  iounber  ift,  ha^j  fie  auB  ber  meB  et)n  opffer  l)aben  burffen  ma^en, 
bie  mit  folc^en  nerrifc^en,  gottloBen  treunien  umbgetrieben  loerben,  ha^j  fie  atley 
umbferen  unb  nic^tö  rec^t-^  ijnn  biffem  facrament  t)anbelln  ober  tf)un:  alßo, 
ha^  t)i}x  gebrauch  unb  getüonl)et)t  nic^t  aEet)n  öerbec^tig  ift,  Boubern  auc^  öon 

25  ^berman  t>ufliel)en.  Si^ac'  foUten  fie  gutt^;  bet)  unb  l)nn  ber  ntef]  tbun,  hk 
toetjl  fie  htn  glauben  unb  gebec^tniB  6f)rifti  atiBtilgen  unb  ba  für  ei)n  opffer 
unb  totxd  auffric^ten  ?  9b  tooEen  Irljr  bie  Irortt  be»  ^etjligen  6uangelii  nad^ 
el)nanber  l)anbeln  unb  U)ollen  Befefien,  ina-j  fic  unä  lernen  unb  anl3el)gen,  ba§ 
tüXjx  Don  ber  meffe  Ijallten  foUen. 

30  Unb  e»   iüer  uBerfluffig  gnug  G^rifti   unb   ber  ^Ipoftelln   Uferet   unnb 

erempell,  bie  loeql  mt)r  glatüben,  ha^j  oUe  luerct  (itjrifti  unc'   ]u  eijner  lere 
gefc^el)en  finb,  toie  er  aud)  felbft  fagt:  '^^d;  Ijab  eucl)  et)n  erempel  geben,  gießet)  3o().  13, 15. 
tüie  id)  eucf)  getf)an  ^ob,  bo»  t)^r  auc^  alßo  tl)ut\    Unb  ^att  an  biffem  ort 
|uDor  gefel)en  bie  |ufunfftigen  tüolffe,  ba  er  fpric^t:   '2^uttc\  ha^j  X)[}x  metjm.sov.  11,24. 

35  gebencft'.  äi>aö  foUen  fie  tl)un?  Xa^  id)  i^t  mit  eucf)  tl]u.  äßac^  t^ut  er 
ober?  G)ebenebel)et  er  brott  unb  tneljn  l)nn  et)nem  gulben  filc^  obber  giVlben 
fofelln,  t)nn  ber  ^tjr  unb  fc^murf,  ol-^  hJtjr  i^t  t^un  ?  9Jel)n,  l^mor  er  nX)mpt 
brott  unb  tüetjn  unb  mU  bem  hjort,  tnildjc^  er  rebt,  madjt  er  borauß  fel)n 
te^b  unnb  blutt  unb  gibt  c»  feljn  jungern  tut  effen. 

2  ^eh)6t  F  <;  nic^t  F  7  moc^t  F  8  fonnen  F      nit^t  F  10  tonne  F 

nid^t  F  11  gefunbigt  \iV     2amit  F  12  etjnfc^ung  H  einfctiung  F  21  burffen  BF 

22  a(ö  HF        -il  gleroben  F         :i<;  gcbenebetjt  13F     gu(bcn  fajctn  15     taffeün  A         ;J9  jungexn  F 


510  25oin  OJHprauc^  bcr  «öleffc.    1521. 

SßeniT  nu  Ijcmant  biffer  cljnfctttgen  tre^^e  hJolt  folgen  unb  auifen  (äffen 
alle»,  tüaö  bte  menfdjen  erfunben  nnb  balui  gefeilt  ()a6en,  ben  foltu  !cl)n  !ckr 
fdjelten,  bu  lüoltift  benn  (il)rtftum  felbft  el)n  feiger  t)el)ffen.  6r  loirt  bl)r  nirfjt 
bey  3?a|)ft5,  nit  bev  ©omorrcn,  nit  ber  öetter,  Bonbevn  (Sfjriftuö  Irort  fcl6er 
für  IjoUten:  '21§utt§,  ha^j  \)tjx  mct)n  gebcnift'.  Unnb  tüenn  bu  e»  ^orift  nnb  & 
fanft  nit  an|iet)gen,  ha?^  fic  anber^  benn  6f)riftu§  l)anbeEn,  inirftu  mit  ^^oriB 
eljn  grober  cfcl  ober  gotti»  leftcrer  ge()atltcn.  (S3  fei),  ba§  bic  ßrl)cl)en  obber 
Seimen  biffer  fc^lcc^ten,  el^nfeltigen  m\)^c  gebrauchen  unb  t()un  ha^ ,  tna» 
61)riftnö  l)ie  fprirfjt:  '21)ut§\  unb  ha§  am  anbern  tct)lt  ,]u  9tom  bie  unge= 
lerten,  gotlofsen  löoffer  bullen  anff  toftlicfjcn  gulben  nnb  füniglic^en  ftnlen  w 
fi|en,  ber  ^apft,  ßarbinel,  SSiffcljoff,  ^JJtuncf)  unb  ^Pfaffen  mit  ^()rcn  fc^ulen, 
5pariB  unnb  l'oOen,  fampt  t)l)ren  geliebten  fd)U)eftern,  Soboma  unnb  ©omorra: 
tnenn  bie  nu  fel)en  Ql)enen  geringen,  armen  unnb  Oerad;ten  ijanffen  al§o 
t^un,  ha^  fie  feer  |ornig  luerben,  bie  naßen  runden,  bie  meuler  !rummen, 
bie  t)enbe  Oon  pt)n  ftreden  unb  fprec^en:  2)ic  fe^er  l)alten  nid)t  bie  löel)§  unb  !•' 
form  ber  'liomifcljen  firc^en,  fic  glatüBcn  auä)  nic^t  bie  artidell  be»  glalu6en§, 
milche  bie  t)eplige  facultet  Im  ^axi^  mit  l)^ren  fc^lueftern  gemacht  §att.  Unb 
gcfellet  l)l)n  U)ol,  toa§  fie  tl)un,  barumb,  ha^  ber  ungelerten  lartien  unnb 
efell^  fopff  %o  öiel  ift,  tüic  luol  fie  nit  elju  epnigeS  toortt  ber  fc^rifft  l)a6en, 
unb  mu^  aE  l)l)r  tl)uu  rec^t  fet)n,  gletjd)  06  fie  nidjt  l)rren  funben.  20 

äßo§  hjiltu  l)ie  t^un  i  SBitltu  bem  groffen,  foftlid^en  ^auffen  t)un  ^l)rer 
Bo^f)eljtt  tribber  gottiS  gefel?  folgen  unnb  ben  !lel)nern  l)nu  bem  gutten  Per= 
laffen,  bie  lücpl  bu  l)ie  gotti»  lüort  nnb  merd;  fil)cft,  bort  nic§ty,  benn  menfd}en 
tretüm  unb  t)l)ren  gesollt?  3)arumb  muftu  geloi^  fetjn,  ba§  (S^riftu»  mit 
fel)ncn  äugen  ha  i]\)n  fil]et,  Um  naä)  feljnem  Umrt  gel}anbcEt  nnb  gelebt  Uiirtt,  25 
unnb  lüenn  l)t]e  nit  met)r  benn  Inoeen  tuercn  unnb  fidj  ablnenbcteu  öon  ben, 
bo  fet)n  lüortt  nit  ift.  äßenn  and)  ^0  öiel  ^epft,  ßarbinel  unb  35iff(^off  bo 
Uiern,  al§  ftern  am  liijmell  unb  blettcr  l)m  lualb,  l)nn  el)tell  goUt,  perlen 
unnb  ebelftel)n  geflel)bt,  unb  anff  eljttel  meulcrn  unb  efell  ritten,  folltiftu  nit 
Billid)  alle  bißc  go^en  unnb  larPen  umb  bc§  tüortt  gotti»  tnillen  ber  l)6d)ften  .so 
gotlid)en  majeftat  (s()rifti  für  epttel  bred  unnb  fott  ad)ten?  äiJarumb  fbrdjtiftu 
benn,  bie  Uiepl  bu  6f)riftum  bei)  bl)r  l)aft  unb  nad)  fepnem  löort  t)anbelft,  bie 
1.300.4,4. h)el)biffc()en,  leljdjtfeitigcn  Pfaffen^  Spricht  nic^t  3ol)an.  bou  ijljm:  '(Sr  ift 
grbffer,  ber  Ijnn  uu»  ift,  benn  bcr  t)nn  ber  hjettt  ift"? 

S)arumB  la^  bie  h)olff  unb  laröen  h^t)n  t^un  öerbamnen  unb  auffridjten  "-^ 
bic  opffer,  baOon  fic  nic^ty  loiffcn,  la^  fie  erfur  lüeljcn  bic  öetter,   concilia 
unnb  langen  braud^  aller  menfi^en,  la§  bl^r  aEe^n  an  belauern  einigen  Cil)rifto 
mit  fernem  !let)nem  l)eufflin  genügen,  baPon  bu  getüi^  tüctjft,  ha§  er  brot 

4  ni(^t  F       nic^t    F  0  nicf}t  F             10   toft[i(^cn  ß       güfben  F       {onigütf)en  F 

11  93hmc^  F         12  Coöcn  F  IG  9iomiic^en  F      c(Iclti{ipn  F  18  (lefcKt  l'.F         19  nicf)t  F 

20  ni^t  F        27  ntr^t  F         29  nic^t  F         :10  f)oc^ftcu  1'.        :!1  (lotUcficn  F  :)7  sedvnucf)  HF 
:5S  f(ct)ncn  P.l'' 


aSom  5JliB6taud^  ber  ^Jiefje.    1521.  511 

unb  toet)n  ijn  fetjnem  legten  aBent  effen  nic^t  geopffert  ()at.  (?r  tDirt  bid) 
nitt  öerbamncn,  barumb,  boy  fte  bic^  Derbampt  f)a6en.  6r  iDirtt  bic^  lionen, 
ha^^  bii  pf)m  unb  nitt  i)f)cnen  gefolget  f)a[t.  Su  f)a[t  ba?  iDortt  unb  lüerc! 
6l)rifti,  bQ-5  f)allt  allen  teuffeUn  für.    SBa^  f)a6en  fte?    ^^ulen  infe(n,  rotte 

5  ^ütt,  6ef(^orne  fopff,  gutben  ringe  unb  groffe,  6ret)tte  figil,  bamit  öetoeren  fie 
att  t)l)r  t^un,  baran  t)angt  itit  ber  dfirtftlic^e  g(atri6:  tüenn  fie  ha^^  öerloren, 
30  t)etten  fie  an  i}t)n  allen  Bo  öiel  Sifft^offc^  ort,  al-^  bec^  moUerä  efett. 

S)arumb  nem  et)n  iQÜä)  from  ß^riften  menfc§  jn  fjerljen  bas  erempett 
G'ljrifti  unnb  fjaftte  c^  geraiB  bafur,  ba-i  fei)n  ßngel,   öiet  weniger  menfcf)en 

10  bullen  unb  6u(gen  ^tjme  ober  gebür,  auB  bem  facrament  gottiS  ettoaS  ,^u 
machen,  ha-^  Gbriftu»  felbft  nit  gemacht  tjatt.  Unb  iüenn  e§  glet)(^  mugüc^ 
h)er,  fo  Iners  boc^  et)m  (£t)riften  mcnfc^en  nit  V.u  ratten,  ha^  er  oon  bem 
erempel  6()rifti  toic^e  unb  Qnn  fotcfjcn  groffen  bingen  on  et)n  erempel  ettna» 
netrec-  anfinge.    äDarumb  ift  (^"liriftu?^  mit  fernen  mortten  unb  tnertfen  un§ 

li  für  gangen  unb  ^att  unl  geprebiget,  Bo  iül)r  on  fe^n  mort  unb  merif  etlüa» 

burffen  anfaf)en  unb  furnc^men?    äßarumb  ift  er  benn  t)n  bie  iiictt  tommcn, 

iüenn  ec'  nit  gnug  ift,  t)fim  pn  bem,  tnoS  er  unS  gelernt  I)att,  nacf;  tnifolgen? 

9Hc^t  Perbamnen  tnpr,  hah  man  ba^  facrament  mit  fafettn  unb  anbern 

cerimonien  lianbctt,  Bonbern  hai^  man  mepnet,   el  fep  Pon  notten  unb  muffe 

20  alBo  fepn,  unb  machen  geroiffcn  baruber,  Bo  bod)  aüe  bing,  bie  6l)riftuc^  nic^t 
epngefetit  t)att,  frep,  tnitforUc^  unb  unnottig  finb:  berbaüben  fie  auc^  un= 
fd)ebli(^  finb.  Sa>5  man  aber  epn  opffer  barauB  mac^t,  ift  nit  cpn  ccrimonii 
madjen,  Bonbern  bie  natur  unb  ort  be§  facramente  gant  unb  gar  oeranbern. 
S)a§  ift  nic^t  aßepn  on  exempett,  ^onbern  totbber  ha^  toort  unb  ej;empe(  ß^rifti 

25  get)anbe(t,  bac^  ey  auc^  Gfiriftüc^e  frep^cpt  nic^t  entfc^nlbigen  tan:  benn  ec^  ift 
hk  ^odjfte  Perbampte  abgotterep  unb  gotti^  lefterung. 

3um  anbern,  ^sit  pberman  offenbar,  ba§  bie  lüort  G^rifti  tuar  fepn, 
bantit  (^t)riftu-5  Perfjcpfft  unb  gelobt:  'So»  ift  mepn  lepc^nam,  ber  für  eud) 
gegeben  tüirtt.     XiB  ift  ber  tilc^,   ct)n  nctüe  teftament  pnn  mepnem  blutt, 

:io  h)i(c§§  für  euc^  Pergoffcn  iüirt.'  65  fan  auc^  nit  ^^ariB,  alter  prtt)um  cpn 
mutter  unb  urfpruntf,  anber»  fagen,  benn  ha^  biB  lüortt  ber  Per^epffung  fepn, 
pnn  fic^  fd)iieffen  bac-  pfanbt  ber  Perbepffung ,  ben  lepc^nam  unb  ha?-  btut 
(s'brifti  pm  brott  unb  P)cpn.  G»  P^irt  t)crl}epffen  ber  Iepd)nam  Gt)rifti  unb 
Pergieffung  fepng  blutt»  |u  Pergebung  ber  funb,  h)il(^»  ha^  nehjc  teftament  ift. 

3i  3"  hn  Perl)epffung  gcf)ort  ber  glapjb,  ba§  ic^»  ba  für  ballte,  i^  Pnerbc 

entpfa^en,  loa»  mpr  Perf)cpffen  ift,  unb  epn  pfanbt  ber  Per^epffung,  alßo,  hai^ 
Per^epffung  unb  glahjb  jufamen  oerfnopfft  finb.    2Bo  fepn  Perljepffung  ift, 

2  nid^t   F       fronen  15  8  nid^t  F            ö  gulben  DF       figet  BF            <>  fanget  F 

7  moücrl  F           9  !ei)m  BF  11  nic^t  F            12  nid^t  F            15  geptebigt  BF      »etdfct 

tt)a§  B       roercf  n3a§  F           17  ni^t  F     gcfert  F           18  bctbommcn  B           19  ceremonien  BF 

muffe  F  2(1  baruber  BF  22  nicfit  F  ceremoni)  BF  20  fjod^fte  15  27  offinDor  F 
30  nit^t  F           :3Ö  gebort  F 


512  S3om  aJliptmid)  bot  liicjfe.    1521. 

ha  tft  fe^n  glatob,  iiub  \vo  tcl)ii  glah)6  t[t,  ba  i[t  bie  t)ci-f)el)ffung  nichts. 
Unb  als  gott  un?  lautterlicf)  iimbfonft,  on  iinBev  öerbienft  unb  'm^xä  öeT= 
^et)fft,  benn  fonft  tüer  c§  nitt  c^ii  öcrfieljffung,  i^onbcvn  cljn  lüf)n  iinb  Inibbcr 
geltung:  alBo  Wixi  bic  öertjeljifung  alieljn  huxd)  hcn  glalüben,  on  alle  tocrc!, 
eutpfongen  unb  angenommen,  fonft  öerbienten  un§er  trertf  bie  Ijnfagung.  5 
jDarumb  tf)ntt  man  ber  öev^cl^ffung  burcf)  ben  glatrBen  gnug,  unb  bcm  glatnBen 
gef(^{c§t  gnug  burd)  bie  oerf)el)]fung :  benn  bie  Inenl  madjcn,  baö  man  bcr 
jufagung  öergift  unb  nichts  ad)t,  unb  iDibbcrumb,  bic  Ijufagunge  fobbert  auc^ 
ie^ne  tnerd,  left  l)§i-  am  glatnlicn  gnugcn. 

S)arum6  merben  mt)r  l)n  bi^cn  tüortten  nichts  finben  ober  fe^en,  benn  10 
aEet)n  bie  Inifagung  6t]iifti  unnb  glatnben  be»  menfc^en,  unb  inirtt  nit  el)n 
punctlen  bart)nn  üom  opffer  angel]et)gt.  2)enn  opffer  unb  Ijufagnng  ift  loe^tter 
öon  ct)n  benn  auffgang  unb  n^bbergang.  (^t)n  opffer  ift  el)n  lucrd,  ba§ 
tt)t)r  gott  öon  beut  unfern  retjc^en  unb  gcBen.  %bcx  bie  ^ufagung  ift  gottiy 
tuort,  tnildjy  bem  menfc^en  gottiS  gnab  unnb  Barm^erlndeljt  gibt,  ba^  e»  nit  15 
altel)n  l)iTig,  f3onbcrn  auc^  Hon  menfc^cn  Pernunfft  unbegrcljfflic^  ift,  au^ 
gotti§  öer^cljffung  epn  menfd}licf)  opffer  unb  aufe  bem  mortt  gottlid^er  majeftct 
eljnn  toertf  eljner  armen  creaturn  Iju  matten :  ^0  bod^  tepn  gleljd^ni^  ift  t^lüiffc^en 
bem  iDortt  gottiS  unb  unterm  Incrcf,  id)  fdjtnepg,  bay  fie  ct}n  bing  fcpn  foEen. 
2)0  un§  (£[)riftuö  t)n  fcljuem  gebec^tni^  hau  Iju  tfjun  gepott,  l)att  er  ni(^ty  20 
anber§  öon  un§  !^o6en  tnoUen,  benn  ha§  tütjx  un§  mit  ber  ^ufagung  unnb  bem 
pfanbt  tegtid)  l^m  glntubcn  übten,  barumb  er  aud^  bi§  facramcnt  el)ngefe^t 
unb  un5  gegeben  ^att:  benn  bie  feel  bey  menfdjen,  tncnn  man  offt  unb  Pill 
hi%^  gnabenrep($e  jufagung  bebcntft,  inirtt  burd)  ben  glalüben  t)^e  me()r  unb 
me()r  gemeft.  Sif)eftu  nu,  mie  biinh  unb  Perfert  bic  ^^^apiften  finb,  bay  fie  25 
aufi  ber  Per^epffung  unb  Inifagung  got§  epn  menfdjcn  tnerd  machen:  bo  mit 
fie  felbeft  ant^epgen,  ba§  fie  gar  nid)t  miffen,  \va5  bay  facroment  bcy  altary 
fep,  obber  'ma^j  (£t)riftuy  getl^an  unb  bomit  angel?cpgt  pat.  6ie  opffern  epn 
tüertf,  6£)riftui3  forbert  ben  glatnbcn.  6ic  geben  gott,  C5f)riftu$  Port^cpfft  ben 
menfdjen.    Mas  mod^t  bod)  ncrrifd)cr  erbadjt  obber  erfunben  loerben  ?  :w 

äßenn  epn  fyurft  bpr  fepn  gutt  befc^iebe  unb  gebe  bpr  IjU  epm  pfanbt 
epn  gcfdjrieben  teftament  fcpuy  leisten  tnittcn,  unb  tt)ett  ba§  aufe  fepner  milbe 
unb  gutte  nmb  bcpuö  armuttij  millen  unnb  fobbert  nidjty  Pon  bpr,  benn  bay 
bu  mit  band  unnb  frelöben  ha§  teftament  anner)meft,  lr)ot  betnareft  unb  pl)n 
lieb  Iietteft,  unnb  bu  gingeft  f)pn  unnb  opfferty  baS  teftament  pm  inibber,  35 
ouff  bay  bu  fepn  unb  nit  bepn  giitter  mcreft,  unb  tüolbcft  aly  epn  geber  et)re 
t)oben,  unb  er  ^ufc^anben  tuurbt,  ha§  er  Pon  bpr  armen  betteler  ettP3a§  nel^me : 
tnurbeft  bu  nic^t  fagen,  bay   ber  toll  unb  töricht  Inere  unb  gar  nii^t§  Per= 

:!  ni(^t  F        11  nic^t  F  1:]  el)nanber  F        1.')  nicfjt  F         17  gottüd^cr  F  23  bann  15 

24  gnaberc^c^c  ß  gnab  ||  vcl)c^c  F         2.j  öotfert  15          20  oorf)cl)ffung  15     föottiS  F     bamit  F 

27  felbft  HF          28  bamit  F  29  fobbert  F  Ocrf)el)ft  F          :5(i  mSc^t  F  :!:!  bnnn   15 

.30  nic^t  F  :!7  ictttev  F  38  töricht  F 


OJom  3Kiprai4  bcr  5){eife.    1521.  513 

ne^tne,  ober,  ^o  er^  öerftunbe,  ben  ^^urften  au§  ^offart  imb  Bo^^e^tt  t)er= 
(ncfjtc  unb  Der)potte?  5tIfeo  i[t  aii(^  bie  gel)|tlicfel)t  ber  '!papt[ten  gegen  ber 
gotürf^en  majeftet,  t)nu  bem,  boS  fie  hk  meß  für  ct)n  op]icx  fjQlItcit  unnb 
machen  gott  mit  ferner  e^gen  t)erl)el)ffung  rel)rf}.    C  grelüelt  uBer  äße  grctneü! 

5  3"^  brüten,  (autten  bie  iüort  alBo:  '^i"  nam  ba§  brott,  banrfte  gott, 

bxaä)^  unnb  gab  eö  fetjnen  ^uttgern'.  6r  fprad)  nit :  Gtjr  nam  hai^  brott  unnb 
f)u6  e»  auff  für  gott,  ha^j  er  bamit  !§ett  ange^e^gt,  baö  erß  gott  geopffert 
unnb  nitt  ben  menfc^en  geben  ^ett.  @§  toerben  t)l}e  bie  laroen  nicf)t  ßo  gar 
finnto§  unb  ber  fprac^  unmiffenbt  fet)n,   ha§  fie  fagen  tt)urften,  '©eben  ben 

10  ^ungern"  ^eljffe  ^o  t>iä  aU  'gott  opffcrn\  ^Biel  tüeniger  tan  '^Jlet)men'  ^o 
öiet  aU  'opffern'  ^et)ffen,  bo  er  fpricf)t :  '(Sr  ^att  genommen',  tnelc^ö  an^et)gt, 
ha^  er  brott  tju  fi^  genommen  r)att,  ha^  tin  gebranrfjcn.  2^enn  bo  er  toolt 
ha^  Brot  gebenebeljen  unb  ben  ^ungern  geben,  ^o  mufte  er  e^  Qf)e  Ijun  bie 
t)enbe  net)men :  bann  mit  fueffen  funbe  er  e»  nit  brechen  unb  geben.     So  ift  anc^ 

15  barpn,  has  er  brott  unb  Inetjn  gebencbcl)et  obber  bantfgefagt  f}att,  !et)n  opffer 

onge|et)gt:  fonft  I)ett  er  auc^  bie  funff  gerften  biot  unnb  Ijloene  fifc§  geopffert,  Soö.  6,  n. 
tüelc^e  er  ^n  fe^n  ^enbt  nam,  gebenebet)et  obber  bandfagt  unnb  gab  fie  ben 
^ungern,  bo  er  eben  biße  form  unb  toetjBe  l)i(It,  on  bay  er  nit  fprac§ :  'S)ay  ift 
me^n  tel)c§nam\  ha5  ift,  ha^  er  bie  brott  nit  ynn  feijucn  let)ct)nam  manbelte.  630 

20  ift  auc^  'gebenebet)en'  unb  'bancffagen'  erin  ^et)c^en  unnb  ge^eugnu^,  hai^  ettlüac^  Oon 

gott  entpfangen  unb  gegeben  ift,  nic^t  hivi  li)t)r  gott  etma^i  opfferten  obber  geben. 

äßer  bo  opffert,  ber  bett  unnb  bitt  gott,  hac^  er  molt  Don  t)i}m  fel^n 

opffer  mit  gnaben  annehmen  2C.    2öer  aber  bancffagt,  ber  bett  nic^t,  ha^  e^ 

angenehme  fe^,  funber  fralüet  fic§,  hav  l)m  ettlüaS  gegeben  feQ  unb  er  eß  ent= 

25  pfangen  i}abi:::  ha§  bn  fi^eft,  tüie  alle  inortt  ha  lüibber  ftreben,  baö  bie  meffe 

et)n  opffer  fet),  gott  gegeben,  unb  ^el)gen,  baö  e§  elju  gnab  unb  gab  gotti>^^  fep, 

ben  menfc^en  gefc^ancEt,   tnetc^»  fie  öon  gott  nehmen  unb  entpfal)en  fotlen, 

^m  banc!fagen,  (oben  unb  gebenebel^en,  nic^t  bitten,  ha^j  e§  gott  loolt  annebmen. 

■S^ie  fit)eftu  I00I,  hai  bie  met)f3  unb  form,  Jüelcfjc  man  i^t  ^nn  ber  meffe 

30  ^eüt,  mit  bem  ^uongelio  gar  nicf)t  nberetjn  trifft.  5llle  bre^  (^uangetiften, 
unb  5pauluy  mit  i)l)n,  ftl)mmcn  3U  t)auffe,  hav  6{)riftus  ba§  brott  genommen 
()att,  gebrodien  unnb  ben  jungem  gegeben,  unb  fagen  nicfjt,  ab  er  auc^  felbft 
baoon  geffen  obber  getruncfen  l^abe.  3)ie  hjetjl  nu  'breiten'  unb  'ben  jungem 
geben'  nidjtä  anber»  ift,  benn  ba§  gebenebetjete  brott  l)nn  OiK  tci)II  tel)len  unb 

35  bie  tel)t  ben  anbern  außteljlen,  ^0  muB  fcljn  meffe,  foU  fie  anbery  Cit)riftu§ 
el)nfatjung  unb  erempetl  gemeß  fel)n,   get)alben  Inerben,  ey  tnerbe  benn  boy 


1   io^^e^t   15  3   göttlichen   F  4  öor^eljfiung  BF  G   jungem  F       nicfjt  F 

8  nic^t  F         10  jungern  F        11  hjUd^g  F        12  2;ann  BF        1.]  Sungevn  F        14  benn  F 
fueffen  F       nic§t  F  l.j  ober  15  IG  angetsctjt  F     fünft  IJF  17  ttJttc^c  F     aber  15 

18  jungem  F     an  I5F     nii^t  F  ly  nic^t  F         21  ober  B         24  angeme  F     fonbern  F 

27  toHtt)^  F        29  h)itc^c  F         :jO  nic^t§  F        :32  ^lungern  F     ob  F        3:5  boüon  15     aber  15 
jimgctn  F  34  bann  B      ge6cuebel;etc  A  30  fat  B  3ü  bann  15 

Sut^cro  Söerfe.    VIII.  33 


514  33om  mf^bxaud)  bn  5Jlcffc.    1521. 

facrament  gebrochen  unb  öom  ^riefter  unter  btK  ou^getctjHt.  äßirtt  oBcr 
t)rgent  etjne  anbeiy  gcljallben,  §o  ift  baffclbtgc  nitt  et)n  6£)n[t({(^e  mcffe,  fonber 
ganl^  ftiaifs  tüiber  (vf)n|tu§  orbnung  unb  el^nfalmng. 

2J3a§  tüolt  t)()r,  armen  mefe^albcr,  fjie^uiagen?   8oüt  nit  Billic^  biffer 
ort  ber  fe^rifft  aHeljn  cudj  olle  Betnegen,  ha^  tii]x  etner  meB^alben  narfj  lift,    5 
bie  lt)et)l  !et)ner  u6er  ott  (sf)rifto  unb  feljuer  etjnfntuing  naä)  folget,   on  bic, 
lueic^e  ben  francfcu  has  facrament  Bringen,  obber  bie  bie  leutt  offent(irf)  Be= 
ricfjten,  unb  felbft  nic^t  nehmen  ?   3)tfee  folgen  6§rifto  am  beften  nad) :  benn 
fie  nehmen  e§  t)nn  l)t)re  ^anbt  unb  Brecfjen  unnb  geben  e§  ben  anbern,  ber 
biener  fie  finb,  g(et)c^  mie  (if)riftuy,   ber  anber  biencr,  ba§  facrament  felbft  10 
nid^t  nl^mpt  unb  ben  anbern  retjd^t.    3lBer  bie  mefs^altber  tel)lcn  ba»  facra= 
ment   tjnn  bret)  tetjü,  et)n§  ben  Icbenbigen,  ha?^  anber  ben  l^m  fcgfemr,   bo§ 
brit  ben  ^el)ligen  l)m  ^ijmell.    Unb  finb  nicfjt  %o  fing,  ha§  fie  inüften,  ha^ 
!el}m  ^etjtigen  tüibber  glatob,  facrament,  norf;  t)orf)el}ffung  nott  fet),  a(y  ben, 
bie  t)§r  ^ufagung  unb  \)a^  t)or^el)ffcn  erbtel)E  befi^en  unb  erlangt  l)abcn,  unb  1.-. 
geben  für,  fie  tel)len  ha?^  facrament,  unb  lbel)aEben  bod)  felbft  aEe  brel)  tel^lt, 
beraniben  ben  §auffen  unnb  geben  niemant  bart)on.   diu  l)allt  fie  gegen  nanber, 
hk  3lntid)riften  unb  6t)riftum!    ^ifeer  Bridjt  has  Brot   unb  gibt  t)berman 
baBon.    ^Ijene  Brettens   unb  geBen  niemant  babon,  Bet)allben  e§  altet)n:  fie 
i^oBen  aKel)n  cljn  fd)el)n  bc§  Bredjcuy  erfnnben.    3i^u  BleijBt  nu  ha^j  Inortt  20 
e^rifti:  'S)a§t§utf'^    äßaruniB  tl)un  fie  anber§  unb  tüibber  6§riftum?  2)er= 
^allBen  ift  ber  am  fic^erftcn,  tncli^er  gar  fei)n  35epftiffd)c  meffe  ^ellt  (benn 
bo  ift  nnber  erempetl ,   noc^  el)nf a^ung  (ifjrifti)  fsonbern ,   loenn  er  hau  Brott 
geBenebei)et  unb  au^gete^let  !§at,  Bon  eignem  anbern  nljmpt:  gle^c^  tüie  nie= 
manbt    fic^  felBft   tcuffet   obber  aBfolöirt,   fonber   Bon  el)m  anbern  geteufft  -^^^ 
unb  oBfolOirt  hjirt. 

5Die  tüeljtl  nu  bi^  dar  unnb  offenbar  ift,  burffen  lüljr  ber  öon  ^aii^ 
cr!entnu§  gar  nid^ty,  hk  bo  fprec^en :  Gy  ift  tnibber  bic  £octore^^  ber  l)el:)ligen 
f^rifft  unnb  ber  l)et)ligen  ^acultet  ^nnal)e,  t)t)n  fc^mec^lid;  unnb  unet)rlic§. 
3)ie  inortt  be§  6uangelii  flehen  ftragty  unBeJneglic^  albo :  '(5l)r  ^att  geBrod^en  30 
unb  ben  :;\ungern  gegeBen,  bo§  t^utt'.  G^r  f^ric^t  nid)t:  @r  l)att§  Be^aEben 
unb  felBft  genommen,  ba§  tl]utt.  äßenn  man  bi^en  Brand)  be§  facrament» 
Beljaüben  l)ette,  fjo  Jnere  nie  !cl)n  opffcr  baran^  tüorben,  mie  man  aud)  telju 
opffer  l)el)ft,  tücnn  ber  Pfarrer  ben  !randen  ober  ben  anbern,  bie  borumB 
Bitten,  ha^^  facrament  rel)d;t  unb  giBt.  SDo  man  aBer  fnr  ha§  Brechen  unb  35 
au§tet)len  ber  facrament  felBft  Bel)alben  unb  genommen  l)att  unb  htn  biener 
priefter  gel)et)ffen,  bo  ift  bae  opffer  erfnnben  tüurben,  auff  ba§  ber  ^el)lige 
priefter  auff  bem  alltar  etttnaS  |u  t^un  :^ettc  unb  nic^t  muffig  ftunbe.    äßenn 

2  nic^t  F     funbcr  ]i  fonbcru  F         4  nic^t  F          7  loilcfje  F  8  ban  li        9  itub  A 

10  anbern  F            14  öet^eljiiung  F            15  aufagen  F      öcrl^c^ffen  F            17  gegenanber  F 

19  ^berman  bobon  B         20  2ßo  F         22  SSe'btftifc^e  BF      bann  15  2:>  fetbeft  B     aber  B 
junber  P.  fonbcrn  F          28  crlentnil  F          :]l  ^lungern  F 


iBom  3)«Bbrauc^  ber  3)lefie.    1521.  515 

a6er  tjemonbt  ftc^  felBft  bmä)kn  tüollt,  ^o  nef)m  ei'B  borf)  ntcf)t  atici)n,  f unter 
6ie(^e  ec^  unb  gebe  ben  anbern  aud),  ha»  et  boc^  ettoo»  t^u,  ha^  bem  ejem^el 
unnb  ber  etjnfa^ung  G^rifti  gemcB  fct).  ©c^  finb  tüortt,  bie  nit  liegen  nod^ 
Betriegen,  fünnen  anc^  un^er  getnifjen  firfjer  macficn,  lüenn  bu  i)t)n  antiangft, 

5  gletübeft  unb  nac^folgeft,  oö  tüol  bie  gan|e  trellt  bo  tüibber  tebt  unb  ^ellt. 

3um  bierben.     Unb  er  fprac^:  'Dlefintet  l)t)nn\    6{)riftu§  f]att  nit  aüetjn 

mit  fetjnem  tDerc!  unb  erempell  ange^.etjgt,  boi?  bie  -i^leffe  fei)n  opffer,  -ßonbern 

gotti?^  goBe  fet),  ^onbern  ^att»  auc^  mit  fet)nem  iüortt  befeftiget,  ba  er  t)^n 

gepeutt,  ba§  fte  e§  nef)men  foKen.     3l>arum6  fprac^  er  nic^t:   €pffert  e»  ? 

10  '5le^men'  ^et)[t  §ie  nic§t  et)m  anbern  el)n  frembb  gutt  opffcrn  ober  geben.  6» 
^etift  feljn  et)gen  gutt,  boB  t)[)m  gefctjancft  ift,  |u  ft<^  nehmen  unb  be§  ge= 
Brauchen  unb  genteffen.  ^^nn  bem,  ha^  er  fpric^t:  '91ef)met  i)t}n',  ha  macfjt  er 
Befi^er  ber  gaBen,  bie  er  gegeBen  unb  geBroc^en  f)att.  £arumB  (eft  ba§  lüortt 
'3ie§met  ^t)n'  nic^t  ^u,  baS  ettlüo»  geopffert  luirt,  es  |e^get  aBer  an,  has  hk 

15  gaBe  ben,  hk  fie  nehmen,  Don  gott  fomme. 

SÖQg  f an  boc^  t)ie  iüibber  gejagt  h3erben  ?  ä'ÜoUen  Soboma  unb  ©omorra 
un§  noc^  Beic^ulbigen,  hal-  Wtjx  uns  ben  Oerftanbt  ber  jdjrifft  alXet)n  anmaffen  ? 
-ßompt  unb  |et)gt  un§  et)n  anbern  unb  bempfft  bißen!  G»  ift  nit  gnug,  ha^ 
t)i)x  fprec^t:   @§  ift  ergerlicf;.    äOl^r  tüiffen  inol,  ba§  man  fic^  an  (i^riftu^i-eöii-sa. 

20  unb  an  fetjnem  tnortt  ergern  mirtt. 

3um  funfften.  'ßffet  unb  trincfet',  hai^  ift  altes,  Ipas  tnijr  mit  bem 
Sacrament  t^un  fotten:  barumB  Bricht  erB,  giBt  unb  f]el}ft  cr§  net)men,  ha^i 
mprB  effen  unb  trinken  unnb  barnacf;  fe^n  ha  Bei)  gebencfcn  unb  fernen  tobt 
berfunbigen.    S)ey   glet)(^en  ^att  ^ßautuS  ^nn  bißem  Sacrament  !et)n  anbcr 

25  tond  getüuft,  benn  efi]en  unnb  trinken,  ha  er  mibbcr  erfiotet  bie  Inortt  C^^rifti: 

'S30  offt  i)f)r  ha^  Brott  effen  Incrbet  unb  üon  bem  filc^  trincfen,  fottt  i)f)r  ben i<i'"^-u. 26. 
tobt  bes  ^errn  öerfunbigen.   Biß  ha§  er  fompt'.    öie  gcpeutt  uns  ^^aulu^i, 
nichts  \,n  opffern  ober  3U  ti)im,  benn  haz^  liHjrB  nel)men,  eff^en  unnb  trincEen 
fotlen.    2Bay  lütjr  aber  effen  unb  trincfen,  haS-  opffern  lüpr  nic^t,  lDt)r  Betjaßten 

30  e»  un»  felBft  unb  nel)men  e§  |u  uns:  noc^  f cremen  tüt)x  un§  ni(^t,  Inibbcr 
biBe  flare,  untribberfprec^Iicfje  tüortt,  auß  bem,  ha^  U)t)r  effen  unb  trincfcn, 
et)n  opffer  tiu  machen. 

2)ie  natur  unb  art  ßonbertic^  bes  Branb  opffers  ift,  boy  man  e§  got 
gar  gibt  unb  bem  menfc^en  gar  nichts  babon  left:  menn  e§  aber  fonft  cQn^-^'Jou.o. 

:i5  gemetju  obber  funbe  opffer  mar,  Bo  ticB  Ttmn  gott  babon  et)n  tet)l  gar  unb 
et)n  teQt  ben  menfc^en.  äi>arumB  effen  unb  trincfen  mt)r  benn  altes  Brot 
unb  met)n  unb  laffen  gott  gar  nichts  bobon?  Unb,  hk  mei)II  el  bas  t)6c^ftc 
unb  Befte  opffer  fe^n  fott,  tnarumb  laffen  lüprB  gott  nit  gar?  STni  ift  nu 
f)ie  e^n  opffer?    (fs  ift  nit  gnug,  bas  man  fdjloetjt  unb  fpricfjt:  Gfjriftuy 

1  fonbetn  F  3  etjnfa^unge  BF    nic^t  F  4  funnen  15      on^anft  A  anl^angcft  F 

ö  ba  F  C  nitfjt  F  S  Beftetttgct  BF  18  nic^t  F  24  üetfunbigcn  BF  27  öcrfuu= 
btftcn  R  :}&  ni^t  F      3Bo  F  39  nic^t  F 

33* 


516  9-^0'«  5J!intn-aitd)  ber  ilicfic.    1521. 

it>irt  bon  un§  geopffert  unter  Brot  imb  lt)cl)n.  51e^men  tüt)r  bod)  unter  Brot 
nnb  Ine^n  (5§rt[tum  |u  un§,  feo  bo(^  t)on  bem  opffer  be§  l^errn  nid^tS  fott 
genommen  tüerben. 

@»  [te(}et  nit  Bei)  et)nanber  gott  opffern  nnb  ^u  unS  genommen  tocrben. 
@§  nahmen  tüol  bie  ßeötten  öom  tiolä  ^^xad  l)^re  opffer,  aBcr  fic  äffen  nirfjtS    :. 
9füm.  12, 1.  bon  bem,  bay  gott  foEt  geopffert  Inerben.    5tI^o,  iDenn  \vt)x  un^er  Ict)Bc  nnb 
loB  gott  opffern,  |o   geBen  nnb  Bcfell)en  mt)r^  gott  gar  unb  Bel)allten  un§ 
nic§t,  auff  bo»  e§  bon  artt  unb  natur  e^n  red^t,  iT)ar()afft{g  gel)ftltc^  opffcr 
fei).    5)arnmB  ift  be§  3}apft§  o|}ffer  e^n  unerhört  gretüel  tnunber,  mie  cTjr 
benn  qu(^  mit  oEem  fel^nem  gcfinbc,  gefe^en  unb  tue^en  ^nn  ber  f(5^rifft  nn=  lo 
erkort  unb  ungegrnnbt  ift.   äßl)r  effenS  gar  unb  opffern  eS  gott  gar,  ha§  ift 
^0  biel  gefagt:  äßenn  mi^rfj  opffcrn,  ^o  ber|eren  mt)rf5  nic§t,  tiicnn  mi)r^  ber= 
^eren,  ^o  opffern  mt)rf3  nit.    5(t§o,  bie  lt)et)(  ttitjr  Belebe»  tljun,  ^o  tf)nn  mt)r 
!e^ny.    3Ber  ()ott  l}[)c  foldje  töricht  bing  gebort'?    (5§  ift  aüe§  ftradö  loiber 
et)nanber,  ftoft  et)n§  ba^  anber  umB,  ober  Befc^Iieffen  bon  notten,  ba§  bi^  is 
facrament  fetjn  opffer  fel)n  !an   nod)  mag.    Set)t  Bofj,  l)I)r  bon  Soben  unb 
$PariB,  nnb  Inibber  legt  nnS  hahl 

^um  fec^ften.  '2)a§  ift  metjn  Ict)d)nam,  ba^  ift  bei  tild;  met)n§  BluttS.' 

§ie  giBt  un§  6^riftn§  et)n  pfanbt  unb  ei^n  tjet)d)en  fcljner  lutfagnng,  mie  gott 

i.sDfoMT.io.  altneg  l)nn  ferner  ber^eljffung  gct()an  f)att.     -^I6ral)am  gaB  er  bie  Befd;nel)bung  20 

i.9Jfoi.9,iiff. |u  el)m  kt)(^en  be§  bor^eljffen  ^on§,  unb,   al§  er  5loe  bert)ie^,  ba§  er  toolt 

feljUy  ünbeg  gott  fel)n  unb  bie  tnettt  nit  met)r  mit  tnaffer  bertiigen,   bo  gaB 

er  t)l)m  ben  9tegcnBogcn  l)n  ioolden  Iju  el)m  ^etjd^en.    Unb  130  fort  an  f)att 

Sri.  7, 11.  er  aUe  fe^ne  bort)e^ffung  mit  l^eljdjen  Bcbeftiget,  al§o,  ha^i  (Sfaia§  naä)  ber 

iüe^^e  ben  !onig  ^dja^j  bon  gott  el)n  ljcl)(^en  Ijiefj  Bitten,  bo  ef)r  l)l)m  bert^ie^,  25 
bo§  ef)r  hau  bold  bon  ber  gemallt  beS  .Qonigey  6irie  unb  ©onmrie  erlogen 
moUt.  ^ud)  lüirtt  fo(d)e  metj^c  unter  ben  menfdjen  gel)alben,  ha^  mou 
Bunbe,  geloBbe  unb  Ijufagnng  nitt  aEeljn  mit  Jüortten  unb  Briffen,  ^onber 
and)  mit  figiüen  unb  geljengen  Befrcfftiget.  ©agt  man  l)emanbt  ctttüaS  l^u, 
^0  gibt  man  l)f)m  bie  f)onbt  barauff.  ä>orfd)rel)Bt  man  fidj,  f^o  f)engt  man  so 
e^n  ftgitt  baran,  haii  bie  ^ufagunge  nnnb  borfc^reiBung  ftett  nnb  beft  ge= 
IjaHben  tnerbe. 

3(lf3o  aud)  l)ic:  boy  mi^r  bi§er  |ufogungc  6t)riftt  gemife  feljn  nnnb  un§ 
ct)gentli(^  barauff  bertaffen  mögen  on  allen  |tr)et)ffel[,  ^0  l^att  er  un§  ha§ 
ebclfte  nnnb  tl)emrefte  figitt  nnb  pfaubt,  fel)n  maren  let)(^nam  unb  Blutt,  unber  35 
Brott  unb  mcl)n,  gegeBcn,  cBen  baffelB,  bomit  c^r  ertuorBcu  l)att,  bay  un§  bifeer 
t§emre,  gnabenre^(^e  fc^a^  gefd;andt  unb  bort)et)ffen  ift,  unb  fel)n  leBen  bar 
geftragit,  auff  ha^  totjx  bu  ber^eljffen  gnab  uef)men  unb  cntpfangen. 


4  ftc'^t  nid^t  F  11  iingcgninb  ß  1:3  nt(^t  V         14   tortcCjt  F  ir,  Soucn  F 

20  öor'^c^ffung  HF        22  ntc^t  F    uovtitgcn  ßF      24  t»otljel)ffnn(i  !•'      2:>  fonig  F      2(>  ÄonicjcS  F 
ertofecu  1?  erlösen  F  28  nii^t  F       fonbcrn  F  34  on  J'.F  :J(;  batiiit  F 


!Boni  lliifjln-mid)  bcr  Wcfie.    1521.  517 

2®ie  fonncn  tot^x  benn  au^  bem  ^jfanbt  unb  ftgil  gott§,  h3eld§»  uiia  90= 
fc^andt  unb  gctjcBen  ift,  cl}n  o|)ffer  unb  unßcr  ct^gcu  lücrcf  marfjcn^  SÖcr  ift 
boc^  unbcr  bcn  menfcfjcn  ^0  nerritcf},  bcr  ba§  [tgil  an  ei)ncu  örieff,  barl)n  l)m 
cttlüQö  öer^etjffen  ift,  bem  ^ufagcr  opffettc'?   ©r  n^m^tS  |u  [id;  unnb  BcfjeHt 

5  eö  unb  lüarttet  mit  gclüiffen  ttertratoen,  ha^2  er  entpfafjc,  lüa«  l)m  tiugefngt 
ift.  511^0  ()aEben  lüljr,  ha^j  gott  bc§  unmcBÜc^cn  pfanbeS  fjoEBcn  uni5  Der- 
Pflicht  ift ,  unb  tinjr  f)off en  gemi^,  mit  groffen  frcubcn  un^er»  ^ertien,  ha§  er 
f)allbcn  mirt,  traS  er  un§  !^att  ^ugcfagt  unb  mit  eljm  foldjen  tf)etoren  pfaubt 
unb  figill  betreff tiget.    Unb  bu,  gottloser  finuffe,  bei;  ®apfty  an!)ang,  millt 

lu  uuy  leren,  hai  lüljr  opffern  unnb  tueg  geben  biBe  uberfif;mendt(ic(jc  gaben 
unb  freuben! 

äßen  luolt  bo(^  nit  Quff§  t)oc§fte  öerbrieffen  unb  tjn  fepm  Tjerlien  inet^un, 
botf  bie  grairfame  feel  morbcr  bi^c  unauffprect)Iid)e  liebe  gottc^  un^  üerbunc!eltn 
unb  unBerö  ^er^en  fic^erf)el)t  fc^me(^en  unb  fold^e  juüerfidjt  üerjagen:  unb 

1.^  richten  nuff  für  bie  liebe  ben  |orn  got§,  für  ben  glatüben  bie  töcrd  unb 
modjen  un§  erf(^rotfen  unb  ungetniB  Ijun  ollem  unBerm  tt)un  ? 

£enn,  löet)l  fie  epn  opffer  auB  ber  me^  machen,  Irerben  tuijr  nit  un= 
gemiB,  i^b  unBer  opffer  gott  Bef)eglict)  fet),  ober  nic^t?  6»  ift  fcpner  unbev 
allen  meB^allbern,  ber  fprec^en  t^ürfte:  ^ä)  bt}n  gelüiB,  ha§  mel}n  meBl)alben 

2u  gott  angenem  unb  Be^eglic^  fei),  unb  ge^n  aüe  bol)pn  l)n  e^m  folc^en  unge^ 
tüiffcn  mal)n  unb  opffern  pmmer  6l)riftum  unb  toiffen  nit,  inie  fie  brau  finb, 
mepl  fie  laffen  bie  Oer^epffung  be§  iuar^offtigen  got§  farn  unb  toerben  mit 
pl)rcn  ungemiffen  opffern  unb  iöerctcn  l)pn  unb  l)cr  gefurt. 

S)a|u,  tüer  bo  opffert,  ber  tüil  gott  öerfünen.    äßer  aber  gott  Oerfunen 

25  itiill,  ber  l)eEt  p^n  für  ^ornig  unb  ungencbig:  unb  loer  ba§  tfjutt,  ber  nerfif)et 
fic^  Iju  pf)m  tepner  gnaben  nac^  barml)er^ideptt ,  B*^nber  forcfjt  fepn  gerieft 
unb  urtepll.  äßer  aber  |um  facrament  fruchtbar  gepn  folt,  ber  muB  glauben 
unb  genliüd)  bofur  ^attten,  hai^  er  cpn  gnebigen,  gutigen  gott  ijahc  unb  pl)n 
auff»  Ijbd^fte  liebe,   hivi  er  ptjm  frep  luilliglid^  fepn  podjften  unb  tt)eureften 

30  fc^o^  gegeben  I)att:  unb  ift  m(^t§  meljr  unb  !^o^er  entfegen  unb  miber  hk 
ubung  unb  fru(^t  be§  facrament^,  als  eben  ber  ^nipiften  lere  unnb  biBe  fdjeb= 
lic^e  gemiffen,  boi?  gott  Ijornig  unb  mit  biBem  opffer  luiöerjünen  fep,  Inelc^er, 
tüenn  er  nit  ^0  guttig  unb  barmt)er|ig  trere,  !^ett  er  nit  epn  fulc^en  repdjen 
fd)a^  unb  tbelüre  gäbe  auBgcgoffen  unb  nn§  bar  gegeben. 

3:.  3)0  bcp  npm  abe,  loie  hk  mef]  pfciffen  un§  mit  plirem  opffer  \}nn  groffe 

ferlidcpt  gefurt  l)aben,  ba§  iopr  uuBer  gutt,  ha^j  unS  lebenbig  unb  feiig  mad^t, 
pnn  ha^,  tüel^»  un»  tobtet  unb  Oerbammet,  gefort  unb  getnanbt  paben,  gctüiB 
pnn  ungeh)i|,  ben  glatoben  pn  i?toepffel  gefegt,  unb  turij  umb,  Oiotlidje  lieb 

1  fonneu  V      «ottiö  1'              12   woUtä  BF       nid)t   F  f)oc^fte  I)              13   föottiö   F 

1".  föottiöF          ITiüc^tF          ISotiF     abctB          20  ba^tjn  F  21  nicf)t  F         22  föottiö  F 

20  fonbcrn  F          2S  ba  fuv  F          29  ^od^ftc  ß       ^oc^fteu  15  80  ljot)cr  F         :}:{  nid)t  F 

nic^t  I"       jolc^cu  1'           Of;  gefurt  BF        :j7  wilc^S  F       tobtet  B          :]S  gotttid^e  F 


518  35om  5)]ife0rauc^  ber  me']\c    1521. 

unb  gnab  ^n  ^orn  unb  ^a§,  ben  Datier  für  cijit  fcl^nb  I)albcn,  bcn  IjljmcU  mit 
bcr  ^etl,  baS  o6crftc  mit  bem  nl)bcr[tcn  gemcngct. 

Sßenn  bu  aber  bifj  facramcnt  erfenne[t,  ha^i  e§  etjn  öert)cl)ffuug  unb  nit 
cl)n  opffer  i[t,  Bo  Bijtu  nic^t  ungclüiB  unb  gebenctft  fel)n§  IjornS.    S)u  Tbift 
4.OToi.2c,i9.t)f)c  gchjiß,  ba§  gott  tüartjofftig  ift  unb  nit  liegen  tan,  ber  bo  Ijeltt,  Jnay  er    5 
t)crf)ei}[t  unb  lufagt:   unb  tüie  er  ficf)  gnebig   unb  6armf)cr|ig  t)erl)et)ft  unb 
cr^et)gt,  %o  toirftu  Q^n  f)Q6en  unb  erfinben,  tüenn  bu  ij^n  bo  für  fjclbeft  unb 
gletübift.    Unb   iüenn  bu  mercfift,  ha^  er  bt)r  bo  nict;tS  benn  gnab  bcrl)et)ft, 
ßo  tüirftu  mit  frolic^en,  ht)ä)tm  getoiffcn  feigen,  boy  er  nichts  bon  ht)x  fobbert, 
ha^j  bu  t)i-}m  opffern  obber  geben  foHt,  funber  baS  er  bid;  licBlid;  unb  frcunbt=  lo 
lid)  locfet  unb  re^|et,  on  ^unemen,  ha^  er  b^r  f(^enc!et.   äöcnn  bu  aber  opffern 
tüilt,   ^0  l^aftn  t)on  not  el^n  öefrfjlneret  gctüiffen,  toeldjy  gebendt,  got  f orber 
bin  bon  bl)r,  ha^:>  bu  opffern  foUt,  unb  fifjeft  für  groffer  forge  nidjt»  gutt§, 
ba^  bu  empfaljeft.    2(I^o  gefd^iet  eö,  boy  inu   nit  benn  e^ttel  fuffide^t  ber 
Ijcrlen  gegen  got  fci^n  folt,  ha^  bo  felbcft  nid;tä  ift,  benn  fordjt,  forge,  angft  15 
unb  alle  nott.    Unb  hav  l)att  ber  toiitic^te  teuffclt  burdj  ha§  gottlose  opffer 
tüollen  f)aben. 

3um  fieBcnben.  'SBeldjer  für  eud^  gegeben  inirt.  Sßel(^§  für  endj  bcr= 
goffen  tuirt  ^u  bergebung  bcr  funbc.'  .*gic  it)irt  ange|ebgt  bie  gelobte  gnab, 
nai^laffung  ber  funb.  €  et)u  fuff,3e  unb  frefftige  ber^cljffung ,  lüelc^e  itt)n  20 
opffer  let)ben  !an:  barumb  hpirtt  let)b  unb  blutt  gegeben,  ha^j  \v't)x,  (50  un§ 
unßer  funb  bergeben  finb,  fetig  iuerben!  S^iß  finb  hk  telnren  gaben  unb 
gutter,  meldje  bl)r  ^n  bißcm  facrament  geret)c§t  unb  gegeben  loerben.  äBie  tan 
folc^y  e^n  dorniger,  ungenebiger  gott  t§un  unnb  nit  bill  Tne()r  eljn  giittiger, 
forgifelbiger  botter?  Sßa§  !unbt  er  bod)  groffeiy  borl)el)ffen  t)abcn,  benn  ber=  2.-, 
gebung  ber  funb,  bay  nid)ty  anberö  ift,  benn  gnab,  frib,  leben,  erbteljü,  cloige 
el)re  unb  felideljt  t)nn  gott?  Unb  bu,  gottloser  ^^opift,  fttjeft  i^n  bt)Bc«i  facra= 
mcnt  et)u  anbern  gott,  ber  ^uborfunen  fet). 

Sil)eftu  nac^  nid)t,  boy  alle,  bie  bi^  facrament  opffern,  ^0  offt  fie  eS 
opffcrn,  abgottcrcl)  trctjben?  2)enn  fie  ^aben  l^n  bem  facrament  nidjt  et)n  30 
lüaren  gott,  funber  machen  unb  ertidjten  t)f)n  cljn  abgott  ^^rcy  l)er|;en,  ber 
Ijornig  unb  ^uberfunen  fei),  bcr  bo(^  l)nn  bi^em  facrament  nit  felju  !an  nad) 
mag.  6r  ift  audj  btjr  tnarljafftig  Ijornig,  inic  bu  gletübeft:  benn  bu  ^aft 
tcl)n  glalrben  Ijum  facroment,  has  ift,  gu  ber  borljcljffung  C^^rifti,  unb  bift 
iüarl)afftig  etjn  öetjb  unb  ^üb,  aEetjn  mit  namcn  unb  titelt  el)n  Gl)rift  35 
unnb  mit  ber  platte  et)n  pfaffe,  an  haii  bu  bill  fdjhjcrcr  Jnibber  bie  gelobten 
gutter  l)nn  bt)Bcm  facrament  funbigeft  unb  mit  bctjnem  opffer  gott  me^r  cr= 

2  oBcrftc  BF  3  ntd^t  F         r,  nic^t  F         7  bo  für  F         9  ftoljnd^e  AB  froIi($e  F 

lOfonbcrnF  11  reitst  F  12  wilcfjc-S  F  13  filjeft  bor  groffer  BF  14  ntrf)t  F  bann  B 
löbannB  18  SBUd^er  F  20  üorl^ctjffung  B  luild^e  F  2=3  föilc^c  F  24  ungncbiger  F 
nic^t  F  25  funt  B  groffjcrs  B  26  bann  B  28  äuberfunen  F  29  nod§  F  :>,o  üb= 
gotcrcl)  B    Sann  B        31  fonbctn  F        32  jueorfunen  BF    ntcfjt  F        33  gtetüfitft  F    bann  B 


Som  Tiißbrouc^  ber  llieffe.   1521.  519 

bittcrft  unnb  cr|orneft:  fuft  ^m  ungtambcn  biftu  gctüiB  bcii  l)ei)beu  unb  :3iibcn 
gon^  unb  gar  glet)(f). 

Unb  bac^  er  bi)r  bißcn  tuafju  au^  bcm  t)er|cn  ncl)me,  §0  l)iJtt  er  l)un 
fernen  lüortten  felbft  ange|et)gt,  lüu  mit  er  ^uDorfuncn  fet),  bo  er  fpricf)t: 

5  'äBelc^er  für  eucf;  gcgcBeii  njtrtt,  luclc^ci  für  cuc^  öergoffen  tüixV.  %ammb 
lau  »>ci}"  öerbomüc^  unb  fcfjebtic^  berfunen  noc^,  es  ift  nic^t  mefjr  benn  el)n 
cl)ntgc0  aEci)n,  bo  mit  gott  iiuDcrfunen  ift,  unb  fei)n§  mc^r.  G^  ift  bie  majeftet 
öie(  f)6()er,  benn  ha^:i  fie  mit  alter  menfcfjen  Btutt  ouff  erben  unb  alter  ßngel 
öerbienft  moc^t  Dcrfunt  tnerben.    @g  n^irt  ber  tet)B  6t)rifti  gegeben,  fetjn  blutt 

10  öergoffen,  unb  bo  mit  lüirt  gott  Oerfunt;  benn  für  bicfj  tüirt^^  gegeben  unb 
bergoffen,  al»  er  fpricfjt :  'gur  euc^',  auff  ha§  er  ben  ^orn  gotti§,  tüitct^en  tvtjx 
mit  unfern  funben  Oerbient  baöen,  bon  un§  ablüenbe.  Unb  Jücnn  ber  ^orn 
loeg  ift,  Bo  finb  hk  funb  bergeben.  S^arumb  fagt  er,  c§  foU  gegeben  unnb 
bergoffen  Serben  |u  bergebung  ber  funb :  unnb  toenn  ber  lebc^nam  nid^t  iöere 

15  gegeben,  nocf)  hai^  blutt  bergoffen  lüurben,  -ßo  hikb  ber  Ijorn  gottic^  über  un» 
unb  bef)ielten  unsere  funben. 

.§ie  fi^eftu  flor,  h)ie  bo»  Utin  tüerd  ber  genugt^uung,  noc^  biv^  opffer 
ber  berfunung  nu|  ift,  Qttei)n  berfunt  ber  gloltibe  be§  gegeben  (et)ct)namB  unb 
be0  bergoffen  btutt^:   nicf)t  ha5  ber  glalüb  an  ijf)m  felbft  berfunct,   Bonbern 

20  er  ergret)fft  unb  erlanget  bie  beriunung,  tüilc^e  6t)riftu5  für  un?  get^an  f)att. 
33iel  h)emger  fan  bei)n  nerrifc^  Inerct  ober  opffer,  iri(c^§  on  6f)riftum  unb 
on  ben  glatnben  gefc^ic^t,  etttro^  bon  gott  erlangen,  e^^  tüere  benn  groffer  ^orn 
unb  ungnab.  C^-:^  ftef)et  befte  olbo:  Ser  let)c^nam  tüirtt  für  cuc^  gegeben,  t)l)r 
!unb  nichts  geben  obber  opffern  |u  bergebung  ber  funb,  Bonbern  e»  trirtt  euc^ 

25  umbfonft  gegeben.  6f)rifto  tnirt  aber  biBe  gab  gottiS  tjnn  ung  nicfjt  umbionft 
gegeben:  benn  er  f)ott  fei)n  leijb  unb  leben  bafur  unb  umb  unBert  tnitlen 
geben,  auff  ha^  tüt}x  iji^n  lieben  unb  mit  freuben  göttlicher  barmf)er|;icfei)tt 
bantfpar  fei)en ,  ha^  er  un§  unVöirbigen  unb  unberbienten  eljn  foldjen  unauB= 
fpred^lic^en  fcf;al3  ferner  gütter  gegeben  tjatt.     Sarumb  foUen  bk  pf äffen  ijnn 

30  biBem  facroment  gott  nichts  opffern  noc^  geben,  Bonbern  allet)n  glahjben  unb 
bon  gott  nehmen. 

XarauB  folget,  ha^j  man  für  fei)u  anbern  fan  meB  l^aUten.  Unb  tua^^ 
le^bt  mi)r  baran,  bo»  e»  olle  papiften  anber»  tiaEten  unb  t^un!  Sie  Irerben 
l)f)e  ben  gtaubcn  nit  auBtitgen :  Bo  ioifieu  lni)r  and}  Uioll,  ha^i  pm  (iuangelio 

3'-  unb  (Spiftelln  bertünbigt  ift,  ba»  bk  pfaffen  foUen  bie  gantie  tneUt  mit  pljrem 
l)rtf)um  oerfuren.  ^k  mort  gotlic^er  majeftat  loerben  uns  nit  berfuren  noc^ 
betriegen,   oud^  mitten  pm  tobt.    S)ie  felbigen  furbern  bon  un»  nic^t  me()r 

1  ettjorneft  I'           4   luo  mit  I'           ö  toitd^g  V      Dorgoffen  BF           c,  eotbamlic^  BF 

beriunen  B     „ift"  fe^tt  B        7  bomit  F    tju  ocrfunen  B       9  mo^t  F    öcrjunt  B  10  bamit  F 

oetfunt  B           1')  loorben  F            17  gnugt^uung  BF           20  berfunung  B  22  groifev  BF 

24  funb  BF          20  unfcr  F          27  gottttcfjcv  F            28  fetjn  F          04  nirfjt  1'          05  bcv-- 
lunbigt  BF            30  gotttic^er  F      nic^t  F          .•}7  fobbem  F 


520  33om  3Jlipraud)  ber  mt))c.  1521. 

beim  bcn  glalnbcn,  bic  tne^tt  fic  tautter  ret)ne  iinb  gnabenm){^c  t)cvl)cl}ffunf} 
finb.  ^^6cr  cl)n  igltc^cr  mu^  fct)u  el^gcn  glauben  Iju  bcr  t)erf)et)ffung  i)ahcn, 
ha^  er  l)nn  fet)m  I)er|;en  bo  für  f)aEbe,  e§  Jnerb  l)l)m  lotbbcrfarn,  tote  gott 
t)ert)ct)ficn  unb  tierfproc^en  l}ait,  toelc^S  für  !el)tt  anbcrn  gcfi^een  !ait.  ^^scf) 
!att  niä)i  für  btc^  gletüBcu,  al§  bit  aud)  für  tttic§  ttit.  S)Qrutttli  tan  id)  bi(^  5 
ber  t)crf)ct)ffung  gott§  tti(^t  tc^C^affttg  macfjeit,   e§  ttttt^  bet)it  etjgener  glatöbc 

aiiaic.  16, 16.  t()tttt ,   tüie  gefcf)rtc6ett  ftett:  'äBcr  tiic^t  gletoBt,   ber  tütrt  öerbattipt  tüerbcn'. 
Slber  bic   fc^eitblicf)  ttte^  pfoffcn,  tneWje  bruberf(f)afft  atiff richten  iitttb  gctttS 
ttJtUcit,   für  bie  lebetibigen  uttb  tobctt  ntcfef)albeit,   tf]uit  nichts  attbcrS,   beitit 
bay  ftc  haä  ncrrifc^c  öoltf  betrtegeu  iiitb  titit  t}[)n  Ijur  l)cEe  Ijifjit,  unb  bcratobcn  10 
fte  tttit  t)^ren  lügctt  an  geEt  unb  gutt. 

3)arau^  tncrben  nu  offenbar  hk  (jeljntltrfje,  öcrborgen  grunbe  ber  ganl3en 
toellt.  (S§  ift  l)berntan  tool  toiffentlid) ,  too  auff  bic  ^ifttjum,  Xl)umftiffte, 
Moftcr,  ßirc^cn  unb  ba§  gon^c  reljc^  ber  pf äffen  gegrünbt  unb  gebatoet  ift, 
nentlic^  auff  ntcBt)aEben,  ha'ii  ift,  auff  bic  ergcfte  abgotterei)  auff  erben,  auff  15 
f(^enblicf)e  lügen,  auff  bcn  öcrfarttcn,  ungotUc^cn  ntipraudj  bcö  facrattientö 
unb  auff  et)n  ergeru  unglatoben  benit  bcr  l)cl)bcn,  5)aruntb  ift  e§  and)  tomtitcn 
burd^  ha§  recf^tc  gerieft  gotty,  ha^  aEc  tj^r  geEt  unb  gutt  nt)rgent  3U  gcbraud)t 
toirt,  bcnn  |u  ct)tcl  lioffart,  Ijureret)  unb  frcffcrct),  baö  fic  ntiiffig  geljn,  gütte 
tage  l)abcn  unb  nietnant  nüt^c  finb,  toiber  gott  nod)  ber  locEt,  unb  aEet)n  20 
bem  Otontifc^en  abgott  gel)orfatn,  ol§  e§  aud)  toirbig  ift.  Unb  ift  hav  Uüid} 
fcl)n  lol)n,  bcr  bi^  gottlofs  prieftertljntn  crfunben  l)att. 

6§  ift  aber  cljuy,  ha^  fic  troft,  barauff  fic  fid)  aud)  Ocrlaffcn,  hai  fic 
c§  bafur  falben,   c§  fet)  nit  tttüglid),  baS  fic  aEc  foEcn  l)rren  unb  £ntf)cr 

i.5iöit.22,24.  aEel)n  rcd)t  l)abcn,  glet)d)  toie  3*-'^cc^^<^^'  fdj^ttQ  »^tn  cl)nigcn  pro|jl)ctcn  gotö,  25 
5JUd)eatn,  unb  l)iclt  eö  bafur,  baH  nit  ntnglidj  tocre,  ha^^  aEc  anbere  prüpl)ctcn 
liegen  folten,  unb  ha^  bifeer  aEct)n  foEt  ben  ge^ft  got§  l)abcn.  fyurtoar  c§ 
ift  cl)n  f6ftlid)c  urfa(^,  bie  man  nt)inpt  bon  bcr  groffe  unb  tncnnigc  toiber 
ba§  tlarc,  lauttcr  got§  hjort.  'Slda^j  foEt  bod)  hcn  lugcncrn,  mddjc  auff  ct)ttel 
lügen  gebauet  finb,  anber3  bcnn  li'igcn  toolgcfaEcn'?  älV^m  foEten  fic  aud)  30 
biHid^cr  fet)nbt  fel)n,  bcnn  bem  toort  goty,  locld}§  fic  unb  tjl^r  lügen  3U  fc^anbcn 
ntad)t  ? 

3um  ad)ten.  '(^l)n  neto  teftaittcnt."  6i!§e  |u,  6l)riftuy  ncut  bic  tnc^ 
fclbft  et)n  teftoment:  toic  !an  e§  bcnn  cl)n  opffer  fetju?  äßenn  ^obcn,  ^axi% 
unb  bcy  tcuffelö  rcl)c^  lut  dtom  gar  mitet)naitber  ißo  !(ng  toeren,  bay  fic  t)l)rc  35 
logica  funben,  %o  toolbt  id)  bod)  tnit  l)t)n  t)anbcEn  bou  bcr  art  unb  natur 
e^n§  opffer§  uttb  c^n»  tcftotnentS,  dh  fic  hod)  ju  le|t  bcrncl)mcn  tooEten  bic 
unbcrfc§cl)bt  ^h)iffd)en  el)nt  teftament  unb  et)tn  opffcr. 

3  bafur  1'^  ■".  lüd^t  V  6  (Tottis  F  S  toilcfjc  F         10  ncrrifd^  F         Iß  un= 

gottUd^cn  F  17  onc^  A  18  gevidjte  BF       03otti§  F  19  gutte  F  24  nidjt  F 

mugücf)  15         2ö  «otti§  F         20  nic^t  F     mugtid^  B         27  futtten  B    ott  c^n  A    ÖottiS  F 
28  gi-ofie  BF  29  CJottiö  F  31  6)ottt§  F  34  Soücn  F  35  ftug  F  37  ob  F 


a]om  llJißOraud)  ber  llicüe.    1521.  521 

S)te  tt)et)tt  fic  aber  \)[]x  uiigcgrunbt  furner)ntcn  aUclju  mit  incnuigc  ber 
flippen  unb  platten  befeftigen,  unangeicfien  ^eKe  tiernnnfft  unb  gotlic^eö  luort, 
tüiU  id)  fie  faren  nnb  bk  eiell  l)f)rö  gef(^rei}ii  toartten  (äffen  nnb  frommen 
(^f)riften  un^cr  l)nn  ber  fc^rifft  gegrimbt  teftament  antieligen.    llnber  ei)m  tefta= 

5  mcnt  unb  beTf)eQffung  ift  bi^e  unberfc^eiibt.   6l)n  teftament  tütrt  gemacfjt  öon 
et)nem,  ber  fterben  \inU.    ä>erf)ei)ffung  aber  geflutet  Hon  et)nem,  ber  nacf)  lenger 
kbm  tüiU.     S30  fagt  bie  (Spiftet  ^n  ben  öebreern:  'äßn  ei)n  teftament  ift,  bovcbv.  y,  lef. 
mu^  ber  c»  gemacht  t)att,  fterben:  benn  burc^  bcn  tobt  lt>l)rt  bai:  teftament 
!rcfftig,  Oor!]i)nn,  bie  lüeDlt  er  lebet,  ift§  nocf)  nic^t  frcfftigf. 

10  dlaä)  bem  aber  gott  fei^ne  iiert)ei)ffung  i)n  ber  fct;rtfft  l)ijn  unb  mibber 

ci)n  teftament  t)et)ft,  'mtjl  er  bamit,  bn§  er  fterben  tüurbe:  unb  tüibcrumB,  ha^ 
er  e'j  Oerljeljffnng  ^ei)ft,  hai^  er  leben  merbc,  angetieijgt  f)aben,  unb  al^o  mit 
bem  eijnigcn  Inortt  ^uüorfte^cn  gegeben,  bas  er  iüurbe  menfc^  toerben,  fterben, 
unb  borf)  emig  kbm,  baOon  i^t  nic^t  |u  reben  ift.    @l)n  teftament  ift  nic^t 

15  onberÄ  benn  el)n  (etiter  init,  hai-  ber  bo  ftirbet,  Inie  bie  crBen  nac^  fei)m  tobe 
mit  feljuen  guttern  l)anbetn  unb  leben  fo'llen:  unb  icfj  mill  i^t  auff§  furzte 
machen,  bie  lüel)!!  ic^  baOon  über  bie  ßpiftel  3U  ben  Ojaüatfjern  gefdjrieben 
^ob.^  ä>ier  bing  gef)oren  ju  et)m  rechten,  Oolfommen  teftament,  S)er  Befc^el)ber, 
hk  t)eri)et)ffung  mnnblicf)  ober  fc^rifftlicfj,  ha^  erbgutt  unb  bie  erben,  inie  bmn 

20  al^ie  t)nn  bi^cm  teftament  flar  für  äugen  ift.  2;er  bcfc^el)ber  ift  6l)riftuy, 
ber  fterBen  tüil.  Sie  t)er^et)ffung  finb  bie  tüort,  bamit  brot  unb  ire^n  gebene^ 
bepet  lüirt.  3)a§  erbgutt,  iüelcfjS  un§  Gfiriftuc^  pnn  fcpm  teftament  befc^epben 
()att,  ift  bergebung  ber  funb.  Xie  erben  finb  alle  6f}riftgleubigc,  nemlicf)  bie 
bepligen,  au^erlnelten  ünber  gott» :  berl^allbcu  !^epft  auc^  5|}aulu§  ah  2^itum  1 .  ^it- 1- 1- 

2.i  ben  ß^riftlic^en  glaJnben  el)n  glatoben  ber  ouBermertetcu. 

:l^arauB  mertf  nu  felbft  ber  pfaffen  tricgcrep,  pjelc^e  au^  bem  teftament 
epn  opffer  gemacht  f]aben.  öott  befd^epbt  unb  gibt  un»,  ^0  opffern  fie:  ha^ 
ift  nid;t  anberi:  getl)an,  benn  baö  fie  gott  pnn  bem,  ha^j  er  e§  epn  teftament 
!^el)ft,  lugen  ftraffen  obbcr  für  unfinnig  fjalXbeu.    Xenn  tner  epn  opffer  braufe 

30  mac^t,  ber  lanB  für  fepn  teftament  paÜben,  bie  iuept  unmnglic^  ift,  ha^  epn 
opffer  epn  teftament  fep:  benn  p^eni§  geben,  bi^  net)men  Inpr,  ppeniS  fumpt 
Oon  um  Iju  gott,  biß  fumpt  tion  gott  |u  ung,  pr)eni'5  gefc^iet  burc^  uuy, 
biB  gcf(i)iet  on  un^.  Unb  ma§  ift>^  nott,  ha^i  ic^  alte  nnterfrfjcpbt  be»,  ha^ 
h)pr  nehmen,  unnb  bes,  ha'v  tüpr  geben,  er|elc,  ißo  hod)  bie  unoerniinfftigen 

35  t^ier  iolä)Q  merden  unb  grepffen^ 


1  gcgtunbt  A         2  gotüc^eä  F        :3  t)^rc§  F         7  Icbcii  loill,  bei  imii},  jaöt  F     äC>o  F 
11  )oet)[  A     \wt)ü  V     bo  mit  1}         12  cta  öetf)Cl)f)ung  F  l:j  juuctftc^cu  F  U  bouoii  15 

10  guttern  F     Jüillö  ß     fuxtjift  B  furtjtc  F         17  boüon  1]         IS  geboren  F         19  erö  gutt  BF 
21  boniit  B  22  »itd^g  F  28  fetjnt  15  24  ©ottig  F  25  Qufecittjetetcn  B    ouf3-- 

crloeltcn  F  26  loild^c  F  :J0  unmugli^  B  3:3  an  BF  04  unucrnimfftigcn  BF 

')  Sgl.  unfcrc  Slu^gaDc  5Bb.  II  3.  518f. 


522  3]oin  3JliH0rnuri)  ber  9JJcf|c.    1521. 

%nä)  Ijilffty  bic  5|^api[tin  uub  Sopf)tftin  nic^t,  bQ§  fie  aufsflitd^t  fadjcu 
unb  iprcd^en  looltert:  6§  mag  it)ol  el}n  tcftamcnt  |ct)n,  lücnn  man  e»  gegen 
nnS  f)eÜt,  iücnn  man  cy  aBcr  gegen  gott  I)ellt,  fso  t[ts  el)n  opffer.  ß^y  i[t  el)n 
einiger  gott  unb  eljnige  üxäjc,  tjhjiffdjen  hjelc^cn  allel^n  Don  o6enl)craB  mittclt 
bo§  teftoment  unb  öon  unben  :^l}nnouff  ha§  opffcr.  ^a  iä)  Belenö,  ba^  c§  5 
gegen  l)I)i'cnt,  ber  ^papiften  gott,  h)eld)er  el)n  aBgott  i[t  t)t)re§  I)erl3cn,  et)n  opffcr 
i[t.  5t6ev  gegen  un§enn,  bem  red)ten,  itiarfjafftigen  gott,  fan  eö  nit  benn 
el)n  teftanient  gefe^n. 

3unt  anbern,   f)aUben  fie  6f)riftnm  für  !et)nen  6efd)el)ber,  bic  \w\]l  fie 
ha^  teftament  nit  erfennen  noc§  annehmen.    Xcnn  fie  tuoKen  bai1}nne  Hon  10 
gott  nid)t§  ncfjmen,   feonber  t)m  nnr  geBen  unb  opffern,  bomit  fie  l)l)n  nidjt 
für  et)n  milben  geBer  ferner  gutter,  fonber  für  clju  nnfcttigcn  fto(fmel)ftcr,  ber 
fremBbe  gutter  unb  luerd  öon  unS  fobber,  fjaUben. 

3um  britten,  üerleuden  fie  bau  erBgutt:  benn  fie  fu(^en  nit  bergcBung 
ber  fonbe  lautterlic^  um6  fonft,  ineld)e  mvi  (^f}riftu§  mit  fetjm  lci)B  unb  Blutt  15 
crtrorBen  ()att,  fjouber  fie  lüoUen  el)n  etjgen,  neJnc  öergeBung  ber  fnnbe  mit 
l)f)rem  opffer  unnb  luerden  erlangen  unb  er  InerBen.  ^i^c  tjeljligen  muffen 
arBet)tten,  auff  ba^j  fie  bie  gnab  unb  Barmfjcrtüde^t  gottä  nic^t  umB  fonft 
entpfaf)en.  llBcr  ba^  alles  tüil  el)n  t)berman  mit  öill  Bcttlin,  Bctjc^ten  unb 
anbern  loerden  fid)  Bereljtten  uub  Im  foldjcm  facrament  luirbig  mad;en,  auff  20 
ba§  fie  gan^  retju  crfd^et^nen  unb  ni(^t§  ba  BIei)Be,  ba§  3U  öergeBen  fe^:  unb 
üerfpotten  al^o  ba?^  Blutt  (^l)rifti,  ineldjS  3U  DergeBung  ber  funb  licrgoffcu  ift. 
2)i^  aUey  !ompt  barliou,  ba^i  fie  bon  feljuer  funb  loiffen,  benn  bon  bem  BoBcm 
tüitten  unb  furfa|  |u  funbigeu:  aüe  anber  luft  unb  Begirlicfeljtt  be§  f)er^en 
fel)nt  Bei)  l}l)n  naturlid}e  freffte  obber  unnorfommcnl)el)t ,  bic  (Sf)riftuy  nid^t  25 
burffcn.  2ll^o  gefdjictS,  ba'^  bk  ^^ipiftcn  öon  el)ner  angenommen  unb  erbidjtcn 
reit)  gan^  rel)n  Inerben  unb  nic^t  mcf)r  bay  teftament  ber  tiergcBung  ber  fnnbe 
Bcburffen,  unb  gef)n  %o  rel)n  l)l)nn  iju,  bo  l)l)nn  bodj  niemant  gel^n  foK,  benn 
lücr  üergeBung  ber  fnnbe  Bebarff. 

3um  Dierben,  nerteuden  fie  aud^  bie  erBen.  S)enn  bie  erBen  finb  alleljn,  30 
n)eld)e  bem  teftament  glelnBen.  5lBer  bie  me§  Pfaffen  madjen  eljgen  erBen, 
bie  fid)  auff  l)()re  eljgen  opffcr  unb  Inerd  Oerlaffen,  uemlid)  foldjc  unrnige  unb 
erfdjrodeu  gelniffen,  bay  fie  nid)t  allelju  nit  gteluBeu,  fsonberu  and;  nidjt  h^iffen, 
oB  fie  gletüBen  foUen.  :Senu  fie  loiffen  nid)t,  ba^  ci  epn  öer^eljffung  unb 
teftament  fei),  lüeld)y  al{el)u  ben  glalnBen  fobbcrt,  unb  mcl)nen,  e§  fei)  el)n  -^'^ 
opffer,  baö  mit  luerden  gcfd)ict.    ^Itfjo  fi()eftu,  ba^%  bic  ^4>flpiftcn  gan^  unb 


1  anBfhtc^t  A  4  loilc^en  F  otiencv^eval6  A  c,  \miä)n  V  7  nid^t  V  10  nicfjt  V 
WoUn  B  11  fonbern  !•'  bomit  F  12  fiinbcr  1!  fonbcrn  F  13  guttcf  B  14  nic^t  F 
1 5  f unbe  B  jmib  F  utnlj  fünft  B  IG  funbcvn  B  fonbcvn  F  tuotln  B  noloe  BF  17  muffen  BF 
18  @otti§  F      umlj  fünft  B       umlifunft  F  22  Wüäjd  V  23  bofen  F  30  fctjnt  B 

31h3iI(^eF        32  fulc^e  B        33  cvfc^vodccn  B     nicfjt  BF     funbcfu  B        35  lüild^ä  F       36  uub  A 


35om  llJiBOraud)  ber  DJlcjje.    1521.  523 

gar  ücrblciit  finb  imb  gm  ntcf)t  loiffcn,  lua»  hü5  facramcut  fci),  lüQy  c»  für 
fruc^t,  nu^  uiib  frommen  Bringt,  obbcr  Wk  man^  gebranc^cn  foll. 

XiBc  i)f)rc  fünft  unb  lt)iniBf)Ci)t  Dom  facramcnt  finbeftu  t)n  allen  l}l)rcn 
burfjern,  prebigeten  unb  gefengen  unb  ijn  allen  fc^rifftcn,  tüo  fie  baDon  t)an= 
5  beEn.  6te  ^eijffeny  iüort  ber  ge6enebei)ung  unb  nic^t  rtortt  bc§  teftamcnt». 
Unb  al^tc  ^aben  fic  groffe  mu^e  unb  arbeljt,  bac^  fie  gtanbtuirbig  modjcn, 
boä  fei)n  brott  mef)r  bo  bleijbc  unnb  tiu  nicf)t  merbe,  auff  hai:  ber  leijcf;nam 
(5f)rifti  ftabt  f)abe.  £aö  aBer  bem  bolif  öom  glalüben  unb  teftamcnt  gefagt 
unb  ge^^rcbigct  hjurbe,  ha  gebenrft  niemant  an,  unb  ift  nic^tC'  ^o  ergerlicfj  unb 

10  tetierifcf),  als  ba^  man  ijbr  nerrifdje,  gifftige  fragen  oerac^t  unnb  ben  glauben 
unb  hüv  teftament  erforfcfjet. 

G5  gel)t  t}m  fcf)mang  bac-  gefengc  bon  bem  feft  beS  Iet)cf)nam^  Gdrifti, 
trelc^ö  auB  oiE  orttern  ber  fcfjrifft  ift  tiufamen  geflicft,  barijune  bk  fdjrifft 
al^o  ge^tüungen  unb  bei)  ben  barn  bar|u  gebogen  ift,  ha^j  es  anä)  ber  ergeftc 

15  fcijub  got5  muß  gemacf)t  [)aimi :  a  meren  benn  treUime  et}n§  armen  unfinnigen 

mcnfdjen.  £o  Inirt  '^Jcelc^ifcbcc^  gebarf)t,  Inelcfjcr  brot  unb  lüeiju  geopffcrt  i--''"-''' i*,  is. 
I)ott,  bo  fumpt  erfür  ba§  (em(et)n,  tnelc^-^  haz-  öolcE  frlne  geopffert  §att,  ba?  KSbKgi'G: 
brott  .soelie,  ha^j'  f)i}melbrott  ber  better,  3faac,  ber  bo  foUt  geopffert  trcrben,^i5oiS: 
unb  n)et)B  nit,  IneB  nic^t  gebacfjt  inirt :  biße  ciUe  fjaben  muffen  beS  facrantenty 

20  figurn  fei)n.  Unb  ift  inol  ei)n  munber,  bo^  er  nic^t  aucf)  ben  efeU  ^alaam 
unb  ben  maulefeE  Sobib  f)att  l)^nnei)n  gefolgt,  toelc^e  nic^t  hjeniger  fetten 
Bebcutten  fonnen,  benn  ba§  bem  groben  efeU  bk  borigen  gefd)id}te  unb  figurn 
bebeutt  t)aben. 

S)a|u  fumpt  auc^  ber  SSapft  i)nn  ben  (ection  ^ur  metten  mit  groffem 

2.S  prarfjt,  ba§  l)berman  meimt,  er  linirbe  nichts,  benn  ben  rei)c^en  fd)ali  beS 
gtalübenc'  unb  teftamentc^  berfunbigen,  febet  Ivül  an,  feilt  aber  bon  ftunbt  an 
ouff  ^2(riftoteIe§  fünft  bon  Brot,  bon  fet)ner  mct)Be  unb  rünbe,  bon  ber  fur= 
nic^tung  beS  brot§.  Unb  barnacf),  %o  bai  gefd}een  ift  unb  bie  armen  mcnfc^en 
nod)  l)ungeric^  finb,  ja  cijttel  fpreiu  unb  ftro  für  ba^  iüortt  gotti?  get)6rt  tjaben, 

30  ben  gibt  ber  ^etjlige  batter  reijdjen  unb  milben  abloß.  5k(f;  barff  ber  from 
man  ijn  feljner  borreb  fprec^en,  ba§  er  loot  Inebnen  mo(^t,  Juenn  er  io[ä)C 
gnabenrcbc^c  gütticfebt  gottlidjer  majeftat  Betrachte. 

5hl  fi^e  ^u,  ah  'JlriftoteleS  ^uboradjten  fet),  ber  nac^  fet)m  tobt  ben  ^opft 
feo  gelert,  from  unb  ^e^lig  mac^t,  ba^j  er  auc^  für  ()el)tic!ei)t  toebnt!    0  tne 

35  mljr  armen,  bac^  id)  fcl)cn  unb  boren  mu^,  ba§  burd)  ben  unauffprei^lidjen 
^orn  gotty  folcf;c  fc^impff    nnb  fpott  bey   teuffcUS  foll  ben   armen,   elenbcn 

2  furd^t  A  12  bom  IJ  l-T  toHä)§  V  15  öottiä  Y  16  tollerer  V         17  er 

für  B       crfur  F       »oit^ä   F  19  nidjt   F       incromcntl  A  21   gefetzt,    railcfje    F 

22  tonnen  F  24  1o  ^u  B     3;o  au  F  27  rumbe  F       ücrnidjtuna  B  29  fpiciuc  BF 

©otti§  F         30  ftum  F         31  moc^t  F         32  gotU^cr  F     majeftct  BF        33  äuberac^tcn  F 
35  ^oren  F  36  6otti§  F      folc^  B 

*)  SJgl.  oben  <B.  440  %\m.  1. 


524  S5om  mi^hxaiiä)  bn  5Jiejfe.    1521. 

(5§riftcn  für  crufte,  ()et)lfamc  lere  geprebtget  tucrbeii!    äBer  iüeijut  ()tc?   2öer 
.^•>ci.  2'.>,  30.  finb  bic,  lüelc^c  [icf;  l)nn  bif^cn  tacjcu  beS  |orn§  al§  elju  maiür  für  ha5  Dole! 
3fracl  für  gott  feigen? 

Hub  bay  icl)  6cfcl)lieffe,  ^o  l^uttcn  ftc§  alle  6§rtften,  fonberlt(^  bie  pfaffen, 
ha'^  fte  l)^e  nit  au%  bem  teftament  el)n  o^ffer  madjen.    Alan  bocl)  hiVö  albc    s 
9ivflicD.7,63.teftament,  iDcld^S  burc^  bic  (^ngel  gegeben  ift,  feljn  o)3ffer  genant  Uierben,  bie 
lt)el)l  ea  ift  e^n  Inortt  bcä  gefe^i?,  tuelcfjey  nit  geopffcrt,  fsonber  bnrcf)  bie  opffer  ber 
nnbernunfftigen  tl)iercn  Befrefftigct  luart.   3)ic  engell  Ijaben  bay  gefelj  gegeben, 
ha^  tiolä  t)att  e§  entpfangen,  nit^t  geopffert :  öitt  Jncnigcr  !an  ba§  netue  tefta= 
ntent,  bnrc^  6t)riftum  felBft  ci^ngefaljt,  el^n  opffer  feljn,  bie  tnetjl  e§  ei)n  Uiort  lo 
ift  ber  tierfjeljffung  nnb  gnaben,  lüelc§e§  nit  geopffert,  j^onbcr  burcl)  baö  opffer 
(Stiriftnm  am  creul^en  Oerbradjt  nnb  öelrefftigct  ift.    äßie  nn  ber  eljn  gütt= 
lo^er  narr  tvere,  ber  haä  albc  teftantent,  bai:  gi-1'elj,  iueldjeö  gegeben  nnb  an^ 
genommen  ift,  für  el}n  opffer  l)^lbe,  ^o  inete  ber  öill  etjn  groffer  narr,  tueldjer 
ha^  nelt)e  teftament,  bie  t)erl)el)ffnng  ber  gnaben  (5f)rifti,  bie  gegeben  unb  an=  i^^- 
genommen  ift,  el)n  opffer  nennet.    Unb  gleljd)  ioie  gebotten  tuart,  hau  man 
bo§  gefe^  mit  flcl}^  bem  Holet  prebigen  nnnb  et)n  bilben  foEt,  al^o  l)att  auä) 
(S^riftuy  ha§  netoe  teftament  l)berman  nnb  nbcratt  offentlid)  |ulicr!nnbigen 
gebotten.    S)enn  bie  fumma  hei  gan^,en  6nange(ii  ift  borljnne  begriffen,  loic 
i.eot.ii,L'6.  ^aulny  fagt:  '650  offt  l}l)r  Inert  effen  bife  brott  nnb  trinden  hm  tiiä),   f30  l'u 
foUt  l]l)r  üerlunbigen  ben  tobt  (S^rifti'. 

®enn  ^0  bn  frageft:  äBa§  ift  haä  (5nangelinm?  fanftn  nit  beffer  ant= 
toortten,  benn  bi^c  luortt  beö  nelocn  teftament^,  nemlidj  hai  (5[)riftny  fel)n 
le^b  gegeben  unb  fetjn  blutt  für  nny  tju  öergebnng  ber  funbe  bergoffen  I)att. 
^aS  foE  ben  Crfjriften  allel}n  geprebiget,  el)ngcbitbet  nnb  alljcljtt  lui  bebenden  25 
tretülid)  befolen  loerben.  630  l)aben  bie  gotto^en  Pfaffen  Inort  ber  benebeljnng 
baraufe  gemacht  nnnb  ^0  ^epmlic^  tierborgen,  bay  fie  bie  felbigen  fepm  (S^riftcn, 
lüie  (]c\)(ig  nnb  from  er  getoeft  ift,  l)aben  tnoHn  loiffen  laffcn.  ©y  t)att  biffem 
pricfterttjnm  gecl)gcnt,  bay  fie  bamit  hau  luortt  nnnb  ben  glatuben  Ijaben 
foEten  nnberbrnden  nnnb  au^lefdjen  Ijnn  ber  ganzen  tncEt,  auff  ha§  fie  mit  30 
ben  bepmlidjen  meff3en  ani^et^gten,  tnaS  fie  offentlid;  bnrd)  bie  gan^c  tneEt 
^anbeEn  unb  tl)un. 

5Darumb  foEen  bi^e  iuort,  ais>  el)n  turtjer  begriff  bay  gan|en  (Suangelii, 
el)m  i^lic^en  6[)riften  l)er^en  etjngebilbet  unb  unberlnetjft  Uierben,  bay  er  fie 
ftette  on  unbertaf?  betrachte  nnb  fel)n  glatnbcn  l)nn  (^f)riftnm  bomit  übe,  fterde  35 
unb  erl)albe,  nnb  fjonberlidj,  menn  er  luim  faerament  ge()et.    Unb  bay  Ijcljgt 


2  löildjc  1'^  3   Sfraet   Qc()n  ®ott   F  l   i(J)§  BF      t)uttcn   F      iunbcvttcf)  BF 

ö  ntc^t  F  r,  wUdß  V  7  tuilrfjeö  nicijt  !•'     iiinbcv  1?    fonbetn  1-'  10  fetficft  15     „el)u 

o).iffcr  fcl)n"  fcf)[t  in  alten  ©onbcrbvnrten ;    unter  ben  (^cfammtauSgalJcn  bietet  juerft  bie  ?nten= 
(mvgei-  „ein  Opffex'  fclju"  hax  11  iui(cf)cg  nicCjt  !■'     funbet  H  12  creutj  F     ber  gotttofer 

cl)n  naxx  V  i:]  toild^c?  !•'  H    »Dill   !•"  22   frogift  F       nitijt  1'  28  »uoUcn  V 

29  bomit  15  :J0  foüen  1"  ■■;:.  nn  15       bamit  F       iiBc  BF  :]ü  iunbcviicf)  BF 


a^om  5Dlißt)vaurf)  bcr  ^öi'cifc    1521.  525 

bcr  btener  an,  toenn  er  Me  ^^oftien  iinb  ben  iilä)  ouff  '^tbi :  bo  gebencJt  et  ntc^t 
mit  el)m  trort  tjrgent  el)n§  opfferö,  baö  boc^  fei)n  müfte,  trenn  e^  et)n  opffer 
tücix,  tT^ie  tüol  ntd)t§  bran  gelegen  iocrc,  tuenn  glcl)(^  !et)n§  auff  gcf)aBen 
Irnrbc:  benn  bie  menfcfien  fjaben  e§  erfnnben,  unb  ßf)ri[tn§  f)Qtt?^  ntt  ei)ngcfe^t. 

5  @§  Ion  aBer  tt)ot  Bebeutten,  bo^ii,  gle^d^  tuie  bi^  pfanbt  ber  öer'^etjfiung 

6f)ri[ti  barnmB  auffgef)a'6en  Inirtt,  haz^  baS  Dole!  Inim  glalnOen  gereijtiet  Inerbe: 
alBo  foE  ha§  luort  otjcntticf;  bcm  DoldE  geprcbigt  lücrbcn,  auff  hai  l)berman 
ha^  teftament  l)orc  unnb  baS  pfanbt  fe^e,  unnb  mit  6et)ben  al§o  ^um  gloluBen 
gelocfet,  erlüedt  nnb  gcfterclt  Iticrbcn. 

Kl  5Jtic^  U3unbert  and),  hiü^  hi^c  finge  lentt  nit  Bebenden,  bü§  6^nftu§ 

t)nn  eljm  gaftfiatn^,  nirfjt  t)m  tempell,  auff  el)m  tifd),  nic^t  auff  cl)m  atltar, 
biB  facrament  et)ngefa|t  unb  öerBrac^t  l)att,  Bo  ^^^  "^^^  Qffe^  -^^loft  ol^o 
ftrenge  oevpotten  l)att,  nichts  auffcrf]al6  beö  tempellS  ju  opffern.  Unnb  bie 
3tpofteßn  5(ct.  4.,  U^elclje  fonft  uBeratl  ba^  gcfe|  l)ilben.  Brachen  bai^  Bvott  ijnn  ^iipiurf).  2, 46. 

r.  ben  ^e)üBei.*n,  nic^t  tjm  tempeE.  S^arumB  ^att  auc^  (S^nftu?  bomit  Inotln 
fuvfommen,  ha?^  fet]n  l)et)lfam  gaBe  nic^t  funbt  nac^  mod)t  epn  opffer  fel)n. 

^ä)  ad)t  aBev,  ba^  fie  bie  auff  l)c6ung  ha^M  Bcluogen  l)att,  hav  fie  el}n 
opffer  barauB  gemad^t  ^aBen.  5lBcr  mu  BleljBen  benn  bie  i^oftien,  toelc^e  für 
bay  öold  geBenebcpct  finb,   bie  man  nic^t  auff  l)eBt?    2Ba§  nnberfc^el)bt  ift 

20  unber  etjm  priefter  unb  leljt)en,  ijuu  bem,  ba§  fie  ha<^  facrament  entpfal)en,  on 
ba§  ber  priefter  ha»  Brott  geBenebetjet  unb  bem  öold  giBt  ?  ©50  nu  hk  tranden 
unb  baS  anber  üold,  Inenn  fie  tnim  facrament  gel)en,  nidjty  opffern,  JnarumB 
machen  benn  bie  toridjten  pfaffen  etju  opffer  barauB,  bie  h)et)tt  fie  nidjtö  mel)r 
benn  hk  let)l)en  ncl)men?    £o§   arme,  epnfelbige  öolcf  I)att  gott  Be^aEben, 

25  aBer  bie  fid;  felbft  3U  priefter  gemadjt  unb  uBer  bie  anbern  auffgelnorffen 

^oBen,  l)att  er  elju  öerfarttcn  fi)n  gegeben,  auff  ha$  fie  ben  gemetjuen  6l)rift=9Uim.  1, 28. 
liefen  glalDBen  berloren. 

S^a»  fei)  auff  biBmatt  genug!  gefagt  Bon  biBeu  r)ei)lfamen  tüortten, 
inilc^e  ct)m  i^lic^en  frommen  6f)riftcn  (aly  ic^  Boff)  gnug  tl)un,  bay  er  on 

30  allen  t;tt)et)ffeE  bie  meß  für  ei)n  getoiB,  unBetrieglic^  teftament,  unb  nic^t  für 
el)n  opffer  1:}aU.b^. 

diu  tnoEn  )x>\)x  ]n  l)l)rcn  erbic^ten  gefi^tüeti,  bamit  fie  bie  5Jief3  cl)n  opffer 
moc^en,  onttlüortten,  luie  looE  l)l)r  fold)  gefd)toet!,  hk  \m\)\i  lnl)r  burd)  bie 
tüortt  gott§  finb  getoiB  iDurben,  BiEic^er  foEt  öerac^t  benn  tnibberlegt  tüerben^ 

35  5lBer  tüt)r  finb  aEentBalBen  fd)ulbig,  ben  armen,  fc^tüad)eu  getniffen  Im  bienen, 
hah  fie  uBeraE  l)m  glaUjben  getroft,  fcft  unnb  Beftenbig  fei)n,  nid)t  IjappeEn 
nod)  tüanifen. 

Unb  luim  erften,  loerffcn  fie  nn-^  für  bie  ftiE  mcffe,  bie  fie  ben  ßanon 
nennen.    2;ürl)nne  ftel)et  nemlid)  alBo:  'Siffe  gaBeu,  l)ei)lige  unb  nubeflcdte 

2  mufte  BF  4  ni($t  F  8  ^orc  F  10  ftuge  tcut  ntc^t  F  lö  lüoUen  F 

18  hJttd^c  F  19  fel)n  BF         23  torii^ten  F         29  hjcld^e  BF    c^m  Ijljtntic^cn  frommen  A 

on  BF  32  njoITcn  I'      bomit  B  34  ÖJottig  F  39  S^avtjnn  ftcf)!  F 


526  33om  Tli^'bxan^  bcr  ÜJJeffe.    1521. 

opffcre',  unb  f)crnad^ :  '6^n  l^et)tt(^  o)3ffer,  etju  rcl)n  opff er  unb  iiuteffecf t  opffer  2C.' 
5lber  folc§ö  furixierffcn  ift,  h)ie  t)^r  ort  ift,  bog  fie  nid)!  mefjx  benn  better, 
öetter,  Qeijftürf;  rerfit,  gel)ftlicf)  rcdjt,  !ird)e,  fitd)C  riiffcn  lonnen,  ^o  offt  fie 
un§  bon  bem  lüortt  gottö  oiiff  menfrfjen  lere  iinb  ioovt  Iji^eii  iinnb  furcn 
lüoUen.  ©30  man  ij^n  db^x  Juibbetumb  ha§  tüoxtt  gott»  unber  bte  na^e  [toft,  5 
Bo  tc§iel}eu  fie  mit  ^ugefto^^fftcn  oren:  2)u  öcrfte^eftg  nid^t  rcd)t,  man  muB 
ber  üetter  außlegung  gIctüBen,  unb  öcrtilgen  al^o  mit  bem  namen  ber  better 
bo§  iDortt  gott».  S)Qruml6  fprec^en  tüljr  auä)  unb  fd^reljen  l]a  §0  faft :  6uan= 
gelion,  Guangelion,  (sljriftu-:^ ,  (5()riftu§.^  äßarumB  foHten  lüljr  ni^t  anff 
ß^riftum  unnb  feqn  (^uangc(ion  ^0  feft  podjcn,  qI§  fie  auff  bie  öetter  unb  10 
ge^ftlic^  rec^t  podjen  unb  fid)  barauff  Beruffen? 

25^0  fie  nn  un^  i)f)ren  Ganon  furlnerffen,  ^o  ttioEen  tt)l)r  nad)  iyt)re  lr)el)§e 
fd^re^en :  "})i}x  t)erfte{)ct  beu  (ianou  nic^t,  er  muß  ou^gclegt  toerben.    äßer  tnil 
benn  un^er  ^ang!  unb  Ijabber  l)ie  entfd)et)ben ?    ©preisen  fie:  ®ie  inortt  l)m 
ßanon  finb  flar  unb  offenBar,  bürffen  tet)ner  glo^en,  §0  fagen  tütjr  tüibberumB  ir. 
auc§:  S)ie  tnort  be«  ©uangeüi  finb  !tar  unb  lautter,  burffen  !el)uer  glo^en. 
Unb  alle§,  InaS  fie  rümen,  reben  unb  fogen  bon  tyf)ren  mcnfd)lid)en  leren  unb 
gefeiten,  boS  tüoEen  tül^r  bill  mcl)r  rumen,  reben  unb  fagen  bon  bem  ßuongelio 
ß^rifti,  un§er§  got§,   6i^  hav  lbl)r  Berber  fetjtten  glet)(^  mit  r()umen  unb 
f(^ret)en  ftill  fte^en  muffen.    3(I§  benn  tberben  tüljr  auc^  ben  fieg  Be^alben:  20 
benn  fie  muffen  felBft  Be!ennen,  ha§  aEe  creaturn  t)nn  l^tjmeE  unb  erben  unb 
alte»,  lt)a§  nit  Guangction  ift,   bem  CVuangelio  tnctjc^en  muffen,   Ibelc^S  fie 
t}t)xm  get)ft(idjen  rechten  unb  bettern  nidjt  tu  el)gcn  obber  geben  !onncn,  bn§  \i^n 
auä)  alle»,  itjag  nit  better  unb  gel)ftli(^  rcc^t  ift,  tt)et)(^en  muffe.   5£)orumB  IjaBen 
M)x  fdjon  geiDunncn  unb  fpred;en,  ba§  ber  ßanon,  bie  ineljt  e^r  meufc^lic^  Inortt  25 
unnb  tnerd  ift,  bem  ßuangelio  Ineljc^cn  fott  unb  bem  I}el)ligen  getjft  ftatt  geben. 

Unb  Inie  tnol  idj  bem  (ianon  luol  I)clffen  ibolt,  tbie  id)  bor()l)n  gcttjan 
t^ahi,  %o  tüii  iä)  boc^  i^t  nit  ljt)m,  Bonber  bem  Guaugelio  bie  e§re  tf)un,  ha^ 
iä)  t)^m  bu  allen  Ijtnctjffel  gtauBen  geBc,  unb  tbitt,  Ibie  bie  i^u^'^ften  fagen, 
fe^ne  tundel  ibortt  Inibber  l}t)n  beutten  unb  l)f)m  gar  nidjt  (jelffen.  ^s^  tbitt  30 
2uc.  i4,7ff.  auc^  tne^tter  fagen,  h)ie  hk  parabbl  ^m  (Suangelib  lautt:  S)ie  tüe^l  ber  ^aubu 
^ur  !^oc^|el}tt  gelabcn  ift  unb  \iä)  felbeft  ohtn  an  gefaxt  ^att,  %o  foll  er  nu 
mit  fdjanbcn  auff  fte()en  unnb  6f)riftb,  fernem  ^errn,  ftatt  geben  unnb  t^u 
unberft  an  fi^en,  inie  er  biUic^  bon  erft  fbUt  gett)an  !^aben.  Unb  hjarumb 
foltt  ic^  be§  6anon§  al^o  f)od)  achten,  bie  lnet)I  oben  angeljepgt  ift,  hü§  hk  35 
me^pf äffen  nit  an  etjnem  ortt  l)nn  ber  meffe  narren?  5)arumb  ift  auc^  nit 
trunber,  ba§  ber  6anon  an  etlid^en  ortten  narret. 

4  @ottt§  F  5  gotti§  F  8  @ottt§  F  12  tvoiln  V>  t)f)rcv  F  13  bctftcT)t  F 
18  hjolln  B  19  6otti§  F  20  ftetg  AUG  ftcljg  F  fig  DE  ficg  C  22  nic^t  F  bem  (Suan-- 
gclion  F  23  fonncn  F  24  nid^t  F  28  nic^t  F  funbcr  li  fonbcrn  F  30  tuncfel  F 
32  feifcft  F  36  ntd^t  F      nic^t  BF 

')  %1.  oben  ©.  409. 


35om  g}]iß[n-au(^  hn  ^leffe.    1521.  527 

3Ber  mercft  au^  nit,  ba§  er  öon  ct)nem  fc^toe^er,  ber  !et)n  get)ft  gott§ 
gel)att,  i]t  tiufamcn  gefaxt?  SBortm  ftnb  boc^  %o  Diel  uBerflufftger  Inort  nu^ 
unb  gutt,  nemlic^ :  2;ie  geic^eiicte,  bie  gaben,  bic  opffer,  ba§  reQne  opffer,  baä 
^et)(tge  opffer,  ba§  unbeflecftc  opffer  zc,  haxx)nm  unnb  t)nn  anbernu  [tucfen 
5  me^r  er  Bitlic^  ian  geftrofft  Serben,  tüic  tüol  bic  pfaffcu  l)f)n  u6er  alle  artic!cl 
be»  glaipBen»  ert)e6t  ^aben  unnb  f)of)er  falben  beim  bac^  Guangelton,  lx)eldj§ 
aucf)  ijnn  r)^ren  äugen  gegen  bem  Ganon  ci)n  ipott  ijt?  £amit  fie  tt)un,  toie 
t)[)x  tüet)Be  unb  artt  i]t,  ha^-  fie  fic§  6eflet)f]en,  menjc^lii^e  lere  unnb  gefe|;  !^ocl) 
auff  Blaßen,  gottlidje  töortt  t:)cracf}ten ,  ba^i  geringe,   bo  nichts  angelegen  ift, 

10  fleijifig  l)alben  unb  ha^^,  barl)nne  bey  nicnfcf)en  f)et)Ü  unnb  fclicfeljtt  ftel)et,  nac^ 

loflen.    S)arumb  öertoerffe  id)  unnb  üerbamme  ben  Ganon  i)nn  bi^em  ortt, 

aVi  et)n  fet)nb  bes  ßuangelion.     Unb  ob  fie  Inurben  fagen,  bie  fircfje  l)att  nic^t 

^rren  tonnen,  %o  l)orn  lni)r  nic^t:   bcnn  bie  meBPf äffen  fii^b  nic^t  hk  üxd)c. 

^um  anbernu,  tüerffen  fie  un^  für  bie  l)et)ligen  öetter,   lüelc^e  bißen 

15  (Sanon  gebraucf)t  unb  bie  me^  für  et)U  opffer  gcl)a(ben  l]aben,  al§  ©regonuy, 
^ern^arbuy,  ^onaöentura  unb  anbere  metjr.    2:a|u  anttraortte  ic^,  ha^  md)i5 
ferlic^er  ift,  benn  ber  §et)ligen  irertf  unb  leben,  bic  nic§t  ^nn  ber  f (grifft  ge= 
giiinbt  finb.    S}ie  tneljtl  ba?^  offenbar  ift,  ba^  ber  gerecf)te  fieben  mall  feilt  unnb^pr.  24,  ig. 
bie  l}et)ligen  mancfierlet)  h3et)ffe  funbigen,  ioer  Inill  unc^  geloi^  machen,  biv^ 

20  biß  nic^t  funbe  feil,  h3elclj§  fie  on  fc^rifft  geubet  unnb  getrau  l)aben?  ^d) 
lobe  ^ier  ^nn  bm  l)el)ligen  3lntf)onium ,  ber  trelolic^  geratf)en  unb  befolben 
f)att,  bah  niemant  fid)  nnberftelien  follt  l]rgent  cijnc^  tnercE?,  tuclcljy  nicl^t  t)un 
ber  fc^rifft  gegrünbt  ift.^  ^J)()a  cv  ift  auc^  ficljerer,  bav  man  ba^  für  et)ne  funbe 
ber  ^et)ligen  ^ellt,  toelc^e»  fie  ouc^  ane  fc^rifft  getl)an  ^aben,  benn  ba^  man» 

25  für  el)n  gutt  erempcl  an^eutjet.  Xn  er^,ornift  aucl)  fei^n  fjel^ligen  bamit,  bav 
bu  Xjtjx  Inerd,  Jx)elcl;&  ungetüi^  unb  t)n  ber  fc^rifft  ungegrunbt  ift,  für  funbe 
§elft:  benn  fie  erfennen  fi(^  für  funber.  ^u  er^ornft  aber  gott  unb  bie  l)ei)= 
ligen,  iüenn  bu  burc^  l)l)r  erempcH  felft  unb  ben  lial^  bricljft. 

Bo  rtil  auc^  6^riftu§,  bai  tüi)r  fei)nen  getniffen,  lüar!)afftigen  luortten, 

■:.o  ni^t  menfc^en  hjertf en  follen  anl)angen.    630  ^aben  tdtjx  auß  bem  4.  pfalm,  ^i  4, 4. 
bah  e»  gott  mit  fet)nen  ^et)ligen  tüunbcrli(^  mac^t,  unb  pfal.  07.  'Qx  ift  munber=';=f.  68,3s. 
li(^  t)n  fernen  l)ei)ligen',  left  fie  offt  lange  fallen  unb  t)rren.    ßc^  Ijott  9Jiofe§ 
unb  Slaron  gefunbigt.     6»  finb  gefallen  5)at)ib  unb  Salomon,  be§  glet^i^en 
Saut  5|^eter  auc^  nac^  ber  fenbung  bec^  ^ei)ligen  get)ft§,  aih  er  für  ben  l)e^ben  ©nt.  2,  h. 

:)5  umb  ber  juben  toilten  jübifclj  lebete.  Unnb  ioie  lange  left  er  fie  t)nn  funben 
leben,  e^e  er   fie  befert  unb  from  mac^t?     Singen  fie  nit  alle  |u  gleljclj 


1  ni^t  F     6otti§  V  2  ^at  F     h)o  3U  F     uBcrfluffigcr  F  »ot  B          7  Somit  B 

9  gotlid^e  F        1 1  oerbamnc  F  12abB        13  fonnen  F    :^6ren  F  14  toifd^e  F       2:)  etjnF 

24  l»i(^e§  F     „aucö"  fc^lt  BF  2Ö   cttjornift  F         26  h)i((^e§  F  ungegrunbt  F        27  cr= 

tjornft  F          31  62  F          33  gefunbigct  F          34  ©.  BF       gel)fti§  F          30  ni^t  F 

'}  aJgL  oben  ©.  449  ^nm.  1. 


528  3}om  9Jiiptauc^  ber  ^ölcffc.   1521. 

^i.  119, 67.  tJfQlmo  118.  'ß^er  iä)  niber  gefc^tagen  luart,  ^qB  iä)  genmbtget"?    ^tem,  '^ä) 

i.som.iVü.^ab  l)nn  meiner  ubcrtrettung  gejagt,  alle   menfc^en  finb  lugener"?     3)at)ib 

funbiget  mitten  Qn  iet)m  unglutf,  bo  ev  bem  jc§mcl)d)ler  ©iba  toiber  'OJiip()i= 

1.  m\.  19,  bofetf)  gtelübete.     Sot  funbiget  in  ferner  f)6c§ften  nott  mit  feljnen  todjtern, 

qjtri9,'i3. 2)a^u,  lT3er  extent  boc^  bie  funben,   babon  bie  t)e^ligen  fel6[t  fagen  p]al.  18,    5 

'äßeld^er  ift,  ber  bie  funben  erlent^    9te^nige  mid^  öon  mctjnen  f)el]mlic^cn 

funben.'  (S§  tniit  ber  tüenigefte  tei)(  ber  funben  crfant,  auc^  Hon  ben  l)et)(igen. 

(So  ift  aber  ^tüel)erlet)  urfac^,  ha^  bk  funben  ben  ^et)ligen  nic^t§  fc^aben, 
unnb  bocf)  bie  gottloBen  bran  ertnnrgcn.  S)ie  erfte  ift,  ha^^i  bie  ^eQligen  f}a6cn 
ben  glatuben  an  (i^f)riftum,  bart}nne  fie  gan^  unnb  gar  üerfuncfen  finb,  bo  lo 
burci)  (iPte  h)ol  fie  öiE  untüiffent  t^un,  ha5  ben  gottlosen  öerbamlic^  ift)  fie 
a(meg  lüibber  auff  fte^en  unnb  erf)alben  tnerben.  ^a  fie  fallen  i)nn  fetin  uBeH, 
cpr. 24, IC. lüie  5alomon  fagt.  Gy  ift  ben,  bie  C5  nit  erfarn  tjaben,  nnglelnblic^,  luic 
mcd;tig  unnb  frefftig  ber  glah)6  ift,  feonbcrlicf)  t)n  funben:  bie  tüet)ll  benn  bie 
gottlosen  bi^cn  gtalnSen  nic^t  fjaben,  §o  funbigen  fie,  tnenn  fie  auc§  gtei)c^  is 
alter  f)ei)ligen  alte  merd  t^etten. 

2^ie  anber  urfac^,  ha^  bie  f)ct)tigen  burc^  ben  glauben  §o  üerftenbig 
finb,  ba§  fie  alteljn  an  ber  Barmt)er^idet)tt  gottS  f)angen,  achten  l)I)rer  tuertf 
gar  ni(^t§,  i)a  fie  befennen  au^  grunb  i)f)reö  Ijcrtjen,  ba^  es  eijttelt  unnulje 
tüerc!  unb  funben  finb.  ^^i^e  betentnue  unb  beuuitt  (effet  fie  l)nn  ljl)rcu  funben,  20 
unh)iffen^et)t  unb  ijrtl^um  mä)t  öerterben :  benn  gott  !an  nirfjt  folctjc  bemutigen 
öertaffen,  öiü  lüenigcr  )iä)  nit  erbarmen  bere,  bie  [lä)  felbft  erfennen.  B]o 
tüax  ^ernljarbuy,  bo  er  l)nn  fetjnen  tobeö  notten  fprad) :  '^d;  Ijab  meljn  Ijeijtt 
Dertorn,  benn  iä)  ^ah  berbamtid^  gelebt'.  630  tüar  5luguftinu§,  bo  er  f;)rid)t : 
'3Be  aller  mcnfc^en  leben,  lüie  l)el)lig  hci§  e§  fel)n  mag,  hjenn  e§  foUt  ane  25 
borml)er|idet)t  gerieft  U^erben'.^ 

Se^en  lnt)r  nit  t)nn  5luguftino  bitt  ljrtl)um,  Itjelc^e  er  tnibberruff t ,  bie 
^^m  tüeren  alle  öerbamlic^  gelneft,  Inenn  e^r  nic§t  burd)  fel)nen  glauben  tnere 
er^albcn  iourben^  5ie  finb  boc^  l)e5  mef)ren  tel)U  loibber  ben  glatüben,  aber  ha^$ 
be!entnu^  unb  bie  fordet  gotty  l)att  fie  i)t)m  unfdjcblic^  gemacht,  äßer  ij^n  nu  30 
nadjfolgetc,  ber  folgcte  ^u  fel)m  berterben,  inie  benn  t)l)x  bieten  gefdjiet',  hk 
ber  beter  fpriic^  on  befd)el)bent)el)t  nadjfolgcn,  glet)c^  ab  fie  göttliche  lt)arl)ei)tt 
tneren.  S)arauB  ift  offenbar,  ha^j  hk  l)eQligen  iju  t?et)tten  ^rren  auc^  ^m 
gtalüben,  ha^  ift,  fie  finb  nod)  nit  bolfommcn,  unb  umb  bes  angefangen,  |u= 
nemenben  gtamben  mitten  berterben  fie  nitt:  e-S  berterben  aber  bie,  meiere  3.'. 
i)l)ren  i)rtt)um  für  eljn  iüart}et)tt  annel)men  unnb  i)i}m,  aiä  eijm  ej:empel,  naä)= 


1  Gi)x  V  -i  WipiyiioMi}  F  4  gtcwbte  F  t)oc^ften  B  toc^tern  B  7  twcntgftc  F 
8  nic^t  F  1:3  nic^t  F  14  funbevlic^  BF  18  ©ottiä  F  20  befentnil  F  22  ni(3^t  F 
25  „e§"  not  „jcl)n"  fc^It  BF  27  ntc^t  F  »oird^c  F  29  finb  fie  boc^  B  30  I6efentmi  F 
®otti§  F        32  ob  F     göttliche  F         :J4  nid^t  F        35  nic^t  F     lüüc^c  F        30  aU  Cqn  mmpä  A 

')  5}gt.  oben  ©.  4-50  3(nm.  1. 


91om  !Oiiü(irnu(^  bcr  gjicfjc.    1521.  529 

folgen,   ha^  auä)  gar  mä)U  X)d^m  tüirt,   oB  l)emant  t)rgent  cl)ncin  I)et)ligcit 
QU|ierf)alB  bcr  fc^rifft  naä)  folget  f)att. 

330  bic  f)ci)ügcn  nicfjt  l)rretcn  l)nt  glauben  nnb  bcr  lt)ar(]cl)tt ,  tnarumb 
lernte  benn  ^ctrus  |uncf)Trtcn  ijm  glalubcn  unh  erfentnuB  6ln"i[tt,   unb  5pau.2.i?ctr.3,  is. 

.-,  lernte  |unet)men  t)nn  (£f)rifto,  auff  has  tnt)r  nic^t,  tnie  bic  junge  ünber,  §t)n  crvt..  4,  u. 
unnb  f)cr  gctrebet^  unb  gefurt  tnerbcn  öon  allerlei  tninb  bcr  leren?  530  biH 
aber  un§  am  glah^bcn  gcbricfjt,  ^0  öiE  ift  ^nn  uuy  l)rt()uni  unb  ungtauiben: 
barnacf)  aucf)  bic  f)ct)(igen  feu  tüe^leu  leben  unnb  t^un  au^  nott  unb  bürfftig= 
k\)i  bi^eg  leben. 

10  äl^ie  toolt  bic  feI6igcn  locrtf  l}()n  unji^eblid)  finb,  bo   finb  fie  boc^  bcn 

gotlo^en,  bie  auff  t)l)re  toeriJ  unb  opffer  batncn,  irfjeblic^  unb  öerterbUc^  ei*empelt: 
benn  fie  iuoKn  t)nn  bcn  f)el)ligcn  allclju  hii  nicrtf  unnb  nicf;t  bcn  glamben 
lernen,   %o  hodj  bic  (^^piftcü  Im  ben  ■Sjebrccrn  am  13.  gebeult,   bai^  tuir  bavÄ>fi'i"- 1-'^. 
leben  ber  ()e^ligen  foltcn  anfctjcn,  bo(^  al^o,  hiVJ  )x\t)x  l)l)rem  glatobcn  uod§= 

ir.  folgen.    5rbcr  un^cr  $|^apiftcn  fagen:  ^ernl]arbu§  batt  alBo  gct(]an,  barumb 

foll  man  ^0  tl)uu.    5luguftinuy  l)att  aljjo  getfjau,   barumb  foÜ  mau  alBo 

tl)un.    £)a»  finb  hk  unrct)nen  t^ier,  bie  nii^tc^  tüibbcr  falocu,  uocfj  fpalben 

llatücn  f)aben,  nef)men  attepn  ber  'mcxd  \vax  unb  fallen  gau^  fidjer  barauff. 

51(^0  ift  l)l)n  auc^  mit  bem  opffer  bcr  meffen  gefdjeen,  unb  gcfc(}iet  nodj 

20  on|tüel)ffell  öitl  frommen  61)riftcn,  ha^^  fie  t)nn  etjm  eljufclbigcn  glah^beu  t)l)re§ 
tjcrljcn  meff^e  falben  unb  achten,  cS  fei)  el)n  opffer:  aber,  bic  tnetjlt  fie  ftrf; 
auff  hav  opffer  nit  öcrlaffcn,  ija  fie  fjalbcu'?  bafur,  hat^  alle§,  h3a§  fie  tl)un, 
fuubc  fei),  unb  bangen  aiictjw  an  bcr  lautier  barmfjcrtüdcQt  gotty,  locrbeu  fie 
cr!§alben,  ha^  fie  i)nn  biBcm  i}rtl)um  ni(^t  öerterben. 

2.1  SiJenn  nu  bic  mcf3  Pfaffen  ben  fclbcn  on  bi^cn  glatubcn  nad)  folgen,  p'^r 

opffer  ^od)erl)cbcn  unb  fidjcr  üerlcuffen,  %o  ticrbicncn  fie,   hav  plju  bif3cr  l}r= 
tl)um  ^ugercd)nct  toirtt,  unb  pnn  bem,  ha'v  fie  ben  l)cpligen  nadjfolgcu,  etoiglic^ 
ticrtcrbcn,     Xenu  gott  fil)ct  au,  crforidjct  unb  rid)tet  bie  bcrt'.cu  uub  nicreu, i'i.  7, 10. 
haz^  ift,  pnnerlidjc  begiriidept.    2o()cr  lumpt,  haii  gott  cpnem  cpu  i)rtt)um 

30  na(^left  unnb  öergibt,  tücli^en  er  pnn  epm  anbern  öerbamnet,  barumb,  ba§ 
fie  unglcpd}e  l)er^cn  pm  glainbcn  unb  bemutt  ijahcn. 

^6er  hav  bie  f)cijligen  ber  maffcn,  mic  ic^  gefagt  pabc,  gctncft  finb,  Ijcpgt 
an  bic  tl)att  2?ernbarbi,  bo  er  ju  fepnem  flcpnmuttigen  bruber  fprad) :  'trüber, 
gef)c  f)pnn  unb  t)allt  mcf]  auff  mcpncn  glatobcn',  unb  bo  erj^  ti)att,  Inartt 

3-,  pt)m  gc()utffeu.^  3i()cftu,  baö  bißcr  pcpliger  man  aEcS  pm  glalubcn  gctljan 
unb  gcpanbclt  patt,  incldjcr  nit  iju  teft,  ha§  epncr  pnn  fcpm  prtpum,  tnie 
grof3  ber  aud)  ift,  öcrtcrbe.  i^^dj  mcpfj  aber,  ha^::  bi}>j  ben  ^^apiften  uberau^ 
miBf allen  unnb  fie  berbriffen  mirt:  ha  frag  id)  nid;tv  nad),  Uicnn  id;  nur 

2  nad^gcfotgct  V  4  Icrncte   F    evtcutni-3  I"  .j   (evnetc  I'      innren  V        l(i  mu 

f^ebcüc^  IJ  12  hJoUcn  V  17  flcjpatbcn  HF  22  nitfjt  F      bofiit  15  2:5  6Jotti§  V 

29  3)o^er  F  :5:5  ba  F  30  gcOolffen  1'  :50  nid)t  1' 

>)  Sgl.  oben  3.  4.")1  '}U\m.  l. 
^utf)ct§  Sßctfc.    VIII.  34 


530  93oin  gj^tprnitd}  bev  9Jlcfjc.    1521. 

bcu  armen  gciüiijen,  bic  [ie  ^o  l}emmerltd)  marteren,  bomit  nu^Iid^  unb  fru(^t= 
6arlt(^  btenen  lunbe. 

2)te  \vct)\l  M)x  bcnn  nu  bcn  t}rtl)um  erfant  !)aBen,  f]o  |l)mpt  fttf)S  nirfjt, 
ba§  )t)l)r  lt)et)tter  ijrren  nnb  bie  meffc  für  cljn  opffcr  fjaltcn :  benn  cy  iDcrc 
tüiber  ben  gon|en  glauBen  unb  unj^er  c^gcn  gcluiffen  gefunbiget.   §ie  !unt  fel^n    r, 
glambc,  fcljn  Befcntnu^  entfrfjulbigcn.    £)u  f anft  nidjt  fprccfjcn :  i^cf)  ^^^^  6f)rt[t= 
ltc§  l^rren.    6^n  (if)riftlic§  t)rt()um  gefif)ict  au§  untiiif]cnl)el)tt,  bie  ber  ?(po[tcl 

afiim.  14, 1. 9fio.  14.  un»  befilt,  ha^  hJtr  fie  l)nn  t)[)rer  fd)lDacf)et)t  Iel)bcn  unb  bulben  fotten, 
al%o,  ha^j  un§  nit  geBürt,  bte,  ixnlrfje  ben  l)rtl}um  uod;  nid)t  tuiffcn  obber  er= 
!ennen  (^o  fie  borf)  ber  6arml)er|i(fel)t  got§  leben)  Imnerai^ten  obber  ncrbamnen,  lo 
^0  lang,  6i^  fie  ben  t)rtf)um  erfennen.  S)a§  foE  man  aber  t^un,  ben  t)rtl)um 
t)berman  offenbaren  unnb  für  !el)n  tparljeljtt  me^r  ^Iben,  auff  hav  bie  funben  ber 
gotto^en  nit  gemc^^ret  unb  !et)n  ergernu^  ben  f(^Umrf)en  getüiffen  gegeben  tnerbc. 
2}on  foldjem  l)rtl)um  ber  (}et}ligen  unnb  t}f)rem  ferlirfjen  cj:empell  fprirfjt 

watti,.24,24.  (5^riftu§  Watt  24.  '6ie  toerben  |el)(^en  unb  tüunberiuerd^  tl)un,  ha§  fie  and),  is 
tüen§  miigli(^  tnere,  hk  au^ertneltcn  l)nn  tjrtljum  fnren  Inerbcn'.   .^ie  ift  nic^t 
6^riftu§  meljnung,  hai^  fctju  au^erlucltcn  nicfjt  ijrrcn  foßten:  benn  InaS  Uierc 
ha^  für  eljne  groffe  f erlid^el^t,  loenn  lel^n  au^ertDeltex  f aljre  ftel)cn  fulbe '?   2)if3 

OTnttf).  fi,  13.  ift  oBer  fel^n  mcljnnng,  aU  tt)l)r  6etcn  tjm  Hatter  nnf3er:  'llnb  nitfjt  unS  el)n= 

let)t  ^nn  berfuc^cn',  nit,  ba§  lDl)r  nit  foEtcn  angefodjten  tuerben,  fjonber  hai  20 
totjr,  iüenn  bie  anferf;tung  tumpt,  beftenbig  Blet^ben  t)m  gtouBen  unb  fie  nic§t 
(äffen  uBer^anbt  nel)men.  ?(l^o  ift§  t)ic  auc^:  bie  aufeerinelten  Inerben  nit 
t)nn  t)rtr)um  gcfurt  Inerben,  nic^t,  ha§  fie  nid)t  t)xxm  Untrben,  ja  bie  fcrli(fel)t 
itiirt  ^0  gro^  fc^n,  ha§  fie  mit  ben  gotto^cn  l)rren  Incrbcn:  aBer  fie  iücrben 
nit  bart)nne  t)ert)arren  no^  bleljBen,  tüie  Inol  fie  fd)h3erli(f)  mit  mül^e  unnb  25 

TOatti). 24,24.  erBel^t  entgegen  toerben.  3)a§  met)nt  Gljriftuy,  fie  trerbcn  l)nn  l)rtl)um  fnren, 
tDenn  e§  gefd)et)cn  !unt,  bie  au^erlüelten,  ha'^  ift,  bie  ()cl}ligen,  IriMjc  mit  ben 
gottofen  tjrren  tnerben,  fo  fie  Betriegen,  bo§  man  od§ten  trirt,  fie  toerben  t)m 
^rt[)um  Blel)Ben,  öerterBen:  h^ic  \v\)x  fct)en  l)n  ©rego.,  2BcrnI)arbo,  S?onatien., 
^rancifco,  ©ominico  mit  tjl)rem  fjanffen,  iinlrfjc  bcu  &'a|}ft,  bie  lüeljl  fie  t)t)U  30 
mit  fet)m  regiment  ni(5^t  ertönt  ^aBen,  Ijodjlii^  gee^ret,  IjaBen  e§  bo  für  ge= 
f)alten,  ha^^  alCc  fel)n  f^un,  trieben  unb  I)anbcl  gotlic^  unb  6f)rifttid),  aU  bon 
gott  georbent,  getrieft  fei),  ^0  boc§  fetju  ftanbt  mit  bem  ganzen  parlcmcnt  unb 
alten  fel)nen  gefetien  unb  becreten  öffentlich  tüibber  ha§  ßuangelinm  ift.  ©ic 
l)aBen  auc§  felBft  hai^  ßnangelium  nitt  an  mcrcflidje  unnb  groffe  l)rtl)nm  auff  35 
ben  Stapft  unb  fel)n  ret)(^  getrogen.    Sft'3  nit  und^riftlid) ,  ha§  man  glelüBt, 

a)jnttt,.i6,i8.ber  fel§  matt  16.  fei)  ber  «apft?   3ft§  mä)t  undjriftlic^,  ba§  ba?^  me^cr  fal 

1  batnit  F  niiljnc^  V>V  4  bann  li  6  BefentniS  F  7  c^rifllicf}cv  B  g^viftiic^er  F 
9  ni^t  F  gc'öurt  B  10  Ö5citti§  F  Ijuöoratfjtcn  B  suborad^tcn  F  13  nic^t  F  cvgerntS  F 
IG  mudlic^  BF  18  c^n  BF  20  ntc^t  F  nic^t  F  jonbetn  F  22  nirf}t  BF  2.3  nit 
Ijvren  B  25  ntd^t  F  27  funt  BF  :!1   {)oä)nä)  B  32  gotlicf;  F  35  nitf;t  F 

36  ni(^t  F  37  fot  F 


5Bom  gjiifefcrnuc^  bet  5«cfjc.   1521.  531 

bie  menfc^cn  fel)n,  botiiBcr  5pctnt§  iinb  bcr  Stapft  gcf)n,  bcig  ift,  I){t[d§en  fotten?9)JattiM4,29. 
3ft§  nic^t  und^riftlic^,  bQ§  bi^  tüortletjn  '3Bei)ben'  foH  bie  el)re,  gctiioEt  unb 
tnac^t  bc§  ^apfty  (icbeitttcn?  Unb  ob  Uiol  Incl  bcv  qlet)rf)cu  ijrtljiim  bcr  Ijetjügcn 
finb,  ^30  l)a6cu  fie  bod}  bie  fctSigcn  nidjt  crfant  unnb  l)nn  eljm  ict)(cd)tcn, 
r.  eljiifeltiQcn  6()rii"tlidjcn  glauben  gcljangen,  barumB  audj  ^f)n  c§  gott  t)or= 
geben  f)att. 

®te  nu  iDiffen  unb  erfenuen  ben  l)rtfjum  unb  l)f)m,  glct}(i)  ab?->  !cl)n  t)rtf}nnt 
Inere,  not^  anfjangcn,  bie  folgen  ben  liettern  nacfj :  aber  iju  t)^n  inerbcn  ftc  nicfjt 
fommen,   barnmb,  ha§  fie  bem,  bay  bie  better  jn  Ic|t  nerlaffen  unb  ha  für 

10  fie  gnab  erlangt  "^aben,  aly  el)m  artidfeÜ  be§  glatoben?,  nad)  folgen  unnb 
baranff  bi'^  an  \)i)x  enbt  ticrljarrcn. 

^um  britten,  luerffen  ftc  unS  bie  gro^e  mennigc  ber  cjem)3el  für,  ha^ 
bill  gcl)ftcr  aucfj  f)ci)ltg  menner  erfdjincn  finb  unb  gebeten  Ijaben,  ha§  man 
\)i)n  mit  nteffen  tnolt  iju  Ijulffe  tonimcn  unnb  fie  bantit  erlogen.    §ie  mag 

15  iä)  fret)  fagen,  ba§  c§  gelui^lirf;  be§  teuffeEg  getrib  ift,  Inay  anä)  für  gel)fter 
umbgef)eu,  bie  |.ioItern,  fd)rel)cn,  clagen  obbcr  I)ulffe  fudjcn,  ha^  el)r  bamit 
unc^  (si)riften  haz^  f)et)ügc  Sacrament  ncf)me  unnb  entfrembbct  unnb  ^u  ferner 
buberel),  ^on  unnb  fpott  gebrautfjcn  mocfjt,  2)enn  efjr  fad;  h)ol,  ha^  burc^  bi§ 
einige  6acrament  ha'i  inort  goty  unb  ber  gtamb  frnc^tbarlid)  gcpflanl'.et  tnart, 

20  tüuc^B  iti^iti^  ^unl)am,  bamit  fet)n  Oerf(ucf)t  finfter  reljc§  |u  ftoret  unnb  t)cr= 
lüuftet  toartt.  S)arumb  ^att  c^r  and;  balju,  ba^  er  bifs  'freffttg  facramcnt 
mocfjt  Oertilgen  unb  au^lcfdjen,  alter  feljuer  tüd  unb  lift  gcbrandjt  unnb  ()atty 
gcanbt  unb  §o  fern  bradjt,  ha§  bie  meff,]e  am  mel}ftcn  für  bie  toben  gel)alben 
Itiirtt,  tneldje  bod)  aüa^n  ben  lebenbigen  (il)rifteu  tju  troft  ift  eljugefetit  unb 

2s  gegeben:  babon  benn  hic:  me§pf äffen  finb  ret)d)  lintrben  unb  alte  gutter  ber 
ganzen  tnellt  ^u  fic^  brad^t  l}aben. 

Sjarumb  loil  idj  bclnetiffen,  bo§  bie  ge^fter,  tt)etd)e  umb  get)en  unb  fagen, 
ba§  fie  feiig  obber  berbampt  fet)n  foUen,  ni(^t  mcufd^en  feclen  finb.  ^mn 
crften,  ba§  babon  !cl)n  e?.:empcE  ijun  ber  '^eljligen  fd)rifft  ift,  unnb  allcS,  lDa§ 

30  aufferl)aI6  ber  fdjrifft  gcfdjiet,  e»  tljun  enget  obber  menfdjen,  ba§  ift  unb  foE 
berbe(^tig  feijn.    ^enn  gott  ttjil,  ba^  feljn  tüortt  allet)n  fott  un^er  lied^t  feljn, 
lüeld;y  uuy  i)nn  bifjcr  finfter  \vdi  fdjeijnen  folt,  lüie  5|?etru§  fagt,  unb  tnie  ber^i'ctr. i,io. 
118.  pfalm  fagt:  'S)eljn  Inortt  ift  elju  leuchte  meijuer  fuffc  unnb  etju  lictfjt i=i.  no,  105. 
metjner  ftet)gc\    Unb  6l)riftu§  ;3of)anni§  8.  '^d)  b^n  ha^  lkä)t  ber  h)ellt'.  Sod.  s,  12. 

r,  SThi  nu  hk  leudjte  unb  bi^  licdjt  nid)t  leudjt,  tner  lüil  folgen'?  @r  lüirtt 
getui^lic^  \)m  finftern  gel)eu,  n.ne  6l)riftu§  fagt:  'äüer  mijr  nad;  folget,  bcr 
ge^et  unb  lüanbert  nid)t  l)m  finfternuS',  bamit  er  on  |h)el)ffcll  antjcljgt, 
tüildjem  6l)riftny  nit  für  ge^et,  ber  toanbert  t)m  finfternu^. 

1  baru'6et  15F  2  n3orttt)n  F  ')  borgcgcBen  B  betgctcn  V  14  Ijulffc  15  crlofjcu  15 
crtofcn  F  IG  ^ulffc  1*.  18  Buljerc»)  l'.F  mod§t  H  Sonn  15  19  ©otti§  F  20  Dcr-- 
tüuftet  15  22  moi^t  15F  24  tv\lä)i  V      eljngefcts  F  2-5  gutter  15  27  ro\lä)i   F 

32  toiH)§  F  :!.-,  aib  F  :]7  fiiiftetin§  F  :]8  wMjcn  V      iiidjt  F      finftcvniS  F 

34* 


532  ^  i^üm  9J^tfebrnurf)  bi-v  mcüt.    1521. 

@§  fcl)  qIJ30,  ha§  ©.  (SregoriiiS  üeronbetn  fi^rel)be,  ha-i  bie  toben  er- 
fc^ljnen  [inb  imb  ^abctt  f)ulff  Begcret.^  äßci;  Imtl  un§  geluiB  madjcn,  baS  er 
mit  ben  feljncn  iiit  betrogen  fei)'?     lliib  hiv^  iiit  firfjcr  fei),   l)I)Tn  Int  glclnben, 

wntt().24,-j4.i[t  tlar  Qu§  ben  iljt  angelun)gten  f|)nid}en,  unb  Ijnlioran  aufs  bein,  ba§  (sl)ri[tuy 
fagt,    ha§  bie  an^erlüelten  foUen  berfni-tt   nnb   betrugen   Inerbcn,  unb  bog 

2.^i)efi-2,3ff.  ^saulu§  nn§  ^o  trelnlicf)  Inarnt  für  ben  frefftigen  nnnb  ined)tigen  l)rt()umen. 

2)orumb  ift  eS  Dil  fi(^erer,  hiv^  man  gar  nic^ty  bom  fegfetnr  t)eEt,  benn 

ha^  man  <B.  (^rcgorio  I)^rl)nne  glelubet:  benn  l)ie  ift  gruffe  fal)r,  bort  ift  fel)n 

fQf)r,  er  I)att  )r)ol  !unnen  betrogen  Inerben,  al»  ß^riftu»  fagt,  baim  t[)iit  er 

unb  fagt  alle§  ane  fc^rifft.    £ienn  gott  tfintt  !cl)n  l5el)d)en  on  fel)n  gottlid) 

Ware.  16,20. toort.  S>on  ci'ft  rebt  er,  barnad)  tl)ntt  er  i',el)d)en.  Unb,  aU  ""JJtarcuy  fagt, 
er  befeftiget  fel)n  toortt  mit  nadjfolgenben ,  nit  mit  borgeI)enben  ^el)d)en. 
9(mo3  3, 7.  Unb  ber  ^U-opt)et  ^2tmü§  fprid)t:  'Oiott  tuirtt  ntd)ty  t()nn,  er  t)ab  e§  benn  bor= 
^cbr.  2, 4.  ()i)u  geoffenbart  fel)nen  tnec^ten,  ben  ^ropt)eten\  ^ie  Gpiftel  Im  ben  .s^')ebreern 
am  anbern  fagt:  '(Sott  l)at  mitbe^euget  mit  3el)d)en,  Unmbern,  mandiertct) 
trefften  nnnb  anJ3tel)tnng  beij  ()el)Iigen  gel)ftey',  bodj  allneg  Inibor  laffen  gel)en 
fet)n  §el)lfam  gotIid)e  loort.  2)cnn  tnnnberljel)d)en  finb  gotlid)e  befeftnng  nnb 
get^eugnuy  gotlid)e§  tüorty,  gle^d^  tüte  el)n  figiE  el)n§  brieffe§  be!refftnng  ift. 
5Darumb  folltu  bnrd)  unb  anf^  ber  fcf)rifft  gelni^  fcl)n,  hai^  bie  ljel)d)en,  lueld)e 
attel)n  ane  haö  Inort  gefdjef)en,  bej  teuffeltö  ^el)djen  finb,  bomit  gott  bel)n 
gtatüben  leffet  anfed)ten. 

S)ie  lt)et)E  bu  nu  gclt)i§  unb  fid)er  bift,  baS  man  nidjteg,  benn  löa§  gott 
fobert,  gleloben  foU,  marnmb  bcrad)tiftn  nit  bifje  poEter  get)fter,  e§  fage 
babon,  iüer  bo  loolle:  bie  luel)!!  bn  on  alle  fnnbe  unb  ferlidel)t  bei)ner  feelen 
nid)t§  babon  I)allben  magft  nnnb  and;  nit  funkten  barffcft,  ha^j  bu  gott  bamit 
erljornft,  ber  bo  Inill,  baS  bn  fel)nen  lüortten  aUel)n  gle)t)ben  nnb  bertratnen 
follt  ?  äBarumb  Uiolbeftn  benn  l)t)n  gteluben  nnnb  bid)  on  nott  unb  urfad) 
^nn  fotc^e  ferlidel)tt  geben?  Unb  ha§  ift  au(^  el)n  gutte  urfac^,  barumb  fie 
eben  beS  teuffelly  gcfpenft  Im  f)alten  finb,  bay  man  l)t)n  nidjt  gleloben  mufj, 
fl)ntemall  gott  Inirdet  nid)t  foId)e  bing,  ben  fid)  nid)t  gebnrte  Iju  gleloben: 
e§  ge'^ort  Iel)d^tfertigeu  unb  betrieglidjen  gcl)ftcn  ju.  @otty  Wxä  finb  ernfte 
tüerd,  tr)cld)en  (f]o  fie  bl)r  bnrd)  fel)nc  luortt  unb  biener  berfnnbiget  Joerbcn) 
bn  gleloben  mnft.  äÜoHt  bod)  gott  (^l)riftnm  nit  laffen  geborn  loerbeu,  lel)ben, 
uod)  anfferftel)en ,  ey  luerc  benn  bnrd)  bie  :propl)eten  borl)l)n  offt  bertunbigct 
nnb  gefd)rieben  lourben. 

Sind)  ^0  ifty  offentlid),  ha^  ©regorinS  bnrd)  hk  feele  fel)ny  f(^affner§ 
betrogen  ift,  löeld)eu  er  umb  brel)  gulben  Inillen,   bie  nad)  fet)m  tobe  unber 

1  bot  anbern  F  2  :^ulff  15  tcgcrt  15F  :3  nt(^t  F  nic^t  F  <;  luaviict  V  9  !itnncim  F 
10  göttlich  F  12  nt($t  F  i3cl)f)en  A  16  gc^ftt§  F  17  ci,htüä)c  V  gotliiljc  F  IS  gc-- 
t3citgnt§  gotltcfjC'j  F  20  bamit  F  2:]  nti^t  F  2.j  nidjt  V  2(i  evt.^ornft  J-'  31  gel)üvt  F 
OJottiö  F  .•32  lüitd^cn  V  :5:l  nid)t  F  :!4  anffcrfteftcf}cn  AI!  ■'l?  ttii(cf;cn  V 

1)  U?g(.  okn  6.452  VHiiiii.  1. 


35Dm  OJJißOroud)  bot  D^effe.   1521.  533 

bcn  brtcfcn  qctimbcn  luuvbcii,  mit  groffem  (h)tc  inol  liertjcBIidjcn)  cri(^retfcn 
uiib  fordjt  bcr  Iirubcr  nerbaiitc  iinb  n(§  cijit  bcrbaiuptcn  mit  bcn  gulbcn  6c= 
grub  iiiib  banrnd)  mit  cl)m  brcl)il'ig|tcn  aii^  bcm  fcgfctur  erlofte.^  äöcr  fi()et 
^tc  nicf)t,   bny  bcr  tcuffcll  btffcn  ^ct)Iigcn  man  mit  e^m  foldjcn  !inbifc§en 

5  t)rt()um  betrogen  I)at,  mcldjcr  Dbm  nmb  fcl)n§  glatobcny  nnb  bcmnt  Inillcn 
nit  bcrbamli^  gctücft  ift,  nemlic^  ha§  bcr  td)alc!l]atftigc  tcnffcE  gelogen 
nnb  crbic^t  Ijatt,  ha^  er  nmb  bret)  gnlben  IniKcn  l)att  mnffcn  l)l)m  fegfclnr 
pcljn  Ictjben  nnb  mit  brcliffig  mcffcn  baranj^  crloft  Uicrbcn,  nnf[  ha^  bic  l^e^d^cn 
nnb  iunnber  cljn  fortgang  betten,  bomit  bic  an^crlncltcn  foUten  betrogen  nnb2.2:f)cfi.-.',9f. 

10  t)crfnrt  Incrben,  nnb  trefftig  Innrbc  bic  Inirfnnge  bcy  t)rtt]nm§  |nr  ftraff  bcr 
nnglctobigcn  ?  2Öcr  mill  bo(^  gtctoben,  ha§  bt^cr  fc^affner  tüibcr  gott  gctf)an 
r)nbc,  bcr  biUcljdjt  nngcfcr  bic  brel)  gnlben  nnbcr  bcn  bricfcn  I)att  (igen  laffcn'? 
!Dcnn,  ^o  er  f)ett  [telcn  luoEcn,  i)ett  er  tnol  fil  mcljr  ftclcn  !nnncn  nnb  anbcr§ 
tro  l^t)n  l^cJ^mlicf)  bcrbergcn.    Unb  ob   er  glcl^d)  ha§  an%  ctigen  nu|  getl)an 

i-^  I)cttc,  ^0  I)ctt  er  boc^  nit  mcf)r  benn  Iniber  mcnfc^cn  gefc|  gcljonbelt.  @rc= 
gorin§  ift  cQn  f)ct)liger  man,  aber  an  bil  orttern  alljn  aberglciubiicfj,  I)att  l)ic 
e^n  urfad^  genommen,  bic  gclniffen  |u  erfcfjrcdcn,  menfc^cn  Icr  nnb  ctjnfa^nng 
Ijn  bcfrcfftigcn,  baiut  bcr  tcnffcl  gar  gern  balb  nnb  idjncl  fjüift,  luic  ^^anlnS 
fagt  2.  Üfjimo.  3.  S)cnn  er  Jnol  triet)f3,  ha§  bo  burdj  bcr  glatub  nnbcr  gcl)ct  2.  Jim.  3, 

20  unb  bic  \vnä  erf)aben  nnb  gcprct)[t  tücrbcn. 

©30  ift  e§  an(^  gctni^Iit^  bc§  tenffety  fpit  mit  6.  ©cberin ,  bcr  nadj 
fet)m  tobe  gefagt  f)att,  ba§  er  nntregli(^  pc\)n  Icl)bcn  ntüftc:  nid)t  ba?^  er 
tüibcr  gotty  gebot  obber  mcnfi^cn  gefe|  gefnnbiget,  fnnbern  barumb,  baS  er 
umb  t)crl)inbcrnng  mand)crlcl)  gefdjcffte  bic  fteben  gcljc^ttcn  am  morgen  alle 

25  anff  ctjnmal  nad)el)nnanber,  nnb  ci)n  i|Iid)c  nidjt  Im  gebnrlid)cr  ct)ngefaljtcr 
^cl)t  gefproc^cn  tjattc.-  G§  ift  fc^anbc,  bay  bcr  tcnffcl  mit  fotdjcn  ncrrifdjcn 
ünbcrtücrct  bie  ürc^e  ß^riftt  betriegcn  nnb  ücrfnren  foH,  unb  boc^  bo  burd^ 
mit  foldjcm  ernft  fct)n  furncmcn  an  bcn  l)cl)ligcn  goty  öcrbrcngcn,  nnb  §0 
h)cl)t  brad;t  l)at,   bay  anä)  bic  papiften  fagen  burffcn,   S)ic  tirc^c  !ünnc  nit 

30  ^rren,  gle^(^  ob  6()riftny  lüge,  bo  er  fpric^t:  S)ie  au^crtücltcn  (bie  aKet)n  btcTOaito.i4,ji. 
firdjc  finb)  follen  betrogen  ioerben,   ober  aly  ob  bic  firdjc  barumb  nit  et)n 
firc§c  merc,  ob   ftc  angefer  ijrrct  obber  funbiget,  }]o  bod;  (S^riftuy  fic  öon 
i)l)ren  funben  unb  ijrtl^nm  tcglic^  ret)niget,  iüie  bic  rebcn  t)m  toeljuftog!,  ober  s^o.  15, 2. 
aly  ab  bic  gtcubigcn  nnb  l)cl)ligen  nl]mmcr  nidjt  l)rrctbcn.     0  i)l)r  berftoc!tcn, 

•■•.r.  törichten  blinbcn!  Xarumb  l)att  biffer  fdjaldl)afftige  tcnffcl  bnrdj  bif^  fpigct 
fcd)tcn  nid)ty  anberg  tnoUen  aufjridjten,  benn  bk  n^crd  bcr  liebe,  tncldjc  bon 
gott  geboten  finb,  unberbrndcn,  unb  ba^  fic  alfjo  bcradjt  unnb  menfd;en  gc= 
bott  unb  gefclj  tjod)  gcad)t,  gcfordjt  unb  gcljattben  mürben. 

2  btubcr  F  ö  h)it(i^cr  F  G  nic^t  I'  9  bamit  F  i:j  fuiincn  F  14  cl)gcnt  V 
15  nic^t  F  17  tcrc  F  20  ®otti§  F  fonbcrn  F  28  ©otti§  bcrbviuöcu  F  :n  ntd^t  F 
32  ot»  F  U  06  F  :j5  toric^tcu  F  •.',(;  loilc^c  F 

1)  Sgl.  oben  ©.  453  3{nm.  1.  -)  ^ßfll.  oben  <B.  454  2(nm.  1. 


534  SSom  3nt§t)tau(^  bet  gjlefle.   1521. 

S)cnn  6anctu§  ©cbcrtnu»  tjett  nidjt  aUcl)n  mitt  fcl)m  QcBctt  bcr  mandjcrlci) 

gcidjcfft  r^QlIien  biirffcn  Ijuüor  !ommcn,  er  I)ctt  c§  lüol  tnogcn  gai-  iiad)  Inffcn, 

fl}ntcmaU  l)nn  bcm,  ba§  c()r  bcn  Iciittcii  gcbteuct  fjfitt,  i[t  er  gottS  gcbott  ge- 

lo/!'3!'22:  tjo^'B^^  gclneft,  bo  515aulu§  ben  !ned)tenn  geBeutt,  ha^  fte  ber  h)eltli(^c  oBir= 

ictjtt  fottten  öon  f)cr|cn  bicnen  iinnb  gef)or§am  fet)n.  @ott§  gcBott  foUcn  5 
aEc  engcl  tnei^djcn,  tüte  üil  meljr  tncnfdjeu  gefelj?  ^a  iä)  ijali  audj,  boS  btc 
üil  mcf)r  für  gott  funbtgen,  Ineli^c  an  l)cr|li(^e  Begirbe  unnb  luft  Iju  gott 
bie  fieBen  geljcl)tten  Betten,  benn  bic  c»  nad)  taffen.  (§y  [inb  etjttett  glel)f]ner, 
bie  fic^  [teilen,  ab  fic  Betten  nnb  mit  gott  rebtcn,  [30  fte  bodj  leljneä  iüeniger 
t^un:  fte  öerfnd^en  nur  gott  unnb  fpotten  felju.  Unb  ha§  \)ait  Inollen  ber  10 
tcuffeH  mit  6anct  ©cberino  ()aBen,  ha§  er  foldje  unljelidjc  gotty  fpott  nnb 
Icftcrnng,  balm  fatfdjc,  erfc^roden  Bofse  gelüiffen  l)nn  ber  ganljen  JneEt  machet, 
boy  er  benn  getfjan  unb  Bolenbet  ^att.  3)cnn  fie  adjten  Ijnn  ljl)rcm  priefter= 
t^um  i^unbcr  htjxi  fuub  ^0  gro^,  aly  bie,  tuenn  bie  |jf offen  ba§  eljugefatjtc 
geBett  und)  laffcn,  f^o  boc^  Ijnn  ber  luarl)el)tt  faum  clju  großer  fnnb  ift,  benn  15 
bi^er  mü^am  unb  ertid;tc  gottö  bienft,  ber  mit  Ijenlen  nnb  fdjrcljen  ijnn  allen 
firc^en  unb  üoftern  gefd^iet,  auff  ba§  bie  funbc  fe^,  tüic  bay  prieftcrtljum  ift. 
D  )x>t)x  unfelige  6f}riftenn,  bay  inljr  on  erlcntnuy  beS  geljfteS  bic  legenbcn 
unb  eixmpett  ber  ()el)ligen  crgreiffcn  unb  onff  menjdjen  leer  unnb  uniBgeljcnbc 
get)fte  falten,  gotty  tnortt  l)l)nban  gefaxt  unb  öeradjt  bey  l)el)ligen  get)fte§  rabt,  2u 

i.^ocff.s/.'i.ber  l)nn  5^^aulo  rebt  unb  fpric^t:  'SSrüfet  aEeS  unnb,  Jnay  gutt  ift,  bay  l)adtct\ 

i.*ctv.4,ii.Unb  ^etruy  fpridjt:  '630  ijcmont  rebet,  ber  rebe  ey  aly  gott§  loortt.    ©30 
ijemanbt  etjn  ampt  ^att,  ber  tf}u  cy  au%  bem  bermugen,  bay  gott  giBt.'    @r 
iüitt,  ha^  man  nidjteS  fagen  folt  unber  ben  6l)riften,  benn  ha§  loljr  geini§ 
für  gotty  tüortt  l)alben.    ©y  foll  nii^tS  gefc^eljcn  nod)  geljanbelt  tnerbcn,   e§  20 
fet)  benn  gctui^,  ha^  eg  gott  toirde  unnb  Oon  i)f)m  gefdjee.    Unnb  bay  toil 

9jüin.  12, 7. 5paulu§  Oiomanoy  buobecimo:  '§att  ijemanbt  Ineijffagung,    ^0  fei)  fie  bcm 
glatnBcn  eljulid)',  al^o,  hai^  aEcr  mcnfc^cn  iuortt  nad)  bem  glainBcn  gcnrtctjEt 

3iüm.  15, 18. unnb  gcridjt  iücrben.    Unb  9io.  15.  barff  er  nidjtS  reben,  benn  lna§  6l)riftu§ 

i)nn  i)l)m  tüerdt.  Unb  )m)r  armen  bcrlaffen  haii  Juortt  gott§  unb  folgen  3u 
unf3erm  guttbunden  nad),  orbcn,  fetjen,  geBietl)en,  tierBicten,  tl)uu  unb  laffen, 
h)ay  uuy  iuol  gefeilt,  unb  fagen  benn:  Gy  l)att  hk  !ird)e  getljan,  tueldje  nit 
^rren  !an  unb  bom  l)e^ligcn  get)ft  geregirt  lt)irtt,  unb  erfuEen  ol^o  bic  ganljc 
WUi  unber  bcr  ürdjcn  namc  mit  Ircfftigem  l)rtl)um  unb  el)ttclC  lugen,  äöolt 
gott,  bay  id)  ijel)t  unb  lucl)tt  l)ett,  bic  legenbcn  nnb  ej:empctl  Iju  ret)nigcn,  35 
obber  cl)n  anbcr  ct)n§  l)ol)cru  gcl)ft§  fid)  be§  unberftnube:  fic  finb  BoE,  BoE 
lugen  unb  tricgcrcl). 


3  ©ottt§  F          4  lucttUiiOcn  oficrtc^t  F          5  (BotttS  F          7  loildjc  011  F         9  06  F 

11  ®otti§  F          16  ©ottiä  F           18  crlcnttii§  F     gct)ftt§  F          1!)  lere  F  20  föotti§  F 

ÖCl}fti§  F        22  ©otti§  F        2-3  bcmugen  F        25  ©ottiö  F        20  Unb  ha  \vH  V  80  Wixdi  V 
föotti§  F          32  toM)t  nid§t  F          3G  gc^fttS  F          37  lugen  F 


5Bom  3}itftbroiic^  ber  ^Jejfe.    1521.  535 

2)Qruml6,  bic  tt)et)II  hjljr  ßfjriftcn  [inb,  foUen  )x>\)X  fort^t)it  be»  teuffel§ 
gebanifcn  ii)gcnt(id)  Iniffcu  utib  ötcttiBeii,  ba^  bie  poKtcr  gctjftcr  ctjttclt  tcuffelt  unb 
niiijt  mcnidjcn  iceleii  fiiib:  bic  [tcf;  baruinb  ai^o  ftelicn  unb  rebcn,  aly  man 
fie  erlogen  !unbe,  ha§  fte  au^  bem  ^e^Iigen  facrament  nnnb  teftament  gott§ 

5  etjn  fpott  unb  fpljl  madjcn,  bcn  glatnßen  ouBlcfc^cn  unb  bcn  frf}entli(f;cn  trobcH 
mardt  mit  ber  meffc  (Inctiljcr  iijt  Ijnn  bcr  ganljcn  luclt  ubcrl)ant  genommen 
f)at)  Quffricf)tcn  unb  befcftigen  mögen.  S^erfudje  hi^  unb  cr^cl)gc  hi^m  glatüBcn, 
fo  lüirftu  ie()cn,  bas^  bie  ielOigcn  gcljftcr  bon  ftunb  an  Hon  tjfjrem  gcf|)ugnu§ 
unb  narrnlDercf  Joerben  o6  laffen. 

10  Unb  ^0  bid)  hi\i  alle»  nit  Belucgt,  ba§  hn  nichts  gletüBen  fottt,  e§  fct) 

bcnn  Iju  ber  frfjrittt  gegrnnb,   %o  laffe  bid)  bodj  belüegeu,   ha^  e»  bie  fdjrifft 
öerBeutt  nnnb  tierbammct.    'Den.  18.  fprii^t  yjlofe3:  '^l'rael,  tnenn  bu  t)nS5.?.'Jüi.is,9ff. 
täubt  tomme[t,  ba»  bljr  gott  geben  tuirt,  %o  filjc,  ba»  bu  nit  Icrneft  bie  gretnel 
be§  öoltfy,  ha§  i^t  brijunen  ift,  ba§  nit  gefnubeu  tüerbe  unter  cucf;  ijemant, 

15  ber  fci)n  ^on  obber  toc^ter  burc^S  fetor  opffer,  ober  elju  it)et}[]agcr,  obber  tag= 
iDcler,  el)n  geljftgenoy,  obber  l]ereu,  obber  Bcidjlüerer,  ober  ber  bie  iuarfager 
frage,  5euBcret)  triebe,  Hon  ben  toben  frage.  Denn  bi^  aEe§  ift  für  gott  etjn 
gretoett,  nnnb  betjn  gott  Juirtt  fie  umB  foldjer  Bo^()el)tt  linllcn  oHe  au^= 
tilgen  Jc."    1ii%  gottlidje  gebot  tjaben  luljr,  gtctjcf;  tuie  bie  jubcn,  tieracf;t  unb 

20  tjerJDorffen,  ^o  itit)r  f)oren,  ha^  für  gott  etjn  graiüen  ift,  bon  bcn  toben  etiüoy 
ijufragen,  gleljd)  ab  gott  nit  unter  un§  h.iere,  ber  un§  nicf)t  alle  bing,  hk  Intjr 
toiffeu  foUeu  unb  muffen,  funbt  obber  luolt  fagen  unb  (erneu,  unb  Ijaben 
nod;  feljn  genügen  an  fernen  loortten.  2)arumb,  tra§  ift§  benn  truuber,  bQ§ 
er  un§  berieft  unb  l)n  l)rtf)um  falten,  hk  \v\)x  felju  gebot  üerlaffeu? 

25  ^arumb  ftl)c,  e»  tunnen  uidjt  gutte  gel}fter  fetjn,  bie  uuy  üom  tucBen 

unb  leben  ber  toben  fagen  tuoUeu.  6l)n  gutter  getjft  ift  gott  tjnn  fet)nem  ge= 
bott  geljorfam,  ber  tnili  nid)t,  ha^  iü^r  tüiffcu  fotlen,  tt)ie  eö  mit  ben  toben 
^u  ge()et.  S)o  '^er  fumpt  e§,  ha^  ber  f)et)I{ge  get)ft  felbft  hx%  gebott  gotty  §o 
ftragfy  l)ellt,  boy  auc^  gar  letju  erempell  Hon  toben  Ijnn  ber  gauljen  fc^rifft 

30  gcfunben  tnirt,  tja  fie  berbeutt,  ben  fclbigeu  ge^ften  ^u  gteirbcu.    5Denn  ba§ 

Samuel  1.  9ie.  28.  burc^  etju  liiarfagert)n  ober  l^enberi)n  erJucdt   Jnartt,   ift  i- ©o»t- 28, 
gctoiB  bey  teuffelly  gcfpeufte  gelneft,  nid^t  atlclju  barumb,  bay  bie  fcf;rifft  bo 
felbft  an^etjgct,   bay  eS  cl)n  tneljb  getrau  §at,  tneldje  boder  teuffei  gcloeft  ift 
(gcrabe  aly  follt  mau  glctuben,  baS   bie  feeleu  ber  fjcljligen,   tneldje  l)nu  ber 

35  l)aubt  gotty  unb  i)nn  bem  fdjofj  5ibraf)e  finb,  unbcr  ber  geloalt  bcy  teuff ely  ly^'^jef 22; 
unb  bo^er  meufdjen  tucre)  funbcrn  and)  barumb,  ba§  Baut  unb  ba^  tvcijb 
offentüc^  tüibber  bifi  gottlid)  gebott  gctijan  I)abcu,  bou  toben  crforfd;et  unb 


4  6otti§  F        5  ttobct  V        7  mögen  F         S  gc^pugniS  F         10  ntif)t  F  12  bcr= 

bamnct  F           13  nitä^t  F           U  iiidjt  F           19  gottücfjc  F          20  ^orcn  F  21  oÜ  F 

nic^t  F          22  muffen  F          2s  (sjottiä  F          :i:3  lüittfjc  F  34  hJild^c  F          35  ®otti§  F 
36  Bofjer  F      fonbcrn  F          37  gotUic^  F 


536  S5oin  SJJifebrauc^  bet  ^IJeffc.    1521. 

gcfragct:  bo  tütber  !an  naä)  mag  bev*  l^e^ltgc  ge^ft  nic^t  t^iin,  nad)  fcijuc  I]cl)ligcn 
t^un  laffen,  oitc^  nit  fjclffcn  obbcr  U)olIen  benen,  bie  bo  iDibbcr  t()iin. 

2)a§  aber  btc  fcl)i-tfft  ntt  au^briitft,  oB  cy  Samuel  Ijnn  ber  iüar^eljtt 
geiueft  fe^  obber  nirfjt,  l)a  fic  ticut  t)l)n  Samuel,  ba^i  ge[c(}ict  barumb,  ba§  bie 
fc^rtfft  bie  it)oi-t  fe^t,  tüte  e§  Saul  ^m  !^crljen  Ifjott,  iDcMjet  uttt  anberS  tüufte,  5 
beun  Cy  lüere  Samuel,  unb  ber  gel)[t  rebt  metjfterliif)  alle  bie  Inortt  SamucliS 
uub  feljt  mel)r  balju.  5r6er  ber  t)el)ltgc  get)[t  luitl  bauiit,  bay  lüir  mit  bifscm 
geBott,  tt)el(^§  er  |ubor  gefaxt  uub  Befc^rieBen  l)at,  fottcu  gehjarnt  uuub  gc- 
riiftet  [ct)u,  auff  ha^  )x>\]X  luuftcu,  iüay  bo  tnibber  gcfcljict,  ha?>  ey  bou  fetjucm 
giittcu  gel)[t,  uoä)  bou  üuberu  eljuS  guttcu  getjftcy  ge|djel)e.    2)euu  ber  glet)cljeu  10 

2.©nm.  1,2  ff.  füret  aud;  bie  fdjrifft  2.  Ste.  1.  Sauly  bteuer  e^n,  tüeldjer  Iju  S)at)ib  fam  uub 
\pxaä),  er  l)ette  Saul  erinurgct,  Uiclcf;§  er  [30  fdjeljuBarliifj  für  gaB,  baS  ^Daöib 
ijm  gleJüBte  uub  l)^u  tobtcu  l)ief3,  bay  er  beu  gcfalBteu  gotty  crfdjlageu  Ijctt. 
^ie  |d)rifft  fagt  l)ie  aui^  uid)t,  oB  er  leuget  ober  red^t  fagt,   aBer  fie  'miU, 

i.sam. 31, 4.  ba§  tü^r  bifje  feljue  lügeu  auf]  beut  ortt  1.  Sic.  ult.  (bo  fie  bcu  tobt  Saul  15 
furl)t)uu,  ioie  er  gcfdjcljcu  ift,  Bcfd)rct)Bt)  crfcuucu  fottcu :  uub  ioer  c§  an  bem 
ortt  uidjt  fudjct,  ber  gleh)Bt  gciüif^lid) ,  bay  bi^cr  bieuer  rcdjt  fagct.    511^0 
auä)  l)uu  bi^er  gcferBetcu  auffertuegluug  Sauiueliy  loel)ft  uu§  bie  f(^rifft  ou 

5.woi.i8,ii.  ba§  ioarl)afftigc  gcBott  gotty,  t)uu  3)eutro.  18.  BefdjrieBeu. 
Sei.  s,  i'jf.  Sßeldjy  geBott  ßfaie  lieructnct  aitt  8.  uub  fpridjt:  '51B  fic  3U  eudj  fageu  -jo 

ttjurbeu:  Saft  itn§  forfdjcu  Be^  beu  tuarfageru  uub  ^euBcru,  bie  bo  fauffeu 
auff  ^l)re  IjcuBer  tDCl)^e,  ^0  autthjortt:  SoE  uidjt  cl)u  öolr!  tiou  feljuem  gott 
forfdjCU,  für  bie  leBcnbigeu  Iju  bcu  tobeu,  fjouber  uadj  feljucm  gcfelj  uuub 
gcjcuguuö?  äöoHcu  fic  uid)t  al^o,  ^0  foEeu  fic  ba§  morgen  liedjt  ul)mmcr 
uBcrfommeu.'  .<oic  fil}eftu  !lar,  bay  man  uidjtcS  forfdjcn  uod)  lernen  fott,  2-. 
beun  altctju  üon  fel)uem  gott,  \)nn  feljut  gcfctj  unb  gcljcngnuS:  iinb  loer  anber§ 
tl)utt,  ber  h}irtt  nidjt  l)aBcn  ba§  morgen  licd)t.  Unb  öerbampt  mcrdlidj  bie 
IcBeubigcn,  ineld^c  tion  bcu  toben  ettloaö  erforfdjen  uuub  lernen  motten,  unb 
fprid)t:  'Z^n  beu  toben',  bay  ift  auff  hk  l)eBrel)fd)e  it^eljfjc,  hk  bo  fpridjt:  "^d) 
frage  tju  gott,  id)  frage  ijn  bcu  toben',  bay  ift  l)nn  uufjcr  fprad)  f50  üitt  su 
gefagt:  ^yd)  rabtfrage  gott,  id)  rabtfrage  bie  toben.  So  ift§  nit  anberS,  bie 
IcBeubigcn  bon  bcu  toben  fragen,  beun  al§  bie  Beften  tion  bcu  geringeften 
fragten:  glel)ci^  aB  cljn  menfd)  Oou  ctjm  !^oll3  toolt  rabt  nemeu.  S)aö  Oolc! 
gott§  frage  rabt  Oon  cl^m  t)ocrn  unb  Beffern,  ncmlid)  öon  fet)uem  gott:  nid^t 
bay  el)u  itjlidjcr  fottt  loarttcn  cl)n§  f3ouberu  autluort  Hom  l)t)tuel,  funbern  l)n  35 
fcl)ncm  gcfcl?,  l;n  ber  fdjrifft  fott  er  gott  fcljnen  f)errn  rabtfragen.  Hub  (>l}riftu§ 
Site.  16, 2». Bef cftigct  e§  felBft,  bo  er  Succ  IG.  fagt,  toie  5lBral§am  mit  beut  rcl)d)cn  man 
rebt  unb  ni(^t  ^ulaffcn  luolt,  bay  tjcmanbt  Hon  beu  toben  Im  hm  IcBeubigcn, 

2  auä)  ntd^t  F  3  nid)t  V  5  »üildfjcr  F      »ouftc  F  8  Wxläß  F         9  ba  F 

10  öct)fti§  F  12  cvhjurgct  F  1:3  gcf arteten  (Tottis  F  1!)  ©ottiä  F  20  ßfi  F 

24  gctjcugntS  F  26  gctjcugniö  F  28  luilcfjc  F  :}1  iiictjt  F  32  gcringftcn  F 

33  oTj  F  34  6Jotti§  F  35  fonbcm  F 


33om  5]IiRbraud)  bet  mc)ic.    1521.  537 

fic  3U  unbcrtüct}§cn,  gcfanb  lüurbc,  funbcr  er  tüct)itc  [ic  in  bic  fcf^rifft,  bo  er 
f^rt^t:  '8tc  I)a6cn  ^Jiofcn  luiiib  bic  pro|3l)ctcn,  lag  fte  hk  fclbigcn  :^6rcn\ 
£q»  ftl)m)3t  fct)n  311  mit  ß-fata,   bex  uns  it)ci)[t  tuim  cjefc^  unb  kiigmiy,  bosä  8,20. 
burd^  er  gnugfam  Betücrt  f)att,  ha§  e§  nit  bon  gott,  nad)  an%  gott  ift,  tncim 

5  hk  toben  ben  teBenbigen  crfi^eljnen,  unb  bi>2  loijr  un§  an  bcr  fcfjrifft  foEen 
genügen  laffen. 

5)arum6  foUen  tiHjr  mit  gutem  Dertrainen  bißc  brci)  gcticugen  ber  fcf^rifft 
ben  polter  geljftern  fur^olben.    :S^m  erftcn  ^J3bfen,  h)cld)er  fpridjt:  3^u  foit'i»'''iis,ii. 
nidjtö  fragen  lion  toben.     Xer  anber  Gfa.  S)u  foHt  InlT  lieber  tum  gcfeti  unbsci- s,  i9f. 

10  gel^eugnus  fragen  benn  öon   toben.     S^er  brit  'iUiral)am  unb  O'liriftuo:  '5ic2uc.  16,29. 
l^abcn  ^ofcn  unb  bic  |Dropf)eten,  bie  felbigen  foUen  fie  t)oreii\    llnb  fotten 
uns  nit  beluegen  laffen  bic  gro^e  menige  ber  oigilicn,  meffeu  ober  bcgengnuy, 
!ircfjcn  unb  altar,  bic  alle  auff  bie  rebe  unb  antluortt  bißcr  poEter  gcl}ft  ge= 
ftifft  unb  auffgcricfjt  finb.   Xmn  bu  fil)eft  l)ie,  ba§  cy  aUeö  auff  bcy  teuffelly 

15  Ivigen  unb  bcr  falfdjcn  6l)rifti  unb  '^Ipofteln  lu'l)cf)en  unb  lintnberloerc!  (trielrfjc2«attf).24,24- 
(st)riftuy  furl)l)n  nerfunbiget  t)att)   ftel)ct  unb  t)anget,  auff  ha§  fic  hk  lucUt 
mit  grainfam  abgottercl)  erfuUen,  bic  l)nn  ben  l)l)mel  f(^rci)ct  unb  madjt,  ha^i 
gotty  letjt  gerieft  mitt  groBcm  untrcglicfjem  Ijorn  l}cr|u  bringt. 

5)ic  tDcl)l  benn  auf]  bif]en  allen  genugfam  ongetjcpgt  ift,  bay  bic  meffe 

20  burd)  tuirdungc  bcy  teuffclly,  mit  bctrigung  ber  ganzen  locUt  3U  et)m  opffer 
tüibcr  ha§  ßuangelion,  Iniber  ben  gloubcn  unb  tniber  bic  liebe  gemacht,  unb 
nu  mit  guttem  grunbt  umBgcftoffcn  ift:  [30  follcu  hipr,  als  bie  bo  6l)riften 
fcijn  luoHcn,  fold;e  meffeu  (jclffen  abtt)un  unb  folleu  nit  anfcl)cn,  bay  ctlid;c 
fromme  leutt^c  on  funbe  bcr  fclbigcn  iju  ct)m  6l)riftlid)cn  l)rtl)um  geBrau(j§cn 

25  tunnen,  unb  fotten  flct)^  furtuenben,  bay  luljr  bie  luelj^  unb  form,  Inie  cy 
(s^riftuö  cljugcfaljt  l]at,  luiber  erfur  brengen,  alBo,  bay  aÜcljn  am  3ontag 
et)n  einige  meffc  gel)alben  tncrbe,  loic  iljunber  am  Cftcrtogc  gefdjict.  Unb  balm 
folleu  fommcn,  bie  biirft  unb  I)ungert  nad)  ber  fpcljBC  ha^i  finb,  alle  fromme 
6I)riftgleubigc,  erfcl)tagen  unb  erfdjroden  getuiffen,  toeldjc  Don  l)erl]cn  begern, 

30  from  unb  gefunbt  iju  toerben.  S)at)on  foÜen  aufigcfdjlüffen  fetjn  alle,  tueld)c 
flct)fdjlid)  leben  füren,  llnnb  uum  foU  offentlid)  burc^  ha^j  Inortt  ben  tobt 
Gbrifti  berfunbigen  unb  fel)n  gcbencfcn,  l)nn  ber  gemcljn  beten  unnb  band= 
fagen,  luic  Cy  benn  lel)d;tlidj  auß  hcn  gcfdjidjtcn  unb  (£-pifteln  bcr  'Jlpofteln 
ju  orbcn  ift. 


1  fonbcrn  K        :{  jcugniä  F      ba  burrij  F         4  uidjt  F  8  \viiä)n  F         9  bom  F 

10  gct^cugniö  F         12  nid^t  F     tiegcngniS  F         lö\viiä)eV         1 7  atigottcrct)  F         18@otti§F 
19  gnugfam  F  23  nttJ^t  F  24  Icutte  F  2G  bringen  F  29  iüitiJ^c  F 


538  33om  aJlipraudj  ber  9Jic|fc.    1521. 

3)a^  brittc  tci)L 

55ou  bc^  Jön^ft^'  ^rtcftcru,  gcfcljcu  mtb  o^ffcru. 

2ßtc  iüol  fui-f)l)n  gemigiam  Betocrt  ift,  ba§  baS  üerbamptc  uuub  ßi-ett)= 
lidjc  )jfaffcntf)um  ber  ^Mipiftcu  biirdj  bcn  tcuffcl  l)nii  bie  tucUt  !omineu  ift, 
bo  hnxd)  iiufjcr  djriftüdj  |.u-te[tcrt()inii  311  [turt  inib  niifsöctilgct  ift,  tuie  bonii  r, 
ber  SSapft,  bi§c§  l^rteftertfjumy  cl)n  Ijodjftcr  |.n-icftcr,  in  fcl)nem  ctingong  bc§ 
2)ccretal§  l^crljcljffen  fjatt,  bny  c()r  luolbc  baS  pncftcrtljum  (Sfiviftt  öon  l)^m 
nehmen  uub  ouff  fid)  fclbft  legen  unb  öcrfe^en:^  [30  tuerben  Jut^iy  bodj  nadj 
Beffer  cricnncn,  iDcnn  tnl^r  fel)en  unb  r)oxcn  tucrben,  baS  er  aud)  bie  gcfelj 
0'f)rifti  f)at  n'6cgetf)an  unb  nctuc  gefel?,  bie  fet^ncnt  teuffeliidjen  prieftcrtljum  10 
c^gen  unb  geburcu,  georbent  unb  gemadjt  l)att.  2)aruni6  JuoUeu  tüljr  auffy 
uetü  fef)en,  luie  bie  ge[el?  lueggeuommcu  unb  tuibbcr  umB  anbere  gejalit  finb, 
uub  tücrbeu  biHet)d)t  l)ie  auä)  an  tag  tommen  bie  f)el)ligen  gnmbtfcftcn  bcy 
glQiüBcuy  ber  ©obonten  uub  ©omorreu  l]u  Soöen  unb  5|.^arl}^. 

6t)n  iljlic^  prie[tert()um  I)att  felju  etjgen  gefeit  bomit  ey  umBgef)ct,  unb  15 
c^n  iljlidjey  ift  mit  fetjncn  ct)gen  gefeiten  Hon  ben  gefc|cn  el)n§  auberu  prieftcr= 
c^cbr.  7, 12.  tf)umy  unberfdjcljben,  ha^  ber  l'l|3ofteU  rcc^t  unb  Uiol  gefagt  t)att :  'ä'Benu  biVi 
prieftertfjum  bercubert  lüirt,   fo  mu§  felju  gcfelj  audj  auff  gel)a6cn  lucrben'. 
S)enn  e§  tan  !et)n  prieftcrtfjum  fet)u  ou  gefe^,  bc§  glet)d)en  tet)u  gefc|  ane  |3rieftcr, 
uentlid;  fotd)  gefelj,  bamit  uuf^er  gciüiffen  uuberlueljft  lucrben,   tuie  nmu  fidj  20 
gegen  gott  IjaEben  foltt.    S)cun  bie  lueßtlidjen  gefeij  rcgiren  bie  nicufdjeu  l)nu 
^ctjtlidjen  guttern.    3t(^o  t)at  aud§  et)n  iljlid)  prieftertljum  fetju  cl)gen  opffer, 
locrd  uub  prieftcr,  bie  l)u  fctjui  gefe|  bcfdjrie'bcu  unb  angcljeljgt  finb,  barljnne 
man  nad)  bem  felbigeu  gcfelj  luol  obber  ubeE,  redjt  obber  unred)t  tl)utt,  bo 
bur(^  ctjucr  ct)u  funber  obber  eljn  t)et)ligc  mirtt:  uuub  unber  bcn  pricftern  ift  s". 
cljucr  ber  nberftc,  lücldjy  oEe§  and)  be^  ben  Ijctjben  gclueft  ift  t)nu  bem  pricfter= 
tl)um  ä>eftc,  3üüi§,  SSac^iS,  ^^l|JoEini§  ic. 

£)ey  gle^d;en  ift  cy  iljunbcr  andj  unber  bcy  ^opfty  regiment,  clju  iljlid; 
SBiftl)um  l)at  fernen  ^ifdjoff,  aU  ben  oBirftcn  unber  fetjuen  pricftern.  3lem, 
fel)n  gefelj  unb  gctt)ont)cl)t,  felju  ftraff  unb  funb,  Uicld)y  fie  l)el)ffen  ftatuta  30 
fljuobalia,  uubcrfdjcljblidj  bou  el)m  auberu  S3iftl}um:  uuub  bay  betuern  hk 
m.  45, 10.  fclbigen  S3iff(^Dff  mit  bem  44.  pfalm :  '6§  ^an  bie  tonigeu  geftaubcn  Iju  bct^ncr 
gcrcd)teu  tjun  eljui  gulben  fldjbt,  mit  Bunblnerd  angclfjan'.  3)i§  gcl)ftlid; 
i.^cuM,io.bunbmerd,  ba§  5|^etrny  l)eljft  mandjerlel)  gaben  ber  gnabcu  bcy  l}cl)ligen  gel;ft§, 

^i^en  bi^e  larben  auff  ij^re  |el)ttlid§,  cu^erlid^  unberfd^el^bt,  meld)y  hk  mcnfdjen  35 

6  :^o(^fter  ^Jticftci-  ift,  ^nn  F           7  Sccrct  aU  F           9  :^&rcn  V           10  atiGct^an  F 

14  £6t)cn  F           15  ba  II  mit  F  19  pvieftt^um  AB      on  ^iricftcr  F            22   öüttcrn  F 

26  h)ilc^§  F          28  l)9tic^  F  29  oiitftcii  F         30  luildjeä  F         32  fjobm  F     toniöcn  F 

33  Qutbcn  F          34  gc^fttS  F  35  tuitii^ä  F 

0  5ßt3l.  oten  ©.  485, 


Som  aJitfebraud)  ber  3Jiejfe.    1521.  539 

erfunbcn  iiiib  crbadjt  f)a6cn,   tnic  ftc  beim  pflegen  bic  td^nfft  |u  ^onbeEn, 
bo|u  fic^  Beffer  rcljmetc  ber  fpnid}  ^eremic  2.  'D  ^uba,   bu  (jattcft  ßo  bicl  scr.  2, 2s. 
übgotter  a(&  ftette'.    3o  i[ty  au^  unbcr  beS  fBapit  ganzem  regiment.    2)ci' 
Sapft  tüt}rt  genant,  unb  er  ift^  ancfj  luarfiofftig,  ber  Ijoc^fte  nnb  grofte  2?'iicf)oft, 

5  tocnn  et*  auff  bem  tl)urn  In:  3^a6l)lonien  [tef)et,  barljnne  cl)r  auä)  |tlU  nnb 
regüt,  unb  ber  ()cl)Iigi[te  anff  erben,  eljn  rcdjter  -^Ipoftet  jeljuv  f)crn,  naä)  be» 
tüiEen  er  lebet  unnb  fcfjlDcbct,  beg  tcnffellö  i)nn  ber  l)cllen. 

'^n  unber  oEen  finbt  nit  me£)r  benn  Ijh.iet)  prieftcrtfjnm  öon  got  el)n= 
gefegt.    @t)n§  eu^erücfj  l)m  albcn  tcftament,  baS  man  f)cl)[t  Selnticnm,  barljnnc 

10  2Iaron  ber  I)üc§[te  priefter  luar.  Setju  gejelj  finbt  bic  6ücf;cr  ^Jiofi.  5el)n 
opffcr  bic  unöernnnfftigc  t^icr  unb  Iel)6licfjc  bing.  Scljue  fnnben  nnb  gc= 
recf)ti(fcl)t  luarcn  cufjcrlid}  l)n  I)et)Iigen  fleljbern,  cffen,  trinken,  tagen,  ftctten, 
gefeffcn,  perfoncn,  toclc^e  ber  feelen  teljn  gnab  nadj  leben  geben  fnnben.  Xa^ 
anber  ift  e^n  (St)riftlic^  gcl)ftUc^  prieftertf)nm ,   barljnnc  (Sl)riftuy  olteijn  feiig 

15  nnb  lebenbig,  einig  ber  f)0(^fte  pricfter  ift:  barnmb  ancfj  feljn  ganlj  priefter= 
tl)um  nnb  alles,  tvaa  bartjnne  ift,  einig,  Ijeijlig  nnb  lebenbig  ift. 

6el)n  gefe^  ift  ber  glalub,  ha^j  ift,  el)n  lebcnbige  geljftlicfjc  flam,  bomit 
bic  Ijcrljcn  bnrdj  ben  l)ei)ligen  gel)ft  entljnnt,  nein  geborn  unb  befart  luerben, 
hah  fie  begern,  luotlen,  tljun  unnb  nidjt  anberS  finb,  benn  Inaö  ^Jjiofey  gefelj 

20  mit  iDortten  fobbcrt  nnb  gebeult.     5)aöon  fagt  .^iere.  32.  '3<^  tuerbe  geben  3«.  31,33. 
mel)n  gefetj  Ijnnluenbig  Ijnn  ij^re  feel  unb  luerbe  eö  fcljrel}ben  pnn  ljl)r  Ijcrlj  jc' 
Unb  ^auluy  2.  Gor.  3.  '^l}r  fel)tt  el)n  brieff  6t)rifti,   bnrd)  unßer  ampt  lju=  2.  gov.  3, 3. 
berel)t,  ben  toljr  mit  bcm  geljft  beS  lebenbigen  gottö,   nicfjt  mitt  tinten,  l)nn 
cture  fle^fc^lic^en  Ijcrljen,  nii^t  in  ftel)nern  taffcln,  gef(^rieben  ^aben".    5Dobon 

25  l)e^ft  e§  5panluy  9to.  4.  eljn  gefe|  be§  glatoben^.    Unb  9io.  8.  el)n  gefe^  bc§  Mom.  3, 27. 
lebenbigen  geljfts.    Unb  2.  ßor.  4.  bic  prebiger  bcö  glalnbcng  biencr  bcy  gel)fty.  2.  tor."*,  13. 
2)enn  ba^  tebenbigc  luort  G^rifti,  tücnn  man»  prebiget,  gibt  ben  gci)ft,  lüelc^cr 
mit  bem  lebenbigen  felnr  fdjreljbt  hav  gcfeli  gottS  l]nn  nnfjer  l)erl],  al§  (Eornclio 
gefdjadj  'ilct.  lu.,  unb  ©al.  4.  '.Sjabt  ljl)r  au^  ben  luercfen  obber  uon  ber  prebiget  |g^3/°'"- 

3u  be»  glalt)bcn§  ben  gel)ft  cntpfangen  V  Xaxumh  l)el)ft  ha^  ßuaugelion  c^u  tüortt 

bcy  leben»  ^ül)anni»  fejto.  Soo.  e,  gs. 

^^Ifjo  ift  aucl)  feiju  opffer  eiju  lebenbig  opffer,  felju  Icljb  am  creulj  eljn 
mal  unnb  unfscr  lel)bc  aEc  tage  geopff ert,  el)n  lebenbig,  l§el)lig  opffer,  ba^  bo  asüm.  12, 1. 
el)n  üernunfftig  gott»   bienft  ift.     Seljn  Inerc!  unnb  gererfjticleljtt  finbt  bic 

35  frudjtc  be»  gel)fte»,  Öalata»  5.,  Xcx  glatub,  toitligc  fenfdjcljtt,  gnttideljt,  luilligcöat.  5,  loff. 
bienftbarlcijtt  bem  ne()ften  ic.     Scljuc  funbc  finb   nnglalnben,   unteufdjeijtt, 
Ijorn,  glei)Bncrel) ,  abgottcrel),  crbidjtc   gel)ftlicEel)tt  nnb  ber  glcljdjen:    tneldjä 
aHe»  nidjt  geferbetc  lucrd,  fjonbern  an  ijljii  fclbft  Hon  Ijcrljcn  gutt  obber  büße 


2  batju  F        3  »a^jftg  F        4  ift  1'        G  ^c^ligft  F        8  nitfjt  V        1 1  unücntunfftigc  F 
1:1  hjild^c  F  17  bamit  F  2:3  föottiä  F  2G  gcl^fttS  F      gcljftiS  F  27  \mid)cx  F 

28  ©ottiä  F  34  ©ottiä  F  35  gc^ftiä  F  37  aOgottctc^  F      toiWjä  F 


540  93om  5Jitftt.rniu-{j  ber  Wcffe.    1521. 

finb,  lebcnbic^  frudjtc  obbcr  IcBciibtgc  funbc.  3llfeo  ift  ba§  gcfc|  6()rift{  nidjt 
Icrc,  ^onbcr  leben,  iiic^t  toortt,  fjonbcr  ba§  tüe^en,  ntdjt  tjcljdjcn,  f^onbevn  bic 
fuac  ier6§.  ^^I6er  bnö  (^uangeltou  ift  el)n  h)ortt,  bo  bitrd;  ha^  fcIlnQC  leben 
unb  tüe^en,  bic  crfnEung  Ijnn  nn^cr  ()ei-l]  imb  fljn  !nmpt. 

3n  bi^  l)cljligc,  ^eiiige,  fi'oltc^c,  gnabenret)(i)c  prieftertfjum  ift  bc§  tcuffel§  .■. 
fatü,  ber  Stapft,  mit  fel}nem  iitffel  gefallen,  Wddß  er  nit  nllel}n  Befnbbellt, 
fonbevn  ganlj  unb  gar  tiertilget,  nnbergebrnctt  nnb  el)n  anberö,  feljn  eljgenö, 
auffgerid;t  r)att,  au^  oüen  f)el)bifd)cn  ^3rieftertt)nm  l^u  famcn  geraffelt,  aly  el)n 
grnnbfnppe  aller  grehjel,  nnnb  teljlet  erftlid)  ha^i  priefterlid)  Hole!  ßf)rifti  ijnn 
(^(eriden  nnb  lel)l)cn.  S)ie  ßleriden  ()el)ft  er  fetjne  get)ftlirf)en,  barunber  er  ber  i" 
oberfte  :priefter  unh  furftc  fct)n  toil,  Incli^e  er  baniit  aEeijn  get)ftlid)  madjt, 
bo§  er  fie  befdjirt,  mit  ole  fdjmirt  an  fingern,  nnnb  bay  fie  lange  tleljber 
tragen  Ijeljft,  unb  gibt  für,  ha^i  er  t)l)n  et)n  unauf]lefd}lid;  malljel)d)en  ijnn 
i)l)re  feele  brnde,  Inelc^S  bod)  nid;t§  anbcrö  ift,  benn  haii  malljcljdjen  ber  ä^eftien 
Dff&.i3.l)n  5(pocalip.:  al^o,  hau  ber,  toer  be§  S3apft§  pfaffe  ift,  t)el)ft  nid^t  e()riften  is 
(benn  ber  ßljriftlidje  namc  ftindt  für  bem  alIerl)od)ften  öatter)  aber  el)r  f)el)ft 
ber  befdjorne,  gefdjmirtte,  geljeljdjente  nnh  luolge!(cl)bte  Alerid,  ber  ift  bei)  l)I)m 
l)od)  unb  U)olgel)alben.  Unb  bifje  el^ufaljung  Ijeljft  mau  ben  l)el}ligcu  orbcn 
obbet  bie  l)el)lige  n.ietj()nng,  el}n§  tion  ben  fibcn  facramcnten,  üitt  l)ct}liger  unub 
beffcr  benn  hk  tanff  felbft.  20 

©ct)n  gefc^  ift  bay  get)ftlid}e  rec^t,  bartjnne  er  üon  fpelj^e,  trinden, 
fletjbern,  l^erfonen,  ürdjcn,  altaren,  teldjen,  corporaleu,  budjern,  Ineljrand), 
iuadjy,  faucn,  gctueljtem  Inaffer,  lefsen,  fingen,  faften,  :prebenben,  Ijinfsen  (Unb 
iücr  !an  ben  teuffei  ber  ^}tümifdjen  l)el}lidel)t  gar  erijeleu?)  orbent,  feld  unb 
eruftlid)  gebentt,  bei;  e^ner  tobfuube  unb  einiger  ncrbamniy.  Unb  luiöorau^  25 
gel)ort  l)nn  fetjn  gefel^  bie  leufd^e^t  feljuer  geljftlidjen,  baS  and)  bie  IjeHe  felbft 
uid)t  fütd;  et)n  Ixuift  geh)l)rre  ift,  al§  ha§  gefe|  bi^eS  |3rieftertt)um§. 

6cl)ne  funb  finb,  tüeuu  mau  ber  binge  etjuy,  bie  i^t  erljelt  finb,  ubcrtrit, 
U)el(^e§  groffer  unub  uiefjr  gead)t  unb  geftrafft  tnirt,  benu  alle  fnub  Unber 
gott§  gcbott.  Seljue  gntte  luerd  finb,  bay  mau  uiit  idel}^  bie  felbigeu  teuffett§  30 
gebott  I)elbt  unb  üerbreugt.  3)o  preljft  man  ben  gel)or§am  ber  tiri^en  unb 
ucnt  ^l)U  elju  lonigljn  aller  tugeut,  ou  Uieldjen  bie  anbern  tugeut  gar  nid;ty 
finb.  6el}n  opffer  ift  bay  l)el)tige  facramcnt  bcy  lel)d;namy  ß^rifti  unub  bay 
geEt  ber  lel)l)en.  ©il)e  ha,  ha§  ebel  telöre  pricftertl)um!  ^c^  lüiE  gefc§h)el)geu 
ben  liermalcbet)ten  gotlofjen  nnnb  l)od)fteu  abgotterei),  lt)cld}e  el]m  frommen  ;» 
dfjrifteu  felju  l)erlj  modjt  bredjcn.  3ft  and)  bei)  bm  l)el)ben  l)rgent  cl)u  foldjeu 
uerrifd),  ünbifc^  unub  unfinuig  |3rieftertl)um  gelt)eft?  ^laä)  beuuodjt  l)att 
bifeer  grcloel  bo§  l)e^lfame,  erlid;e  prieftcrttjum  6l)rifti  auffgel)aben  nnb  lueg^ 

2  fonbetn  F  fonbern  F          5  ft&ticfje  V          G  ni(3^t  F  11  oicrftc  ]■'  \mlä)c  V 

16  aUct'^oc[)ften  F  22  tiucfjcrii  F      Jucljnmd)  Ali  24  3J6mij(J;cn  F            2()  o,d)oxt  F 

29  loUcf)c§  otoffcv  F  30  ©otti§  F         31  berBringt  F  32  tonig^n  F  wUäjin  F  35  ai}= 

gottcvct),  tüUt^c  F  36  folc^  F 


55üm  aiiiBln-nud)  bev  ^Jicfie.    1521.  541 

genommen  nnb  an  fet)n  l^eljligc  ftabt  nnbcr  fctjncn  nantcn  fid^  felbft  gefaxt. 
•D  lieber  f)err  ;3l]efn,  hn  ()a[t  fie  allni  löur  fatfdje  Gfjriften  gc()et)ffen:  fte  finb 
tüorltcf)  falfd)c  6f)riften. 

5Jltt  bcm  üerbampteu  ^irie[tcrtl)nm  nljmpt  ev  al^o  lucg  nnnb  nertilget 

■•  nn^er  ßfjriftlid;  prie[tevtl}nm.  3)enn  niemant  tüel)B  fdjier  imn  !el]m  |.inefter= 
tt)nni  on  beS  Stapft-:;.  5((§  Bntbt  i)cinanbt  f)ovt  el)ncu  el)n  priefter  nennen, 
Üo  liernljmpt  er  el)n  ßefdjornen,  ge|djmirtten  nnb  mit  langen  tleljbern.  "'iÜBo 
^ait  er  anc^  anf3ti(get  hiK^  lebcnbige  gefelj  (Sf)ri[ti,  tuetd^y  ift  ber  ge^[t  gott§, 
ber  nidjt  gegeben  Unrt,   benn  bnrd)  ha?^  tuort  bes  (fnangeHi.    £)ie  trtel)l  aber 

1"  ber  ib\ip]'t  aüeljn  fetjti  gel)[tticfj  redjt  l)at  prebigen  laffen,  fjo  i[t§  nnmuglirf;, 
ha§  ber  gcljft  gott§  bo  bnrd)  fan  obber  mag  gegeben  tnerben.  Unb  bo§  nad) 
mef)r  ift,  man  ad)t  be§  geljftö  nidjt,  ^o  fent  man  \){}n  nid)t,  nnb  tnenen,  e§ 
fei)  genng  Imr  felidet)t,  ba^  man  bem  ^^ap]t  nnb  ben  Oiomildjcn  bnllen  nnb 
firi^en  gef)or^am  ift. 

1-^  £)er^albcn  ift§  nnmnglid),  ba§  Ijn  g(ei)d)  bay  ßuangelion  nnb  geljftlic^  redjt 

regiren  !onnen.  £)i^  üerl)l)nbcrt  nnb  öorjagt  ben  gel)[t,  l)()cn'3  bringt  mitt 
fid)  ben  getjft.  S)i^  üerftridt,  l)()eny  erloft  bie  gemiffen.  ®i^  lernt  nnö  nid)t§, 
benn  el)tel  finbifd^c,  nerrifdje,  lec^erlidje  toerd,  bamit  eö  ben  glatnben  Vertilget 
nnb  an^lefi^et.    ;3l)cniö  aber  leret  ben  glatuben.    äßie  öill  finbt  mol  6()ri[ten, 

20  tücnn  [ic  Ijoren  ha-i  gefeij  6l)ri[ti  nennen,  bie  bo  öernemcn  ben  glaiüben 
unb  gctjft,  ber  l)nn  unfern  l)er|en  toonet?  2Öie  öitt  ift  t)^r  aber,  bie  bnrd; 
hm  ge^orf^am  ettma^  anberS  öerftel)cn,  benn  bcm  ^apft  nnbertljenig  im  feljn, 
Ineldjv  gott  loibbcr  nnb  entfegen  ift?  G§  leljt  (leljber  gott  feljy  geflagt)  e$ 
le^t  barnibber  gar  tobt  ha§  prieftertljum  6f)rifti  mit  fe^m  gefe^  nnb  ift  bnrd; 

25  bie  derflut^ten  jtnifedjtige  jnben  tui  Siom  berad)t,  geleftert  nnnb  tierbampt. 
2)e§  glel)d)en,  fo  man  oom  opffer  fagt,  t)ernl)mpt  niemant,  ba§  e^  hk  crenljunge 
6()rifti  nnb  unBer»  alben  ?lbam»  obber  ha^  lob  got»  fet):  eijn  ijberman  ticr= 
flehet  ha  bnri^  bie  mef3  nnb  ber  lel)en  gellt. 

33om  opffer  ber  meffen  ift  ^toar  broben  genng  gejagt:  bay  aber  gellt 

30  nnnb  gutt  ber  let)en  !el)n  opffer  gotty  fei),  tniffen  and)  fd)ier  hk  feto  nnb  cfelt. 
■^1^0  left  er  and)  fei)n  fnnb  me^r  fet)n,  benn  tjorn,  net)bt,  i}a^,  l)offart,  un= 
!cufd)el)t,  ramb,  nnnb  B^nberlic^  Im  ^Hom  toirt  nid)ty  gead)t  nod)  geftrafft: 
t)a  bie  groften  nnb  fc^merften  fnnben,  aii  ift  nnglamben,  et)gen  lieb,  glelj^nerei), 
f)aB  ber  gered)tidel)t,  öer,3met)feln ,  f)ei)liget  er  bnr^  ben  gel)or^am  ber  fird)en 

3:.  nnb  betonet  fie,  als  gntte  (i()riftlic^e  Inerd.  D  tue  mi)r,  id)  toerb  nberfd)nttet 
mit  ber  nnl',eüd)en  groB  nnb  mennige  ber  lierflnd)ten ,  üermalebel)ten  nnb 
lcfterlid)ften  I)cnbeln  unb  gefeitesten,  ^^tem,  niemant  gebendt,  bay  red)te  d)rift= 
liC^c  tocxd  fei),  bem  nel)ften  biencn,  and)  ben  fel)nben  rabten  unb  l)elffen  nnb 

r,  j^ort  F           8  üuf^gctitget  F  ©ottt§  F            11  ®Dtti§  ba  burd^  F           12  gcfti-?  F 

i:j  9l6miic^cn  F          Ifi  ücrjagt  i'  23  toilc^g  F          27   föottiS  F          2S  stüifd^cn  „Icljcn" 

unb  „gcUt"  ftc^t  „fetjn"  AUF   „faiiin"  CD    „fain"  F,  „fein"  (i          2'.t  tncj,^  1"      hai  abcx  bov 

geüt  F           30  «otti^  F           3G  groä  F           38  fctjn  F 


542  S3ont  «miptoud)  bcr  mc]\t.    1521. 

tjtju  aEc§  glitt  t^im,  ^onber  mcffen  fttfftcn,  tixäjm  öatocn,  nicfjt  m'M)  nod^ 
flel)fdj  cffen,  iinb,  al§  tc§  gcfagt  l^abe,  fet)ne  ge[e|  l)alben.  ^JUfeo  ftl}c[tit,  ba§ 
e^riftuS  :px{e[tcrtl)itm  Uicriigcr  6eftcf)en  tan  mit  bc§  ^npfty  Pfaffen  tl)um,  bcnii 
bcr  tobt  mit  bcm  ledcn  iiiib  I)l)mel  mit  bcv  (jcUcn.  äßarlic§,  tüarlicf;,  bcr  S?apft 
ift  e^n  ftobt^elber  (E()rifti:  er  ^att  6f)rtftinn  öcrjagt  unb  nuf^  gctrielien  iinb  & 
fic^  an  fct)n  ftabt  gcfat^t,  at§  cl)n  I)err,  nnnb  l)att  für  ha?^  pricftcrtt)um  be« 
gct)ft§  cijn  !inbifd;ey  nnnb  faft  nacfjtifc^  |)ricftcrtl)nm  auffgerirf)t. 

@§  ift  t)t)m  auä)  nid)t  gcnng  baran,  bay  bi^cr  grclncl  |n  9iom  6f)riftnm, 
bay  ßnangclion,  bcn  glatuBcn  unb  fe^n  gonlj  pricftert()um  I)at  nnbcrbrncft 
nnb  Vertilget.  @r  grcl)fft  nod)  tnetjtter  ijnS  albc  tcftamcnt  nnnb  t)nn  ^laronS  lo 
pricftcrtf)nm.  ä>crtilget  nnnb  an^lcfcfjt  audj  bay  gcfetj  ''Mo\i  nnnb  ridjt  anff 
an  fct}n  ftabt  netre  grünbt  nnb  articfet  be»  glaJüBcn?,  mit  ^ulff  nnb  rabt  bcr 
öcradjtcn,  nnt)crf(^cmptcn  t)nrcn  tut  Öot)cn,  ^art]^  nnb  6oln,  fampt  l)^ren 
lieben  f djlüeftern ,  Ineldjc  brnnne  nnb  quelle  finb  alter  t)rt()nm  unb  feljerel) 
Quff  erben.  15 

3(uff  bay  aBer  cl)n  pberman  folrf)?  licrnel)me,  inoircn  iuljr  bic  tjctjcn  ge= 

Bott  bur(^(anffen  unb  fcfjcn,   Inie  bcr  S3apft  bamit  fjanbcl,   unb  InoEen  ju 

5:5Ä'2i:T^t)nberft   an  bcm  geringften  gcBott  an^cBcn.     5Jlofe§  fpric^jt:  '®u  follt  nidjt 

mm.  7, 7.  Iiift  noc§  begirbt  !)aBen\    Unnb  baS  öerncJtiet  $|>aurn§  9to.  7.  S)arumB  ift  Bofjc 

Inft  unb  Begirbt  epn  funb,  Inie  ^Jtofcy  nnb  ba^  gottlirf)  gefeij  georbent  ^att.  20 
S)a  toibber  I)aBen  bie  6oboma  unb  föomorro  öon  ^arl)^  nnnb  ßoticn  mit 
lytjrcm  Ijcrrn,  bem  Stapft,  ctju  netnen  grunb  unb  artitfel  bcy  glaUiBcuy  gcfaljt, 
bcr  laut  alf^o:  ^'o^c  Bcgirb  unb  tnft  ift  fcpn  funb,  fjonber  el)n  gcBrcdjcn  unb 
fctjinadjcljt,  nnnb,  Inenn  bay  ftcpfdj  luntet  Unbber  bcn  gepft,  baS  ift  fetjn  funb. 
S)arumB  tjimpt  fidjS  h)ol  nac^  ben  neinen  |c^en  gcBotten  be§  S5apfty,  ane  25 
funb  Bo^e  luft  nnb  Bcgirb  3n  ^aBcn. 

Unb  5)lofc§  ()att  mit  gott  gelogen,  and)  aUc,  bie  Cy  mit  ljl)m  Ijatbcn, 
bo  er  fagt:  '3)u  follt  nid;t  B6§e  luft  nnb  Bcgirb  l)oBcn\  äÖcnn  man  oBer 
^Rofcy  lierUiirfft,  ^0  ift  6l)riftn§  and)  ncrtuurffcn,  bie  tuepl  bic  (Incldjc  foldjc 
Begirb  l)aBen)  bcr  Bapft  Ocrtcbinget  nnb  Oon  ftunben  frel)I)et,  ferner  gnab  nidjt  ;io 
Bebiirffen.  S)a§  ()ci)ft,  me^n  tc^,  SäarroBam  lo^  gcBcn  unb  6l)riftnm  crcnijigcn. 
5:SS2o:  S^^^  «'i^cru  fpridjt  ^JJlofcS:  'S)u  fottt  nidjt  falfd)  gctjcngnuS  gcBen\ 

bamit  er  alle  lügen  oerBotten  l)att.  SBaS  feilt  aBer  unnb  orbent  bcr  3?apft 
ha  tütbber?  6r  ^urepfft  au^  boEcr  gelnallt  aEc  gclüBbe,  ijufagung,  fribc, 
cl)be  unnb  ticrBnntnuy,  bic  an  S^^epftlic^c  gctnallt  unb  Beftctunge  gcfd)cf)en  finb :  35 
unnb  fnnbcrlidj,  ^0  fie  fcljucn  gcl)ftlid)cn  Bcudjcn,  l)f)rer  frel)t)el)tt,  l)l)ren  Ijinf^en 
unb  renttcn  unb  Ijnrcrel)  tut  nal)c  unb  aBBrüdjlid;  finb.  630  ift  and)  bc§ 
^apft§  toil  unb  inolgefaEen  balju  genug,  ha§  man  uid)ty  l)albe,  tnay  3u= 


1  fonbctn  F         4  bcn  teljen  Ali         7  gcl)fti§  F        8  l)T)n  F        13  Sotien  F      C^oln  F 
14  \mlä)t  F  20  gotttidO  F  21  Soncn  F         23  fonbcvn  F         29  \v'üä)c  F         32  ge-- 

tjcugniS  F        35  iicrtuntni?  F       on  F 


Som  ^Jlißtiraucf]  bcr  ^Jieffc.    1521.  543 

gefogt  unub  gcloBt  ift:  bcnn  bic  l)6cf}fte  üoüomltc^c  gclimlt  bcy  furftcn  bi^er 
toeßt  fttit  ijttn  feljnem  fjcr^en  unnb  Ijetft  ctjttcü  junge  teiiffcü  auB.  ^U§o  ift 
au^gcttlgct  bn§  gcBott  gott§,  iiimb  mag  l)berman  ftcfjcr  (i]gcn  unb  bctrtcgcn, 
aüeljn  ba§  er  bc5  3?apft§  gelüallt  unb  ur(au6  ha^M  l)a6.     Unnb  bie  ^Hirlj^er 

5  l^elffen  ber  foc^en  hjol,  t)n  bem,  bog  fic  fcf]ret)6cn  unb  fagen,  bivi  iTi(^t  gc6ottcn 
fct),  bie  fet]nbe  licB  Int  tjobcn  unb  lit]n  giitt  311  tf)im:^  unb  %ü  bii  t)I)n  etttta? 
öerf)ct)ffen  f)aft  obber  3ugcfagt,  ^o  barffcftu  e§  nit  f)alben,  magft  ficfjcv,  frei), 
on  funbe  Icurfen  unnb  batiu  falfc^  gctieugnuy  geben.  2^enn  glatuBen  falben 
ift  el)n  tond  ber  liebe,   bic  man  tut  ^ürt)B  bcn  fctjnbcn  nicfjt  fcfjulbig  ift. 

10  llnb,  ab  ^]tofe§  foIc^§  forbcrte  in  fet)nen  ^ef)cn  gcbott,  Bo  fenbe  t}f)n  Intm 
S)c(^ant  öon  ^arl)B'  bn  6ei(i}loffen  f)at,  ba§  e§  ct)n  rabt  fei),  unb,  Bo  -^Jtofcg 
nit  h3et)(^en  iDolt,  bal  er  etjn  |ormgen  Brieff  triber  t){)n  f(^rei)6e  unb  l)()n  ane 
urfac^c,  tüte  bie  ^(poftcln  foHen  getf]an  f]aben,  ferbamne.  Tcnn  Ina?  bie 
]^et)tige  facultet  ^u  ^nirijB  tl)ut,  ha^j  ift  B^  öiii,  aly  et)n  articfel  unnb  grunb= 

15  feft  be§  glaUi6en§.2 

3um  brüten  fpric^t  'Dllofe§:  '3:u  fottt  nit  ftelcn',  bamtt  alTes  unrecht  ffif 2^; j^; 
gutt  üerbotten  ift.     Satnibcr  fagt  bcr  ®apft  tju  feijnem  gcbott:   S^u  magft 
tDol  unrechte  gittter  bc^olbcn,  trenn  bu  mt)r  e^n  tet)I  gibft.    ^d)  tüiH  btjx  be§ 
brieff  unb  figit  geben,  tnie  er  bcnn  bcm  (^arbinal  t)on  '^Jlmb,  ctju  foli^c  ^ull 

20  gegeben  l)at,  bic  i|unber  3U  öoE  ouBgcruffcn  unb  t)cr!unbiget  ift.^  öic  fif)cftu, 
hüv  gott  fetbft,  be§  aEe  bing  finb,  nicmanbt  nad^taffen  tuiH,  ha?-  er  frembbe 
gutt  nebme  ober  bebalbe.  %\^  barff  ber  ^apft  mit  unberfc^empter  ftijrn  gott 
t)n  fetjn  angefic^t  töiber  peilen  unb  fagen:  Gr  foU-^  bef)a(bcn,  bef)albe  eg,  aHetjn 
gib  mt)r  unb  mei)m  Garbinal  et)n  tct)l  babon !    Unnb  ^u  biBcin  nctnen  grunbt 

25  unb  articfct  be§  glaubend  ^elffen  hk  iion  5pari)B  abermal  tretn(icf)  tnit  i)f)rem 
rabt  bcr  briibcrlic^cn  liebe.  2;ie  trei]!!  e§  nic^t  non  notten  ift,  ben  fctinbt  ^u 
lieben,  Bo  ^nag  id)  mit  gitttem  getüiffen  fci]n  gutt  fteten  unb  bc()alben:  bcnn 
e§  ift  e^n  tüercf  bcr  liebe,  bem  fet}nbt  nic^t  fd^aben  unnb  l)t)m  fet)n  geftolcn 
gutt  lüibbcr  geben.    Tenn,  Bo  ^^^  ^icbc  nii^t  gebottcn  ift,   Bo  ift  nud)  !cl)n 

30  iDcrcf  bcr  liebe  gebottcn.  Si^c,  ha?-  finb  hk  6t)rtftlicf)en  griinbe  unb  articfct 
bcr  2;f]cologcn  t)on  5part)B ! 

_3um  t?ierben  fpric^t  93lofe§:  ^5:u  follt  nid^t  cbcbrcc^en',  bartinnc  alte  r-.X*-.^^^»: 
un!eufd)et)t  öerbotten  ift.     äCne  aber  bcr  allert)eij(igifte  tiattcr  biß  gcbott  aiic^ 
austilget,  tücre  ^u  lang  ^u  ert.elen.   GS  ift  aber  ber  teuffcU  burcf)  ben  Stapft 

35  an  fct)ncm  ortt  Bo  triitcnb  unb  unfinnig,  al^  eben  mit  bcr  feufcfjcl)t  unnb 
unfeufc§el)tt.  ^iii"  erftcn,  tr)ic  tnol  er  mit  auBgcbrudten  tnortten  bie  tcufd)ci)t 
mä)t  t)erbeutt  obber  ^urcret)  lernet,  ^0  mac^t  er  boc^  mit  fcljm  untreglic^em 
unb  t)crterbücl}em  gcfc^  ber  feuf(f)ct)t  aller  ferner  priefter  (bcr  bic  tnelt  über 
üE  Pol  ift)  hab  fie  t)uren  muffen,  bic  tücljE  bie  gnab  ber  fcufcl)ci)tt  cpn  fclt^am 

3  @otti§  V         1  nid^t  F  8  gctjciigni?  F  10  oB  F    fobbcvtc  1"  12  nidjt  F 

on  F  16  nid^t  F  18  „bc§"  fc^lt  F  .3.")  tctjncn  AR  :37  fernem  1' 

')  iögl.  oben  S.  284.  -)  5I!g(.  oben  S.  271  f.  =»)  l^igL  oben  2.  4S2  ?lnm.  1. 


544  3}om  aJtifjbrauc^  bcr  DJiefje.    1521. 

f)od)C  unb  tclurc  gaBc  ift,  iDcnic?  Icnttcn  ncöi^^cn.  äßa§  tf]ut  er  nii  nubcr§, 
h)cun  er  bie  el}e  üerBeutt  benen,  bte  md)t  !cufd}cl}t  Ijalben  !ünuen  nad)  foHen, 
bcnn  ha§  e^r  mit  ber  tI)Qtt  fprirfjt:  ©c^et  i]t)n  unb  f)urt?  äÖeldfjS  jie  auä) 
t()uu,  iinb  er  Icft  e§  on  [traff  und}.  D  tuer  tan  bi^cn  grtjin  be§  teuffclS  iitit 
fcljni  QüttloBen  t)crflud;ten  gefelj,  lucldjS  ^o  üili  fcelen  ncrterBet,  gemigfam  Bc-  5 
bcnrfen?  (5r  lernt  tüol  ttt(^t  un!eufd)e^t  tret)Ben,  nBer  e^r  madjtS  tittt  erger 
bamit,  bn§  er  bte  ^.ifaffen  mit  feljm  gefelj  Im  unmoglidjcm  biuge  IjlDinget  unb 
t)(jn  purere!)  Iju  left  on  [traff,  bnmit  et)r  bie  f)nrerel)  nnb  (nifcrelj  gemeret  nnb 
bte  ireHt  bamit  erfult  §att.  Unb  ic^  ^allt,  lt3cnn  er  l^nreret)  geBotten  I)ctt, 
foKt  el)r  ntd)t  ^0  bitt  groBer  nn!enfd§el)tt  gemeret  nnnb  gemadjt  I)a6en.  ni 

Unb  uBer  bn§  jnrtrent  er  l)n  etlidjeit  feiten,  bie  er  ertid;t  ^att,  hk  el)e= 
leiitt  nnb  gibt  anbere  lüibber  tnifottttnen,  bod)  al^o,  ha^  cl)n§  bie  el)elid§c 
|3fli(^t  tjn  forbern  !et}n  madjt  l)abi.  (Sr  erlent  and),  ha^  etlidje  bk  geforberte 
e()elic^e  pflid)t  nidjt  geben  nad)  Betraten  muffen,  fjonbern  fie  foHen  lel)bcnn, 
bay  ba§  anber  fel)n  pßä)i  felBeft  nel)me:  ha§  ift  nidjtS  anberS,  benn  bie  ge=  !■. 
lüiffen  mit  el)eBrnd;  ju  Beftriden,  ha  !et)ncr  ift.  5llf30,  tüenn  er  fie  tju  l)auffe 
giBt,  madjt  el)r,  ba§  et)n§  mnfj  fetjn  cl)eBred)en,  nnb  lernt  balju  l]u  troft,  hai 
cr§  nidjt  anf3  ^er^en  fobern  itodj  Betuilen  foE.  0  luildj  et)n  rafenbe  imiterel) 
ift  bo§,  ba§  man  folt  tnan  nnnb  tnel^B  nadet  tjufamen  geBen  nnb  geBieten, 
ha^  fie  Ijtjre  Pflicht  lel)beit ,  nit  fobern  nad;  geBen  foHen !  Mit  foldjen  nn=  20 
mnglid;cit  gefe^en  l)att  ber  tenffel  luft  nnb  UiolgcfaEen,  bie  feclen  IniUerterBen. 
äBa§  lernt  nu  bi^  gefe^  anber»,  benn:  GJeljet  l)l)n,  Bredjt  elur  e()e,  bodj  mit 
nnhjillen? 

(5§  Ijatt  ber  tenffel  l}ic  !et)n  bed'el  liutnen  finben,  benn  bif3e  fnnb  ift  tut 
groB  nnb  erfentlii^,  ha^  fie  mit  letjnem  fd)et)n  l)at  mügen  geBotten  Inerben..  25 
2)arnmB  l)att  er  fid)  anff  bie  anber  fetjtten  gelüant  nnb  mit  fctjm  UerBieten 
fie  öilC  getncljner  tmb  freljer  gcmadjt.  Seitn  er  tonfte  gelüi^,  ba»  nit  muglidj 
tüere,  ha^i  Bei)  ijbcrman  fold^e  gcmel^ne  geBotten  teufdjeljt  foHt  el)n  Beftanb 
l)aBen.  Unb  barnmB,  ha§  er  öffentlich  fdjanbe  IjalBen  nit  Ijatt  biu-ffen  gc^ 
Bieten,  be§  l)att  er  fid)  mit  ei)m  nnntnglid)en  gefeli  IjiitiorBreitgcn  tmberftanbcn.  30 
2i>o§  tl)un  aBcr  I)ie  bie  Hon  ^huIjjj  mit  l){)rem  rabt,  locldje  ijljren  feljnben 
fet)nbt  finbt?    3>ittel)d}t,  bie  lnet)l  c§  aüeljn  el)n  inerd  ber  licBe  ift  (iDcldjC 

9}öm.  13, 10.  bay  gefeü,  luie --panlny  fagt,  crfnlt)  nidjt  Bei)  fel)n§  feljnbcy  Uiel)B,  todjter  ober 
magt  Iju  fd)taffen,  J30  mag  man  tuot  eljeBredjen,  nnfenfd)el)t  tretjBcn,  aBer 
nid)t,  benn  mit  be§  fel)nbe§  tnetjBe  obber  tod)ter. 

tSiulu.  3i"n  fnnfften  fprid)t  ^JJc^ofe^3:  ':3)n  foHt  nid)t  tobtfd)lagcn\    3)iB  gcBott, 

bie  lt)cl)l  c§  für  anberit  bie  licBc  bcy  ncl)ften  fobbert,  Ijatt  ber  iBapft  mit  feljnen 


1  :^oT)c  F        3  2ßi(c^§  l"        5  luiie^gF    gmtgfam  F  10  groffcr  F  11  jitrh-cnt  F 

12  c^tit^e  F          ]■)  fobbcvu  F     gcfobbcrtc  F         14  muffen  F         i:.  fetdft  F  is  uiutevcl)  F 

20  nicf)t  F      immuattc^cii  V           27  nicf)t  mugtitf)  F            29  niiä^t   F          30  snDevtn-ingen  F 
81  \vM)C  F          32  tiiilclic  !■'          :!4  cT)tivc(^en  F 


23om  DJüfjbvnitd)  bet  gj.'eüc.    1521.  545 

©oniorrcn  für  eljn  ionbcrn  fion  iinb  fpott.  £enn,  06  tnol  barl)nnc  aller  ^orn 
bcrbotten  tüirt,  %o  f)el)]'t  bod)  bcr  53ap[t  frigcu  unb  bliitt  Hcrgiffen,  aud)  fel)n 
^i)d;off  unb  l^faffcn,  unb  rumct  [i(^,  ba»  h3c(tltcf;c  fd^tucrbt  fei)  ^nn  fet)ner 
i^anbt  unb  c|Clt)at(t:  unub  Incn  er  fliegen  ^el)ft,  bem  t)erl)el)ft  er  ben  I)l)mel  tion 

5  munbtnuff.  Unb  furl?  untb,  bcr  33apft  t|t  bcr  niorber  biidjoff ,  tueldjcr,  ^0 
offt  er  \mi,  f)el]ft  er  getroft  lüurgen  unb  morben.  §ie  left  er  SSarrabam  uic^t 
Qllel)n  (u^,  üonbern  er  geBentt,  ba?  fte  33nrralia§  fel)n  lollen,  unb  hcn,  bie 
bit3  gcBott  gott^i  frcüelidj  ubertretten,  Herljeljfdjt  er,  al'5  ben  geljorfani  tinbcrn, 
ben  f)l)mel.    5l'6er  bie  feljube  3U  lieben,  unrecht  leljben,  ben  anbern  baäcn  barw>ut(i.r.,39ff. 

10  rel)d)en  unb  ben  ntnntel  luini  rod  geben,  ift  bct)  bifient  brnn  ber  gered)tidel)tt 
bie  l)6d)fte  boBt)el}tt  unb  l)nn  feijuen  lueg  Iju  tt)un.  Selju  Secretal  fpridjt: 
'S)ie  rec^t  Inffen  3U,  geJt?aEt  mit  getnattt  lüeg  treiben'.  ^  @o  ntad)t  er  bamit, 
ha?"  bie  nienfdjen  l]nn  eljttel  nct)b  unb  i)af^  (eben  unb  bleiben,  itieldjS  l)nn  beut 
gebott  anffv  I)6d}[te  Hon  gott  tierbotteu  ift,  unub  tilget  anfi  ijun  ber  ganljen 

15  tnellt  bay  creul?  Pf)rifti.  ^^d)  Unll  gefdjluepgen  ber  groffen  triege,  tneli^e  bie 
S^epft  mit  9ceapüliö ,  3>enebigcn ,  ^ranljo^eu  unb  ben  beul^fdjen  gefurt  t)aben. 
3n  mit  tnem  I)nbcu  bie  unfinnigen  33eftien  nidjt  gefrigt  ? 

Xie  5parpf]er  finb  l)ie  luenig  fnbtiler  benu  ber  33apft,  luie  tuol  fie  nud) 
bi^  gebott  ber  liebe  |u  reljffen.    Sie  fogen  nidjt,  ha?>  unredjt  fep,   fepube 

20  lieben,  l)()n  gutt  tlinn,   für  fie  bitten,  unfjern  belepbigern  banden  unb  \]i]n 
ben   anbern  haäcn   bar   repdjcn  unb  nmb  fonft  lei)t)en  unub  geben,  fionber 
e§  finb  rebte  bei)  l)l)n :  tneld^e  bod)  aüe  öon  6l)rifto  unber  fel)nen  gebotten  ge= 
|alt  Inerben  'DJlattf).  T).     Tenn  ba  felbft  tliutt  ebr  auff   fepnen  munbt  uubwattt).r.,39ff. 
lernt  fie,  er  gibt  i)l)u  nid)t  epn  rabt,  unb  bcfd/lenft  fel)n  rebe:  'älHn'  bif;  Ijortt  w.utt).  7,20. 

25  unnb  nii^t  t^utt,  ber  ift  g(epd)  bem  mon,  ber  auff  ben  fanbt  boir»et\  Unnb 
pm  mittel  ber  felbigen  prebiget  fpridjt  er:  S^Öeldje  bi^e  bing  nidjt  tfjun,  finb 
nidjt  beffer  benn  bie  funber  unb  Ijolncr.  £>  ^^ax\)\],  bu  uuHorfdjcmpte  gottv 
lefterin,  tnie  barffiftu  ^0  mit  uuüerfdjampten  munbt  ben  Ijcrrn  aüer  creaturn, 
G'tjriftnm,  fdjmeijen,  leftern  unb  lugen  ftraffen?    S^arnmb  nadj  ber  5].Hnl)ffer 

30  regel  unb  grunbfeft  bec?  glalubeu  lumpt  fidj  nidjte§  Ineuiger  Inibber  bif;  gebot 
^n  ttjun,  benn  ber  33apft  tl)utt.  S^ie  Inepl  benn  nidjt  tobten,  nidjt  öerflndjen 
tnerd  ber  liebe  finb,  fjo  mögen  mpr  fidjcr  nnfier  fepnbc  an  lepb,  eljre  unb 
gutt  berterben  unb  nmbrengcn :  unb  ift  lüoifdjeu  bem  ä^apft  unb  ben  5|.HUl)ficr 
fepn  nnbcrjdjepbt,  benn  ba§  e§  ber  äiapft  Ijepft  unnb  gebeult,  unnb  bie  ^|Hirl)f]er 

35  fdjrepben,  e^  felj  nit  nnredjt,  c§  mag  inol  gcfdjeljen.  S)arnmb  ift  ber  grunbt 
be-?  ^JHirpfifdjen  glatubeuv,  ha?"  mau  luol  mag  on  funb  Iniber  bie  leüten  fedjS 
gebott  lljun,  loeun  bn  bie  meljuung  bev  teuffcly,  lueldjer  burdj  fie  rebt,  anfiljcfl. 


ö  motbcr  1"  C,  njur^cn    F  8  @ottt§  F  13  tuita^S  F  lö    tüitd^c  F 

21  fonbevn  F  22  hjitdöc  F  21   f)ort  F  20  Söitdfjc  F  27  fiinocv  F      itjiDev- 

f(i^ctnt)te  ©otti§  F  :!2  fcijnb  F  :!:!  iiniti  ||  tivingcn  F      'tSnvljjcvii  1"  :J.">  nidfjt  F 

')  %(.  oben  6.  4(;r;  ^'liim.  1. 
£ut()er§  aBctfe.  VIII.  35 


546  3}om  9JUf5bvaucO  bcr  9Jifffc.    1521. 

'Sof.tlc.-  .^"tit  fcd^ftcn  ipvicfjt  ^lofc§ :  '^u  foEt  önttcv  inib  muttev  cfnTir.    Unb 

tüie  luül  bi|3  Qcbott,  luic  bic  nnbcrn  nEc,  nicmnut  t)cüt  iiiib  l)bcrnian  frc\) 
ubertrit,  tüie  benn  i^miber  bie  JHgcnt  t)nn  ber  (5i)rtj'tcul)cl)tt  nllui  frei)  iiunb 
cl)gciüütl(tg  ift  unb  cvlmnnlicfj  ticvfcumct  luirtt,  benn  nicinaiibt  fid)  t)l)v  an- 
nljinpt,  man  f)att  anä)  fclju  adjtung  nod)  l'(cl)[3,  bnS  fie  rcdjt  t'i'tjrifttid)  luibcv-  s 
toe^ft  unb  erlogen  hjurben.  Unb  iiiuberlid)  t)ii  bcn  f)o()cu  fd)iilcn  iiiib  nuft 
bcn  f\nnctjucn  Ijanbtlncrdcn  Icft  man  fic  l)n  \)i)xcm  ct)i^cn  lutllcii  (\el)n,  on  alle 
luidjt,  1)11  un!eufdjcl)t,  frcf|ercl),  feuftcrcl)  unb  Ijoffavt  leben:  jellt  al^o  t)nn  alle 
Infter  ber  nnrcl)ntc!cl)t ,  ha^  ani^  !e^n  t)offnnni'^  ift  meljr  ctjner  Ijulnnfftic-^en 
refonnntion.  S)er  ^npft  unb  bie  Iii|d)oftc  Imirtcn  l)l)ve':5  l)o|cy  unb  fudjen  lo 
nidjty  benn  l)l)re  c^r  unb  nulj,  [30  fic  bod)  I)l)vt)nne  alletju  l)nn  beut  allcr^ 
nottii^iftcu  l)nn  bcr  6f)riftcnl)el}t  fonicn,  Inndjcn  unb  nnff  fel)en  follten.    @§ 

2.2-im.3,2.:^Qtt  aber  $paulu§  fnr^lju  lierfunbinct,  bo  er  fpridjt:  '^it  ben  (eisten   tacken 
tticrbcn  fic  bcn  elbcrn  ungcljov^am  fel)n''. 

S30  Ijntt  bod)  bcr  S?a|3ft  mit  feljucn  ©omorrcn  elju  fuuberlid)c  Inelj^c,  i,-. 
bi§  gcBott  gott§  |u  ubertrcttcn.  Unb  ba§  bu  niidj  öcrfte()cft,  2^)  fechte  nid)t 
an  haz>  unlmdjtigc,  Bof^c  (eben  tut  -Korn  obber  l)n  anbern  !)ol)en  fdjulcn,  bo 
man  t'eljn  gebott  gotty  ()cllt,  tnie  bcr  gcmcljuc  l)auffe  t()ut,  ha?-'  tjbcrman  für 
fid;  fclbft  fnnbigt  unb  bic  gebott  gotty  t}nn  fel)ncr  perfon  iibcrtrit.  S)arumb 
mit  id)  midj  mit  l)i)n  nuijt  ()abbern:  man  mnf5  \){)x  fold)  bof]  leben,  Uic(d)y  21. 
t)t)n  aEet)n  fdjobt,  \vk  bcö  noicfy  leben  unb  mc^cn,  bnlben  unnb  Icljbcn,  bic 
h)c^l  e»  e^n  fuube  ift  luibcr  gute  fittcu,  hav  niemanb  loben  !an,  ^onbcr  für 
Ijbcrman  fd)enblid)  unb  uncl)rlid)  ift:  barnmb  ift  I)ic  nadj  I)offnnng  bcr  bufi 
unb  beffernng.    XaS  fechte  id;  aber  an  unb  borumb  luingtc  idj  mit  Ijlju,  ba§ 

wattd.  7,  ir,.  fic  an  bcr  §irtcn  ftabt  rcl)ffcnbe  Inolffc  finb,  Iju  bredjen  unb  ^]n  retjffcn  mit  25 

aijntth.  r.,  19.  ti'^x'cv  tat)r  unb  tüibberfinnigen  gefeljcn  nidjt  altctju  bic  ficiuften  gcbott,  mcld)c 
(i()riftnS  bic  gcringftcn  I]el)ft  ijut  rel)dj  ber  I)l)nR'I,  fjoubern  anä)  hk  groftcn 
gar  mitcl^nnanber.  3)amit  nerfuren  fic  unb  Hertcrben  ba^  Hold.  -S^ic  mit  fnnbigt 
mau  nidjt  Uiibcr  guttc  fitten,  fjonbcrn  tniber  bcn  glauben.  2)if3C  funb  Unrt 
bei)  l)l)n  für  cl)n  Cvljriftlidje  liiarl)el)t  unb  gruiibt  bcv  glaiubeny  gcprci)ft  unb  so 
geprcbigct.  Unb  Ino  ha?^  Ijuo  liolc!  gebradjt  unb  angenommen  luirtt,  bo  ift 
!et)n  t)offnung  mcl)r  bcr  bn^  unb  beffernng.  3^  ^(^^  "inf;  mc()r  ift,  lucldjc 
bif3cm  l)rtf)um  folgen  unb  l)albcn,  bcn  lierljcljffen  fic  ha?^  einige  leben.  Unb 
mcldjc  nit  folgen,  Oon  ben  fobbern  fic  :pcen  unb  ftraff.  3)if3C  gratufam  t)er= 
farte  funbc  t^ut  ba§  tiold  nicl)t,  \}a  cy  mu^  bi^c  funb  öou  l)l)rcn  bifd}offcn,  3-, 
t)ol)en  fdjulcn  unb  Pfarrern  bnlben  unb  Icljbcu:  Uicldjc  bodj  nnüelid)  grof3er 
ift  benn  fcl)n  cljcbrud;  ober  tobtfdjlag.  S)crl}albcn  ift  l)ie  nit  lui  fdjtucljgeu, 
Cy  foll  aud)  nicmaut  gcbulbig  felju. 


Iß  ®ottt§  F         18  ©otti?  F         19  fimbicict  F     ßotti?  F        22  jonbcrn  F        2(;  lere  F 
tüitdjc  F  34  nt{f)t  F  00  toM}C  F  :17  cfjlivucf)  F      ntcOt  F 


95om  5]Jipraitcfj  bct  mei\c.    1521.  547 

S)cnn  tt)et)I  fic  fprccfjcn  unb  fd)rct)6cn,  ha?^  Bo^c  Bewirbt  l)m  ncnnben 
iinb  tef)enbcn  gebot  fcl)n  fiinbc  fcl),  [tcüen  fic  ftc^  ö(ei]d),  ab  fic  betjbc  c[choi 
lernten  nnb  prcbit^etcn,  %o  fic  bod)  bnmit  bo^c  begirb  Im  taffen  unb  ]n  brcdjcn 
qI^o  bic  gebot  gott§.    ^nx  ad)ten  gcbott,  bo  fic  lernen  liegen  nnnb  triegen, 

5  crbicf)ten  fic  nnb  fprcd)cn,  (?C'  fcl)  nicf;t  ligcn  norf;  triegen,   f]onbern  c§  feti 

geborfjnm  fet)n  bem  ixipft  nnb  ber  firdjen,  nnb  bo  bnrcf)  nncfj  gott  fetbft: 

nnb  tnoüen,  bn§  c-S  Oon  t)bcrman  foll  fnr  clin  Uiar()et)t  unb  grunbt  bc-B  gtatobeuy 

geacfjt  nnb  gebaiben  tuerben,  e§  Uierbc  mit  bcn  Inercfen  ncrbrndjt  obber  nicTjt. 

^ni  fibenbcn  gcbott  lernen  fic  nacf)  bcnt  frfjcijn,   'JJian  folt  nicf;t  ftelcn, 

10  nnb  bernmen  fid^  be§  gcbott  got?.  5lbcr  t)n  bcr  tnarl)ei}t  lernen  fic  fteten, 
bamit,  hai-  fic  nnrccf)t  gntt  3nbcfilicn  nnb  bcfjnibcn  511  taffen.  3nt  fcdjftcn 
loben  unb  prcljffcn  fic  nicfjt-^  f;o  l)odj  n(y  bic  fcufcfjdjt,  allcljn  mit  morttcn, 
ni(j§t  üon  f)ertien.  S)cnn  mit  l)t)rcm  untreglid}cn  nnb  unnottigen  gefet?  unb 
erfnnben  feilen  geben  fic  nrfadj  groffcr  nnb  fdjcnbtlirfjcr  nn!cnfrfjcl)tt ,   benn 

15  ijrgcnt  bn§  flcljfdj  mit  fcljncr  ijnbrnnft  nnb  bojicr  Inft  tlinn  tnnbt  ober  mod)t. 
3m  fnnfften  gebot  fdjrctjcn  fic  laut,  man  foK  nid)t  tobtfdjlagcn,  ba§  tjbcrman 
mei)nt ,  Cy  gcl)e  l)()n  Oon  l)crlicn :  aber  l)n  bem ,  bo»  fie  lernen  nnb  prebigcn, 
mau  mag  mit  bem  fcijnbc  inol  l^ornen,  frigcn,  an  t)l)m  fic^  rcdjcn,  fribe 
brectjcn,  l)^m  nic^t  gntt  tf)nu,  unb  man  barff  and)  nii^t  bitten  fnr  hk  öer- 

20  folger,  l)l)nen  and)  nid)t  banden,  nodj  loben,  bic  nn§  fdjclbcn,  nid^t  geben, 
nic^t  lcl)l)cn  nmb  fonft,  fo  prebigen  nnb  (erneu  fic  l)n  bcr  Uiarl)ct)t  ubcr= 
tretten  bif]  gebot  got§.  Unb  i)n  bem,  hai-  fie  fd)ret)ben  unb  prcbigcn,  ba§  bcn 
fel)nbt  3u  lieben  ci)n  rabt,  nit  el)n  gebot  fe^,  nbertretteu  fie  nit  altel)u  gan| 
unb  gar  hai-  ganhc  gcfct;  gott>5,   Bonbcrn  fie  leucfen§  offcntlid)  unb  prcbigcn 

2:.  ba§  lüibcrfpil.     5^cnn  5|>an(n$  fprid)t:  '£ic  crfuünng  bc*?  gciclj§  ift  licbc\       nuim.  13, 10. 
S)arumb  ^at  5|}aulny  öou  ^l)n  gefagt,   has  fic  i)n   glcp^neret)  h3urbcni.3:im.4,2. 
el)ttcH  Ingen  prcbigcn  nnnb  leren.    Unb   an  epm  anbern  ortt:   'Sie  Inerbcn  2.3:1111.3, 5. 
fic^  ftcUcn  cuBcrlid)  |u  et)m  fdjciju,   ob   fie  ei)n  gottfclic^  leben  fürten,   bc§ 
trofft  fic  bocf)  oerleuden  it)erbcn\    Unb6^riftu§:  '6§  luerbeu  falfdjc  prop'^etcnwattf). 24,24. 

30  unb  fo(fd)c  (\f]i.'iftcn  fommen  i)nn  mepnem  nomen  unb  rci)ifcnbc  Inolffe,   inic  »Mitd.  7, 15. 
tDol  pnn  fdjoffy  !(ci)bcrn\    Sie  rumcn  fidj,  Inic  fie  bic  gcbott  gott»  leren,  unb 
Inollen,  bo»  mon»  fnr  et)n  ortidcl  nnnb  grunbt  bei?  glolnbcn»  l)olben  foll,  ^0 
fie  bod)  nic^t»  benn  ubcrtrcttnng  bcr  felbigen  gcbott  leren,    ^ornmb  bl)n  iä), 
inie  ond)  ci)m  ilitic^cn  Cvf)riftcn  gcbnrt,   ber  lere  l)arbeu  mit  t)l)n  nnct)n»,  nit 

sr.  otlel)n  pf)re»  leben»  nnnb  lucBcn»  l)arben.  2^cnn,  \vk  S)cmobocn»  bep  pl)rcm 
^2lrift.  fogt:  'S)ie  ^JJtillefer  finbt  nid)t  norm,  fie  tl)un  ober  tnie  bie  uorren',^ 
ol^o  mögen  h)pr  onc^  fagcn:  5)ie  5]3arp^er  unb  ^t^opiftcn  finb  nit  Gbionitcn, 


2  ot)  F  4  @ottt§  F  (i  ba  F  10  ©otti§  F  15  Bofet  F  18  jovnen  F 

22  6olti§  F  23  nid)t  F       tiid^t  F  24  Ö5otti§  F  2.".  ift  bic  tick  F  2S  ob  F 

31  öottiä  F  34  nic^t  F  37  niiä^t  F 

•)  5l5fl(.  oben  £.  'Un  xUitin.  1. 

:3r.  * 


548  S3oTn  llHfjOrniirf)  bot  Wti\c.    1521. 

^JJIontaner,   ^pelogiancr,   S^uxcfen  unb  5tntic§n[tcn ,  fie  t()itn   aber,   Um?  bic 
alle  t§un. 

6§  hmncn  auä)  !et)ne  !e|er  ben  5parl}^er  iinnb  ^npiften  nctcjleljd^t  tocrbcn. 
2)cnn  c§  ftnb  nodj  nie  !et)n  fe^cv  gcJücft,  bic  ha^2  ganl]  C^iianc^clion,  bav  ganli 
gcfe^  5)to[i,  bcn  gaiiljen  glatoBen  unb  (£f)i-iitum  gar  unbcrbruc!t,  Hcrbatiipt  & 
iinnb  t)crlcu(fcnt  fjoBcn,  ot§  bie  ^ai;t)§er  unb  ^sapiften  t!)un,  boc^  imbcr  bcm 
icf;cl)n  unb  namen  (5()xiftt.  S)aruni6  ift  öcvfunbigct  Innrbcn,  ha§  aücr  feljer 
gretnci  unnb  grunbtfuppc  foEcn  Im  Ict^t  unbev  bcm  ?Intid}rift  l)nn  el)n  f)auffcn 
Iju  jammcn  fontmcn.  Unb  ba§  bic  l}cl)ligc  facultct  Xljcologic  ]n  ^hixIjIj  mit 
^firen  (iefien  fcfjtricftern,  DboEa  unb  OüBama,  bi§ey  lel]tc§  gretrcl  unb  övnnbt=  "^ 
fuppcn  gruben  finb,  f)a6cn  [ic  fclbft  mit  t)i)xm  fcfjrifftcn  unb  (ntEcn  6cUicl)ft 
unb  angc^eijgt. 

SDarumB  tnoÜcn  iütjr  nu  fef)en,  mie  ber  ^apft  mit  fel)ncm  ansang  tjnn 
bi^cm  t)icrbcn  ge&ot  fpilt  unb  jcl)n  luft  I)at.    DJlit  tnorttcn  fpridjt  efir:  5Jtan 
joll  ben  elbcrn  gcl)orBam  jelju,  aber  an  l)t)m  fclbft  lernt  unnb  gebentt  er,  !■• 
man  foE  ben  eibern  nit  geljor^am  fe^n,  in  bem,  ba5  er  bcn  gctjorfiam  bc§ 
Sjapp  unb  ber  ürcfjcn   tuibbertuertig  marf)t  unb  er()e6t  über  ben  gcl)ür|}am 
nit  allclju  ber  elbcrn,   fjonbern  aiiä)  ber  .^tunigc  unnb  fyur|ten,  ja  über  unb 
iüibcr  gotS  gcl)orJ3am  fclbfl.    W\c  fidjcr  unb  unüerfctjampt  lernt  unnb  gcBeutt 
er,  tüie  öill  gro^cy  lol)n  l)m  l)i}mcE  lierl)cl)icf}t  el)r,  tocnn  l)emanb  auf]  gc()or|lam  20 
be§  ^apft  auc^  fcl)n  clbern  ertuurgt,  iä)  gc)djU:)cl)gc ,  Iner  ungcl)orfjam  obber 
t)t)n  Unehre  tf)ett!     §att  er  nicfjt  ,^lcl)^cr  .^cnridjcn  ben  öierben  luibber  fc^n 
let)pli(^cn  öatter  al^o  ge'^eljt,  ba»  er  t)1^m,  al§  et)n  geljorijam  linbt  bei  9to= 
miidjcn  ürdjcn  unnb  bc§  l)ct)ltgcn  ftabtljclbcrs  gott§,  fclju  rctjcf)  unnb  leben 
idjcnbUdjcn  nam?    äl^ie  offt  l)att  ber  l)cl}ligi[te  Irntter  gemadjt,  kv:^  bie  untcr=  '^■> 
trauen  öon  l)l)ren  c^gen  .ftonigen  unnb  l^errn  finb  abgefallen  unnb  tnibtcr- 
fpenftig  lüurbcn,  unnb  fie  md)U  luenigcr  bcnn  gcl)orf5am  gelernt?    ^^llfjo  ift 
biüer  grunbt  bc^^  glatübeui?  ben  5j>arljfiffdjen  artideln  ganlj  glcljdj  angenommen, 
ha^  ber  ben  !^o(^ften  gotty  bienft  tl)ut,  Incldjcr  feljuen  elbcrn  unget)ür^ani  unb 
tuibbcrfpcnftig  ift,  bnd)  mit  bcfcH),  gclnalt  unb  auf]  gcl)or^am  bcy  ^Komifdjcu  ■>» 
bufcn  (iJ?ifdjüfi  tuolt  td)  fagen). 

Xa  fprii^t  er:  2)er  ge^ftlidje  öattcr  ift  Hill  l)ol)cr  unnb  mc()r  bcnn  ber 
leljplidjc  öattcr,  fo  bod;  ber  üerbampte  bufe  barumb  follt  gel)ftlidjer  Halter 
fcl)n,  hai^  er  t)berman  lernen  follt,  ben  elbcrn  gcljorfjam  Idjftcn  unnb  hk 
gebott  gotty  alfjo  crfcnnen,  cy  locrc  benn,  bay  bie  elbcrn  cttlvay  luibber  gott=  ^'> 
lic^e  gebot  l)iffcn.  So  lernt  er,  ha^  ber  tinber  gel)orf]am  fcljncm  mutUnEigcn 
furnel)men  nad;  fcljncr  luft  unnb  Uiolgcfallcn  lncl)d)cn  muf]. 


4  gnangclton  F           i:l  nnl^migt  F           10  nic^t  F  17  S3nVft§  F           18  ttid)t  F 

lonige  F      fjurftcn  F           10  ©otti?  F           21  «Bopp  F  cxWmc^t  F           2'P,  mhm[\ä)m  F 

24  @otti§  F            25  Wiaftc   F            20  iJonigcn  F  29  ()0(J)ftcn  Öotti?  F      luilcljev  F 

30  »üibbeiipcnftigift  AI5      9i6mijdjen  F          :J2  r}of)cr  F  :35  ©otti§  F       öottticljc  F 


35om  mi^Uauä)  bet  mc)]c.   1521.  549 

Xiiic  gralüfamc,  ncrtcröücfjc  (^rclücl  fiorcn  bic  unlicrfcfjcmptcn  f)urf)cttiBcr, 
bic  ()üfjcri  fcfjiücu,  füjcn  unb  fcfjiüeijgcn  ftillc,  fjoi'cn,  anncf^mcn  unb  folgen  mit 
bcmut  unb  gcnionlidjcr  c()r  unb  crbitnntj,  al§  gc{)orBame  tinbcr  bcr  lirdjcn,  ben 
inorttcn  l^ljxxö  I)urn  luirtä  unb  (äffen  l)()n  mit  feljnem  gemalten,  fpottifrf^cn  6an, 

5  fü  offt  e3  ljf)m  (uft  unb  tuolgcfelt,  ber  eiber  gcl)orf3am,  ber  fonige  unb  furften, 
aud)  alle  gottlicfje  unb  mcnf^lic^e  fribc,  bunbc  unnb  geluBbe  l^u  rct)f|cn:  bo 
bücf)  et}n  iljlicficr  G^rift  l)f)m  (tücnn  er  taufent  "^el^e  ^et)  mit  faljr  fct)n§ 
leben-j  mibberftet)en  foüt,  meijll  nn}r  feigen  baS  arme,  gcmet)nc,  untierftcnbige 
unb  burd)  fet)nc  finbifdje,   fc^enbtlic^c  bullen  crfc^roden  öolct  otte»  t^un  unb 

10  laffen,  Inaö  nur  ber  üerbampte  'jfomifdje  fdjald  burd)  ben  tcuffet  erbenden  fan. 

.s^ie  Ijer  getjort,  ba§  er  ben  getniffen  gcfei;  unb  ftrid  gcfa^^t  l)at,  bie  l)ei;m^ 

lic^e  ef)e  üerbeut,  unb  bodj,  tuenn  e»  gefdjefjcn  ift,  tuibber  ber  clbern  toittc  bc= 

ftetiget,  unnb  lernt  bie  finber,  l)f)ren  eibern  alBo  ungefjorBam  fel)n  unb  fid) 

miber  ijl)reu  millen  3ut)erel)(id)en.     äßen  er  nu  ber  eibern   gelualt   unb  ge= 

15  ^or^om  unaugetaft  lie^e  unb  geBotte  ben  ünbern,  ijfjren  eibern  gel)orfam  |u 
fclju,  BO  burfft  man  fet)n§  nerrifdien,  toridjten  gefe|  Don  bcr  fjcljmlidjen  er)e 
gar  nid)t§,  l)a  eS  tüerc  leljne  mct)r  für  fordjt  ber  eibern,  unb  tnern  auc^  nie 
fcljne  gclucft:  benn  bie  finber  f)etten  tüot  geteuft,  ha§  l}l)re  eibern  nit  Icljben 
hjurben,  ha^j  fic  fid)  r)et)mli(^  tierlobten,    dlaü)  bennodjt  !lel)bet  unb  fdjmudt 

21  ber  iBapft  bif^en  ungeliorfam  nit  alletju,  Juie  getagt  ift,  mit  bem  gel)orfam 
bey  ^lomifdjcn  bifdjoff-^,  Bonbern  and)  bamit,  ba-r^  er  auB  ber  el)C  etju  faerament 
madjt,  unb  bas  fclbige  frei),  tnelc^y  er  bodj  mit  un^elic^cn  ftriden  Ocrfnupfft 
unb  gefangen  liellt.  XUlfjo  lernt  ber  ^apft  euBerlic^  mit  Inortteu  ba-S  gebot 
got5,  aber  an  l)l)m  felbft  lernt  er5  pn  feijuen  gefei^m  mit  fuffen  tretten. 

25  S)arumb  folten  hk  eibern  luiffen,  haö  fic  gcmaüt  unb  rcdjt  l)aben,  bie 

fiel)mlidjen  Oerlobniy  i)l)rer  tinbcr  Im  repffen.  Unb  bie  ünber  follcn  miffen, 
ba-^  fic  l)nn  bißem  unb  alten,  luaö  nit  miber  gott  ift,  gcljorfam  3U  lei)ften 
fc^ulbig  finb,  unb  bay  l)^rc  {)cl)mlic^c  oeriobniy  nidjty  ift,  cy  fet)  benn,  bay 
fic  Cy  Oon  ljl)rcn  clbern  mitt  bemuttiger  fiel)  unnb  bitt  Ijcrnadjutaly  erlangen. 

30  Unb  follcn  ben  ®apft,  ben  ergiftcn  fcljubt  gotty,  mit  fepnen  gcfeljcn  l)i)nber 
bie  tl)ur  feigen.  Sage  mpr  ct)nö:  äßorumb  ocrlobtcn  fidj  aud)  nit  l)cl)mlid) 
bie  finber  üon  ^'iiracl'^  äöo  fumpt  benn  biBer  titcl  bcy  gcpftlidjcn  red;ty  l)cr, 
benn  üom  tcuffell? 

Xcy  glci)d)cn  ift  Im  l)albcn  mit  hcn  finbcrn,   bic  münd)c  ober  nonncn 

3-'  mcrben,  bay  bie  clbern  madjt  l)abcn,  fic  auB  ben  flöftern  ,3U  fobberu,  ^0  fic 
^l)r  bcburffcn,  ober  miber  l)l)rcn  millen  finb  l)l)nnet)n  gegangen,  nnangefcl)cn 
bie  glel)Bnerci),  bay  fic  bay  gelubbe  fi)bcr  offcntlidj  getl)an  l)alicn,  obber  bay  fic 


1   Igoren   F  2  !^&tcn  F  :)  gegoiBainc  A  5  gcluft  F       fonigc  F  6  got^ 

li(^c  F  li>  JKomifd^c  F  11  gc()ort  F  lö  ungctaft  F      gcpottc  F  Iß  toiicfjtcn  F 

17  hjcvcn  F  18  iiicfjt  F  l'J  »uuibeii  F  2(>  nidjt  F       ben  F  'Jl  3f6miid[)cn  F 

22  hjitc^ä  F     ücvtiiupft  F         24  Öottiö  F         27  nit^t  F         29  bcmutigct  F         :JU  (yottiü  F 
•51  nid^t  F  -il  gctuDbc  F 


550  S3om  mi^hxauä)  ber  5nefje.    1521. 

cljngcfcgcnt,  ßcfcfjmivt,  Bcfdjorcn  obbcr  |u  pricftcr  Qeluci)I)ctt  jinb.  (Jö  ift  nid)ty 
für  gott,  it)a§  bmä)  bcn  ungcfjor^am  bcr  clbciii  Qc|d}c()cu  ift,  glci^d)  al§ 
nicf)t§  ift,  Ircnn  cl)n  c§cli(^e§  mcnfd^  on  bc§  nnbern  tüillcn  ^JJlünd;  obber 
5tonnc  tüirtt, 

Unb  glctjct)  tüie  f)ie  nid^ty  gillt,  tücun  eljity  fagt:  2^  Blju  tjuu  cl}u  I)el)=    5 
ligcn  orben  gegangen  3U  gottö  bicnft,  al^o  gilt  e§  aucf)  nit,  luie  bei  Sapft 
leuget,   n)cnn  er  ben  iingcl)orBam  ber  ünber  mit  ber  getjftlideljt  luiber  gotty 
gebott  uertebinget,  bo  er  fpricfjt:  5Der  bienft  gotty  ift  met)r  benn  bcr  elbcrn 
gefjorfom.    S)ie  gel)ftli(fel)t  l)nn  orben  ift  tct)n  gotty  bienft,  ^onbern  ift  er- 
bicfjt  für  el)n  gotty  bienft.    S)er  rechte  goty  bienft  ift,   geI)orfam  feljn  bcn  lu 
gcbotten  gotty:  fonft  mnften  alle  menfdjen  ninndjc  merbcn,  bic  Ineljl  djnerlel) 
gotg  bienft  alten  menfc^en  ju  glcljc^  gebotten  ift.    3Denn  cy  ift  in  bem  rcdjten 
goty  bienft  !cl}n  nnberfdjcljbt,  fonbern  Ijnt  gleljffcnbcn  goty  bienft,  iueldjcn  bie 
nienfc^en  crfunben  ()a6en:   bcr  bcm  gebott  gotty,  bay  ift,  bem  rcdjtcn,  Inar- 
I)afftigen  goty  bienft  |u  iucljdjcn  fdjnlbig  ift,  aly  bie  groben  efelS  topff  ju  15 
liioöen  unb  ^axX)%  fclbft  "betennen  muffen. 

2)iB  fcl)  gefagt  öon  bcr  anbern  taffein  ^Jlofi.  9hi  iDoKcn  liUjr  Hon  bcr 
crften  rebcn,  haii  ift,  öon  ben  bret)en  erften  gcBottcn.  llnnb  iä)  tuel)fe  nit,  aB 
idj  fdjludjgen  ober  rebcn  foU,  al^o  gor  !an  idj  nidjt  bcn  grelnel  ber  papiftcn 
in  bif;cn  breljcn  gcBottcn  mit  tnorten  au^bruden.  Qc^  ift  allcy  Bifsfjer  nod)  20 
fdjimpf  getücft,  bamit  fie  oEelju  tniber  goty  gcfclj  gcl)anbelt  unb  gcicrct  ()oBcn. 
^^Ber  l)n  bi^cn  bre^en  üerbammen  fie  nid)t  allcijn  bay  gefc|,  fonbern  al§, 
lüay  Juiber  got§  gnnbcn,  glah^B  unb  ßuangclion  tan  unb  mag  gcfdjef)cn  ober 
gcbad}t  loerben  (aufgenommen  ben  cn^crlidjcn  fdjclju)  ha^  leren  fie  unb  t(juny. 
äßay  foltcn  fie  mel)r  tfjun,  bie  nid^t  aEe^n  ha^  tüiberfpit  leren,  fjonbern  auc^  25 
bic  gcBot  goty  berbammen,  ncrBrcnncn,  liermalebct)cn ,  Icftcrn  unb  Herfolgen, 
aly  bic  crgifte  teljcrel)  unb  tjodjftc  gotty  lefterung^  Unb  bodj  bay  allcy  unber 
bem  namen  6l)rifti,  jn  ber  c!^rc  goty  unb  aufs  iuBrunftiger  licBe  bcö  glauBcn§ 
unb  goty  bienft! 

Unb  ha'i  iPljr  am  furnemften  grunbt  ljl)rcö  glauBcnä  anfaljcn,  tncldjcr  »u 
al^o  lout:  (5^n  meufdj  tau  au^  fcljncn  natnrlidjcn  f refften,  tncnn  er  tl)ut,  h)a& 
an  ljl)m  ift,  goty  geBot  l)albcn  unb  erfuUen.  5)arauB  folget  jum  erften,  bay 
tul)r  bcr  gnab  gotty  unfert  l)alBcn  nitt  bürffen,  bic  lucljl  \v\)x  hk  lucrd  an% 
cijgcncr  f rafft  tljun  fünnen,  Inie  fie  benn  unlicrfdjcmpt  mitt  auf^gcbrndtcn 
lüorttcn  t)nn  Ijljrcn  Budjcrn  fdjreljBcn.  ^^IBcr  gottS  l)alBen  burffen  tüljr  Ijljr  35 
tüol,  tüeldjcr  l)l)m  nit  Benugcn  Icft,  bay  bic  lucrd  ber  gcBott  tlinn,  fonbern 

7  leugt   F      öotti§  F  8  @otti§    F  9  (Bottiä  F 

11  ßottiä  F  12  ©otti§  F  13  föottt§  F       65otti§  F 

15  öottiS  F  16  Soucn  F      ntujfcii  F  18  btct)u  F 

2-2  öcrbamncn  F      aUiö  F  20  föottiö  F  2G  föotti§ 

28  C5otti§  F         29  ©ottiä  F         ÜO  lütterer  F         31  fct)n  F 

ntc^t  F  35  BiicTjcrn  F      ©ottiä  F  36  iDiI(|er  F 


6  ®otti§ 

F      nic^t  F 

10  Öottt§  F 

Ü5otti§  F 

h)tl(^cn  F 

14  ©oüiä  F 

nidjt,  o'6  F 

21  öottiä  F 

öcrbonmen  F 

27  ©ottiä  F 

32  ©ottiö  F 

33  ®otti§  F 

9]om  5Jlipraurf)  ber  «meffe.    1521.  551 

toiii  ftc  t;nii  bcr  gnabc  gctf)an  f)aBen.  ^oraiiB  folöct  ti)ct)ttcr,  ba^i  gott  bcn 
]^t)mett  mit  groffem  unrccf^t  bcm  mcnfc^cn  öcrfrf)tof|cn  ijaii  unb  bic  I)eEc  6e= 
rcljt,  iicmlic^  nit  umb  ber  fiinbe,  noc^  um6  bcr  öcrbrocfjcn  gcpott  \müm, 
§onbern  umb  gott'5  muttlDtEigcn  aufffa^  Juillen. 

5  ®i§  tft  nu  bie  crftc  cf)r  gottö,  iDcIcfje  l)^m  bic  bon  ^ax\)^  unb  alle 

5papi[tcn  erl^el)gen,  ba»  gott  ungeredjt  fet)  unb  hm  mcnic^cu  au%  frebclicfjcm 
mutlnillcn,  on  fctjn  frf}ulbt,  mit  unrecht  öcrbammc  unb  bcn  ^Ijmcl  ücrfcfjlicijc. 
Unb  ha^  fic  folc^»  öon  f)erljcn  ai^o  f)alben,  |et)gcn  an  ijljrc  cljgen  il?t  angc= 
|c^gte  le^r,  inie  f)e^lig  unnb  Gfjtiftlid}  fie  aud^  fi(^  [teilen,    äßie  fanftu  bodj 

io  bcm  bon  ]^ci-|cn  ^olbt  fcl)n,  ber  bon  bi)r  on  alCc  urfadj,  nicfjt,  bcnn  aufj  cljgcn 
mutlDiltcn,  unnottigc,  über  fluifigc  unnb  unmugücfjc  bing  fobbert,  mie  fie  Hon 
gott  fagcn  unb  |3rcbigen?  5tI^o  muffen  \vt)x  auä)  getaufft  fctjn,  nic^t  ba^^  c» 
öon  nottcn  mcre,  bo  burd)  funbc  |u  uberioinben,  bic  ioetjt  tol)r  bnxä)  natur= 
licfjc  f reffte  bie  funbe  uberJninben  funnen  unb  gottc^  gebott  erfüllen,  Bonbern 

15  got»  luft  unb  muttüiltcn,  bie  menfc^en  umb  |u  trel)ben,  fobbert  folc^y  on 
atte  nott. 

%i%o  muffen  Inijr  gleubcn,  ba^  6f)riftuy  foMjer  luft  unb  muttt»iHen§ 
'falben,  nicf)t  boy  \vt)x^  bcburfft  fjctten,  gecrcutiigt  fcl).  Unb  turlj  umb,  alleg, 
tnay  6^riftu§  ift  unb  iju  tjfjm  unö  gegeben  ift,  ba^  ift  (toenn  bü  uuy  unb 

2"  unßer  naturlid}c  frcfftc  anfU)eft)  unnottig,  umbfonft  unb  öergebenS  gcfc^cf)cn: 
^0  bu  aber  gott^  anfffal?  anfUjeft,  Bo  ift  bon  notten  getneft. 

Mut  t}^x  öon  ^\iri)B  auc^  Ieuc!en,  bo»  t)i)x  folc^»  fdjreljbt  unb  prebigct? 
Sinb  nidjt  etorc  bucfjer  ber(]anben,  unb  funberlicf)  bie  ilU  tclitc  üerbamungc, 
barljune  ljf)r  bißen  temren  grunbt  gefaljt  unb  gcfcfjrieben  ()obt  ?    äßie  funbt 

25  t)(]x  bcnn  aucf)  leuden,  ba^  bi%t  bing  aUe  barau§  folgen?  3^r  fagt  !lar  au^, 
6l)riftu§  fet}  un§  unfertr)arbcn  nidjt  nott.  3)arumb  l)albt  i}^r  l}^n  offentlidj  für 
tclju  ,^f)efum,  bau  ift,  fcligmadjcr  ber  mcnfdjen,  i)l)r  i]aäi  ijlju  aber  für  eljucn 
genug  t^uet  be§  uberfap  be§  ungeredjten  got§.  Sr  "^at  un§  au(^  nid^t  bon 
unfern  funben  erloft  (bie  iücljl  mijr  !el)ne  i}ahm,  %o  unfjer  frctjcr  tt)il  tl)ut, 

au  ^0  nict  an  l)l)m  ift)  Bonbern  über  bie  funbe  unb  gebott  l)att  er  uns  ciioft 
öon  bcm  uberfa^,  meiere  bic  mcnfdjcn  Ijodjlid;  befdjtoert.  ®it)e  ba,  ba'^  ift 
bcr  l)auff  ber  [)ei)ligcn  facultct  Iju  ^^arl)t3  auff  eljuer  fcljttcn! 

5luff  bcr  anbern  fct)tten  f)att  fic  el)n  foldjcn  grunb  t)f)rc§  glaJubeuy:  !Ber 
menfdjc  (tucnn  el)r  tbutt,   ßo  bicl  an  \)i]m  ift)   [30  tan  er  bie  gnabc  goty  gc= 

35  rti^lid)  öcrbiencn,  nid)t  nad)  mirbcn,  fjonbern  bay  cy  al^o  bequem  ift.  l')l)r, 
I)cl)ligcn  facultetcn,  lernt  l)f)r  unä  nit  alfjo?  Xarmit  lernt  tj()r  unö,  bci§ 
\v\)x  üon  unö  felbft  tiinnen  genug  tl)un  aud)  bcm  ungcredjten  uberfah  gotty, 

1  gnob  F         o  nidjt  F         4  G5otüa  F         .">  c^rc  ©ottiö,  \vM)c  F  7  ücrbamiic  F 

9  leer  F         i:J  ba  F  14  ©ottiä  F  U,  ©ottiö  F     fobbct  F         'Jl  ©otti-i  F     iiottcii  F 

22  fc^rcijtict  F  2:5  l&ud^cr  F  24   bartjiiu  F      juiibt  F  28  gnug  F      Öottiö  F 

31  wttc^c  F     i)oä)üä)  V         -'A  menfcf)  F      gnab  Öottiö  F  :J6  lernet  F     ^^c  AliV  t)c  CDE 

ire  (i      ntrfjt  F      Samit  F  :i7  gnug  F      öottiä  F 


552  33om  mi^hxanä)  bn  ajleffe.    1521. 

bay  bcr  arm  6f)i-tftuy  !el)n  bcnn  bifjc  Icftcrlidjc  cl)ix  fjuBc,  baö  cl)r  mäji  ,'jl)t-1"wy 
obbcr  ci)u  icligmadjcr  bcr  nicnicfjcn,  f3onbcrii  cljn  geniu]  tl)iicr  bcy  uugercdjtcii 
uöcrfap  gott§  gcnonbt  unnb  gctjeljffcn  tocrbc.  £)cnn  \vt)x  !6nncn  mi  bic  Qnah 
gotty  fclbft  on  et)n  mittler  erlangen,  unnb  ift  ßljriftuy  alfso  Ijluljr  nbcrig 
unb  unnottig  anrf)  gegen  gott,  5 

^ä)  l}ab  forg,  e§  gletiiBe  niemanbt,  ba§  fol(^  gratüfam,  nndjriftlid)  leer 
l)nn  f)o^en  fdjnlen  gelcf^en  unnb  ge)3rebigct  tnerbe.  ^\ä)  Berufi  mid)  ater  auff 
l)I)re  Binder,  hk  Dcrl)anben  finb,  auff  l)t)re  cljgen  gelüiijen  nnb  auff  bie,  tueldje 
^()rc  bu(f)cr  gelegen  f)aBen:  ^0  trtrftu  fe'^en  el)n  grctüel  uder  alle  men) djen 
nernunfft.  Unb  aly  bn  ftl^eft,  ^0  ncrlenden  [ie  C^firiftum  Ijtntjr,  l)u  bem,  ha^  i"^ 
[ie  unfsere  natur(icf;e  !ref|te  [30  f)od)  crl)c6en.  233ay  I)i(fit  fie,  bay  fie  (^Ijrtftum 
*  mit  bem  mnnbt  Befennen,  lücl(^en  fie  ^loifacfj  un§  üon  unnotten  adjten? 

2)0  fi()eftu,  bay  5pctruy  üon  niemanbt  anbery,  benn  öon  ber  ^papiften 
2.^ctr.3,  if.gifftigen  grunbfn|3pc  öerfunbigct  Ijatt  l.^\^t.  2.  'Unbcr  en(^  tüerben  fet)n  falfd)c 

lerer,  bie  ncbm  etjnfnren  luerbcu  HerberBIidje  fectcn  unb  ncrleuden  ben  f)ern,  i^ 
ber  fie  crfoufft  !§at:  burd^  tüeldje  ber  locg  ber  lüarljetjt  tüirt  geleftcrt  luerbcn". 
äöeldjy  finb  bie  HerbcrBlidjc  fectcn  anbcrS,  bcnn  ber  I)oI)cn  flauten  fünft  nnb 
lere,  bic  fie  für  artidel  bcö  glalnbenö  UioEcn  gcljalbcn  l)a('cn'?  äl^eldjy  finb 
bie  lngcn()afftigen  lerer  anbery,  benn  bie  boctoreS  ber  I)cl)ligen  fdjrifft,  bie 
fclü,  \)a  bie  bornljcden  unnb  bifteln  l)m  tnctjugarttcn  gottS?  9(n  luer  Cüjriftnm  20 
leudent,  ber  leudent  gott.  2)enn  fagen,  bay  ber  gottlidje  rabt  unb  luol= 
gefallen,  bamit  gott  6l)riftum  gcfanbt  unb  Iju  cl}m  Ijcljlanbt  gcmadjt  l)att, 
unnottig  unb  uBerfluffig  fet},  ift  nii^tö  anber§  gefagt,  bcnn  gott  fei)  felbft 
unnottig  unb  uöerig,  glcljdj  ^0  öil,  ab  man  fpred;:  6§  ift  let^n  got.  2)a 
fif)e  iju,  h)o  nu  bie  brel)  crften  gcBot  Bleiben,  (5t)ncn  gott  foEtu  anBetten,  25 
Seltnen  uamcu  Ijctjligen,  S)en  fa'bbat  feljren'?  5Die  l)ol)en  fdjuleu  fpredjen  unb 
lernen :  3)u  fottt  fagcn,  gott  ift  anljnbetten,  aber  bu  foKt  btjr  fcllift  belju  gott 
feiju!  X)u  foUt  fagcn,  fetjuen  uamcu  foll  man  l]cl}ligcn,  aber  crljcbc  bu  bljr 
felbft  bct)n  nameu!  S)u  foEt  fagcn,  man  fott  fcljren  unb  gott  ftiE  l)alben, 
aber  loird  bu  allcy  felbft  unb  laf]  nit  gott  l)nu  bljr  lotjrc!en !  30 

o'dj  tan  l}ic  nit  bie  gcbott  crllcrcn  unb  anfjlegen.  3)i|3  ift  aber  ber 
befd)lu§:  £)ie  iücl)l  ber  menfd)  l)nn  funben  geborn  unb  cntpfangcn  kürt  nnb 
cl)u  Ünb  bcö  ^orn§  ift,  ^0  lau  er  nid}t§  bcnn  funbigen  nnb  teglidj  mcl)r  nnb 
mcl)r  l)nn  gotty  tjorn  faEcn,  btfj  f30  laug  er  l)ort  unb  glctubt,  bay  (itjriftu'J 
fel)n  l)cljlaubt  unnb  für  l)l)u  gcftorbcn  fcl),  auff  ha§  er  t)l)n  öon  feljuen  funben  35 
ertoft.  3)urd)  bifj  l)oren  lumpt  ber  geljft  gotty  \jn  fetju  l)crtj  nnb  tnirt  mit 
gotty  gnab  unb  lieb  burd)  goffen,  ha^j  er  gott  liebet,  feljucu  uamcu  |}rct)ft 
unb  Ijcljligct,  fcljrt  unb  l)clt  ftiE  unnb  Icft  gott  ijun  l)l)m  fcljn  cljgen  lücrd 


2  giiuo  F  -.i  e5ottt§  F  4  G5otüä  F  S  lütlc^c  F  12  »tjildjen  F  16  iüitcf)e  F 
17  mHä)^  V  18  3ötl(^ö  F  20  (?iotti§  F  21  Gottücfjc  F  24  ob  F  :J0  nid^t  F 
31  uidjt  F  :J4  Öottiö  F  :jü  ifoxai  F     öottiö  F  37  föottiö  F 


iBom  5Jiipraud)  ber  llleffe.    1521. 


553 


20 


toirtfcn.  5llBo  tan  uicmaut  bifjc  brcl)  gc6ott  eine  6f)riftum  erfüllen,  bcii  [ic 
öon  unnotteu  iinb  ubcng  adjtcii,  bic  lucl)(  fic  jagen,  bny  bie  naturlid^c  tier= 
nunf[t  nuH]e  nnb  fnnne  nnc  ^()n[tny  l)nlfi  funbe  mel)ben,  erljeben  nnb  ridjtcn 
auff  an  (Sljxiftuy  [tabt  ben  frcl}en  Inilien,  an  goty  ftabt  cl)n  abijott  ijljreä 
et)9en  !§erl?en,  ct)n  fect  ber  üerberbung,  öerleucfen  aI§o  (S()ri[tnnt  nnb  bay  ganlj 
netüe  teftament  nnb  lo^en  anff  hk  erftcn  brel)  geOott. 

-.^c^  iDolt  gott,  bay  et)n  grobe  fatü  öon  ^Mirl)§  erfnr  fem  nnb  biffe  ha^ 
nü^Icljn  anfi  nnnb  Ijcljgtc  an  nrfai^  l)§rcy  öerbainmen,  has  icf)  !lerer  nnb 
lueljtter  l)l)rc  öerfnrifc^e,  tcnfielifd}e  fnnft  fnnbe  an  tag  bringen  nnb  t)berman 
an|ct)gen,  tnaS  für  nncfjriftUcfjer,  nerflndjter  grelnel  nnber  bem  (Sl)riftlidjen 
namen  nnb  titel  ber  I)el)ügen  fcf)rifft  boctern  l)nn  hm  l)ol)en  fcfjnlen  nerbiu-gen 
iDcre.  S^unbt  !an  iä)^  !nrt]f)alben  bcy  fand)y  nnb  ber  Ijeljtt  nic^t  Ujeljtter 
trel}ben,  fonft  lüolt  id)  tiom  bifpenfiern  ber  geinbbe  fagen,  barl)nn  ber  iBapft 
gar  getoatltig  fertt.  Toä)  \mii  idyi  tl)nn,  luenn  iclj  tion  ben  gelnbben  ber 
munrfjc  fd)rct)be,  boy  iä)  bie  elenb  jngent  üon  ber  nnreljnen  tenfdjeljt  nnb 
gelnbben  erlofje.  5ht  luoUen  nn)r  bic  ljef)en  gebott  gotty  nnnb  beö  33apfty 
geneljnnanber  f)a(ben,  anff  bay  \v\t)x  fel)en,  tnie  er  nnber  bem  namen  bey  gott= 
lid)en  gefep  nidjty  anberö  benn  bay  gcfc^  bcranbert  nnb  Heitert  l)att,  aU  er 
ancfj  bay  prieftertfinm  nnter  bem  namen  6f)riftlidje!5  prieftevtbnniy  Lierfct;t 
nnnb  für  gotty  gefel?  feljn  eljgen  gefet;,  fnr  6f)rifti  prieftertljnm  fel)n  el)gen 
prieftert()nm  anffgeridjt  tjatt,  nnb  alfjo  ben  greinet  ijnn  bie  tjeljtige  ftabt  gefeljt. 


^ic  i'5c5en  gcftatt. 


®u  foEt  nit  frembbe  gotter  t)aben. 

25 

2)u  foUt  gotty  namen   nidjt    nnnnlj 

annef)men. 
'2)en  fabbot  foUtn  feljren. 

30  2)u  foUt  Oatter  nnnb  mntter  e()ren. 

2)u  fottt  nit  tobtfdjlagen. 
35  2)n  foUt  nit  nntenfdj  feijti. 


••]  ^tff  K  4  ©ottiö  V 

H5  getiibbcii  crlofc  F      ©ottiä  K 
20  föottiö  F  2:!  Öottiö  F 

©ottiä  F  :J1   iüd)t  F  :',■', 


Spridj,  man  foK  nit  frembbe  gottcr 

baben,  f)ab  fic  aber. 
Spridj,  man  foE  goty  namen  nidjt 

anne()men,  tl)ney  aber. 
8pridj,  man  foE  feijren  ben  fabbott), 

fel)r  aber  nidjt. 
oprid),  nwn  foU  üatter  nnb  mntter 

e()ren,  aber  tbncy  nit,  bifj  l)f)n  nn- 

geljorfjam,  fdjtagc  fic  tobt. 
Spridj,    man    foE    nit    tobfdjlagcn, 

tbncy  aber. 
5prid),  nmn  foE  nit  nnfenfdj  feljn, 

aber  Ijtuinge  bn  fic  baljn. 

8  ücvbaiiiiicii  F            l.'{  (jclü'Dbc  F  U  gcliibbeu  F 

17   ijcgcii   L'ljiiaiiber   F       gottic^cu   F  19  Ucrjctjc  F 

•J4  iiidjt  F     gottcr  F     ntifjt  F     gottev  F  -JU  föottiä  F 
iiidjt  F       iiicijt  F           :jö  iiid)t  V       iiid;t  F 


554  S3om  aJlifebraudj  bet  3Jleffe.    1521. 

2)u  foEt  nit  [tdcn.  6pnd),  mau  füll  uit  fielen,  ftit  aba 

glcl)d)n3ol. 
5)u  foUt  uil  falfdj  Qc^cugutö  geben.       Spxid),  man  foE  nid)!  liegen,   abei 

leug  gletjdjtüol. 
3)u  foUt  beijUy  neljftcn  tucljB  nit  be^     5prid),  man  fott  cö  nit  bcgeren,  aber    ^ 

geren.  fage,  e»  fet)  feljn  funbe. 

Ü'u   foUt   nit   begeren  bcljnä  nef)fteu     Sprid),  man  foU  nidjt§  begeren,  aber 
bing.  lui^,  ha^i  feljn  funb  ift. 

I>a^  pricftcitljiim. 

6!^riftu§  ift  oberfter  piicftcr.  33apft  obeifter  pricfter. 

©cljn  gefelj  gnab  unb  leben.  Sepn  gefel;  baS  gel)ftlid)e  redjt. 

S)aö  opffer  eijn  lebenbiger  leljp.  Cpffer  baö  facrament  anff  beni  ültai 

unb  geEt. 
6ntte  lüeid  bcm  nel)ftcn  bienen.  ©ntle  lüerd  fid)  eu^erlid)  front  ftellen  15 

mit  fingen,  faften  unb  betten. 
S)te  funbc  bi§  nodj  laffcn.  S)ie  fuubc  bi§  nac^  laffen. 

©traff  ctüiger  tobt.  Straff  ber  erbtdjte  bann. 

Sot)n  ctoig  leben.  i'oI)u  frib  unb  gutt  bif3er  tucEt. 

Wiener  bie  prebigcr  beö  iuortt  gotty.       Siener  Pcrlunbiger  ber  buEcn.  2u 

S)cr   braud;  has  ßrculj   mit   freuben     S)er  braud;  bo^c  gctoiffen. 
tragen. 

Saran^  fil)cftu,  hav  iä)  nid)t§  nnredjt  bon  5papiftifd)en  prieftcrtf)nm  unb 
fct)nen  gefeiten  gefagt  t)abe:  nnnb,  f3o  biB  nit  genug  ift,  ^0  luit  id;  fie  mit 
l)l)ren  c^gen  bud)crn  uberlüeljffen ,  baö  fic  foldjc  bufen  unnb  fd;elde  finb,  \vk  25 
id^  fic  iljunbt  befdjulbiget  Ijabc.  S^arnmb  foElu  anä)  luiffen,  haä  ber  il^apft 
ber  red;te,  luarljafftige  leljle  -^Intidjrift  ift,  balion  bie  ganlje  fdjrifft  fagt,  lueldjcn 
L'.iijc«.  2,8.bcr  l)crr  3i^cfiiy  iljunbl  mit  bcm  gepft  fepnS  munbcy  l)att  tut  toben  angefangen, 
nnnb  toirtt  ptju  gar  balbt  mit  ber  erleudjtung  fcpner  ^ufunfft,  ber  ioljr  tuarten, 
iju  ftorcu  unb  ertnurgen.  30 

^Jhi  lüoEen  lupr  fpaciercu  burdj  epn  gepftlidj  beutung,  bie  Spnagog  unnb 
2.2«of.28,i.  bie  ürc^c  ^u  fammen  l)alben.  ;3nn  ber  6t)nagog  toar  ba^  l)cpligc,  rcdjte, 
i.jiön.  12,2s.  öou  gott  epngefaljte  pricfterlljum  '^larouy.  Siarnadj  Inar  ba3  pricftertl)um 
i.jiön.  12,31.  jt^ctljaüen  ber  gnlben  felber,  mildjy  ber  fonig  ."pieroboam  auffridjtc.  2)a^n 
i.ftön.i6,3if.  bie  pricfter  auff  ben  bergen.    Unb  hai  rudjtige  pricftcrtl)um  Sb'oal,  burd;  ben  35 


1  nic^t  F      nic^t  F  -i   nitfjt  F  5  nid^t  F      nid^t  F  7  iitcf)t  F      btl)nt^j  F 

II  oberfter  F     okrfter  F         17  funb  F     junb  F         20  (Sotti§  F         24  nicfjt  F        27  \vax= 
l^afftig  F      toitdjcn  F  30  crtourgcn  F  34  loiiig  F 


33om  liUßbraud)  bet  Tlti]e.    1521.  555 

!omg  5lcf;a6  aiiffcjcricfjt.    llnb  Iju  Icl^t  ba^  Icfteiitc^ftc  pric[tcrt()um  be»  abgottSs.söu. 23,10. 
Tloiod).    Uiibcr  bijBcn  aUcn  lüirt  tctjnS  ^0  9Ci-"i"9C  9c[trafft  aU  bo»  pncftcr= 
tt)um  auff  bcn  Bergen,  unb  fcljuS  ^o  gcft^lüinbc  unb  ^o  fcfjr  aly  bcy  S^aal» 
uiib  5Jtoloc^.     fe  lüarn  Qud)   fünft   nocf)  manc^crlct)  abgottcrci),  atS  ^aal 

5  $|.H)egor,  Slftertc,  bte  gottljn  ber  bon  Stjbonicn  unb  bic  obgotter  bcr  '^Imoniten 
unb  5Jloa6iten:  fie  tüaren  aber  nit  ^0  gemcl)n  unb  langUicrtg. 

630  fagcn  \vt)x  nu,  ha^  alle  rcrf)t  6f)riftg(ett)bige  mcnfc^cn  rechte,  iiiar= 
^offtigc  pricftcr  finb  l)nn  ber  (Sliriftlicfjcn  ücrfamlung,  tote  bie  Selntifcfjen 
priefter  Iraren  ^nn   ber  Sljuagogen.     S)ie  bifd^offe  mit   ^'^rcn  tfjumpfaffen 

10  finb  bic  pfaffen  ^ctf)atien.     Xic  alben  montf^e  unb  et)nfib(er  finb  Berg  pfciift-'"- 
Kanuten  aBer,  bai-  finb  bie  nelncn  nioncfjc  unnb  Bettet  orben.    lliotod),  hivj 
finb  bie  t)t)^en  fdjuten,  lt)etd)c  hai>  Buc^  ber  ^^lacoBcorum  !naBen  fpiel  unb-'-^^^^i^^-ia- 
frierfjifc^e  pxaä)i  liet)ft. 

Unnb  tnie  Iju  bcr  tjcijtt  t]t)r  groi3e  niennige  ha^  (anbt  erfüllet,  ba^i  anä) 

15  ^u  @lia§  Icl^tten  ni(^t  me§r  unbcr  et)m  folrfjen  großen,  un^clicf^cn  miä,  benn»«ön.i9,i8. 
ficBcn  taufent  gefunben  tuurben,  bie  bem   aBgot  ^aal  nid)t  anf)ingen:   alfjo 
t)at  aucf)  i^t  bie  mennige  ber  gottoBcu  tcutte  bic  ganlic  loellt  erfuitt  unb  ei)n= 
genommen,  hai^  auc^  ituinbt  nic^t  mef)r  liiart)afftigcr  prieftcr  crfunben  tücrben, 
bcnn  auff  X)i)cm  t',ci]tt  Inarfjafftiger  propfjctcn.    Sie  fdjutjcn  fid)  oBcr  mit  ber 

2u  mennigc  unnb  fprcdjcn:  2)a§  üold  gottg  tjrret  nit,  Inie  man  i^t  fpridjt:  Xic 

firdjc  t)xxd  nidjt,  obber,  lüie  öicre.  am  17.  öon  l;t)n  fc^reljBt:  '2)a§  gcfc^  5ci.  is.  is. 
mirt  bct)  bcn  prieftcrn  nidjt  bergc^cn,  bem  lüc^fecn  tüirt  fetjn  rabt  gcBredjcn, 
naä)   bem  propticten  ba§  toortt  gott§\    Unb  glet)dj    Une  cttid)e   toart)afftige 
l'cöitifdjc  prieftcr,  prop()ctcn  unb  luel)Bt-'i^  ^^lit  ij^u  t)rretl)cn  unb  uerfurt  lourbcn: 

25  al^o  ^att  auc^  6^riftu§  Ijuöor  gcfagt,  ba^  t)nn  fctjncr  !irc§en  etttidjc  fromme  slnSfs.'ot; 
6()riftcn   burd)  biße  mennigc  bcr  gottlofjcn   folltcn  oerfurt  lucrbeu. 

XorumB  UioUcn  loljr  tueljttcr  ijt)rc  namen,  art  unb  natur  Bcfe()en.  Unb 
^um  erften  oon  bcn  Berg  pfaffcn,  bic  \iä}  auff  bic  t)cljligen  5^^atriard)cn  grun= 
beten  unnb  ei)n  erempct  öon  l]f)n  namen,  tneldjc  gott  auff  beu  Bergen  bienten 

30  unb  tjtju  anBetten,  aly  ba»  3auu-irifdje  tueljB  ^u  Cüjrifto  fagt  ^^^^fj^i^- •^-  'Un^cr  300.4,20. 
öetter  ^aBen  auff  bi^cm  Berge  ©arifim  gott  angcBctt  k.'    Unb  ^ilmoS  ftrafftaim.  5, 5. 
Öatgata,   hah  fic  auff  bem  Berge  öalgata   Befdjnittcn  Uiaren,  unnb  anbcre 
l)attcn  anberc  ftctt,  glcijd)  luic  i^unbt  firc^cn  unnb  capeUcn  bcn  l)el)tigen,  bie 
bo  fclBft  foÜen  getoont  t)aBcn,  l^u  cl)rcn  gcBatüt  unb  auffgeiidjt  locrbcn,   aU 

35  Iju  3ant  äßotffgang,  t}u  5ant  ©alle  unnb  ^J^cljurabt  unb  aubcr  üill  mct)r: 
tücldjy  nit  f30  cl)n  BoBc  toercE  toere,  lucnn  eS  nit  burc^  miBBraudj  ctju  boß 
cj:cmpcl  ^um  aBcrgtaloBcn  gebe  unb  el)n  Oertramen  mibber  bcn  glalobcn  (lueidjcr 
gu  gtetjd^  alle  ftcbt  nnb   perfon    über  atl  l)ei)(igct)  auff  bic  toerct  criucdtc. 

1   fonig  V         4  naä)  V     abgottcrel)  F  ö  abgottcr  F         G  ntc^t  F  10  mond^c  F 

11  moncf)C  F           l-J  »Uc^c  F          :^u  föottiä  F  nic^t  F          22  öotgc^cn  F  23  ©otttö  F 

»at^Q^tige  F            29  h)Ucf)c  F            .34  ba  F             3.5  ©anct  F      Sand  F  36  h)tld^§ 
nid^t  F      nidjt  F          .J?  luitc^cr  F 


556  S5mn  mi^lxand)  ber  me\\c.   1521. 

S)af)cr  !ommcu  bic  crftcn  muucfjc  iiub  cl^n jibcicr ,  UicMjc  beu  I)cl)liflcu  nettem 
i)nn  cii^crn  hJcrcEcn  l)a6en  undjgcfolgct  unb  bcS  glalubcuy  öcrgcffcii ,  luilucn 
oEcljn  an  bcm  ciillcrlicfjcn  leben  unb  tucilen,  opf|cru  fidj  gott  unnb  nieljuen, 
boö  [ie  öolfomlidjer  gott  bienen  benn  anbcr  (Stjxiften,  ^o  [ie  bod;,  bie  \vc\)i  |ic 
on  bcn  gtauben  leben,  üili  erger  fiub.  .Hber  bic  finbt  3U  Icijben,  tueldje  ber  5 
öetter  glatuben  folgen,  nl§  gelDeft  finb  t)ni  anfnng  bic  junger  S.  ä3cnebictt, 
Sluguftini,  5tnt[)onit.  ^Ül^o  (jaBcn  nud)  tiertieljtten  gott§  bienfte  auff  etlidjen 
i.söii. 3,  ».bergen  gott  nit  übel  gefallen,  alö  ber  grofje  altar  ijun  (^ibeon  -'J.  t)ie.  o., 
i.sam.iü,  i.bnranff  Solomon  opffertc,  unb  ber,  ha  Samuel  auff  tuontte  unnb  @aul  falbetc, 

baruuib,  hav  fie  ijm  glaluben  lebeten  unb  aUe-j  barljune  tl)etten  unb  nit  allelju  i" 
ber  Dettcr  tuerct  folgeten,  luie  hk  nadjfolgenbe  niündje  Ijaben  getljan  unb  naä) 
tf)un.    Unb  bie  finbt  eljttel  l)eudjlcr  l)un  gottiS  gc|3otten:  benn  foldje  gottö 
bienfte  finb  gercdjtidcljt  t)n  gotlici^cm  gcfetj,  mit  eljgen  luerden,  on  beu  glaluben 
erlanget. 

5lbcr  bcy  prieftertljumS  S^cf^el  !nn  man  gar  nidjt  luol  gebraudjen,  cy  i- 
mar  almcg  tnibcr  bic  redeten  Sclntifdjcn  prieftcr.    iHlfjo  aud;  bie  $papiftifd;e 
pfoffcn,  meiere  au^  mcnfdjcn  gefelj  fommen  finb,   bie  finb  almeg  nit  aUel)n 
tüibbcr  bcn  glamben  unb  bay  (Jl)riftlidje  prieftertl)um,  fsonbern  audj  luibber  gutty 
gcfcl^  unb  fetju  ^eöitifd)  priefterttjum,  tute  tnol  fie  bcn  namcn  unb  titcl  l)aben, 
i.OTo).-8,ii>."bay  fie  allein  bic  ürdjc  unb  bay  Imld  gotS  finb:  benn  l)l)r  ftabt  l)eljft  ^^et()el,  .'o 
.fn'f.  4, 1:,. bay  ift,  elju  l)au^  gotty.     Unb  Cfeay  ift  fjo  tun  gemeft,  bay  er  bcn  namen 
ücrmanbclt  l)att  unb  l)ct}ft  cS  S5ctt}at)cn,  baö  ift,  ctjn  l)au§  ber  bofjfjeljt  ober 
ber  mul)c  (baö  ift,  ber  gotlof3en  geredjtidcljt,  meldjc  bie  gemiffen  marttert) 
er  l)at  aber  barumb  muffen   fterben:   gleljdj  aly  iluinbt,   menn  Ijcmant  bcn 
^Papiften  (meldjc  bic  !ird;e  got§  feijn  moEcn)  bcn  nomen  manbcltc  unb  fpredjc:  25 
Sie  finb  bcy  teuffelö  Sljuagog,  mie  fie  hmn  and)  marljafftig  finb,  ber  müfte 
ci^n  Icljcr  fel)n,  er  mufte  Derbrant  merben,  benn  er  Ijat  bic  firdje  Äetljcl  mie 
DfcQy  gclcftcrt. 

S)a^u  ftljmpt  fclju  ber  name  .s^icroboam,  ber  auff  bcntjfdj  ^0  Hill  (jeljft, 
als  cljn  oberfter,  cljn  Ijcrr,  el)n  boctor  unb  lerer  bcy  Imldy,  ber  gelualt  l)att  -m 
bay  öold  Iju  lernen.  2)enn  ^0  fagt  ber  ä3a|)ft:  'äBu  bo  ift  obirgfcljt,  bo  ift 
gemalt  unb  mad)t  ju  gebieten',  unb  mirfft  fidj  auff  über  aEc  mcnfdjen  unb 
madjt  ouf5  fid)  elju  lerer  unb  meljftcr,  bay  ift,  clju  ."pieroboam  ber  ganl^icn 
rndt.  !l)ic  gulbeu  telber  finb  feljue  erbidjte  leren,  bay  Ijcljlige  geljftlicljc  red)t, 
büiljunc  er  nit  meuiger  mart)el)t  be^  ß^riftlidjcn  glatübeu  bcrljcifft  benn  30 
3t)crüboam,  meldjer  and)  furgab,  bay  ber  marljafftigc  got  \)n  bcn  gulben  !el= 
bcrn  gcel)rct  tüurbc.     (5y  ift  offenbar,    bay  iju  ber  fdjrifft  burdj  bic  abgöt 


1  lüitd^c  V        ö  \\)M)C  F         7  6otti§  F         S  nicfjt  F        0  luonetc  F         10  barljiiu  F 
iiicOt  F  11  nocf)  F  l'J  gottiä   F  i:j   gomdjcm  F  17   lüilcfje   F       iiidjt  F 

18  ©otti§  F  20  föotti§  F  -21  Öotti'3  F  2:3  muf)C  F      \vM)C  F  25  luiltfjc  F 

©otti§  F  .30  okrfter  F  Ol  ia  F     obivdcljt,  ba  F  35  nic^t  F  ;iG  §icvol()üam, 

Juildjci;  F      gulben  F  37  offiiibar  F 


33om  llitpraud)  ber  2)Jcik.    1521.  557 

menfd^en  lere  ticvftnnben  lucrbcn,  \vk  bcnn  nucfj  bn§  f^iilbeit  fall)  5(aron  an= 
^ct)Q,t.    £enn  ^]Jto)e'?  icfjreiybt,  cS  fci)  mit  cljm  flriffel  ciitliiovifcn,  bov  i[t,  auf; -'.aiioi.  32,4. 
ben  idjrifften  ber  33tic§off  unb  Pfaffen  inerben  gottlose  leren.    £a§  er  aOensön.  12,29. 
jtnel)  MBcr  marfite  nnh  cljn§  Ini  £an  gen  mitternarfjt   nnb   ba§   anbcr   ju 

5  SSet()cl  gen  mittag  fatitc,  bebeut,  hai-  ber  23Qpft  fid)  annljmpt  ber  f)crfct)afft, 
lbet)be  be§  !^^me(ifcf)en  unb  t)rbifcf)cn  rel)c^§,  tüte  er  bon  fid)  fc^re^bt,  t)er= 
mifft  ftd)  nit  aEcl)n,  bic  gclniffen  für  gott  ^u  regiren,  jjori^fi'^  flud)  ollc 
reljcf)  unb  aßc  bing  5U  ricfjten,  urtet)In  unb  nacf)  feljncm  gcfaEcn  bamit  3U 
(eben,  t)n  mttternac^t  über  hk  t]el)tlicfjen,   t)nn  mittentag  über  bic  gcljftlidjen 

10  gutter  prec^tig. 

S)an  ift  Bo  öitl  als  el)n  rirfjter,  nnb  ba§  ift  ba§  gel}fttid)e  red)t  an  bem 
ortt,  bo  firf)§  auff  bleft,  ba§  alle  rid^ter  ber  tücüt  fid)  fotten  bcö  urteljly  bel)m 
[tut  ^u  3iiom  erl)olen.  SSet^el  aber  ift  er  on  bem  ortt,  bo  er  filjt  t)m  tempel 
gott§  unb  ift  tüibber  unb  über  gott  crl)abcn.     S^er  tempel  got§  finb  bie  ge= 

15  triffen,  bartjnnc  er  felju  a'bgott  gefallt,  gelüaltiglid)  regirt.  2)arumb  finb  an^ 
bcttjer  ber  !elber  5U  iBet^aOen  nit  anber»,  benn  bic  gcfd^orcn  unb  gcfd^mirten 
Pfaffen  l)nn  langen  !lel)bern,  Indexe  gott  na^  bem  geljftlidjcn  redjt  be5  aller 
l)eljligftcu  tag  unb  nadjt  bicnen.  Sa-i  ift  ber  -S^ieroboam,  oon  tueldjcm  hk 
fdjriff t  BO  offt  fagt,  bai^  er  funbigen  madjtc  ha?-'  5öold  3fi-'öcl :  bcnn  er  lefdjet 

20  au%  ben  glalobcn  unb  crljub  bie  luerd,  Incldjä  bie  grofte  funbc  ift. 

^^iber  büy  prieftertl)um  ä3aal,  hai^  anbcdjtig,  t)a  hai:  gotlofi  üold,  unb, 
aiv  6lia§  ^um  %d)ab  fpric^t,  hai  balui  üerlanfft  ift,  ha^  ey  unrcdjt  tl)u,  finbi.sön.21,20. 
bic  gel)ftlid}en,  Incldic  fid)  mit  t)brcn  brcl)cn  gelnbbcn  tut  gotty  epgcn  braub 
bormcl)nen  Int  madjcn  unb  ben  neljftcn  ftanbt   und)  gott  tut  l)aben.     iDcnn 

2.5  ^ildjab  l)et)ft  auff  beuljfrfj  beS  Oater§  bruber.  Sic  InoUen  anä)  nidjt  auberv 
gcl)cl)ffen  fctju  benn  Inirbige  Octter  uunb  bruber,  hav  ift  auff  Ijebreifd),  %ä)a^ 
bitcn.  Sein  tt)cl)b,  3fiiöcU'a  obber  ^cfnbel,  ift  auff  bcuüfdj  ctju  bcl)Uiouuug, 
glet)d)  ab  ber  gcljft  fpredjc,  flofterlinge ,  hav  bie  üeter  nnb  bruber  luoucu  belj= 
e^nanbcr  t)un  e^m  l)otii^c.    ^aal  ift  c^n»  abgoty  uame  nnb  ()cl)ft  el)u  e^e= 

30  man:  nnb  l)l)r  lere  ift  nit  anbcr?,  bcnn  bay  fic  fiel)  eiuigf  gegen  gott,  Unc 
cl)n  man  fidj  gegen  fcl)m  Incljb,  mit  l)l)rcm  gclubbe  bcy  get)orBamy  Oerftrirfen, 
boy  bod)  gott  nie  gebotten  l)att.  Unb  ijnn  bem  finb  fic  bon  ben  crften  mnnd^cn 
unnb  cl)nfibeln  Incljtt  nnberfdjel)ben ,  lueldjc  ber  Octter  crempel  frel)luillig  anc 
alle  gclnbbc  gcfolgct  t)abcn.     ^^Iber  bifjc  Ocrcl)(idjcu  fid;   einig  mit  gott  über 

3.1  unb  tüibber  ben  glatoben.  Unb  bif3cr  goty  bicnft  loar  IjnnSamaria:  ha<''  ift 
nit  anbcry,  benn  baö  ljl)re  rcgel  an  cuf]erlid;  ftctt,  flcl)bnng,  cffcn  nnb  trinden 
gcbunbcn  ift,  loic  benn  \v\.)x  itmnbcr  offcutlid^en  Ijun  orbcn  fc()cn.  3amaria 
ift  ^0  öicl  aly  cl)u  obfcrban^,  ftrengc  l)altung  k.    '^Ind;  ^n  ftad^cn  fid;  fold;ei.flön.  18,28. 

7  iiid^t  F            12  ba  F            14  föotti§  F    Ö)otti§  F           10  nic^t  F  17  tDifdjc  F 

oÜcrl)fl)liciftfn  F           is  tüilc^em  F          20  h)i(if)-3  F          2:1  h)itd)c  F      flctuObcn  F       Wotti^  F 

28  oft  F          :;n  nirfjt  F         :!1   gcU'ibbc  F          :!2  muncf)Cn  F          :?.l  tt)i(cl^e  F  :!4  acludbc  F 
35  ©ottig  F           :5G  nid)t  F 


558  S^om  Wipvnud)  bcr  ^Jfcfjc.    1521. 

pvicftcr  mit  pfrimcn  unnb  mcffcnin:  bn§  c^cljct  iljt,  Uicnn  fic  fid)  tcci(icf)  mit 
2.jim.3.7.  nelöcn  ftatutcn  peljuiflcii,  lernen  i)mmer  Iju  iinb  fommcn  in)mmcv  mcl)r  Im  er- 
fentnuy  ber  lr)art)cl)tt. 

S^cnn  ^Icfjfib  met)uct,  hai^  er  bnmit  bem  lüarcn,  redeten  c^ot  cl)n  bicnft 
.eoj.  2,  IC.  unnb  motgcfaHen  tf)ctt,  tvidäß  au\]  bem  5|>rop()cten  Dfea  n6tiunef)mcn  i[t,  bo 
qott  t)er()et)fit :  'Sic  tnirtt  mic^  itit  me()r  2^an(im  ()cl)ijcn,  f]onbern  S^aa ti\ 
bov  ift,  fic  tnirtt  mid)  nidjt  menncr  I)ct)ifen,  ^onbcr  mel^n  man,  ha^i'  ift,  fic 
tüirtt  mid)  mit  cl)nem  cljnicien  qtnUiben,  nit  mit  mand)er(cl)  tucrcfcn  e{)rcn 
iinnb  auBetten.  lUIüo  tf)nn  bi^e  mintdje  atid):  fie  fcljcn  nit,  bas  fic  mitt 
l)^rcn  cicluBbcn  l)'()n  felbft  unnb  iiidjt  gott  biencn,  {30  man  bod^  gott  allet)n 
mit  bem  nlaluBen,  nitt  mit  nn^ern  crtneltcn  tnerden  biencn  !an.  ärmS  er 
5.anoi.  ij,  8.  nidjt  flcbotten  tjnt  unb  öon  iino  erluctt  Joirt,  ha^:-  i]"t  jdjon  l)m  S)cntro.  cap.  12. 
Derbnmpt:  '2)u  foHt  rtit  tf)nn,  liin§  bid§  tcdjt  beud}t\  ©§  ift  iiberfliiffic^ 
qennq  c^cbotten,  tnav  UHjr  tl)un  foUen,  bn§  bcr  c\)c\m  erUicIten  Inerc!  (\ax  nidjt 
Uon  notten  ift:  l)a  fic  finb  bcn  gotlidjcn  cicbottcn  all;,cl}t  cnttcf^en  nmb  l)t)re§ 
f(^el)ns  miUen,  lt)ie  fSaai  bem  tnaren  c\oii  cntfcc^cn  ift. 

S)cr  le^te  ah  gott  ift  ^Jtotod).  'S)a§  tompi  bon  SJinlndj,  Incldj?  ift  f]0 
3oi).  18,  in.tJtel,  er  f)att  I)iridjct  obbcr  rec^irt:  unnb  be§  ^ifdjoffS  fnedjt,  Inclc^cm  5]3ctrn«? 
ha§  ore  nbf)l)b,  beljft  ''3Jia(d)n§,  clju  foniglidjcr  biener.  2)if3cn  c^oÜK-  bicnft 
^g5'i?'f*'f,^- bcfdjrcljbt  ^Jbfcy  unb  .^ierc.,  ha§  fic  l)I)re  ünber  berbrantcn  unb  mcljutcn,  fic 
t()cttcn  qott  et)n  grofjcn  bicnft,  bn?  fic  l)I)rcr  ünber  nit  nerfdjoneten  Une 
5tbra{)am,  fjo  fic  bodj  folc^y  nn(jcf)cl)ffcn,  ane  qtnluben,  l)n  cljm  (^otlo^en  Incficn 
^i.  lofi,  37.  t^ettcn.  Unb  barumb  fpxidjt  ber  77.  p]a\m:  'Sic  t)aben  t)()re  Ünber  bem 
tcuffcl,  nidjt  c\oti  c^copffert'.  Tenn  nllc§,  Inns  man  tljutt,  bav  er  nit  nt'bent, 
ha?^  fiefdjict  nidjt  t)t)m,  ^onbcrn  bem  tcuffcl,  tneldjcr  foldj?  eljucjibt,  loie  Ijeljüi^ 
c§  Quc^  fd)e^nt.  S)a§  finb  nu  bie  ^ofjcn  fdjulen,  tjun  tDcldjcn  ber  ßroftc  unnb 
befte  tcljl  nnfjer  jnqcnt  nlcpdj  inic  ctju  braut  opffev  geopffert  Inirt,  ba§  fic 
ha  fclbft  gelert  unb  gaulj  fjctjlig  foUen  Incrben.  (flju  ijbcrman  mcljut,  bo? 
an  !ct)nem  ortt  unbcr  bem  Ij^mcl  hk  fugent  möge  bcffer  unbcrlncpft  tncrbcn, 
hav  audj  bie  munc^c  bo()l)n  t3if)cn.  äßetdjcr  nit  Iju  bcr  tjoljcn  fdjulc  geftanben 
ift,  ber  !an  nidjt§.  ä'Ber  ober  bartjnne  geftanben  unb  ftubirt  Ijatt,  bcr  !an 
alle§.  ^cnn  man  f)ellt  c§  bofur,  hai-  man  pnn  fjoljcn  fdjulcn  alte  gottlidjc 
unb  menfdjlidjc  fünfte  lerne,  unnb  barumb  metjut  Ijbcnnan,  niemant  ünme 
fet)n  fjon  bcffer  Ueridjidcn  benn  bobtju,  unb  tljuc  gott  bamit  epn  grofjcn  bicnft, 
ba-:^  fic  ljf)rc  ünber  bafjiju  opfern,  ba^  man  fie  gefdjidt  madjc,  bar  auf]  pre^ 
biger,  pfaffcn  unnb  ^,u  got§  biener  matten,  incldjc  gott  unb  ben  mcnfdjcn  lion 
noten  feljen. 

2  ipe^nigc  AB      erfcntni§  F  ö  tuilc^s  F      ia  F  6  nid^t  F  7  fonbcrn  F 

8  nid^t  F  9  ntd^t  F  10  gclübbcn  F         11  nic^t  F         13  nt($t  F        15  gotria^en  F 

17  h)ttc^§  F         18  n)it(J)cm  F         19  fonigHc^cr  F        21  ni(^t  F        24  nic^t  F         2.j  tüita^ev  F 
26  toild^cn  F     groftc  F  28  geteret  F  .30  ba^ljn  F     SBitc^cr  uidöt  F  31  borl^nn  F 

32  bo  für  F      göttliche  F  34  balm  F  30  ©ottt§  F      \vilä)c  F  37  fctjn  F 


S5om  ^Fiipraitcf)  bcx  3Jiefie.    1521.  559 

S^aficr  gef)ort  ^^colorf),  biv^  ift,  ct)n  fonnit-i:  beim  bif]  t>olc!  maä)i  c\xo%c 
tjeni,  boctorcc  iinb  imigiftrov,  bic  qcjdjicft  jiub,  aiibcv  Initt  Ijii  reöircn,  luie 
)x>\)x  benn  furaugen  feigen,  bae  nieinnrtt  prebigcr  ober  ^farner  tüerben  Ion,  er 
fet)  bcnn  ^Juigiftcr,  5^octor,  ober  aiiffv  tnenigftc  l)nn  bcr  i)oi)cn  fd)u(e  gcftnnben. 

ö  S^en  efcl  muB  mau  ^iiHor  fronen,  barnacf)  gcl)et  er  {)l)u  iinb  rcgirt.  Unb 
fef)en  bie  eibern  ntd)t  obber  acf)tcn§  nic^t,  ha^  bie  jugcnt  nt^rgent  erger  öer^ 
tir'bt  unnb  lierfnrt  tntrt,  bo  ancf)  nicmant  l)()n  lüeret.  Tcnn  bnv  fie  t)nn 
f)nrcrel),  frefferct)  unb  ^n  onbcr  offcntlicf^e  boBt]cl}t  gerabten,  ift  hai^  geringfte 
ocrterben.     2)0»  fie  okr  mit  falfcf^cr,   ()et)bniicf)er  fünft  itnb  mit  gotttoBer, 

1«  menfdjlic^er  (eer  itnberluet)[t  Incrben,  bac-  ift  bn^  fetor  'Oliolod),  mcicf}'?  nicmant 
gcnng  6cliict)nen  fnn:   burd)  Inc(d)  ijn   t)of]en  fd)u(cn  bie  frommeftcn  unb  ge= 
fdjidften  fnabcn  e(enbiglid)  öcrtcrbcn.     5^0  groß  ift  bcr  Ijorn  gott'3  iiber  bi^ 
tat  Snfet  unb  öinnam,  ba^  bk,  tueldje  am  met)ftcn  unnb  beften  lernen  unblc^r^VsVf"' 
^uc^tig  leben,  erger  öerterbcn,  benn  bie  nic^t>?  (erneu  unb  l)uu  ber  t)urereti 

15  leben.  Senn  bi^e  (erneu  nidjtv,  hai^  tinbber  Im  eutlcrnen  fei),  fie  tniffen  luol, 
bog  fie  unrecht  tf)un.  3^cne  aber  fd)epffcu  bie  gifft,  ber  fie  nt)mmer  me'^r 
(ob  Inerben,  hai^  fie  ba?  bofje  für  gutt  halben,  unnb  (criu^u  fo(d)C'  l)f)rc  fd)u(er 
auc§:  tne(d;y  alle^i  bc^i  fdjulbt  ift,  ba-^  hk  fjonne  bcv  (iuangclii  burc^  menfd^en 
(eer  öcrbiiudcft  unb  öerbteut  ift. 

20  ^.JluB  bifjer  mort  gruben  gc[]en  fierfor  bie  fjctnfdjrcdcn  5(poca.  0.,  Uietc^c  ^nb- 9, 2 1. 

bie  gaulj  Inellt  an  allen  ovttcn,  bcljb  geljftlid]  uub  Iriclltlid)  regiren,  hai-  auä) 
ber  teuffei  öon  an6egl)n  bcr  inellt  ^u  unbcrbrudnug  be§  g(aliV6en§  unb  (^uangc(ii 
t)n  aücx  iuedt  uid)t§  frefftigerS  l)ett  erbend'en  fnnueu  bcnn  bic  f)o()cn  fdjulcn. 
Uub  muft  fo(c^  ube(  itmnber  am  cnbe  ber  tncKt  fid)  erbeben,  bo  bk  mellt  mit 

25  goty  l'.orn  befdjinert  l)l)rcr  funbe  l^albcn,  bic  uberbanbt  genommen  l)aben,  ^u 
ber  ()e((  uub  ^^rem  öcrbamnu§  fic§  genet)gt  ()et.  2;enu  ha^  arme  botcf  muß 
nid)t§  ()oreu,  ou  tna§  t)()rc  ^1^olod)itcn  iju  ben  l)ol)cn  fc^ulen  gc(ernt  \)abcn, 
ucmlid)  goty  Icftcruug,  mic  oben  t)nn  bc§  S^apft^i  ^,cl)en  gebot  angc^,cl)gt  ift. 
5^lan  t^ar  anä)  Ut)n  ouber  prebigcr  ober  pfarrer  auff  nel)men. 

30  ^^bercmi.  neut  bifjen  Xai  föeliiuuam,   bo   ()cr  ß'briftu?  Giebcnnam  gc- if^tth!  ^5'.  22 

nommcu  l)att.     äßa§  cy  aber   bcbcutt,  lucijB  idj  uit.     (Sc  bcbcnt   cl)n   2a(.      "■"• 
•Öinnam  mag  man(i^cr(el)  bebeutten.    S)ie  \vct)[  idß  aber  uit  incljfi  an  l',u= 
^eijgen,   bo  tüil  ic^-:;  nad)(affcu.    I1cid)  bendjt  aber,  e^  fomme  bon  bem  Inort 
3l)aua,   mc(d)'j  öcrfdjliugcu    uub  fdjinben  l)ei)ft,    lüic   bic  getoalbigcu  l)crrn 

35  unb  tnudjerer  hai-  boldf  derfc^liugen,  fdjinben  unb  auf3  fangen,  alfjo,  ha^  ®e= 
^innam  ^0  biü  ift  aU  ber  fd)iubcr  tal:  meiere,  Ino  fie  fodtcu  aU  ()irtcu 


1  qtifoxt  F    fonnig  F         7  öcrfuret  F     ha  V         10  lere  F    tülidß  F         11  wHä)^  F 
ftommiftcn  F  12   ©ottil  F  13  §tnnan  APiCiXr   .^tjnnon  K   ^innan  F      »üitc^c  F 

IS  wilc^§  Qt(c§  bcr  f(^urbt  F  19  tctc  F  20  njitcf)c  F  2Ö  öottiä  F  2G  t)crbamni§  F 
27  f)tiven  F  geternct  F  2si  ©ottic-  F  :]o  .^icremia?  F  Öeliinnon  AHC'DFO  ©el^tjnnam  E 
@cl)cnnan  AIU'DF  31  nid^t  F  32  ^innon  AnfDKFr;       nid^t  F  34  hJtfd^§  F 

36  toitd^e  F 


560  S5om  5JJiBtn-aiic()  ber  'Wie\]i.  1521. 

unb  prcbic^er  hah  Pole!  Uicl]bcn  tnit  bcm  Icbeiibifien  Uiortt  flott§,  f,o  licridj!tnf|cn, 
öertcvbcn  unub  jdjinbcu  fic  luitt  l)l)vcu  üciflifttigcn,  nottloficn  leren  baö  nvme 
üolcf  QH  Iel)b,  fcele  unb  gutt.  Unnb  foMje  ^ivtten  geben  un§  bie  I)oI)en  fd)nlen, 
bie  Synagogen  ber  öerterbung. 

S)arum6  ft()e[tu,  hai  bie  Ürc^c  ganl]  unb  gar  tjun  ber  bebeuttung  mit 
bet  Stjnagog  uberel)ntrit ,  unb  it)ic  iucnig  ^f)r  finb,  bie  für  bi^em  t)rtt)um 
uunb  bcrterBen  er()a(ben  tuerben:  bie  iöcl/t  uid)t  altern  bie  Beftcn  t)t)nncl)n 
fommen,  ^onbcr  nudj  bie  auf]crlt)cltcn  f)ie  mit  foHen  öerfurt  Inerben.  0  UHjr 
elenbcn  Tncufdjen,  baö  iuljr  iju  bifjer  letjten  Ijeljt  unber  §o  Hill  ^aaliten, 
SSet^cliten  unb  ^Jtoloc^itcn,  \vidä)c  nttc  gel)[tlid)  unnb  6f)riftlid)  fdjeljnen,  bod) 
bie  ganlj  Uicüt  licrfdjlungen  unnb  aüctju  bie  (^f)ri[tlidjc  !ird)C  fcl}n  InoHen, 
olf^o  fidjer  unb  frei)  leben  unb  ladjen,  lucljuen  nidjt  tluttige  l?el)er,  ha^  bie 
ünbcr  un^cr§  öolcfS  ^o  graiö^Quitid)  ermorbt  tuerben! 

Unb  t'.u  ld]i,  [30  bifj  nlle^  nicmanbt  BeUiegt,  ^0  bitt  idj  bod)  bcmutiglid), 
auf}  gruubt  mdßvi  tjcrljen  alle  pfaffen  umb  l)l)reci  l)et)l!3  Inillen,  ba^^  fte  bod) 
nidjt  mit  unlt»i!tten  meffe  l)albcn,  auji  p[lid)t  l}l)rcr  [titftnug  ober  fonft  umb 
gelbc§  Unllen.  2iU)lt  got,  ba§  id)  fjo  t)il  erlangte!  2)arumb  pn'iffe  fid)  et)n 
it^lidjcr,  U10  cl)ner  fid)  J30  gejdjidt  fulet,  hai^  er  uitt  mef}  l)albe,  luenn  er  nit 
mit  bienft  obber  ftifftung  batju  öerbunben  Uierc,  ober  burd)  bie  |}reicnl',,  ober 
auf}  onbern  urfadjen,  aufferljalb  eljUy  redeten  glatubenS,  baliu  bcioogen  Unirbc: 
ber  l)albe  bei)  lel)b  fel)u  mef}  felju  leben  laug  unb  frag  uid)ty  nad)  meufd}- 
lidjen  iatuiugeu  ober  ftifftungen !  ßi?  ift  biU  beffcr,  ba^  umn  men)d)eu  ftiff- 
tung  unb  fa^ung  üeroc^t,  l)u  Ineldjen  man  uidjt  funbigen  !an,  benn  ba§ 
mau  fid)  an  bi^em  l)cl)luiertigen  facrauuMit  ber  gotlid)en  yjuijcftet  ncrgret)f[ct. 
(S§  ift  and)  bie  Uietlt  nit  mit  grbf}ern  fnnbcn  be)d)Uiert,  Uien§  and)  gleijd) 
für  fel)u  opffer  gebraud)t  luurbe,  benn  mit  bem  unUnrbigen  mc^l)albeu  ber 
Pfaffen  unb  facrament  cntpfal)eu  ber  (el)l)en,  burd)  bie  gantje  luellt  alini 
gemei)n. 

S)ife  ift  aber  e^n§  red)ten  glatuben  begirb,  ba^i  er  barumb  l)t)nl}u  gcl)e, 
ha^:^  er  Pon  l)erben  begcr  unb  iud)e  gnab,  barmberliid'ept  unb  Pergcbung  fepuer 
fuub,  baS  il)n  l)ungcr  unb  burfte  nad)  ber  f rommidept :  benn  bif}  foftlid)  l)ern 
efjen  forbcrt,  jettigct  unb  erfüll  epn  t)uugrige  unb  lere  fcele.  3)ie  repd)en 
ober  unb  bie  fall  finb,  bie  umb  uulj,  eljre  obber  menfd)en  guuft  Uullcn  bpntju 
ge^n,  fettiget  e§  nid)t,  left  fie  leer  unnb  gibt  fie  mit  ^^uba  bem  teuffei  pun 
bcn  ch.ngen  tobt. 

3Hc^t  bay  id)  bamit  tnolt  hk  meffcu  bcftctigen,  fsonbcru,  bie  iucpl  bie 
9Ctiionl)ept  epngeriffcn  unnb  meufd)en  leer  unb  falumgc  f}0  ftard  uberl)aubt 
genommen  l)abeu,  ba§  nit  mol  muglid)  ift,  epn  gcmepu  (*>l)riftlid)e  cnbernug 
on  bi^em  l)cpltgeu  teftameut  ^u  machen,  f}0  luollen  Uipr  bod)  f}o  Pill  tljuu, 

1  ©otti§  F  8  ionbcnt  F  10  tuitc^c  F  11  aontjc  F  18  »idjt  F     nidjt  F 

23  toHä)in  F  24  goUic^cn  F  25  nia^t  F  29  3)a§  ift  aUx  F  31  fofUitf)  F 

32  fobbcrt  F        37  tcre  F  3S  nicf)t  1'      miigtttf)  F 


33om  3ntprau^  bcr  «mcffc.    ir,21.  561 

ha§  tütjx  t)nn  eljm  rcdjtfi^affcn  glatnBcn  cl)nf)ci-  gef)cu  iinb  tncnigcr  funbigcn,  ab 
tütjx  t)illetjd}t  ^u  Icljt  mit  beii  tjvrenbcn  auBcrtfcltcn  mocfjtcn  feüg  incrbeu.  ^rfj 
jc{)c  l)^r  öitt  mit  t)crbrie§,  cntfa^teu,  Hcrftotftcn  itnb  öcixi^tlidjen  gcluiffcn  l)t)n^u 
gc()cn,  bic  nic^ty  mc()r  Bcgern  nari)  fu(l;en,  benn  baS  bie  mc|3  nur  gcl)alben 

5  tüirt,  unb  Behüten,  lüciy  fie  fifjulbig  fcQu,   obbcr  boS  fie  pvcfen^  uBcrtommen 

uub  nicfjt  ^u  fd^anbcn  tocrben.   £)  ber  grahjfamc,  crfc^redlidfjcn  t)crmcffcnl)et)tt ! 

Unb  haii  iä)  iDiber  ^u  mä),  mel)ne  SBittembcrgcr,  fommc,  lüolt  gott,  ha^i 

Bet)  cud)  bi§  $t^f)Qri|ciid)  crgcrnu'r'  tüürfjffe  nnb  ^,n  nefjmc,  unb  ba§  bcr  ^^nipiften 

^auffe  fprec^e:  <Si^e  bo,  :^u  äßittemBerg  ift  tttju  gott§  bienft  mef)r,  man  ^ettt 

10  fel)n  me^  mc^r,  man  orgelt  nidjt,  unb  [iub  alle  !et;cr  unb  nnfinnig  Innrben. 
äBolt  got,  btiy  irf)  bic  luuttigcn  3iQp[oceö  unb  gotö  Icftcrcr  foUt  tjorcn  fdjrcljcu 
unnb  BeEen:  '^ft  ^(^^  nic^t  (^jcc^ia^,  tüctdjcr  hk  6crgc  unb  oltar  gott»  §att  2.^011.18,22. 
oBe  get^an  unnb  l)at  tiu  ;3nba  unb  ^c^'i^ia^c^^^  Ö^faßt:  3^^^^"  biBcm  altar  fottt 
t)§r  anBetten  f  unb  luibbcrumb,  bay  t)^r  bie  Incret,  tnclc^e  mit  (Sfaio  t)l)rcn  Sn- m,  n  ff- 

lä  l^errn  ©enedjarib  öerladjtcn,  er  tebe  6irif(^  obber  ;3"'>ifcf)-  ^0»  bie  meffen 
fallen  unb  ba§  plerrcn  unb  bruHen  t)un  ben  üxä)m  auff^orcn,  hjcrbcn  ftd) 
bie  5^^a|)i[tcu  lierlounbern.  ?i6cr  hav  bie  liebe  (tnelc^e  beut  nc^ften  bienet) 
unnb  bay  Icbcnbigc  opffer  un^cry  let)By  burd)  uu!eufd)el)tt ,  l)a^,  ijorn,  un= 
^u^t  3C.  Vertilget  tüirtt,  bey  lad^en  fie,  tnie  benn  bcr  ^Jsapiften  glatüB  unb 

20  ti:)et)^l)el)t  et)gent  unb  gcBnrt. 

3l)r  t)aBt  aud;  et)n  25ctf)at)cn^  Be^  ^uä),  oHer  l)et)ligeu  !ir(^e,  tüelc^e  öer^og 
-(^riberid^  Don  fet)n  öorfarn  er  erBet  ^at  unb,  buxä)  hk  ^^apiften  Betrogen,  treffe 
lid)  gemcrt  nnb  cr^aBcn.  0  tüie  ditl  armer  Icntt  l)ctt  man  baüou  l)nn  Sad^ffen 
crncrcn  fonnciT,  bie  er  otlc  Ijfjm  Iju  frcuubc  öon  bem  unrcdjtcn  ^3Jtammou  i)ctt  ^^'hc  ig,  9. 

2r.  matten  mögen,  auff  bay  fie  ^l)n,  tt)eu§  t)^m  iüirt  uobt  fetju,  t)nu  bie  eh)igen 
l)ntten  genommen  l)cttcn :  ha^^  aufj  bem  ejcmpel  |u  fordjtcn  ift,  baS  bcr  yvurftcn 
gelt  unnb  gutt  gar  felben  lüljrbig  ift,  bay  Cy  Iju  6f)riftlid;cn  fadjen  gcBraudjt 
tüerbe,  glel)c^  tnie  ey  toirt  felben  anbery  gelDunnen,  benn  9lt)mrob  fetin  gut  unbi.woi.io,s. 
gelt  geluunncn  f)at.    ^2lBcr  cl)ny  mögt   l)l)r  eud)  burd)  bic  gnabe  goty  loot 

30  rumen,  bay  bcr  ^yurft  fclju  tl)ran  nac^  narr  ift,  bcr  bie  Uiarl)ci}t  gerne  l)ort 
unb  let)ben  !an  unnb  uiemanbt  frcöclid^  ric^t,  tücldjcr  bod)  ben  Bof^cu  nit 
tücniger  |u  fordeten,  benn  ben  frommen  im  licBcn  ift.  S)ie  Uicl)l  i)l)r  benn 
bamit  Bcgnabct  unb  BcgaBt  fcl)t,  ^0  fnnb  l)f)T  hai^  angefangen  luerd"  bcftc  Beffer 
Oerbrcngcu,  aly  bie  t)on  gott  baljn  burd)  bifje  gclcgcntjctjt  geruffen  fiub,  unb 

35  euc^  fcl)n  l)enbe  Beutt. 

'^d)  f)aB  offt  l)nn  ben  lanbcu,  aly  id)  cl)n  finbt  tnar,  ctju  propl)cljcl)  ge= 
f)ort,  Äet)^cr  (^^ijbcridj  tourbc  bay  Ijciyiigc  graB  crlofjcn.     Unb,  toie  benn  ber 

2  tnod^tcn  F  8  cvgcrtüö  F  9  öottiS  F  10   njovbcn  F  11  &otm  F 

^oren   F  12   lottc^cr  F       öottiä    F  14   loil^c   F  IG  ferullen  F       auff()üvcn  F 

17  toiiäfe  F  21  hjit(^c  F  24  foimcit  F  20  Surften  F  29  moflt  I'      ÜJotti-J  F 

30  ^hxt  F        31  hjUd^cr  F      nicf)t  F  :{4  ucrtringen  F 

')  5Ö9I.  oben  e.  475  X'linii.  1. 
ßut^ex§  Sßcxte.  VIII.  36 


5G2  35om  5JZtPtaucf)  bot  Tie\\(.    1521. 

|)topf}ecten  ort  iinb  iiatur  ift,  boy  fic  d)x  ei-fult,  bcnn  t)cv[tatibcn  tüerbcn,  ^o 
fe^cn  fic  al^ct)t  anber^lüo  I)^n,  bcnn  bic  tüort  für  bcr  lüclt  lautten:  al^o 
bcncfjt  nüc9  anc^,  ha^  bi^c  |}ro|)I)ccet)  ^nn  bi^cm  nnf]erm  3"^'ftcn,  .'pcr|oßc 
^rtberic^cn  jn  fad;ffcn,  erfüllet  fet).  S)enn  \va5  lonneu  luljr  für  c^n  anbcr 
^cl)lig  grab^  öcrftet)cn  bcnn  bic  Ijcl^ligc  f (grifft,  bar^nne  bic  iüQrl)et)t  6§riftt  5 
bnrrfj  bic  ^apiften  getob  ift,  BegraBen  gelegen,  \vciäß  bic  Bottel,  bay  ift,  bic 
Bettel  orben  nnb  fe^crmetjfter,  beljiit  nnb  Bclüart  l)o6cn,  ba«  fel}n  ^unQer  (Sljrifti 
!cme  unb  ftelc  fie?  S)cnn  nac^  bcm  groö,  bo  bcr  !^err  l)nn  gelegen  l)ott, 
h)clcfjy  bie  Sorracen  Ijnne  IjoBcn,  fragt  got  glcljd;  ^0  öitt,  aly  naä)  attcn 
flücn  üon  fdjlr)ct)lj.  lo 

9hl  !an  nicmant  leutfen,  ba^  6el)  mä)  unber  öer^og  ^riberirf),  bcm 
ß^urfnrftcn  ^u  ©ac^ffen,  bic  IcBenbige  Uiar()cl)t  bcy  (vuangclii  ift  erfur  fonimen. 
äöic,  tuenn  icf)  micf)  rmnete,  bity  irfj  el)n  (^ngcl  obbcr  ^Jcagbalcno  Bei)  bem 
graBc  getneft  Incfjr'?  Unb,  oB  tuol  el)r  Ijljnnber  fel^n  Aletj^er  ift,  ^0  ift  ha§ 
genng  gu  crfullung  bcr  propljccet),  ba§  cl)r  l^n  ^rancffnrt  bon  ben  6l)nrfnrftcn  15 
e^ntrcdjtiglid)  ct)n  ,^iet)^cr  crtnelt  ift,  nnb  \v([x  anä)  Inarljafftig  .^el)^er,  iücnn 
et)r  gelnollet  Ijett.  Gy  ift  fnr  gott  gletjdj  fio  Hill,  Une  lang  eljncr  Äelj^cr  ift, 
toenn  er  nnr  ^^ct)^cr  gclneft  ift.  llnb,  oB  tüol  ettlicf)  arfjten  tnerben,  ic^  tre^B 
et)n  gcudel  fpil,  ^0  tnit  icf)  Inel^ttcr  fpilen  nnb  micl}  ncrUninbcrn,  Inie  cS  ^n 
gel)et,  ba^  gott  Ijnn  blj^cm  licrad^ten  ortt  bcr  lucEt  l)att  fetjn  luortt  crtücdcn  20 
lüoHen,  nnnb  ha§  el}n  ttinnbcr  ift,  lüclc^y  !ct}m  lanbt,  ol»  id)  ac^t,  iüibber 
faren  ift,  boy  bic  ftet  nnb  borffer  nmB  3i>itteniBcrg,  and)  bic  Bnrgcr  l)cBrel)f(^ 
nantcn  l)aBen,  Inic  bie  ftett  nnb  flcd  umB  3ei"iifolcw.  äi^o  tnmpt  l)cr  ßplirata, 
^cBron,  3fie§en,  ^sanned,  föloBog,  ^tbon,  ^cffc,  S)ammal3,  £)iBon  nnnb  bcr 
glcljdjen  öil?  Unb  äßittcmBcrg  fclBft,  ba§  ift,  äßeljffenBcrg,  lna§  iftö  onber§  25 
bcnn  bcr  Berg  SiBannS?    SiBannS  l)cl)ft  iDct)^.    5i)anüt  fcl)  genng  gcfpilt! 

3)ay  ift  ernft,  baö  niiy  Heranbern  gegeben  ift,  ha§  rcl)nc  nnnb  erftc 
ongcfic^t  bcy  ßuongelii  |u  fe^en.  £)ie  lüet)l  tji)X  bcnn  nn  ctjfcrcr  fcl)t  U)urben 
bcr  get)fte,  ^0  füllt  l)t)r  bay  anpreljtten  nnb  anbern  and)  Im  fcl)en  gcBcn, 
aM)n,  bay  ^t)r  baranff  fcl)et,  bay  t)t)r  cl)ntred)tiglid)  gel)ct  nnb  Inanbelt  nnb  30 
suim.  14, 2f.et)ncr  bem  anbern  ane  l^ang  nnb  l)abbcr  bic  tjanbt  rct)d)e.  630  l)emanbt 
nnber  end)  fd)luad)  l)m  glatüBen  ift,  bcr  cfjc  tränt  nnb  rid)te  nid)t  ben,  bcr 
flct)fd)  ift.  Unb  mibbernniB,  tiie(d)er  ftard  t)m  glamBcn  ift,  bcr  öeradjte  nid^t 
ben,  htx  nit  flel)f(^  ift. 

©30  aBer  elüer  nod)par,  frennbc  ober  fcl)nbc  Derbrifien  inirt,  bay  ^l)r  -m, 
netue  bing  anfal)ct,  nnb  merben  nad)  l)l)rcr  menfd)lid)er  tiernnnfft  nnb  mct)Bl)Cl)t 
end)  bay  iiBcl  anbiegen,  ^0  iDift,  cy  fet)  bcnn,   bay  l)l)r  cl)n  fd)am  fpiel  fct)t 
gott,  ben  Engeln  nnnb  mcnfc^en,  ^0  fct)t  ^^r  nad^  nic^t  rcd)te  (Sl)riftcn.    äßer 

2  anbctloo  F          4  fonncn  F          G  h)ttc|§  F     boitd  V  7  Sungcv  F          8  ba  F 

9töU(ä§§F        UtoeteF        ITgetDoUtF        18d16F        21h)ilc^dF  22  borffer  F        27  üor 

anbern  F         30  ge^t  F        ;]3  iffet  F    toiWjer  F        34  ntc^t  F     iffet  F  35  chjr  F        37  rtiffet  F 

')  iifli.  oben  ®.  475  ?lnin.  2. 


5Bom  ^JHij5rai4  bet  5J]cffc.   1521.  563 

tüitt  ^bcrman  hav  manl  |u  dinbcn,  ober  iner  h.ntt  tjberman  l)nn  funber'§et)t 
etjgcn  iirfac^  ailcx  bing  ant-.cljgcn  ?  3ft  bo(^  ct)n  jpricfjttiort :  'äl^cr  an  bev 
gaffen  Baltiet,  bcr  ^ott  bill  tnet)[ter'.^  '^nn  etjm  i|ltrf)en  fpit  finb  me()i;  |u= 
fef)cr  benn  fpiler."-    6§  finb  mcnfc^en  ttiortt  imb  6Iet)'6en  Bletter.    65  finb 

^  -mcnfi^en  geriefte  unb  bIcljBen  hiaffer  Blasen.  S^olgt  t)^r  etüxn  gciüiffen  ^n 
gott,  unangcfcfjcn  bic  perfon  unb  latöen  ber  menfcfjen!  3)a|u  ^a6  t(^  bi^en 
Brieff,  cnä)  bamit  ^u  troftcn  unb  ftcrdfcn,  tooEen  im  fdjicEen,  auff  ha?^  iä) 
aud)  elju  mit  lüirdcr  unnb  tetjt^afftig  luurbc  ctürc§  get)ftey  l;un  (S^rifto.  Unb, 
^0  iä)  bQ§  nit^t  umB  fonft  l^oB  unnb  bergeBIic^  gct^an,  bantfe  iä)  gott:  ber 

10  nicTirc  unnb  crfjalbe  cut^  l)nn  bem  er!entuu§  unJ3er§  Ijerrn  3f)efu  ß^rifti, 
tüelc^em  fct)  e^rc  unb  (oB  t)nn  elnicfcljtt. 


5  getiefte  F  8  getjftt^  F  10  cffentni§  F  11  to\lä)m  F 

1)  5)g(.  oben  ©.  470  ?(nm.  1.  -)  5ög[.  cbcnba  ^(nm.  2. 


36^ 


De  votis  monasticis  Martini  Lutheri 
iudiciuDi.  ' 

1521. 


m§  ßut^er  am  9.  ©epteniBer  1521  bie  evfte  9teitje  feiner  „Themata  de  votis" 
natf)  äßittcnbevg  gejaubt  ^atk  (ögl.  oben  ©.  '^7),  ha  I)atte  er  ]\vax  ertänternbe 
„resolutionos"  ^n  benfelben  jugleid)  in  '?ln^^[id}t  geftellt,  aber  bod)  ftatt  biefer  5n= 
näd)|t  eine  jtüeite  2()efenreifje  nadjgeliefert.  S)ie  nöd)ften  äßod)en  geigen  ifjn  un$ 
mit  anbern  3(rbeiten  befc^äftigt,  nnb  faft  fdjeint  e§,  al§  Tjabe  er  biefen  ©egenftanb 
an§  ben  fingen  berloren.  äßeiiigften§  aU  er  am  1.  ^Jioücmber  bcm  ©traPnrger 
t^rennbe  ©erbel  eingeljeiib  über  feine  leisten  ^^>nblifationen,  über  feine  im  5E)rntf 
ober  nnter  ber  f^eber  befinblidjen  Vlrbeiten  iöerid^t  erftattet,  ift  öon  biefer  ©d^rift 
nod^  nic^t  bie  'üebe;  erft  am  @nbe  be§  33riefeö,  tüo  er  üon  lüeiteren  literarifc^en 
'iptönen  rcbet,  hie  iljm  im  ©inne  liegen,  fommt  er  anf  biefen  ©egenftanb  ^nrüdf: 
er  fei  mit  ^}3leIand)tI)on  eine»  Sinncö,  gegen  bie  antiel;riftifd)en  ^JJi5nd)§=  nnb 
■^^rieftergetübbe  einen  friiftigen  ©treid;  ^n  füljren.  ©in  ©otjn,  fo  fagt  er  in  bitter= 
crnfter  ©c^er^rebe,  fotte  if)m  nod)  geboren  tuerben,  ber  mit  eiferner  Siutl^c  bie 
''^opiften  treffen  loerbe.  5läglid)  tuürben  ifjm  fo  tiiel  Unget)enerlid)feiten  fnnb, 
n?etd)C  ber  elenbe  Zölibat  bei  i^üngüngen  nnb  Sungfranen  er^enge,  bafi  feinen 
0§ren  nid)tg  fo  bertja^t  ftinge  a(ö  bie  5iamen  9ionne,  9Jtöncf;,  ^|>riefter.  9U§ 
ein  5^arabie§  erfdjeine  gegenüber  biefen  ©reneln  @otte§  ©tiftnng,  ber  Cfl^eftanb, 
tro^  aller  ßntbeljrnngen  nnb  ©orgen,  bie  er  im  befolge  l^abe.  Unb  balb  ipirb 
biefer  ßntfdjln^  in  itjm  reif.  ©d)on  am  11.  ^Jioöember  !ünbet  er  ©palatin  in  bem 
33riefe,  mit  bem  er  bo§  5Kanuffript  feiner  ©c^rift  „De  abroganda  missa"  ^  nber= 
fenbet,  bie  nene  9lrbeit  an:  er  fei  nnnmetjr  entfdjioffen ,  gegen  bie  5Jtönd)§gelübbe 
öorjngefjcn,  nm  baö  junge  Si>olf  au5  ber  syoilt  eineö  unreinen  Ü'ölibatä  ^n  befreien. 
„Partim  liaec  tentatus,  partim  indignatus  scribo:  tu  boni  consules."  ©d^nett 
ge'^t  iT)m  bie  3lrbeit  unter  biefer  ©timmnng  üon  ber  .^anb;  am  21.  fd)reibt  er 
bereite  ben  bem  fertigen  ,Snd}e  üoran.'iufdjidenben  ÄJibmungebrief,  für  ben  er,  ein= 
geben!  ber  eigenen  SBerirrung,  bie  it;n  einft  felbftertüätyttc  §rbmmig!eit  bem  tlaren 


unb 


')  ?lu(i)  in  biefer  ©ctjtift  felbft  ift  bie  neue  ?lrbeit  bereit?  ongctiiiibigt,  Dgl.  oben  S.  429 
)03. 


De  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudicium.    1521.  565 

bätcrlicfjcrt  Söillcu  Tjattc  entgegcnfe^en  laffen,  jc^t  bebeutfam  ben  eignen  S?ater  al§ 
5lbreffaten  n.ui'^tt.  Saburc^  irirb  feine  ©djrift  ^unt  fü^nenbcn  ScI6ftbefenntni§  — 
er  rechnet  mit  feiner  eignen  „^Jlonrfierei"  !^ier  grünblic^  ab.  Slm  folgenben  ^^age 
überfenbet  er  biefe  5>Drrebe  an  ©palatin  mit  ber  5Bitte,  fie  aufjubetua'^ren,  big  er 
and)  noc^  ha^  Stücf  ^^^oftille,  ba§  er  eben  nod)  öoHenben  tooÜe,  nacfifcnbe.^  3u= 
gteic^  erflört  er,  tnaS  i§n  jur  ^^(bfaffung  biefer  nenen  Sd^rift  beioogen  IjabQ.  S)a§ 
©erüd^t  ift  .^n  i^m  gelangt,  ba^  in  SBittenberg  etliche  53tönc^e  bereits  bie  Äutte 
abgelegt  l^abcn;-  beren  ßemiffen  tnili  er  3U  ipilfe  fommen,  benn  ein  folc^er  ©rf^ritt 
barf  nur  feften  @en)iffen§  gef^an  fein,  unb  er  fürcf^tet,  ba^  ha§,  nid^t  bei  allen, 
hk  biefen  Sßeg  einf erlagen,  ber  ^yaü  fein  mi3c§te.  Sllfo  nic^t  als  Streitfcf^rift, 
fonbern  at§  ©etoiffenSberic^t  für  bie  9lu§getretenen  ober  jum  9(u§tritt 
(Jntfrfjloffenen  ift  feine  St^rift  öorne^müd)  gemeint.  S)as  ift  ber  (Stanbpnnft,  ben 
er  and)  am  S(^(u^  berfelben  nac^brüdlic^  geltenb  mad)t:  „ut  non  solum  possiut 
adversariorum  os  oppilare  (quod  parum  spectavi)  sed  etiam  conscientias  fideliter 
erga  deum  erigere  et  securas  facere.  id  quod  maxime  spectavi."  ^n  biefem 
Ssntereffe  fügt  er  bie  jhiei  bebentfam  feine  Schrift  fi^Iie^enben  StpofteltDorte  l.^^^etr. 
2,  16  unb  &ai.  5,  13  ^in,]u.  Qx  ^atte  erinartet,  ha^  Spatatin  nebft  anbern  auc^ 
biefe  5]lanuffriptfenbung  an  llietanc^tl^Dn  unb  burd)  biefen  ^nm  Srud  bcförbern 
tnürbe;  ate  er  aber  in  ben  erften  lagen  be«  Se^embers  in  äöittcnberg  erf d)ien  unb 
im  ©e'^eimcn  bort  mit  ben  ^reunben  confcrirte,  crfnl^r  er  ^u  feinem  3?efrcmben, 
hüiß  Spatatin  bisher  all  biefe  ©c^riftftüde,  auf  @e^ei^  bes  .ffnrfürften  —  ivk  man 
meinte  — ,  hti  \iä)  ,^urüdbe^atten  l^atte.  S)a§  toar  Hjm.  ein  bitterer  2!ropfen  (,ab- 
syntliiurn'-)  in  ber  ^reubc  be§  3Bicbcrfc^cn5  unb  be§  i^erfc'^rg  mit  ben  alten  (5)e= 
noffen,  über  ben  er  unmut^ig  alsbalb  noc^  üon  3Öittenberg  an§  bricflid)  ben  biptü= 
matifc^  öorfic^tigen  ^reunb  jur  9febe  ftellte.  6§  maren  ja  brennenbe  S^ragen, 
hk  er  '^icr  be|anbe(t  l^attc,  fie  litten  feinen  ^(uffc^ub.  „6§  ift  mein  Sßille,  ba§ 
biefe  Sd^riften  rjcrauefommen,  incnn  nidjt  in  Söittenberg,  bann  fidjcr  anberetoo." 
@r  bebrotjt  ben  3lngftlid)en ,  er  n?erbe  nur  nod^  fjcftigcr  fdjreiben,  irenn  er  ge= 
^tuungen  tnerbe,  noi^  einnmt  bicfelben  iHatericn  ju  bel^anbetn.  Spalatin  gab  nac^ 
unb  befijrberte  bie  ^iihinnffripte  meiter  —  fc^on  am  20.  S)e3ember  !ann  l!3ntber  im 
(Schreiben  an  ben  '.Jtugnftinertiitar  3B.  l'in!  auf  feine  balb  erfd)cinenbc  (£d)rift  über 
bie  ^Jlcijnc^sgelübbc  Dcrireifen ,  ba  toerbe  biefer  feine  'ilieinung  öollftänbig  crfennen 
fönnen.  (äöie  trenig  er  übrigen^  13^i  feinem  .^ampf  gegen  biefe  ©etübbe  baron 
benft,  fid)  fclber  etma  tion  luftigen  ^effetn  ^n  befreien,  be.^engt  er  l^ier  bnxä)  bie 
feierliche  ^rftärnng:  ,nani  et  ego  in  liahitu  et  ritu  islo  niancbo.")  <Bo  ift  eS 
jiemlid^  richtig,   lueun   bie  SBittenberger  @efammtau§gabe  unter  biefe  Scfirift  als 


•)  (J§  toar  bie  (ipipljauia-jprcbigt,  bie  ^utljer  nodj  tiefctiäfticite;  biefe  luudjä  if)m  unter 
ber  (^intDitfunfl  ber  eben  bolleitbcteii  3lr6eit  über  bie  5Jfönd)^gcUibbe  ju  einem  großen  beutfdjen 
Iraftat  über  bcnfelben  Wegenftnnb  nit,  ber  fid)  tf)eitlüeife  lüie  eine  bciitfd}e  33cin-beituiig  uitfrer 
©c^rift  tieft,  fo  ualje  berü()veii  fid)  bie  ("•Jcbniifeiigiiiige  beiber.  Sliüii  biefeiit  grof^eu  Ch;tur-j  über 
bie  Öelübbc,  ben  bie  (yeiamiiitou->gaben  o(-3  bcfoiibere?  „ii^ebeufeii"  !^'iit(jer-:  iiiittt)eilen,  meinte 
^^titt  ((Einleitung  in  bie  ".»Inguftaua  )Bb.  l  3.  2iJ4),  er  fei  ein  Hon  ^ounö  angefertigter  '^lu^.ytg 
ani  Sutl)er§  lateinifdjer  2d)rift.  9lbcr  biV3  ift  iKertüedj-jlung  mit  ber  toeitcrljin  aufjufüljrenben 
Überfe^nng,    bit  ^onai  lieferte.  -)  ajgl.  Äöfttin  -  iöb.  I  ©.501.     önber^,   Sutl)er5 

S3rieftDedjfet  5Bb.  111  ©.  251  3lum.  2. 


5(3(5  De  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudiciuni.    1521. 

3eit  be§  6r[d)ciucu5  „Mense  lanuai-io"  gefegt  Ijat,  frci(id)  jUöteid)  mit  bcni  S)ru(i= 
fe^Iex  „M.D.XXI«  ftatt  „M.D.XXII".  2)dc^  ift  biefer  Sermiii  nod)  um  ein  äöeniöcö 
3U  früTj  gegriffen.  S)enn  bic  ältefte  ^tadjvicljt  üBcr  bic  ^•crtigftcnung  unb  5Bcv= 
fenbiiug  ber  Schrift  l)ahm  Wix  Bei  ^Jtetaudjtljon  in  feinem  Briefe  üom  25.  f^ebruai; 
an  ©palatin,  burd^  tücldjeu  er  ein  fertiges  ß-remplar  für  biefen  unb  ^toei  für 
S^utljer  —  alfo  bod)  geföi^  fofort  nad)  ber  ä>oIlenbung  in  ber  üDruderei  —  über= 
fcubet.^  -Kbcv  mit  grofjtcr  SdjneUigfeit  folgte  auf  biefen  crften  S)rud  and)  fdpn 
ber  ^Jlodjbrud.  '^m  28.  Wdx^  melbct  bereite  !:|>e(tican  in  i^afel,  ba^  bort  biefcr 
„iustus  lil)er  Lutheri"  gcbrurft  toerbe,  unb  nur  irenige  ^DJtonate  t)erftrid)en,  ba  trat 
bereits  biefetbc  ©c^rift  in  ber  beutf(^en  Überfe^ung  2eo  ^ubS  auf  ben  ^4>lau  unb 
trug  ba§  Staunen  über  bie  fjier  borgetrageuen  ©cbanfen  in  alleö  il>o(f  "hinein 
(„mirabilcm  omni  populo",  3oI).  33o^Ijeim  in  ConftaUi^  an  ii^abian,  oO.  ^nli  1522). 
S3atb  (nad^  bem  13.  i^uni)  folgte  aud)  in  SÖitteuBerg  felBft  eine  jltieite  5luögabc 
naä),  für  ineldje  Suf^er  gegen  feine  (ycluoIjuTjeit  berbeffcrnbc  i^anh  anlegte  unb  in 
ber  er  namentlid)  einen  längeren  ^uffi^  ßcgcu  baö  (Jnbe  einfd)a(tete.  -Jiad)  biefer 
3tüeiteu  öermef^rten  unb  öerbeffcrteu  9luflage  lieferte  ^uftuö  SonaS  feine  bentfdje 
Übcrfe^ung  unb  ii?earBcitung ,  benu  l^ier  toie  ftetS  bei  feinen  5lrbeiteu  biefer  5(rt 
übte  er  unter  ßut^erä  3uftimmnug  bee  ÜberfeljerS  9(mt  in  frcicftcr  SBcife  aus. 
3lui^  biefe  'Arbeit  erfd^ien  nod;  in  bemfelben  ^aTjre. 

6ö  iuar  uid;t  5U  üertounbern,  ba^  biefe  ©d)rift  üon  ben  C*öeguern  als  „eiferne 
9flutt)e"  empfunben  tourbc.  Wianä)n  ißertljeibiger  ber  ougcgriffeneu  Möncrjsgelübbe 
er'^ob  fid)  unb  berfnd}te  ben  fdjarfen  Vütgriff  ab,iulue"^ren.  5Ü5  erfter  ber  t^-xan- 
3iSfauer=Cbfcryant,  ber  ^um  ^loeiten  'JJtale  bie  äBürbe  eineS  Provincialis  minister, 
unb  Jtüar  Argentinensis  provinciae  (s.  per  superiorem  Gerinaniam)  feit  1520 
befteibete,  6afpar©a§ger  (Sasgerus,  Schatzgerus,  Scliatzgeyriis).  ©djou  Ijatte 
biefer,  nod)  el)e  er  £utl)erä  ©d)rift  „De  votis"  fennen  gelernt,  eine  erfte  ©treit= 
fd)rift  gegen  ben  üiefornmtor  unter  beni  31itel  „Scrulinium  divinae  scripturae,  pro 
conciliationc  dissidenlium  dogmalum"  im  Sa^v  1522  auSge^en  laffeu,  bereu  (e^er 
9(bfd)nitt  fid)  mit  ber  «yrage  de  votis  et  statu  monasticorum  befd)äftigte,  ot)ue  fic^ 
icbüd)  fpecieli  gegen  ^.Jntl^er  felbft  3U  toeuben;  17  ^(rgumente  „ber  l'utl)eraner",  bie 
nur  ,^uni  2I)eit  an  £utl)erö  „ Themata  de  votis"  aufliugcn,  loareu  I)ier  3ufamuieu= 
getragen  unb  beftritten  luorben.  IHber  neu  erfd)ieuene  Gd)rifteu  ßutl)crS,  allen 
üoran  ba5  il^ud)  ,De  voUs  monaslids",  bemogeu  il)n  im  ©ommcr  beö  3i^^)reä  1522, 
^um  ^toeiteu  ''JJtale  ben  ilampfplalj  ju  betreten  mit  ber  n)iebert)olt  aufgelegten  Gd)rift 
„Replica",  Don  ber  mir  folgenben  Urbrud  auffüt)reu: 

„REPLIGA  II  contra  periculofa  fcripta  poft  ©crujj  tinium  binine  fcriptnre  iam 

iÜotiö  monafticiö  || 
(ionftitntionibuö  ecctefiafticiS  |1 
Sacrificio  facrofancte  ßnfariftie  || 
Sacerbotio  noue  legiö  || 
^^oteftate  ^(püftotica  || 
(iü  abiectioue  refpoufionis  ab  tria  obiecta.  || 


pribc||  eniiffum  enmuata. !  2)e 


*)  ?lm  16.  5Jki  1522  fenbcte  2nii)cx  Don  älUttciibcrfl  auö  ein  (^itmplai-  nit  '^^anl  ©perotuiä 
und)  Sglau  (ügl.  (5^nbcrs,  Öiitl;crä  5Pricfiueüjfcl  a3b.  III  ©.  3ö4).  tiefem  flcfiel  bic  Sdjrift 
fü  gut,  ba^  n  um  mcl)t  (Sjemplore  bat;  I^utl^cr  fcubdc  djiu  haxan]  niu  13.  ^uni  fo  biclc,  nlä  nod) 


De  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudiciuiii.    1521.  567 

9teuercubi  patriS  6afpari§  ©afgcri  S^ratiTi  iiiinorü  per  fu  ||  periorem  ger= 
iiianiam  prouinciciüö  3[)liniftri.  \\"  %iidxM\nk  ficbrudt.  72  S3lätter 
in  Quart,  (e^te  ©eite  leer. 

3u  ben  „Omnia  opera  reverendi  ac  perdevoti  Patris  F.  Gafpari  Schatzgeri 
Bavari"  Ingolstadii  M.  D.XLIII.  fol.  finbet  man  biefe  ©i^rift  tüieberaBgebrudt  auf 
331.  50*— 96''.  <g)ier  ift  ber  93efäuipfuug  bcr  Suf^erfcfjcu  Schrift  ,De  votis  mo- 
nasticis" ber  erfte  ^ta^  unb  faft  bic  .Sj)ätfte  bc§  ^urfjcö  ßclnibmet.  ^m  Xejte 
felbft  tüirb  jtoar  and)  I)ier  l'utfjerä  ^Jtame  ücrf rf^loiegeu ,  eä  ift  aber  !ein  ^toeifel, 
Iren  ber  3)erfa||er  im  ©inne  'i)at,  locnn  er  fagt:  „contra  Monasticen  tractatus 
ardentissinio  stomacho  est  confectus,  totus  superciliosus  anhelans  ad  omnis  Mo- 
nastices  exterminiam".  ^m '^(utjuft  1522  Tjatte  ©nSger  Uniljreub  längeren  5(ufent= 
I;alt§  im  IKmer  ^ran^iytanertloftcr  biefe  Schrift  üerfa^t,  unb  gefdjäftig  !§ütten 
feine  Drben§Brüber  bafellift  baö  @erüd)t  öerbreitet,  ba^,  tuenn  er  Bei  ber  ^IrBeit 
gegen  bcn  Äci^er  Jsjuf^cr  fi^e,  regelmäßig  ber  Ijeitigc  (^eift  felBft  fii^  auf  ba§  .i^aupt 
bes  frouimen  Ünaterö  nicberlaffc  —  aber  bie  erBau{icf)e  ^IHöndjöfabel  tüurbe  Bereite 
öon  ber  eöangelifd)  gefinnten  33eüDlfcrnng  alö  Slltnunbergefdjtuäi^  üerladjt.  Qm  f^ranf= 
furtcr  <f)erbftmeffe  erfdjien  bie  „Replica".  33efDnbcrö  fräftig  Irar  ber  (Sd)Iu§ftreid), 
ben  biefe  ^Bevt'^eibigung  ber  ''Fcönd)§gelii6be  gegen  £utf)erö  Sdjrift  füljrte:  „^Xlfir 
ift  ein  ä^erbadjt  gctommcn:  entJüeber  t)at  ©atanaö,  ber  (Vürft  ber  ^^infterniß,  ba§ 
33ud)  anSgeljedt;  ober  menn  ein  'DJtenfd)  ber  ^erfaffer  ift,  fo  tjat  er  bieä  üerfUn^te 
3eug  ni(^t  gegen  ^Ftenfdjcn,  fonbern  gegen  bie  Böfen  ßieifter  jufammen  geBrad)t. 
Sft  Satana§  ber  i>crfaffer,  bann  iftö  fein  Sönnber,  benn  er  Ijafjt  üon  '"^ttterS  ba§ 
5rtcnfd}engcfd)Iedjt  mit  gtüljenbem  -Ipaffe,  aber  biötjer  marb  il)m  bodj  nod)  nii^t 
5Jlac^t  gegeben,  mit  fo  todber  nnb  groufomer  .^anb  gegen  bie  ^JJlenfd)en  jn  rafen  .  . . 
.H^">at  ba§  33ud}  aber  einen  ilienfdjen  ,pim  '-ßerfaffer,  fo  läf^t  e§  erfennen,  lt»ie  ber 
'»JJienfdj,  beffen  5tanieu  eö  trägt,  nad)  ber  C^tje  led),^t  unb  ben  (iöübat  abfd;ütteln 
toill,  lüie  er  ja  bercitg  fein  llUindjtrjum  abgeloorfen  tjabeu  foü.  ^JJtögc  er  benn 
l^eiratl^en,  iucnn'S  djm  fein  (yetuiffeu  erlaubt,  ba§  ja  feTjr  meit  getüorben  ift;  benn 
ii)m  ift  eö  moI)t  unmögticf),  .Wenfdjijeit  ^n  belpaTjren.  6r  laffe  aber  Uumigfteng 
anberc  in  3tul)e  . . .  ." 

Sutfjer  Tjielt  eö  für  auge.^eigt,  biefe  Sdjrift  nidjt  unbeantmurtet  ,5u  laffen; 
^ipar  er  felbft  meinte,  ,^n  feinen  frid^eren  '^(nefütjrnugcn  nid;t§  tjin.^n^ufügen  ,5u  ffobm 
nnb  erachtete  feiuc  Sdjrift  für  ununber(egt  unb  nuunberleglid).  ','lber  er  mar  be= 
reit,  beul  2)rängen  öon  ^^reuubeu,  meldjc  eine  ;ix"autmDrtuug  für  nötrjig  fjietten, 
,5U  tDiUfal)ren.  2)a^er  forberte  er  S'O^-  33riämann  auf,  fii$  biefer  '!)J{ül}maltung 
^n  unter^e^en.  S;'iefer  n»ar  felber  9(nget)Driger  beö  JV-ran.^iöfanerorbeuy,  mar  am 
21.  ^^jaunar  1522  in  SBittenberg  ^IiDctür  ber  lljcologie  geuiLuben,  Ijatte  bann  eine 
fur^e  ^eit  unter  fd)mierigen  '-iHn-ljältuiffcu  in  .«iittbus  bay  (^Uaugelinni  geprebigt, 
mar  boranf  nad)  äBitteuberg  ,^urürfgefe()rt,  nadjbem  fid)  Vutljer  bafür  nerluenbet 
Ijatte,  ha^  it)m  äBotjunug  unb  Unterljatt  im  bortigen  J\-rau,5iöt'aiunftofter  gemalert 
mürbe.  'Jlod)  im  i^ai)xc  152:5  berief  it)ii  •C'^ev.^og  VtUnecbt  afy  Xumprebiger  nac^ 
^öuigöberg.     (*:t)e  er  äUittenberg  üertieß,  erfüllte  er  nodj  X.'utljerö  '-üegebreu.     ^JJiit 


bott)anben  loatcn  mit  ber  iBctncttuitrt:   „Lüiclli  de  votis  iam  (luduui  diwtracti  sunt,  denuo 
excudi  iu-ssinius"  (ebcnbof.  <B.  400). 


5(38  De  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudicium.    1521. 

einem  SöibmungSbricf  Dom  17.  Wiäx^  (16.  Galcnd.  Api-il.)  1523  au  ©Vatatiii  uiib 
mit  l'ut^ers  SSegteitidjreiben  auögerüftct,  erftf^icn  feine  ©d^rift,  öon  ber  uns  folöcnbe 
2(u§gabe  ^  öorliegt : 

,AD  GÄSPA=  II  RIS  SGHATZGEYRI  MINO=  ||  rite  plicas  Refponfio  per 
lohannem  Brif=  ||  mannü  pro  LYTHERANO  11  |1  hello  de  Mißis  (&- Votis  jj 
Monafticis-  i|  *  !|  MARTINI  LVTHERI  ||  ad  Brifmanmim  de  codein  || 
Prffifatio-  !]  ^  ü"  3tü(ffcite  Bebrudt.  42  numerirte  331.  in  €!taö, 
(e^te  ©eite  leer.  9tm  Scf)(u^:  „Quinto  Idus  Nouembris-  :'  Anno  • 
M-  D-  XXIII.  11"  S)ru(I  bon  ^o1).  .^ertoagen  in  Strapurg.  ä>gt. 
b.  S)ommer,  Sut'^erbrutfe  ^Ir.  381. 

i^lugS  antwortete  <5a§ger  noc§  in  bem  glcicf)en  ^aijxc  mit  ber  Sctirift  „Examen 
novarum  doclrinanim"  (Ulmac  1523),  tt»e((f)e  jcbod),  ba  fie  jetjt  bie  Söaffen  ,ad- 
versus  lohannem  Briesmannum,  Lutheri  armigerum,  Apostatam'"  ricl)tcte,  nid)t 
me'^r  Ijier  genauer  ^u  regiftriren  ift,  n>enn  aud)  Sutt)erä  ilsorloort  ^u  33ric5nuinnö 
Stf)rift  cingetjenbc  iBerüdfidjtigung  feiten§  be§  @egner§  gefunbcu  Ijat. 

Sgl.  über  ganger  ben  23ticf  bcö  5)JJinoriten  So^Jdim  33ad)innitn  (Uipanus)  nn  Seonfjarb 
Don  (£d,  lüeld)cr  ben  Opera  omnia  Schatzgeri  SB(.  aaöf.  tiovaitgebrucft  ift;  tocitcvc  ßittcrntur 
über  bcnjclben  beraeidjiict  a^iöller,  2(.  Ofianber  ©.  528  2lnm.  37.  a3rief  bc§  äöolfg.  ^iidjatbü'ä 
in  Htm  an  9Jlag.  3ot).  5}iagcnOud),  IXim,  ben  3.  ©cptember  (1522)  in  (Sclielhornii)  Anioeni- 
tates  literariae,  Francof.  et  Lip.s.  1725  Tom.  I  ]ig.  306.  —  Über  ^BriSmonn  f.  Lib.  Deca- 
norum  pg.  20.27.  Siapp,  Äl.  92nd)(efe  SBb.  11  ©.  595  f.  Sc  SBcttc  »b.  H  ©.  180.  187.  287  ff. 
(fnbcr§,  Sut()crs  SBricftDcd)ie[  ^b.  III  ©.345.  erbmann  tu  .<3ct,\Dg  =  '4>litt ,  ^Keat  =  (fitcl)ct.  ^  II 
©.  628  ff.,  IDO  jcbod)  genauere  ßcuntuif;  biefer  g^eljbe  uermifU  tutrb  uub  bal)cr  bte  ?(ugnben 
ungenau  finb. 

S)a§  ^al^r  1524  Brad)te  ^Uici  neue  grofee  ®egeufd)riften  gegen  !i*utl)er§  „De 
volis  monasticis".  ?luf  bie  oben  ©.  318  aufgeführte  Sd)rift  gegen  i^utl^erö  erftc 
X^efenrci'^e  „De  votis"  lie^  ber  Somiuifaner  2)icten6erger  uad)foIgen: 

,^  lOHAN  II  NIS  DITENBERGII  ||  facrarum  literaram  proielforis  ||  de 
uotis  monafticis  Über  fecun  ||  dus,  editus  in  fecundum  de  uo  ||  tis 
monafticis  Luteri  indiciü.  [|  Secundae  Petri  tertio.  |;  Giiflodite  uos  fratres, 
ne  infipien  ||  tium  errore  traducti,  cxcidatis  a  ||  propria  lirmitate. 
ANNO  M.D.XXIIII.  II  menfe  Augufto.  ||"  mit  2:iteleiufaffung.  litet- 
rürffeite  BebrudEt.  152  Slätter  in  Dftaö.  331.  TS«:  „Goloniie  In 
axlibus  Eucharij  Gerui  ||  corni.  Anno.  M.D.XXIIII.  ||  Idibus  Augufti.  j|" 
m.  T8^  büii  (Signet  be§  S3ud)bruder§.2 

^uf^cr  unirbigte  bicfc  "^(rBeit  ebenfoUieuig  einer  ^^(utmort,  Une  ben  „Liber 
primus"  beffelbcu  33erfaffcr5.  ^m  gleidjcu  ^atjre  erfd)ien  abtx  and)  bie  uuifäug= 
tic^e  ©treitfd^rift  be§  S)octorö  ber  (Sorbonne  i^obocug  fit  id)tl; oben §,  bereu  britter 
uub  le^ter  Xtjeil  gan^  ber  Sefämpfuug  ber  6d)rift  „De  votis"  geiüibmet  ift: 


^)  ©inen  SCßtttcntierger  Xrurf  bon  Elidel  ©ti^irlen^  („corrcctus  et  adauc-tus")  bcfd)reibt 
D.  S^ontmcr,  J}utl}erbrudc  Dir.  380.  -)  eine  .^loeite  5(uf(agc,  Pöln,   ^U-tcr  Cueutel,  3uui 

1525  bejdjrcibt  .^.  Sßcbetocr,  3o^J-  Sictenbcrger  S.  405.    3tu§3Ügc  ouä  bteier  Sdjrift  gicbt  ber= 
fctbe  B.  303  ff. 


De  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudicium.    1521.  569 

„•^  ANTILVTHERVS  ||  IVDOGI  CLICHTOVEl  NEO-  ||  PORTVENSIS, 

DOCTORIS  THEOLOGl  TRES  LI=  |1  RROS  GOMPLEGTENS.  |1 

[10  3ctifTi]  []  c  Tertius,  contra  eneruationem  votorum  monafticorum, 
quam  ||  inuehere  cötendit  Lutherus:  declarat  religioforum  vota,  etiam|| 
perpetua  atcj  pro  toto  vitae  curriculo  recte  fieri,  idq;  vivendi  in  ||  mo- 
naftica  difciplina  inflitutum:  fummopere  effe  commendan=  ||  dinn, 
&:  approbanduni.  |1  PARISIIS.  ]1  Ex  ofticina  Simonis  Golina^i.  ||  1  5  2  4  || 
G'unt  priuitegto.  "  Jitcd-ürffcitc  bcbrucEt.  190  33lättcr  in  ^otio,  baöon 
181  ficaiffert.  S)a§  3.  33ud)  ,Dc  votis  monaRicis"  füüt  331.  113^  —  181»; 
auf  181^  ba§  fe^r  au^fül^rlid^e  Impressum;  im  S)vu(f  tooHenbet  am 
13.  CftoBer  1524.     l^gt.  oben  ©.  409. 

Cfraenuig  unterliefe  ni($t,  ^^cvjog  ©eorg  öon  Sadjfen  auf  bic  „jorgfältige 
Seantifortung"  Ijin,^uuiei)en,  bie  "^ier  l'ut^ers  J)öä)]t  geidjira^igeö"  il^udj  ü6er  bie 
iliöndj^gelübbe  gefunben  fiabe.  Scr  'Keforniatov  fclbjt  a6er  fdjeint  gar  feine  'Dtoti,^ 
baüDU  genommen  ,5U  Ijabcn.  llnnuitfjig  berflagt  (^'oc^tcus  iljn,  bafe  er  biefe«  nad) 
f^orm  unb  Sn^att  gleichermaßen  anege^eii^nete  SBcrf  feiner  5(nttoort  geföürbigt 
l§abe;  er  'i)ah^  ee  aber  get^an,  tueif  e^  in  lateinifc^er  2prad}e  öerfafet  fei  nnb 
er,  bcr  ,Teutlionicus  Evaugelista-',  üer^inbern  lüollte,  ha}i  nic^t  ba«  i^olf  in 
S;eutfd)tanb  naivere  lf!enntnife  üom  Sinljalt  ber  Glidjf^oüeuefdjen  9(rbetten  erijiefte. 

ä>gt.  Erasmi  Epistolae  Basileae  1529  pg.  815.  Cochlei  Corauicntar.  1546  pg.  77. 
Hermiujavd,  Correspondance  des  Refonuateurs.   Tome  I.   Geneve  et  Pai-is  1866  pg.  238. 

8utl§er§  ©c^rift  gehört  gn  ben  nai^  Sn'^alt  unb  (Erfolg  bebeutenbften ,  bie 
au§  feiner  tveber  l^eröorgegangen  finb.  Qx  fetbft  be^cii^net  in  aller  3uöcvfid)t(ic^= 
feit  biefefbe  aH  ben  „libellus  omnium  quos  scripsi  etiam  me  teste  munitissimus, 
et  quod  ausim  gloriari,  invictus".  äBo  er  fpäter  3(n[a§  faub,  auf  biefelbe  ^Jlaterie 
öon  ben  ,ßIoftergc(übben  ^urüd^^nfoinmen,  ba  tfiat  er  eö  unter  '-Inn'uicifung  bce  i'eferS 
auf  biefe  feine  Sdjrift,  al5  in  toeldjer  üou  ben  tjier  auftaudjenben  ^vagen  „i^er= 
ftanb  genugfam  gegeben  ift  unb  alie§  grünblid)  unterricf)t,  mie  ba§  Mofterleben 
öerbammlid)  fei".^  6ö  gcreidjte  il^m  3ur  fidjtlic^en  fyreube,  aU  i^m  einft  am 
11.  Cftober  1538  3?afiliuö  ^^tonncr,  üon  einer  'Reife  nad)  fyranfreid}  Ijeimfeljrcnb, 
melben  fonnte,  man  frage  jc^t  allerorten  nad)  biefer  feiner  Sdjrift.  Äüfjulid) 
fountc  l^utl^er  barauf  bezeugen,  bafe  fc^on  bieten  biefer  '^nd)  ^u  grofjem  ®eniiffenö= 
troft  gereid)t  I;abe.  ^^rtjeifcl^after  lüor  es,  trenn  er  and^  auf  beä  ßrasmuö  6ni= 
pfe^htng  bcffetben  fid)  meinte  berufen  ,5U  fcmnen,  bem  e§  bod)  ein  Joquacissimus 
libcr"  geraefcn  wax.  Spalatin  red)nct  bie  Sd)rift  ,De  votis"  fouberlid)  unter  bie 
ebeln  ^üc^er,  „befe  fic^  bie  gan^e  (ifiriftenl^eit  äu  tröffen ".  Sona§  bezeugt  un§ 
noc^  nad^  2Ja§ren  ben  förfolg  ber  Sd^rift:   fie  fei  c§  getuefen,    bie  fo  öiet  .Q'Iöfter 

')  2cx  „C^atalogue  ober  ^Kcgiftcr  alkx  2?ud)cr  mih  fdjrifftcn  2.  Wiaxt.  l-ut()."  nennt  nnf 
a?t.  93  audj  „\!(ttifc[  an^  bem  ''^nd)  Hon  ben  Öctiibbcn  gcjofleii".  liefelben  finben  fidj  in  bot 
©c^tift:  „'ilrticfet  Don  bcr  Ptift:  ||  lid)cn  tirdjcit  geluatt  Ij  X.  l'iartini  \.'nt()er  |l  Iroftlid)  ,^u 
tüiffen  II  Stei"  '■Jlttidel  beffctbtgcn  H  93on  flofter  gclubbcn.  ^i"  litelrürffeitc  bcbrurft;  4  93Iättcr 
in  Cuart,  Ic^te  ©eitc  tcet.  ?tm  (fnbe  (331.  ?Ua):  „SöittemOerg  9Ji.T.XXXi.  j"  S^ic  'sJtttifct 
lion  ben  (^ctübbcu  beginnen  anf  bet  ''JJiittc  öon  93(.  5liij''  mit  ber  '•.Jlnffdjrift :  „Örunb  bnb 
Dtfadj  baö  Giüfter  lc=  ||  bcu  nnd^riftlid)  fei),  an»  Xoctor  ''Blatt,  l^utt).  ||  ''^iid)  öon  ber  [sie]  ge= 
lubben  gejogcn.  ||"    Unfere  2lu§gabe  h)itb  nnf  biefc  „?lrtirfct"  feiner  ^tit  jutücffommen. 


570  l^c  votis  iiionasticis  Martini  Lutheri  iudiciuni.    1521. 

cutöölfcrt  X)abQ.  S)a§  fväftigftc  S5c!cnntut§  alm  ju  biefcni  2Bei-!c  Suf^crS  Hegt 
um  in  bcn  ft)inIiDlifcl)eu  ii3ü(^crn  bcr  Iiit^crifdjcu  SUxäjc  jclBft  bor,  inbcin  ^JJlc= 
Iand)t^DU§  IHpoIogic  bic  eignen  5liiÄfü^rungcn  über  bcnfelben  ©egenftanb  nnr  alö 
eine  fur^e  iRepetition  beffen  bctrad^tct  tuiffeu  Wiä,  \mö  !^ntl)cr  bort  forgfam  uub 
DoIIftänbig  lie^anbelt  l^abe:  „volumus  liic  librum  illum  pro  repetito  habere". 
S;abnrd}  ift  biefer  ^Irbeit  eine  33ebeutnng  gegeben,  bie  fie  Ijocfj  über  eine  ^^riüat= 
fc^rift  Ijinau5l)ebt. 

aigl.  bc  Sßettc  33b.  II  ©.90.  95.  99  ff.  105  f.  109.  117.  ©troM,  ini^iccümiecn  iiitc= 
varifdjen  3nf)a(t'3.  ^^-üiifte  ©ammduifl.  ^Jfürnbevg  1781  ©.124.  Corp.  Ref.  Tom.  I  ©p.  5Go.  566. 
^lüingli,  äßcrfe,  bcutfdje  ©djriftcit  *b.  1  ©.  31.  loh.  Schwebelii  Scripta  Theologica.  Addita 
est  Epistolarmii  centuria.  Biponti  1605  pg.  34.  33ricflucd)fcl  bcö  ißcatilö  iH()cnanitij  ©.  304. 
C^rtangex  2lu3g.  Sb.  29  ©.  318.  322.  3litton  Sauterbadjä  lagcLnidj  auf  bas,  ^di)X  1538. 
©reiben  1872  ©.147.  (Sifdjrebcu  5övftcm.=23iiibfeil  Sb.  IV  ©.676.  Bindseil,  Colloquia 
T.  1  pg.  373.)  Spalatini  Annales  Retbrmationis.  Scipjig  1718  @.  52.  SBrii'fiucdjfel  bei 
S-  Sonn§  m.  II  ©.  XXIII  SInm.  3.  Apologia  Conf.  (ed.  Hase)  pg.  278.  (Corp.  lief. 
T.  XXVII  ep.  629.  XXVIII,  I,  ©p.  298.)  ^öfltiu  '^  5Bb.  I  ©.  501  f.  ilutbc,  9J{.  Siittjer  Job.  li 
©.  15  f.  18  f. 

^lu^^goBcn  bcö  latctiiifd^en  !Icj;tc§. 

A.  „DE  VO  II  TIS   MONASTICIS,  ||  MARTINI   LVTHE-  ||  RI    IVDIGIVM.  || 

VVITTEMBERGAE.  jj"  ^JJlit  Xiteleinfaffung.  60  ißtntter  in  Dnart; 
Ie|te  Seite  leer. 

Svud  bon   Tldd)iox   l^otttjcr   in   äöittciibcvg.     a3g(.  D.  2)ümiucr,   ßiitl)cr= 
brudc  5h-.  206. 

B.  „DE  VOTIS  II  MONA-  ||  STIGIS,  MARTINI  ||  LYTHERI  IV-  ||  DICIVM.  || 

BASILEAE  II  ANNO  M.D.  XXII.  11"  ^JJlit  Xitelcinfaffnng.  Xitelrücfjeite 
bebrucft.     68  a?(ättcr  in  Quart;  tc^teS  33tatt  (eer. 

S^vud  Don  -iibam  '^^dxi  in  iöafd.    il>gl.  b.  Toimner  5h-.  267. 

C.  „DE  VOTIS  MONASTICIS,  ||  MARTINI  LVTHERI  ||  IVDIGIVM  A  SESE  || 

REGOGNITVM  j]  ET  AVG=  ||  TVM.  |1  VVillernbergg  ex  Aedibus  |1  lo- 
hamiis  Grunenb.  ||  1  5  2  2.  ]|"  ^JJlit  liteleinfaffung.  Xitetrüctfeitc  be= 
brudt.     50  SBIätter  in  Cnart;  le^te  ©eite  leer. 

5£;ie  (h'langer  '.Hnegabe  ,^älj(t  l)ier  lateinifrfje  2)rucfe  auf;  ber  an  .^lueiter  ©teile 
benannte  bürfte  jebüd)  mit  beni  erften  ibentifd)  fein.  2)a  bie  iöefdjreibung  beö= 
felben  uid)t  auf  5Iutopfie  beruht,  au(^  nid)t  einmal  ber  ©eUuiljrömann  genannt 
tüirb,  bem  bie  S^itetangabe  entnümmen  ift,  fo  ift  ber  äöertt;  biefer  bibliograpI)ifd)en 
9loti^  iebcnfaÜö  fel)r  gering. 

2)eutfd)c  Übcrfctjungcu. 
1.  3)ie  Übcrfeljung  beö  ^nftuö  Sona^.' 
a.  „Uon  benn  |1  get)fttid)cn  1]  önb   ftofter  ||  gelubben  ||  5)lartini  ||  Sutt)erö  ||  ör= 
tet)II.  il"     mit   liteteinfaffnng.     litelriuffeite   bebrndt.     108  a3Iättcr 
in  Quart;  Ic^te  ©citc  leer.    Vlm  QäM  (^^t-  bb  4^^:  „e)ebrud  [sie]  t^u 


*)  Über  Siona»  ota  Übcrfeijcv  ßutljcrfdjcr  ©djrifteit  bgl.  iöricfluedjfct  bcö  ^.  Sfona§,  gc= 
fammelt  bon  ©.  Äaloerau  «b.  11  (^aUe  1885)  pg.  XXII  ff. 


De  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iiulicium.    1521.  57X 

aBitteinbcrg.  ||  i?nb  öerbcufc^t  [sie]  bmä)  ben  tljxtvixbiqen  3)octDr  ^uft  11 
Soiia  ^lUobft  tju  äöittcmBcvg.  ^^(nno  m.^.?iXil"  S)a^intcr  folöt  eine 
(lorrcfturangabe. 

3:riicE  mi  mdd  ©c^irlen^  in  SBittenkrg.  -  ^u  bcr  litclborbürc  unten 
bie  3aljl    1  5  :s  5.     ©gl.  0.  sronimer  9lr.  268. 

b.  „5Jon  bell  @et)fta  i|  d;cn  öiib   XHoftcr  gctüb^  1|  tu  ^Jtartiiii   J^utTjcrS  ||  5Br- 

te^E.  II  nnttcmbcrg.  !|"  mit  litcleinfalfiiiig.  112  iMättcr  tu  Cuavt- 
le^tc  ©cite  fccr.  9rm  StfjtuB  (33latt  e4-):  „r  iiJnb  ift  üevbcütfrfit 
burcfj  bcu  criüivbigcn  S)octor  ||  ^oft  ^^oim  5|5ropft  3Ü  äöittcmberg.  ij 
9lnno.  3Jl.5£)..\\^ii.  II"     S^aninter  eine  i^cr^ierung. 

^Tie  2itcUiürbüre  ift  bn  mi  a  vedjt  .jeuan  nadjcjcbilbet;  |ic  Ijat  auctj  bic 
3Ql;tee,viT)l  15 XX.  Tim  bie  Slnippenid^ilber  ]nx  ^.Hcd)teit  lutb  \!inten  finb  tjiet 
leer  tüa(;renb  fie  tn  a,  bie  flcfren3ten  Sdjluertcv  unb  bie  iädjfiidjc  staute  wiaen. 
aöa[;ridjeinlidj  ^tvnfjbuvger  Trnrf. 

2.  S^tc  ÜberfeijiuiQ  Don  J^co  i^ub.i 

c.  „©in  gar  frf^on  nut,3licfj  \\  hixdjlin,   bcö   Ijocfjgclerten  üiib  ei^rifteit  ||  rid)en 

(ercvS  gjlartini  l'utljerö,  öon  ||  bcii  gctübbcii  bcr  floftcrtütc,  ob  ||  fi) 
iiHirc  geliibb  fljcii,  ünb  öon  ||  mm  fij  ein  öripruug  biib  '||  anfang 
I;aBen.  1|  ^  ||  [«ilb,  üfjrifti  .Vircujtragiiug.]  ||  c  Wiati)d.  XI.  ||  ci  Sternen 
öff  üd;  min  jod;,  ünb  lernen  üon  ||  mir,  ban  ic^  hin  fanfftnintig,  önb 
eineg  ||  bemntigcn  ^cr^e§,  fo  loerben  jr  rülu  ||  ftnbcn  ümeren  feelen,  bonn 
min  II  jod)  ift  lieplidj,  ünb  min  ||  bnrbe  hjdjt.  :,"  litetrüdfeite  bcbrndt. 
109  SSIätter  in  Onart;  id^k  Seite  leer.  3ün  ©djlnfe  («t.  bb  5^): 
„©etrurft  3u  ^üric^."  jl 

2)rnd  üon  -öanö  ^rofdjotoer  in  güridj. 

Über  biefe  Überfe^ung  crtf^eilt  ber  aBibinnmv>brief  näljere  ^Üucfunft  bm  mx 
bai)tx  t}ier  inittt^eitcn. 

„(?rl)b,  frotifeit,  liebe  unnb  ftarden  (>l)riftenlid)en  gloiiben  non  gott  burdi 
unferen  ()erren  Sefum  (sfiriftum  lüünid)  id)  i]eo  3ub  l'iev'^ninio  aiungtjofer  eaplon 
3u  (<^infi;b(eit,  fincm  lieben  bruber  in  Gljrifto. 

^  2te  toil  jc^  lange  ,3i)t  (lieber  bruber  in  (5l)rifto)  ba-ö  lljdjt  unnb  fomtidj  jod) 
^i)efu  O^rifti  üon  etlidjen  falfdjen  geijfteren  Ijart  bejdjUmrt  unnb  nU-  Dil  als  utt= 
traghdMuürben  ift,  Ijat  mid)  bebnnrft  nit  nnfiiglid)  fin,  fo  idj  ba-^  budjlin  üou 
ben  elüfter  glübben  in  latin  von  beut  f)od)erlücf)ten  unb  früninien  O'ljriften,  buctor 
aJiartin  l'utljcr  je^  nün^lid)  geinadjt,  tranfferieret  unb  in  tütfd)  fprad;  ,}nge,  ba 
mit  ml  menfdjen,  bie  in  tlofteren  unb  orben  ttjonen  unnb  ber  latinifriKU  fp'radi 
unberid)t  finb,  ihVidyi  ond.)  inodjten  tefen,  ba^  fij  bodj  innen  luurben,  mi  flofter 
gtubb  iDere,  Ico  l^ar  ft)  ein  urfprung  t)ette,  ob  man  fi)  Juarlidj  ein  geliibb  nennen 
folt,  ba  mit  ond)  erlerneten,  in  lua^  groffer  uarlifeit  unnb  ftrirfen  bcr  nu'ererteil 
ber  ftofterlüten  leben,  tük  groffe  untraglidje  burbe  fl)  uff  iren  Ijolfen  t;abeu  toic 
fi)  10  gar  lüljt  Don  ber  redeten  unb  toaren  rcgel  ^efn  Pf^rifti  abgelüidjen  fl)en,  tote 
U)  tr  Ü'ljriftene  frl)t)eit  Derloren,  ben  glonben  Derlaffen  l)aben,  toie  fij  fo  gar  Oon 
bem  (fuangetifdjen  bilbner  ire  ougen  unb  I^erjjen  abgefert  unb  in  menfdjlidje 
fa^ungen  unb  erbidjtcte  fugen  fnuimeu  fi)en,  toie  fi)  bov  li)d)t  jod)  (sfjrtftt  öcr^ 
(äffen  unb  etn  fdjtoare  burbe  nu-nfdjlidjer  gclübben  Ijaben  uff  fidj  genonuncn.  Ti^ 
oüe-i  ift  gar  artlid)  unnb  fur^,  ond)  flarlid)  in  bifcm  burijlin  ange.jel^gt  mit 
gruntltdjen  betoaruiffcn  unnb  ^eiliger  gfd)rifft  allentljalb  oeft  belunret.  ^d)  Ijoff 
ä"  90t,  bivi  unjalbar  Dil  ber  mundjen  iinh  uuniien,  fo  flj  bifj  tefen  loerben,  unb 


»)  Sgl.  6art  '|*cftalo3,ii,  l'eo  ^nbü.  (flberfetb  lytJO  S.  15,  unb  oben  S.  560. 


572  Üe  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudiciuni.    1521. 

inen  got  huxd)  )in  ImtmT)er|ifeit  irc  oiigeu  ertüdjteit  unnb  lictftnnb  getuMt  \mxi, 

folid)  falfd},  tüfeljdj,  undjriftenltd) ,  g(l)§ueriid)  geliitib  unb  leben  Hon  inen  legen 

Jücrben  nnb  Hcrtaffen,   ben   fiiffcn  unb   frl^en  geift  gottcö  tuibcr  annemmen  nnb 

nun  fürfjin  ben  übcttgcn  teit  ire'ö  leBenö  mit   fid)erei;  gctüifien  nnh  fvijcnt  geijft 

ß^riftü  geben.    3;iü  budyiin  aber  f}nb  idj  bir,  nun   brubet,   ^iigeeljguet,   berljoff, 

bu  Jüerbeft  eö  nit  on  nul^  lefen,  nil  minber  Herid^nw^en.     3BeU  got,   ha-^  mine 

arbeit  bir  nnb  anbcren,  bte  eintlnebers  n^  unlierftnnb  ober  nntüifjen()eit  in  ber 

jngcnb  mit  jotidjen  ftrtd'en  gefangen  finb,  ,^ii  C^ljriftenlidjer  fri)l)eit  nnb  gleubigem 

leben  biene.    5Jicman   füi  aber  bie  @f)riftenc  frl)f)eit  ,51:   einem  becfmantet  fiuer 

bof^'^eit  unb  mütlüill  brud;en.    ^ih  luol  in  ßljrifto." 

Sßä^rcnb  i^onaS  feiner  Überfe^ung  bie  öerine^rte  Shiegabc  G  ju  ©runbc  legt, 

bcuuijt  Sub  bie  für^cre  9iccenfion,  nnb  ^tpar  ein  föjemplar  bc§  3?afetcr  ^tadjbnnfg.^ 

5tncf)  l)on  einer  Übcrfe^nng  in§  Q^ran^öfif^e  ift  eine  ilnnbe  crljaltcn.    '^Uerre 

be  ©eüiüilte  fcf)rei6t  auö  ©renüfele  am  28.  SDe^eniBer  1524  an  ben  9titter  ^^tneinnnbnS 

Goctnö  in  ^ürid;:   „Anthonius  Papilio  [membre  du  grand  consüil]   ,  .  .  a  translate 

le  traictie  'de  votis  monasticis''  h  Madame  d'Alenqon,  seur  du  Roy  [5)largaretI)C 

t)on  5latiarra],  de  quoy  il  a  eu  beaucoup  d'affaires  avecques  cette  vermine  parrlii- 

sienne  [bie  ©orBonne]."  ^ 

S^on  ben  ©efammtanSgaBen  gicbt  bie  äöittenbcrger  opp.  ]at.  Tom.  II  154G 
anf  fol.  284^—322^^  ben  3:crt  nad)  G,  ba'fier  jlnar  mit  ben  3nfä|en  üon  G,  aber 
o'^ne  ben  in  G  anögetaffenen  lHbfrf;nitt ;  in  bcr  großen  ©infc^attnng,  uictd)e  G  Bringt, 
u>cic^t  bk  2e;i-te§rccenfion  biefeö  SßittenBerger  2)rnifcö  ot^ne  faif)Iicf)c  änbernngen 
ftiliftifc^  met^rfai^  eigenttjümliif)  öon  G  aB.  Sie  ^encnfer  ^J(n§gaBe  opp.  lat.  Tom.  II 
1566  fol.  477^-515-'^  gieBt  ben  Sejt  nad)  ber  SöittenBerger  ^^(n^^gaBe,  bod)  mit 
^ac^tragnng  be§  bort  fc'^lenbcn  Stüdeö  anä  3iccenfion  A,  aBer  nid)t  an  ber  Betreffenben 
©teile  be§  3;ej:te^,  fonbern  erft  alö  5(nljang  am  ©c^lu^  be§  (^an3en.  ^n  ben  nad)= 
folgenben  ß)efammtan§gaBen  fanb  bie  ÜBerfe^ung  bcö  Sona§  5lnfnal)me:  3(lten= 
Burg  S3b.  I  ©.  856-924, ^  geip^ig  33b.  XYIII  ©p.  54-130,  Söald)  ä^b.  XIX 
©p.  1808—2042.  S)en  lateinifd^en  lert  Bietet  mieber  bie  fogen.  förlangcr  ^Hn§= 
guBe,  opera  varia  argumenti  Vol.  VI  pg.  238  —  376,  aBer  feltfamer  SBeifc  nnter 
<3ugrunbelegnng  Uicber  üon  A  nod)  üon  G,  fonbcrn  e§  mirb  al§  !3^ert  cd.  lenensis 
aBgebrnrft  nnb  ba.^u  tucrbcn  bie  ^^IBmeidjungen  üon  A  in  5lnmerfnngen  gegeBen; 
G  ift  üBer^aupt  nid)t  Ijerglidjcn.  S)en  SBibmnngöBrief  gieBt  be  Söettc  in  ben 
S3ricfen  ßutl)er§  33b.  II  ©.  100  ff.  in  ber  ÜBerfeljung  be§  ^onaS  (nad)  äöald)),  erft 
in  5ßb.  VI  ©.  25  —  30  l)at  ©eibenmnn  beii  lateinifdjen  l^ert  nadjgetragcn,  jebod; 
nidjt  nad)  bem  Original,  fonbern  nad^  ber  ed.  Vilebergensis.  5Dcntfd)  (nadj  ^ionae) 
gicBt  and)  hk  ©rl.  3(uögaBe  33b.  53  ©.  86  ff.  ben  33rief.  C^nberS  "^at  in  feinem 
„33rieflüed)fel  ßut^erS"  33b.  III  ©.  249  ben  33rief  nur  regiftrirt  unb  einige  @r= 
läuterungen  ,^u  bcmfelBen  gegcBen. 

3Bir  legen  nnferm  ^.JtBbrnd  A  5U  Öirnnbe,  geBen  aBer  and)  im  2eyte  bie 
Bon  ßutlfier  in  G  gegeBeneu  ^ufä^e.  B  unb  G  finb  DüHftiinbig  ücrglid)en.  3ln 
cin,^elnen  ©teilen.  Wo  ber  ©inn  bcö  lateinifc^en  !Iej:teö  (5Uicifetl)aft  fein  fi^mnte  ober 
mo  ein  Befonbercö  fprad)lid)eö  ober  fad)lid)eö  ^^ntereffe  in  33etrad)t  fommt,  tl)eilen 
toir  in  5lnmer!ung  aud)  bie  beutfd)cu  ÜBcrfe^ungen  mit. 


*)  <Bui)t  <B.  570  9ir.  B  unb  ©.  573  bie  9iote  5U  S- 17.        -)  Herrn  inj  anl,  Corruspon- 
danec  T.  1  pg.  314.  =>)  3:a3U  5iad)trag  58b.  VIII  ©.  891—894. 


De  Totis  monasticis  Martini  Liithori  iudicinm.    1521. 


573 


DE  VOTIS  MONASTICIS  MARTINI 
LVTHERI  lYDICIVM. 

I  H  E  S  V  S. 

lOHANNI   LVTHER,   PARENTl   SVO,   MARTINVS 
LVTHER  FILIVS  IN  CHRISTO  SALVTEM. 


20 


Uuc  Hln'iiui  tibi,  parens  carissirae,  nuneupare  cou- 
siliuni  fiiit,  non  iit  nomeii  tuuni  ferrem  in  orbem 
et  in  carne  gloriaremur  adversus  doctrinam  Pauli,  ®n(.  e,  is. 
sed  ut  occasioneai  appreheudereni,  qiiae  sese  iuter 
te  et  nie  opportune  obtulit,  brevi  prologo  et  causam 
et  argumentum  et  exemphuu  buius  HbelH  jiiis  lecto- 
ribus  enarrandi.  Et  ut  hinc  ordiai":  Scire  te  volo, 
filium  tuum  eo  promovnsse,  ut  iam  persuasissimus 
sit,  nibil  esse  sanctius,  nibil  prius,  nibil  religiosius 
15  observaudum ,  quam  divinmii  mandatum.  'Infoeliciter  (iuquies)  scilicet  de 
hac  re  unquani  dubitasti  et  nunc  tandem  haec  ita  habere  didicisti?'  Imo 
foelicissime,  non  soluni  enim  dubitavi,  sed  plane  ignoravi  haec  ita  habere. 
Quin  si  pateris,  promptum  est  mihi  et  communem  tibi  mecura  fuisse  eam 
ignorantiaiii  demonstrare.  Annus  ferme  agitur  decimus  sextus  monachatus 
mei,  quem  te  et  invito  et  ignorante  subivi.  Metuebas  tu  paterno  affectu 
imbecillitati  nieae,  cum  essem  iam  adulescens,  secundum  et  vieesimuui  anuuni 
ingressus,  hoc  est,  fervente  (ut  Augustini  verbo  utar)  adolescentia  indutus,^ 
quod  niultis  exemplis  didiceras  hoc  vitae  genus  infoeliciter  quibusdam  ceci- 
disse.  Destinabas  vero  nie  vincire  honesto  et  opulento  coniugio.  Hie  iiietus 
erat  tua  cura,  erat  et  indiguatio  tua  in  me  aliquaudiu  implacabilis,  ft'ustra 
suadentibus  aniicis,  ut,  si  quid  offerre  deo  velles,  charissimum  et  Optimum 
tuum  oiferres.  Interim  dominus  in  tuas  cogitationes  illud  psalrai  sonabat, 
sed  surdo:  'Dens  seit  cogitationes  hominum,  quoniam  vanae  sunt'.  Tandem  >4Ji.  94,  u. 
cessisti  et  voluntatem  deo  subniisisti,  -sed  nequaquam  posito  mei  timore. 
Memini  enim  nimis  praesentc  memoria,  cum  iam  placatus  mecum  loquereris, 
et  ego  de  coclo  ten'oribus  rae  vocatum  assererem,  neque  enim  libens  et 
cupiens  fiebam  monachus,   multo   minus  vero  ventris   gratia,   sed   terroro  et 

4  LVTHEßO  ed.Witt.,Ien.        5  Lutheras  ed.  Witt.,  len.        G  cliarissinio  C        lOopoi- 
tune  AC  14  pins  C  IG  imnquam  C  17  infelicissinie  B,   ttJOlit  vid)tig;    3i"^  nbtx- 

fe^t  na(]^  btefcr  £c§att,  3ona§  läßt  bic  erftcn  Sßottc  bc§  ©otje?  unübcvicjjt 

')  „Inquieta  indutus  adolescentia."     Augu.st.  confcss.  II,  3. 


574  ^^  votis  monasticis  Martini  Liithori  indicium.    1521. 

agone  mortis  subitae  circumvallatiis  vovi  coactum  et  Decessarium  votum: 
'Utinam  (aiebas)  noD  sit  illusio  et  praestigium'.  Id  verbi,  quasi  deus  per  os 
tunm  sonaret,  penetravit  et  insedit  in  intiinis  meis,  sed  obfirmabam  ego  cor, 
quantuin  i)otni,  ad  versus  te  et  verbum  tuum.  Addebas  et  aliud,  cum  tibi 
iam  opprobrarem  filiali  fiducia  indignationem ,  repente  tu  me  reverberas  et  s 
retundis  tarn  opportune  et  apte,  ut  in  tota  vita  mea  ex  liomine  vix  audierim 
verbum,  quod  potentius  in  me  sonuerit  et  heserit.  'Et  non  etiam  (dicebas) 
audisti  tu  parentibus  esse  obediendum?'  Verum  ego  securus  in  iustitia  mea 
te  velut  hominem  audivi  et  fortiter  contempsi,  nam  ex  animo  id  verbi  con- 
temnere  non  potni.  lo 

Hie  vide,  an  non  et  tu  ignoraris,  mandata  dei  praefereuda  esse  omnibus. 
Nonne  si  scisses,  me  adliuc  tum  fuisse  in  manu  tua,  plane  e  cucullo  autori- 
tate  paterna  extraxisses?  Sed  nee  ego  si  scivissem,  te  ignorante  et  invito 
id  tentassem,  etiam  si  multis  mortibus  pereundum  fuisset.  Neque  enim  meum 
votum  valebat  lumc  floccum,^  quo  me  subtrahebam  parentis  autoritati  et  ir, 
voluntati  divinitns  mandatae,  imo  impium  erat,  et  ex  deo  non  esse  probabat 
non  modi  id,  (|uod  peccabat  in  tuam  autoritatem,  sed  etiam  quod  spontaneum 
et  voluntarium  non  erat.  Deinde  in  doctrinas  hominum  et  superstitionem 
hy])ocritarum  fiebat,  quas  deus  non  praecepit.  Verum  deus,  euins  miseri- 
¥).  147, 5.  cordiae  non  est  numerus,  et  sapientiae  eins  non  est  finis,  ex  omnibus  bis  20 
erroribus  et  peccatis  quanta  bona,  ecce,  promovit!  Nonne  centum  filios  nunc 
malles  amisisse,  quam  hoc  bonum  non  vidisse?  Videtur  mihi  Satanas  a 
pueritia  mea  aliquid  in  me  praevidisse  eorum,  quae  nunc  patitur,  ideo  ad 
perdendum  ad  impediendumque  me  insanivit  incredibilibus  machiuis,  nt 
saepius  fuerim  admiratus,  egone  solus  essem  inter  mortales,  quem  peteret.  2.1 
Voluit  autem  dominus  (ut  nunc  video)  Academiarum  sapientias  et  monaste- 
riorum  sanctitates  propria  et  certa  experientia,  hoc  est,  multis  peccatis  et 
impietatibus  mihi  notas  fieri,  ue  impiis  hominibus  occasio  fieret  in  futurum 
adversarium  gloriandi,  quod  ignota  damnarem.  Igitur  vixi  monachus,  non 
sine  peccato  quidem,  sed  sine  crimine.  Nam  impietas  et  sacrilegium  in  regno  30 
Papae  pro  summa  pietatc  habeutur,  nedum  crimina  censentur. 

Quid  igitur  nunc  cogitas?  An  adhuc  me  extrahes?  adhuc  enim  parens 
es,  adhuc  ego  filius  sum,  et  vota  omnia  nullius  sunt  momenti.  A  parte  tua 
stat  autoritas  divina,  a  mea  parte  stat  praesumptio  humana.  Neque  enim 
ipsa  adeo  continentia,  quam  tantis  buccis  crepant,  quicquam  valet  sine  obe-  3r> 
dientia  maudati  dei.  Continentia  non  est  mandata,  obedientia  vero  est  man- 
data. Quanquam  insani  et  fatui  Papistae  virginitati  et  continentiae  nihil 
paciautur  aequari,  prodigiosis  mendaciis  utranque  iactantes,  ut  ipsa  mentiendi 
insania,  tum  iguorantiae  magnitudo  uti'a  et  sola  debuerit  suspectum  reddere, 


2  dicebas  ed.  Erl.  17  quod  in  sjiontaneum  C  25  admiratus.  Ego  ne  AC 

')  Sonaä:  „iiun)ii  gelubbe  Ion?  iiid)t  t\)ntv  fcf)Ief)en  lufvb". 


De  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudicium.    1521.  575 

qiiicquid  faciunt  et  sapiiint.     Quae  est    enim   intelligentia,    illud  Sapientis 
*Non  est  digna  ponderatio  continentis  animae'  eo  torquere,  ut  videatur  virgini-  ricj.  Siv.  ae, 
tatem  et  continentiam  omnibus  praetulisse,  incouimutabilem  et  indispensabilem 
fecisse?  cum  hoc  verbum  ludaeus  ludaeis  scripserit  de  casta  couiuge,   apud 
5   quos  virginitas  et  coDÜnentia  damiiabantur.    Sic  et  illud  pudicae  uxoris  prat^ 

conium  'Haec  est,  quae  nescivit  thoruni  in  delicto'  aptant  virginibus.    Breviter,  ^ci§().  Sof. 
cum  virginitas   in   scriptm'is  non  laudetur,   sed  tantum  probetur,   praeconiis 
coniugalis    castitatis    ceu   alienis   pluniis    vestitur   ab   istis,    qui    ad    pericula 
salutis  animas  prompti  sunt  inflammare.     An  non  et  obedientis   animae  non 

10  est  digna  ponderatio?  plane  ideo  non  est. digna  ponderatio  continentis  animae, 
id  est,  pudicae  uxoris,  non  solum  quia  praecepta  est  a  Deo,  verum  etiam, 
ut  et  vulgatum  proverbium  habet,  quod  uxore  pudica  nihil  est  in  hominibus 
expetibilius.  At  illi  fidcles  scripturae  iuterpretes,  quod  de  continentia  prae- 
cepta dicitur,  de  continentia  non  praecepta  intelligunt,  deinde  ponderationem 

ij  humanam  faciunt  aestimationem  divinam,  Hinc  omnia  dispensant,  etiam 
obedientiam  dei.  Continentiam  vero,  aliquando  et  prohibitam,  scilicet  ad- 
versus  parentum  autoritatem  susceptam,  non  dispensant.  O  dignos  et  vere 
papisticos  doctorculos  et  magistellos!  Virginitas  et  castitas  laudandae  sunt, 
sed  sie,  ut  magnitudine  earum  magis  absterreantur,  quam  alliciantur  homines, 

20  sicut  Christus,  cum  discipuli  continentiam  laudarent  dicentes:  *^Non  expeditTOatto.  19,10. 
nubere,  si  sie  homini  cum  uxore  est',  mox  retraxit  eos  et  dixit:  'Non  capiuntwnttfi.  19,11. 
omnes  verbum  hoc\     Capiendum  verbum,  sed  paucis  voluit  intelligi. 

Sed  ad  te  revertar,  parens  mi,  et  iterum  dico:  Nunquid  me  extrahes 
adhuc?     At  ne  tu  glorieris,  praevenit  te  dominus  et  ipse  me  extraxit.     Quid 

25  enim  si  vestem  et  rasuram   vel  gestem  vel  ponam?     Nunquid   cucullus  et 

rasura  faciunt  monachum?     'Omnia  vestra',  ait  Paulus,  Vos  autem  Christi',  1.  eor.  3, 22. 
et  ego  cuculli  ero,   ac  non  potius  cucullus  meus?     Conscientia  liberata  est, 
id  quod    abmidantissime    est    liberari.     Itaquc    iam   sum    monachus   et  non 
nutnachus,  nova  creatura,  non  Papae,  sed  Christi.     Creat  enim  et  Papa,  sed 

30  puppas  et  pappos,  hoc  est,  sibi  similes  lan'as  et  idola,^  quorum  et  ego  ali- 
quando nnus  fui,  seductus  variis  verborum  consuetudinibus,  quibus  et  Sapiens  ^cf.  ©ir.  34, 
periclitatum  sese  dicit  ad  mortem   usque  et  libcratum  gratia  dei.     Sed  nun-     ^"  ^^' 
quid  iterum  tuo  te  iure  et  autoritate  spolio?  plane  autoritas  tibi  in  me  manet 
integi'a,  quod  ad  monuchatum  attinet,  verum  is  iam  nullus  in  me  est,  ut  dixi. 

3-,  Caeterum  is,  (pii  me  extraxit,  ins  habet  in  me  maius  iure  tuo,  a  quo  me 
vides  positum  iam  non  in  tictitio  illo  monasticorum,  sed  vero  cultu  dei.  In 
ministerio  enini  verbi  me  esse  quis  potest  dul^'tare?  At  hie  cultus  jilane 
est,  cui  cedere  debet  parentum  autoritas,  diccnte  Christo:  'Qui  amat  i)atrem5.«atto.io,37. 


10  plane  igitur  C  12  et  fe^lt  in  0 

')  3ono?:  „tocfi'ii  iiniib  (]o^en  . .  InrbiMt  iiiib  potuncnucr".    ?oo  3»^:  „puppen  nnb  pappmt 
bu^en  unb  golden". 


57G  De  votis  iiionasticis  Martini  Lutheri  iudicium.    1521. 

et  raatrem  plusquara  me,  uon  est  me  clignus'.  Non  quod  parentum  autori- 
g^f ^■gl'go;  tatem  hoc  verbo  evacuaverit,  cum  Apostolus  toties  iuculcet,  ut  filii  obediaut 
parentibus,  sed  si  pugnet  parentum  et  Christi  vocatio  vel  autoritas,  Christi 
autoritas  reguare  sola  debet.  Itaque  sab  conscieutiae  raeae  periculo  tibi  non 
obedire  non  possem  (ita  suni  modo  persnasissimus),  ubi  ministerium  verbi  o 
ultra  monachatum  non  accessisset.  Hoc  est,  quod  dixi,  neque  te  neque  me 
scivisse  antea,  Mandata  dei  omuibus  praefereuda  esse.  Sed  totus  ferme 
orbis  hac  ignorantia  laborat,  regnante  operatione  erroris  sub  abominatione 
2.2im.  3,2.  Papali,  quod  et  Paulus  praedixit  diceus,   fore  homines  parentibus  uon  obe- 

dientes,  quod  in  monachos  et  sacerdotes  quadrat,  eos  potissimum,  qui  specie   lo 
pietatis  et  titulo  servitutis  dei  parentum  autoritati  se  subtrahunt,  quasi  ulla 
sit  servitus  dei  alia,  quam  mandatis  eins  obedire,  iuter  quae  est  et  obedientia 
parentum. 

Mitto  itaque  hunc  librum,   in  quo  videas,   quantis  signis  et  virtutibus 
Christus  me  absolverit  a  voto  monastico,   et  tanta  libertate   me  donarit,  ut,  n 
cum  omnium  servum  fecerit,  nulli  tamen  subditus  sim  nisi  sibi  soli,    Ipse  enim 
est  mens  immediatus  (quod  vocaut)  Episcopus,  Abbas,  Prior,  dominus,  pater 
et  raagister.    Aliura  non  novi  araplius.    Sic  spero  tibi  filium  unum  rapuerit, 
ut  raultis  aliis  filiis  suis  per  me  consulere  incipiat,  quod  tu  non  modo  libenter 
ferre,   sed  et  multo  gaudio  gaudere  debes,  nee   aliud  te  faeturum  esse  mihi  20 
certissime  persuadeo.     Quid  si  me  occidat  Papa  aut  damnet  ultra  tartara? 
Occisum  uon  suscitabit,  ut  bis  et  iterum  occidat.    Damnatum  vero  ego  volo, 
ut   nunquam   absolvat.     Confido    enim    instare   diem    illum,    quo    destruetur 
regnum  istud  abominationis  et  perditionis.     Utinam  nos  primum  digni  siraus 
vel  exuri  vel  occidi  ab  eo,  quo  sanguis  noster  magis  clamet  et  urgeat  iudicium   25 
illius    accelerari,   sed   si   digni  non   sumus    sauguiue   testificari,   haue  saltem 
oreraus  et  imploremus  misericordiam,  ut  vita  et  voce  testemur,  quod  Ihesus 
Christus    solus    est   dominus   deus   noster,    beuedictus    in    secula    seculorum, 
Amen.     In  quo  bene  vale,  carissime  pareus,  et  matrem  meam,  Margaritam 
tuam,  cum  universo  sanguine  saluta  in  Christo.    Ex  Eremo,  Vicesima  prima  m 
Novembris. 

AN.  M.D.XXI. 


2  evacuerit  ABC,    cd.  Witt.,    evacuaverit  ed.  Ten.,    Erl.  -i    autoritär.    Cliristi   AC 

29  cliarissinie  C 


De  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudicium.    1521.  577 


I  H  E  S  Y  S. 

lYDICIYM  MARTINI  LYTHERI  DE  VOTIS 

MONASTICIS. 

IX  primis  dennuciatura   esse  volo   iis,   qui   iamdudnm   inveterato   nominis 
niei  odio  ipsam  manifestissimam  veritatem  propter  me  damuant,  ad  ipsos 
nihil  a  rae  scribi  hoc  libro,  quod  uolim  aspidibus  illis  surdis  et  aures  obtu-  $f.  ss,  5. 
rantibus  fi'ustra  vocem  iucautationis   meae   obstrepere  nee  iiixta  Salomonen! 
verbum  effimdere,  ubi  non  est  auditiis,  uec  sauctuni  dare  canibus,  nee  ni^^i'- |{aui|"^7  ^s*'' 
garitas  proiieere   ante   porcos.     Legaut   illi   creatoris   sni  decretales  et  suas 

10   sapientias,  quando  ita  volnnt.     Illis  tantimi  servio,  qui  fornace  ferrea  Aeg\i)ti5.3JJoi.4, 20. 
et  aestuantissimo  Babylonis  igne,    hoc  est,   conscientiae  et  peccati  tyrannide 
torquentiu".     De  votis  enim  monasticis  agemus,  qnae  multiplicata  et  vulgata 
videmus  cum  summa  Christianismi  pernicie  et  immensa  animarum  calamitate. 
Dens  misereatiu'  nostri  et  benedicat  nobis,  illuminet  vultum  suum  super  nos,  -)}].  67, 2-5. 

15  ut  cognoscamus  in  terra  viam  eius,  in  omnibus  gentibus  salutare  eins,  iit  et 
confiteantur  ei  populi,  letentur  et  exultent  gentes,  quod  liberatos  ab  hominuiii 
traditionibus  ipse  iudicet  in  aequitate,  et  gentes  in  teiTa  dirigat.     AMEX. 

XOX  DISPVT.AJII,  SITXE  PRESTAXDVM  YOTVM, 
SED  QYAE  VOTA  YERE  VOTA  SIXT. 

20  Nemo  potest  negare  divinitus  esse  institutum  ins  reddendi  voti,  dicente 

scriptura  'Yovete  et  reddite',   nt  prorsus  nulli  fas  sit  disputare,    an  votum  i^i  7c,  12. 
sit  reddendum.     Xeque  nos  disputamus,    an  reddendum  sit  votimi,   sed  hoc 
agimus,   ut  inter  vota  discernamus  et  cognoscamus,  quae  sint  pia,   bona  et 
placita  deo,  quae  et  sola  sunt  censenda  vota  in  scripturis  nominari  et  exigi. 

25  Rursum  quae  impia,  mala  et  displicentia  deo,  quae  non  aliter  sunt  censenda 
vota,  quam  si  pietatem  dixeris  occidisse  proximum  aut  adulteratum  fuisse, 
ut  nee  in  hoc  sit  disputare  necessarium,  an  talia  sint  reddenda  vel  revocanda. 
Nihil  enim  tam  pium  ac  sanctum  est  unquani  institutum,  quod  non  sit  per- 
versa  aemulatione  et  impia  specie  tentatum,   imo  quo   sanctior  res  est,   hoc 

30  magis  petitur  impiorum  et  hypocritarum  perversa  aemulatione.  Quid  sanctins 
latria  summo  et  primo  praecepto  mandata?  Riu-sum  cjuid  vulgarius  super- 
stitione,  id  est,  falsa  et  simulata  latria?  ut  metuendum  sit,  eadem  perversi- 
tate  et  votorum  pietatem  degenerasse  in  hypocrisin  et  supcrstitionem  imjiiam. 

4  qui  fel^lt  in  C  C  obdurantibus  AIJC,  ed.  Witt. ;  obturantibus  cd.  Icn.,  Erl.     „orcn 

üeTftot)ffen"  3ona§;  ,bie  jrc  orcn  oerftopfft  ffaben"  3ub         12  Devotis  C         18  SIT  NE  ABC 
31  superstitiose  C 

£ut^et§  aCette.    VHI.  37 


578  De  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudicium.    1521. 

Neque  eiiim  vera  pietas  et  sincerum  votum  tarn  vulgaris  res  est,  praesertim 
novissimis  istis  periculosis,  inipiis  et  pessimis  temporil)us,  in  quibus  et  fides 
et  Caritas  oecasurae  praedictae  sunt. 


D, 


PRIMVM,  VOTA  NON  NITI  VERBO  DEI, 

IMMO  ADVERSARI  VERBO  DEL  5 

iVbiura  non  est,  votum  monasticum  hoc  ipso  periculosum  esse,  quod 
res  est  sine  autoritate  et  exemplo  scripturae,  sed  et  Ecclesia  primitiva 
et  novum  testameutum  ignorant  in  totum  vovendae  cuiuscunque  rei  nsum, 
nedum  probant  ])erpetuum  hoc  voti  genus  rarissimae  et  miracidosae  casti- 
tatis.  Est  enim  merum  et  perniciosum  hominum  inventum,  cuiusmodi  sunt  10 
sivgfcf).  2i,et  orania  alia  per  homines  inventa.  Quod  autem  in  Actis  S.  Pauhis  votum 
habens  sese  cum  quattuor  aliis  viris  purificavit,  quis  non  videt  ex  vetere 
lege  reliquum  fuisse?  ut  Interim  taceam,  quod  temporale  votum  fuit.  Sic  enim 
idem  Apostolus  et  omnia  alia  legis  veteris  servabat  cum  ludaeis,  sed  hoc  non 
voluit  exemplum  esse  novo  testamento,  imo  cum  gentibus  legem  omittebat.      15 

Sanctus  Antonius,  ipsissimus  monachorum  pater  et  monasticae  vitae 
princeps,  sapientissime  et  Cliristianissime  censuit  et  docuit,  nihil  prorsus  esse 
tentandum,  quod  autoritatem  scripturae  non  haberet.^  Et  ipse  devotarium 
hoc  et  cerimoniale  monachorum  genus  prorsus  ignoravit,  sed  libere  incoluit 
Eremiuu  et  libere  coelebs  vixit,  iuxta  formam  Euangelii.  Posteri  eins  votum,  20 
necessitatem  et  servitutem  ex  illius  instituto  fecerunt,  nihil  nisi  speciem  et 
fallacem  aemiüationem  Antonianae  regulae,  quae  Christi  regula  est,  secuti, 
humana  tantum  sapientes. 

Sic  et  S.  Paulus,  cum  saepius  iactet  formam  et  traditionem  per  suum 

ministerium  Ecclesiis  datam  exigatque,  ut  sese  imitentur,  non  tarnen  vult,  ut  r.> 

i.eor.n.i.tauquam  Paulum  imitentur,    sed  Christum  in  ipso,    diccns:   "^Imitatores   mei 

estote,  sicut  et  ego  Christi'.     Certe  alius  dux  uobis  datus  non  est,  quam  de 

aKnttf).  17,  fi.  quo  magnifica  patris  gloria  testata  est  in  haue  vocem:  'Hunc  audite'.     Quo 

verbo  Christus  omnibus  dux  constitutus  est,   et   omnes   ei  subiecti   et  post- 

miä).  5, 2.  positi.     Sicut  antea  prophetaverat  Micheas  v.  exiturum  de  Bethlehem  ducem,  30 

qui  regeret  populum  dei.  Hinc  et  ipsemet  patri  suo  contestificans  dicit: 
SoO.  8, 12/Qui  sequitur  me,  non  ambulat  in  tenebris'.  Et  itermn:  'Ego  sum  lux  mundi'. 
Sef.  11, 12.  Ipse  enim  stat  in  signum  populorum,  quod  levavit  deus  ad  congregandos 
3üf).  14, 6.  profugos  Israel.  Sicut  iterum  dicit  lohan.  vi.  'Nemo  venit  ad  patrem  nisi 
'  '    '    '  per  me.     Ego  sum  ostium.     Ego  via,  veritas  et  vita'.  35 

1  syncerum  BC  2  pericolosis  C  4  vota  raonastica  ed.  Icn.,  Erl.  7  sed 

Ecclesia  C  8  vovendae  in  cuiuscunque  V  14  servabant  C  lö  obmittebat  B 

10  et  fe^tt  in  C  19  incoluit.    Ereraum  C 

')  Vita  Antouii  (Migne,  Patrol.  lat.  Toni.  LXXIII  p.  135)  c.  lö:  ..aifbat  ad  ouineni 
niandatornni  (lisci])linain  Scripturas  posse  sufficere". 


De  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudicium.   1521.  579 

Haec  et  siinilia  oraciila  scripturae,  cum  sint  luce  clariora  et  fidelissima, 
certe  cogunt  damnare,  quicquid  est  regularmn,  statutonim,  ordmum,  sectai'um, 
qiiod  vel  citra  vel  praeter  vel  ultra  Christum  incedit,  etiam  si  per  augelos 
de  coelo  traditum,  si  per  miracula  ingeutia  coufirmatum  esset,    Xon  pacietm' 

5  ille  aliam  viam  praesumi,   qui  dixit:  'Ego  sum  via',   quin  hac  voce  omnes  S^ö- 14,  g. 
alias  vias  praeteritas,  praesentes,  futiu-as  revocavit,  cassavit  et  irritas  fecit. 
Nee  sinit  alium  ducem  et  magistrum  surgere,  qui  dixit:  'Huuc  audite"",  sive  aJfattt).  n,  5. 
meliora   sive   viliora   teutarit  tradere,   sed  hac  voce  damnavit,   quicquid  est 
legum  et  traditionum  extra  Christum,  sicut  et  Christus  dicit  lohan.  x.  'Omues,  SoD.  lo,  s. 

10  quotquot  veueruut,  latrones  et  fures  fueruut'. 

Ex  quibus  id  coUigitur  evidentissime,  prorsus  uou  licere  monasticen 
vovere,  suntque  per  haec  coelestia  tonitrua  sublata,  prohibita  et  damnata 
omnia  istius  generis  vota  peuitissime,  cum  negare  uemo  possit,  in  monastice 
multa,  imo  omnia  et  solimi  ea  voveri,   quae  extra  Clu'istum  et  sine  Christo 

15  (id  est,  sine  ^^a,  sine  luce,  sine  veritate,  sine  vita,  sine  deo)  sunt.  Id  quod 
plane  ipsimet  gloriose  et  absque  pudore  confitentur,  ut  qui  tales  sint,  qui 
idtra  Christum  quaedam  altiora  et  perfectiora  vivant.  O  caecitatem  in- 
estimabilem ! 

Sit  ergo  hoc  in  primis  positum  atque  fixum :  Quicquid  ultra  et  praeter 

20  Clu-istum  sive  proprie  praesumitur,  sive  a  sanctorum  exemplis  et  mstitutis 
petitur,  hoc  velut  humanum  iam  dudum  divina  autoritate  prohibitum,  damnatum 
atque  definitum  est,  non  licere  voveri  et  in  praeceptura  seu  necessariam  viam 
vitae  statui,  nee  si  votum  fuerit,  impleri  et  servari,  sed  oportere  solvi  et 
liberum  dimitti.     Stat   enini   in\dcta   haec   rupes:  'Ego  sum   via',   et  nullus 

25   alius.     Quicquid  autem  via  haec  non  fuerit,  error  et  lubricum  et  teuebrae  sunt. 

Sed  et  S.  Franciscus,  vir  admirabilis  et  spiritu  ferventissinms,  sapien- 

tissime  dixit,  ßegulam  suam  esse  Euangelimn  Iliesu  Clu-isti.    At  Euangelium 

castitatem  liberam  habet,  nee  aliquid  eorum,  quae  nunc  isti  ^Minores  iucredi- 

bili  hypocrisi   servant,     Plane  Franciscus,   cum  voluit  suos   ad  Euangelium 

30  vivere,  liberrimos  esse  voluit  tarn  a  votis,  quam  ab  omnibus  humanis  tra- 
ditionibus,  ut  fratres  Minores  etiam  iure  sui  voti  et  regulae  potestatem 
habeant,  celibes  et  non  celibes  \'ivendi  et  manendi  in  Coenobiis  et  omnibus 
suis  statutis,  quam  diu  voluerint,  aliud  enim  neque  voverunt  neque  vovere 
potuerunt,  qui  Euangelium  voverunt.     Nunc  vero  hoc  hominum  genere,  quo 

35  nihil  oportuit  esse  liberius,  nihil  est  hodie  superstitiosius  et  scrupulosius, 
captivum  infinitis  statutis,  articulis  aliquibus  et  puerilibus  ridiculisque  ob- 
servanciis. 

Falsus  tamen  est  vir  sanctus  vel  multitudine  contcmncntium  Euangelium 
in  mundo,   vel   operatione  erronea  Papisticae  confirmationis  et  a])prol)ationis 

40  captus,  ut  commune  Euangelium  cunctis  fidelibus  faceret  singularem  regulam 


7  aliam  C  10  quotquot  ante  ine  vencrant   ed.  Jen.,  Eil.  IG  plane  fcf)(t  in  C 


580  ^^  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudicium.    1521. 

paucorimi,  et  quod  catholicum  esse  Christus  voluit,  traheret  in  schismaticuin. 
Nihil  enim  vovet  frater  Minorita,  dum  suam  regulam  vovet,  quam  quod  iam 
ab  initio  vovit  in  baptisrao,  nempe  Euaugeliuni.  Nisi  is  fuerit  potior  error 
Francisci;  quod  credidit,  multa  in  Euangelio  consilia  esse,  ut  Papisticarum 
scholarum  sapit  impietas,  quae  per  regulam  in  mandata  traustulerit.  Quod  5 
cur  non  tribuam  tanto  viro,  paulo  post  dicam. 

Si  itaque  interroges  Miuoritam,  cur  celebs  vivat,  et  cur  pecuniam  non 

contrectet,  cum  sit  Euaugelii  professor,  et  Christus  coelibatum  liberum  esse 

TOntto.22,19.  iusserit  et  pecuniam  tractarit  vel  in  nomismate  Caesaris,  quid  respondebit, 

nisi  sese  observare  id,  quod  in  regula  Franciscus  humauum  sapuit  et  tyran-  10 
nide  Papistica  viciatum  est,  id  vero,  quod  divinum  sapuit  (regulam  suam 
esse  Euangelium),  non  observare?  Vides  ergo  demonstratum  esse,  Franciscum 
ut  hominem  errasse  in  coudenda  regula  sua.  Quid  enim  est  dicere:  'Regula 
fratrum  Miuorum  est  Euangelium",  quam  statuere,  solos  fratres  Minores  esse 
Christianos?  Si  enim  Euangelium  eorum  proprium  est,  nulli  sunt  Christiani  15 
praeter  Minores,  cum  Euangelium  sine  controversia  et  solius  et  totius  sit 
populi  Christiani.  Illusus  etiam  est,  dum  docuit,  si  tarnen  docuit,  vovere 
denuo  id,  quod  et  ipsi  et  omnes  communiter  in  baptismo  voverunt  iam  antea, 
nompe  commimissimum  illud  omnium  Euangelium. 

DE  FVNDAMENTIS  DEVOTARIORYM.  20 

Sed  hie  incidunt  duo  eorum  principia  fidei  seu  potius  perfidiae  tractanda, 
quorum  est  primum,  Euangelium  non  esse  omnibus  commune,  sed  partitum 
in  consilia  et  praecepta.  Suam  vero  monasticen  sequi  consilia,  non  tantum 
praecepta,  quae  reliquo  vulgo  proposita  sunt.  Hie  vero  non  uno  neque 
jiarvo  errore  labuntur.  Et  ut  omittam,  quod  hac  distinctione  sese  ignorare  25 
testantiu',  quid  sit  proprio  Euangelium  (dum  praecepta  et  cousilia  ex  ipso 
faciunt),  quod  est  merae  promissioues  dei,  exhibita  beneficia  hominibus  an- 
nunciantcs,  inter  quae  sunt  et  declarationes  illae  mandatorura  dei  et  exhor- 
tationes  ad  eadem  servanda,  Matth.  v.  vi.  et  vii.  a  Christo  factae:  quid  dicent 

TOmc.  16,  ir,.  ad  Christum   Marci  ult.:   'Euntes  in   mundum  Universum  praedicate   Euan-  30 
gelium  omni  creaturae"?  An  hie  fingent,  aliud  esse  praedicare  et  aliud  iubere 
serv^are?     Cur  praedicari  mandat  toti  orbi  et  omni  creaturae,  quod  a  ])aucis 

3Kim.  1, 1. 2.  exigit  serv^ari?    Sed  et  Paulus  quoties  iactat  sese  in  Euangelium  segregatum, 
Euangelium  esse  promissum,  Euangelium  esse  virtutem  dei  in  salutcm  omni 

2.Gor.  4,  s.oredenti,  et  plane  perire  omnes,  in  quibus  opertum  est  Euangelium  Christi:   ar. 
nihil  magis  comnuuie,   magis  necessarium,  quam  Euangelium  ille  docet  fcre 
ubique. 

Sed  sicut  Ignorant,   quid  sit  Euangelium,   dum  legem  ex  ipso  faciunt, 
ita  has  voces  Pauli   prorsus  non  capiunt.     Descendanms  itaque  ad  ipsos  in 


11  est.  Iil  A         31   3^a§  ^tueitc  aliud  fe()(t  in  <'         Xi  8ed  Paulus  C         3(5  comnne  A(J 


De  votis  nionasticis  Martini  Lutlieri  iudicium.    1521.  581 

lucum  istum  tenel^rosimi  et  cmn  balbis  iu  Euangelio  balbutianuis,  appellautes 
consilia  et  praecepta,  quae  in  Euaugelio  suut  exhortatioues.  Moses  euim 
habet  praecepta,  ut  lohan.  i.  ilicit:  'Lex  per  Moseu  data  est',  Euaugeliiim  ScO-  i,  n. 
habet  gratiana,  sicut  idem  dicit:  'Gratia  et  veritas  per  Iliesiim  Christum  facta 
5  est'.  Videamus  itaqiie,  qui  sit  siiccessus  eorilm,  qui  ultra  Christum  vohire 
praesumuut,  quo  eos  rötet  impiae  praesumptionis  error.  Si  euim  probare 
poterimus  uon  esse  cousiha,  quae  illi  iactaut  et  voveut,  nouue  deprehendemus 
eos  damuabiliter  errare  et  super  mendacia  impietatis  uiti  eorum  vota?  Nam 
asserere  consilia,   quae  consilia  uon  suut,   et  divina  maudata  solvere,   quid 

10  est  nisi  veritatem  dei  negare  et  iu  meudacium  mutare,  imo  et  deum  blasphe- 
mare?  Au  uon  est  blasphemia,  si  deus  dicat:  *Hoc  est  meum  praeceptum', 
et  illi  dicaut  in  nomine  domini  contra  eum:  'Non  est  praeceptum,  sed  cou- 
silium'?  Et  in  hac  et  super  hac  blasphemia  tandem  vovere  mouasticen  et 
stibio  ociüos  piugere  osque  tergere  et  dicere:  'Nou  feci  malum,  sed  bonum'?|p\:^3'Q^"^2,). 

15  Nam  hac  sacrilega  et  blasphema  couscientia  vovere  omnes,  qui  consilia  esse 
seutiunt  praecepta  dei,  quis  uon  intelligit?  At  talia  sunt  certe  nunc  omuium 
religiosorum  vota,  quibus  persuasa  est  haec  sacrilega  et  blasphema  sententia 
de  consiliis  et  praeceptis. 

Pergamus  itaque  haue  impietatem  revelare.    Consilia,  quae  illi  fingunt, 

20  ferme  sunt,  qua^  Christus  Matth.  vi,  docet,  non  esse  vindicandimi,  non  red-  mim.  s,  25. 
dendiuu  malum  pro  malo,  non  contendendum  iudicio,  dimittendum  et  pallium 
ablata  tunica,  prebeudam  alteram  maxillam,  cogenti  ad  unum  miliare  euudum 
et  alia  duo  cum  eo,  et  omnino  non  resistendum  malo,  et  benevolum   esse 
adversario  in  via.     Item  diligendos  esse  inimicos,  benefaciendum  odieutibus,  mmi).  5, 44. 

25  orandum  pro  persequentibus  et  calumniantibus ,  item  dandum  gratis  omni 
petenti  et  nmtuum  dandum  gratis,  vendenda  et  relinqueuda  oiunia  et  venien- 
dum  post  Christum,  omuibus  sese  submittere  etiam  indignioribus.  His  adde 
virginitatem  et  continentiam :  sunt  qui  huc  accenseaut  et  beatitudines  octo 
INIatth.  V.,  ne  non  omnia  dei  maudata  solvaut  et  negent.    De  castitate  ut  sitwattf).5,3ff. 

30  consilium,  postea:  nuuc  reliqua  videamus. 

Esse  autem  haec  omuia  non  consilia,  sed  necessaria  mandata,  primum 
hoc  probat,  quod  Matthaeus  haec  scripturus  praemittit  Christum  ascendisseajjatto.s,  1.2. 
in  montem,  sedisse,  aperuisse  os  suum  et  docuisse.    At  docere  non  est  con- 
sulere,  sed  quid  faciendum  sit   uecessario,  tradere.     Et  infra  ipse  Christus: 

35   'Xon  veui  solvere  legem,  sed  adimplere'.    Ergo  quaecunque  ibi  docet,  in  hoc  ajjotto.  5,  n. 
docet,  ut  lex   impleatur,   non    ut  consilia  uumerentur.     Ubi  et  velut  digito 
raonstrans  ea,  quae  tunc  docebat,   dicit:  'Qui  ergo  solvent  unum  de  man- iöiatto.  s,  19. 
datis  istis   minimis   et   sie   docuerit   liomines,    minimus   vocabitur   iu   regno 
coelonim,  qui  autem  fecerit  et  docuerit,  hie  magnus  vocabitur  in  regno  coe- 

40  lorum'.  Hie  vides,  ut  aperte  appellet  mandata,  (piae  docet,  et  verbiuu  doceudi 
ipsemet  exponit  esse  id,  quod  tradere  maudata. 

31  maudata.  Primum  ABC 


^32  De  votis  nionasticis  Martini  Lutheri  iudiciuni.    1521. 

«outtf).  5, 20.  Deincle  accessurus  ad  ea,  quae  isti  vocaut  consilia,  dicit:   'Nisi  abun- 

daverit  iustitia  vestra  plusquam  scribarum  et  phariseorum,  non  intrabitis  in 
regnum  coelorura'.  Nonne  coelorum  regniun  solum  iis  negatur,  qui  mandata 
non  servant?  At  hoc  affirmat  de  iis,  quae  ipsemet  hie  docet,  ultra  quam 
docuerant  scribae  et  pharisaei.  Obsecro,  quis  est  tarn  audax,  ut  hie  consiha  5 
numeret,  ubi  tot  verbis  docendi,  maudandi,  tot  et  tarn  gravibus  commi- 
nationibus  cogit  ad  servanda  necessario  omnia,  quae  ibi  scribuntur?  Qua 
autoritate  asserent  ea  esse  consiHa?  unde  locus?  proferaut  unum  iota  iu  suum 
testimonium.  Et  impii  tarn  audaces  sunt  e  proprio  capite,  sine  scriptura, 
cousilia  facere,  contra  tot  docendi,  maudandi,  minaudi,  promittendi  fulraiua.  lu 
An  Parrhisiensis  Gomorrae  insauiam  sequemur,  ubi  dicunt  in  sua  pulchra 
determinatione,  esse  haec  nimio  onerativa  Clu'istianae  legis  ?^  O  Sodomam, 
ü  Gomorram,  qui  ad  vires  liberi  arbitrii  metiuntur  divina  mandata  potius 
quam  ad  gratiam  dei  et  ad  seipsa. 

Amplius   vero  inter  ipsa   consilia  frontes  eorum   impudentes   content,  15 

wntti).  5, 25.  dum  dicit:  'Esto  benevolus  adversario  tuo,  ne  forte  tradat  te  iudici,  et  iudex 
tradat  te  miuistro,  et  in  carcerera  mittaris.  Amen  dico  tibi,  non  exibis  inde, 
douec  reddas  novissimum  quadrantem'.  Respondeaut  hie  Parrhisienses  talpae 
et  vespertiliones,  an  consiliis  omissis  ulla  poena  intentetur,  nedum  tanta  et 
aeterna,  ut  tradatur  ludicd,  miuistro,  carceri,  et  nunquam  exeat,  qui  non  fuerit  20 

üJinttf). 5, 46. benevolus   adversario.     Item  dum   dicit:   'Si   tantum   eos  diligitis,   qui   vos 
diligunt,  quam  mercedem  habebitis?     Nonne  et  publicani  et  peccatores  hoc 
faciunt?'*  est  hoc  consihis  non  obedisse,  mercedem  non  habere,  et  publicauis 
iiuc.  6, 2uff-et  peccatoribus  aequales  esse?     Idem  multis  verbis  asserit  Lucae  vi. 

Ciaret  ergo  omnia  praedicta  eorum  consilia  esse  vere  et  absque  dubio  25 
necessaria  praecepta,   quae   Christus   Matth.  vi.  docet.     Sic  et  Petrus   dicit 
ma'.  2,3.1.  Pet.  V.  'Omnes  invicem  humilitatem  insinuate'.     Et  Roma.  xii.  'Superiores 
'"'   '    '  invicem  ar):)itrautes'.     Non  esse  autem  lioc  consilium,   ut   inferiori  nos  hu- 

i.*4Jcti-.  5, 5.  miHemus,   probat,   quod  Petrus   infert  et  causam  afFert   diceus:  *Q,uia  deus 

superbis  resistit,  luuuilibus  autem  dat  gratiam'.  Putas  adhuc  esse  consilium,  30 
ubi  Petrus  superbiam  affirmat,  cui  deus  resistit,  si  inferiori  te  non  submiseris  ? 
Vendere  autem  omnia  et  dare  pauperibus  non  esse  paupertatem,  (|uam  isti 
3o^.  31, 3,  vocant,  monasticam,  proljat  id,  quod  Petrus  post  resurrectionem  ibat  piscari, 
sicut  et  antea,  cum  tamcn  reliquisset  omnia.  Tum  monastici  non  solum  non 
vendunt  sua  et  dant  pauperibus,  sed  omnia  omnium  bona  ipsi  congregant  35 
et  prac  omnibus  abundant. 

Non  solum  autem  damuanda  impietas  et  blasphemia  scholarum  et  mo- 
uasteriorum  est,  quod  haec  sacrilegia  audeant  docere,  sed  et  detestauda  eorum 

22  Nonne  publicani  C  37  monasteriorium  C 

»)  a^g(.  btc  Grflärung  bcr  ^^avifcr  (gegen  Sj'iitljera  ©a^,  baß  in  Tlatii).  5,  39  f.  nnb 
9{ötn.  12,  19  nid)t  consilia.  fonbetn  praecepta  entljatten  feien):  ^Haec  Propositio  est  falsa, 
le<jris  Christianae  nin)iuni  onerativa  etc."     Opp.  var.  arg.  VI  pg.  50;  oben  S.  284. 


De  votis  monasticis  Martini  Lutheri  indiciuni.   1521.  583 

stertens  oscitantia  et  pudenda  seguicies,  vel  supiua  securitas,  quod  auimalia 
ista  ventris  nou  tauturu  curae  habueriiut  ad  Euangelium,  ut  libros  aliquando 
aperirent,  folia  verterent  et  verba  saltem  iDspicerent.  Solo  enim  iuspectii 
verborum,  cum  sint  tarn  clara  et  manifesta,  poterant  sacrilega  ista  moustra 

5  blasphemiarum  suarum  eifugere.  Quid  ergo  suut  nisi  scliolae  et  monasteria  ? 
scholae,  quia  ludeutes  ^  et  illusi  meudaciis,  monasteria,  quia  solitaria  sine 
Cliristo,  exti'a  commuuem  viam  Christiauae  veritatis  longissime  posita. 

InteUigis  ergo,  qua  fide,  qua  pietate  et  voveant  et  vivant  ista  lupanaria 
Satauae.    Paulus  dicit,  'Si  liuguis  homimun  loquaris  et  an2;elorum,  si  omnes  i-  Got-  i3, 

lu  facultates  in  cibos  paupermn  distribueris,  si  teipsum  tradideris,  ut  ardeas, 
nihil  sis  et  nihil  feceris,  nisi  charitatem  habueris':  quanto  magis,  si  monachus 
fias  et  consilia  ista  voveas,  nihil  sis  et  nihil  feceris,  si  blasphema  et  impia 
conscientia  veritatem  dei  negante  haec  feceris,  sicuti  vides  illos  facere.  Pe- 
lagius  vir  laudatae  vitae  fliisse   legitur,    sed    quia   gratiam   dei  negavit,    ob 

15  unam  haue  impietatem  omnia  frustra  vixit.  Si  quis  Mariam  neget  virginem 
aut  alium  quemvLs  singularem  articiüum  fidei  non  crediderit,  damnatur, 
etiam  si  ahoqui  ipsius  virginis  et  virginitatem  et  sanctitatem  haberet:  quanto 
magis  monachormn  hoc  perditiouis  vidgus  damnabitur,  quod  divina  maudata 
et  negat  et  mutat,  solvit  et  extinguit? 

20  Ecce  fundamentum  monasticorum  votorum  impietas,  blasphemia,  sacri- 

legium.  Atque  haec  continguut,  quod  Christum  ducem  et  luceni  speraentes 
alia  et  meliora  sequi  praesumunt.  Qui  enim  veritatem  relinquit  ducem,  quid 
sequatm-  nisi  mendacia?  qui  gloriam  dei  non  sequitur,  merito  blasphemias 
sequitur.     Est  ergo  haec  iam  secimda  causa,  cur  vota  monastica  sint  \'itanda 

25  et  tollenda  de  sub  coelo,  et  omnibus,  qui  ea  voveiiint,  redeuudum  in  com- 
numem  viam  Christianorimi  post  Christum  secura  et  optima  conscientia,  ut 
quam  revoeet  ipse  deus,  vota  eins  prohibens,  damuaus  et  summae  impietatis 
arguens. 

DE  VIRGIXITATE. 

so  'At   virginitas   et   coelibatns    consilium   est.^     Christus    ipse   plane   non 

consuluit,  sed  potius  deterruit,  monstravit  solum  et  laudavit,  dum  memoratis 
Eumichis  dixit:  'Qui  potest  capcre,  capiat'.    Et  iterum:  'Xon  omnes  capiuntiDJottiMg,  la. 
hoc  verbum."     Nonne  haec  verba  sunt  potius  avocantis  et  deterrentis?    Ne- 
minem enim  invitat  et  vocat,  sed  ostendit  solum.     Paulus  tamen  dicit:  'Con- 1.  cor.  7. 25. 

35   silium  do",   sed   nee   ipse   invitat   qucnquam,    quin   magis  deterret  et  avocat, 

dum  dicit:  'Sed  unusquisque  proprium  doniuu  habet  a  deo'.     Neque   suadet  1.  Gm.  7, 7. 
neque  dissuadet,  sed  in   medio   relinquit.     At   nostri  inmundi  coelibes  aliud 
non  intelligunt  per  'consulere'  quam  invitare,  exhortari,  vocare  et  persuadere 
ad  coelibatum,  tum  dissuadere,  dehortari,  avocare,  absterrere  a  couiugio,  quod 

7  Chriaiiae  13  '\7  immundi  C"  39  desuadere  ed.  len.,  Eil. 

')  aBortipicC  mit  bein  (atciniidjcu  ^iamen  für  .schola:  ludus  [litterarum]. 


584  De  votis  nionasticis  Martini  Lutheri  iatUcium.    1521. 

et  faciimt  iu  omnibus  suis  concionibiis  et  scriptis.  Secl  ad  rem  ipsain  veiiia- 
mus.  Si  coelibatus  consilium  est  Euangelicum,  quae  est  ergo  vestra  vovendi 
insauia,  iit  ultra  Euaugelium  e  consilio  faciatis  rigidissimum  praeceptum? 
lam  enim  uon  iiixta,  sed  ultra  Euangelium,  per  hoc  et  coutra  Euangeliuni 
vivitis,  quod  amplius  non  habetis  consilium.  Si  Euangelio  obeditis,  coeli-  5 
batum  liberum  habere  debetis,  si  liberum  uou  habetis,  Euangelio  non  obeditis. 
Quia  impossibile  est,  ut  consilimn  Euangelii  fiat  praeceptum,  et  aeque  im- 
possibile  est,  ut  vestriun  votum  sit  consilium.  Pugnat  ergo  ex  diametro 
votiva  castitas  cum  Euangelio. 

Quare  cum  deus  autor  Euangelii  non  acceptet  nisi  quod  Euangelicuiu   10 
est,   impossibile  est,   ut  votum  continentiae  probet  ac  non  potius  detestetur. 
Habetis,  monastici,  quod  hie  respoudeatis  ?    Negate  Euangelii  consilium  con- 
silium esse,   aut   concedite   votum  vestrum  non  Euangelicum  esse.      Neque 
enim  audebitis  asserere  deum  passurum,   ut  e  consilio   suo  quisquam  prae- 
ceptum faciat,  aut  aliud  quam  Euangelium  suum  probet  et  exigat.     Quare   15 
necesse   est,  ut  votum  vestrum  deo   non   probari  confiteamini.     Atque  haec 
tertia  iam  machina  satis  firma  et  potens  adversus  vota  monastica  nobis  stat 
instructa.    Et  videmus  monastica  vota  non  aliud  inveniri,  quam  errorem  per 
sese  nunquam   uon  fallentem  et  seducentem,  qui  et  Christiano  vitaudus  et 
desereudus  sit.     Neque  posse  innoxium  esse,  nisi  iis,  qui  spirituales  sunt  et  20 
bono  usu  illius  sese  servant,  quod  est  solum  electorum,   quibus  nee  errores 
uec  peccata  tandem  nocere  possuut. 

Alterum  principium  perfidiae  illorum :  quod  vitam  Christianam  partiuntur 
in  statum  perfectiouis  et  imperfectionis.  Vulgo  dant  imperfectionis,  sibi  per- 
fectiouis  statum.  Et  hanc  differentiam  non  metiuntur  iuxta  mensuram  spiritus  25 
et  fidci  et  charitatis,  quas  certum  est  in  vulgo  potissimum  reguare,  sed  iuxta 
pompam  et  larvam  exteruorum  operum  et  suorum  votorum,  in  quibus  nihil 
est  neque  spiritus,  neque  fidei,  neque  charitatis,  quin  spiritum  fidei  et  chari- 
tatis extiuguunt.  Perfectiouis  Status  est,  esse  animosa  fide  contemjitorem 
mortis,  vitae,  gloriae  et  totius  raundi,  et  fervente  charitate  omnium  servum.  30 
At  vix  invenias  vitae  et  gloriae  cupidiores,  tum  fide  inaniores,  qui  mortem 
vehemeutius  horreant,  quam  ii  qui  sunt  monasticissimi.  Quia  fieri  non  potest 
(uti  dicemus),  (]uin  tidem  extiuguant,  qui  votis  et  o})eribus  confidunt.  Con- 
fidunt  autem,  (|ui  necessaria  ea  ducimt,  dum  enim  timent  illis  omissis,  necesse 
est,  ut  sperent  eisdem  servatis.  Ab  eodem  peudent  timor  et  spes:  de  quo  35 
alias.  Merum  commeutum  et  ludibrium  est  de  2)erfectionis  et  imperfectionis 
statu,  ex  iguorantia  fidei  proveuiens,  tantum  ad  seducendum  idoueum.  Cum 
ergo  videamus  monasticen  istam  refertam  esse  impietate,  erroribus,  ignorantia, 
ut,  ubicunque  eam  spectes,  ignorantiam,  impietatem  et  errorem  videas,  quid 
dubitas  eam  displicere   deo,  et  vota   iu  illam   fiicta  esse  ii'rita  et  solvenda  40 

17  firma,  potens  C  19   2)tc  ÜBetfe^ung  bc§  ^ona§  forbett   ein  Äontnta  naä)  sese 

36  et  imperfectionis  fe^lt  iu  C 


De  votis  monasticis  Martini  Lutlieri  iudioiuin.    1521. 


böo 


peuitiis?     Hi   sunt   i)seudoclmsti ,   qui  doceut:    'hie  et   illic  est  Christus',    et  ajJntti)  24, 
seducuut  multos,   atque  adeo  electos  quoque  signis  et  prodigiis  mendacibus. 
EiTor,    inquam,    et  iusignis   ignorantia  est,    statum   perfectiouis    metiri 
consiliis  et  noii  praeceptis.     Xon  euini,    ut  ipsi  fiugunt,    consilia  suut  supra 

5  praecepta,  sed  ediverso  cousilium  ilhid  coutinentiae  (neque  est  ulhim  aliud 
consilium)  est  iufra  praeceptum  suum.  Praecejitum  est  euim,  nun  con- 
cupiscendum  esse.  At  sine  coucupisceutia  neque  virgo  neque  coelebs  est  in 
hac  vita.  Sed  neque  cur  ilhid  sit  consultimi,  novit  hoc  miserum  ignorautiae 
vulgus.     In  hoc  enini  ipsi  servaut  cousihum  istud,  quod  continentia  per  sese 

10  sit  laudatissimum  opus,  in  quo  sit  sahis  et  gloria,  ideo  sese  caeteris  Cliristianis 
praeferuut  magno  intervallo. 

At  Christus  et  Pauhis  secus  docent,  qui  sokim  fidem  iactant  et  in  hoc 
laudant  coehbatum,  nou  quod  perfecti  sint  in  castitate  prae  caeteris,  aut  non 
coucupiscant  adversus   praeceptum,   sed   quod   sohiti   a   curis  et  tribulationeiiJov.7,32. 

15  carnis,   quam  tribuit  Paidus   coniugio,   expeditius   et  liberius  verbo  et  fidei 
iustare  possint   die   ac  nocte,   ubi   coniunx  coniugi,   fihis,  farailiae  et  rebus 
huius   vitae  deditus  avelhtur  et  in   rauha  ahena   a  verbo  negotia  dividitur. 
Sic  Christus  Eunuchos  laudat,    non  quia  castrent  seipsos,  sed  quia  proptera«attr).i9,i2. 
reguum  coelorum  sese  castrant,  non  autera  sie  propter  regnum  coeloruni,  ut 

2u  per  castitatem  salvi  flaut,  alioqui  omues  oporteret  castrari,  cum  sohl  fides 
salvos  faciat,  sed  propter  EuangeHum,  (juod  vocat  'regnum  coelorum',  cui 
praedicando  et  propagando  per  populos  ille  foelicius  servit,  (|ui  aya(.iOQ  et 
sine  cura  aliorum  coelebs  vivit. 

Servam  ergo  regni  coeloruni  vult   esse  castitatem  Christus,   et  servani 

25  spontaneam,  non  quae  illud  mereatur,  sed  iam  habeat,  et  ad  conmiunicandum 
aliis  gratuito  obsequio  laboret  aut  certe  sibiipsi  augeat,  assidue  j)arata  propter 
ipsum  mori  et  de  mundo  exire.  Et  Paulus  [bonum  esse  coelibatum  dicit 
})ropter  instantem  necessitatem,  non  propter  aureolam  in  coelis,  scilicet  quia 
huius   vitae  necessitatem,    praesertim   Christianae,   commodius   ferunt  liberi 

30  coelibes,   quam   ligati   coniuges.     Et   rursus]    idem   dicit:   'Yirgo   et   innuptai.  Gor.  7, 32. 
cogitat  quae  sunt  domini,  quomodo   placeat  deo,   ut  sit  sancta  corpore  et 
spiritu'.     Quid  est  'cogitai*e  quae  sunt  domini'?   nunquid   solam   et  ociosam 
habere  castitatem?  imo  meditari,  servire  in  verbo  dei,  praedicare,   testificari 
et  paratura    sese  pro  illo  offerre,   a   quo   usu   castitatis   quid   est   alienius  et 

35  longius  monasticis  istis?  qui  et  omnium  ignorantissimi  sunt  eins  usus,  cum 

non  nisi  sibi  ipsis  coelibes  sint,   tantum   clamoribus    et    nuu-num  in  templis 

servientes  et  aureolas  sibi  ipsis  in  coelo  promittentes,  pro  fide  scilicet  extincta. 

Certe  si  rem  tecum  pensites,    videri  potest  Satauas  in  hoc  excogitasse 

figmentum  de  consiliis  et  statu  perfectiouis,    ut   adornaret  istam  i)erversani 


8  vita,  sed  A  16  die  et  ed.  Witt.,  len.,  Krl.  ISEnunchosC         27  bonum  —  rursus 

3ujci^  üon  C  20  comodius  C:  :jO  Viryci  iiinupla  C,  ed.  Witt.,  Virgo  et  iiupta  ed.  Erl. 


586  De  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudiciuni.    1521. 

niouasticen :  cum  eiiim  videret,  nihil  ibi  voveri,  sed  nee  voveri  posf^e,  qiiod 
nou  antea  in  baptismo  voveruut  omnes  (exeepta  coDtinentia),  cepit  fingere 
perfectiones  et  consilia,  ut  communem  viam  contemptam  et  singnlarem  istam 
falsa  specie  spectabilem  redderet,  ne  parvas  res  viderentur  vovere,  et  prae- 
valuit  in  operatione  erroris.  5 

Et  (ßiod  multo  est  sceleratius,  ex  multis  illis  praedictis  cousiliis  a  se 
coutictis  tantum  tria  elegerunt,  obedientiam,  paupertatem  et  castitateni,  caetera 
ueque  vovent  neque  servant,  liberrime  litigantes,  vindicantes,  odientes  ad- 
versarium,  repetentes,  nou  dantes,  non  mutuantes,  adhuc  tarnen  iactaut,  iani 
altero  mendacio  et  illiisione  raaiore,  statum  perfectionis  et  consilia.  Certe  1« 
(juandü  ista  affirmant  consilia  et  perfectiones,  oportuit  et  ipsa  voveri,  si 
votorum  institutiuu  perfectionis  et  consiliorum  status  est. 

lam  si  et  tria  illa  electa  consilia  diiudices,  videbis  obedientiam  et 
paupertatem  eorum  nullo  modo  esse,  quas  consilia  dictant.  Consilia  enim 
docent  onmibus  subdi  et  superiores  invicem  arbitrari.  At  votum  obedientiae  is 
eorum  eximit  eos  prorsus  a  catholica  illa  humilitate  Euangelio  tradita  et 
subdit  solum  suis  maioribus,  neque  iis  ipsis,  nisi  secuudum  regulam  suae 
professionis,  adeo  ut  et  S.  Bernhardus  asserat,  Monachum  non  obligari  etiam 
suo  Abbati  alia,  quam  regula  habet,  imperanti.^  Obsecro,  quae  et  qualis  est 
ista  obedientia,  ex  omnibus  eximi  et  uni,  nee  huic  nisi  partim  subdi?  Nonne  2u 
])ulchra  illusio  est  talis  obedientiae  votum?  Euangelium  omnibus  semper 
et  in  omnibus  cedere,  subdi,  obedire  iubet:  et  consiliorum  professores  nee 
aecpialibus  nee  inferioribus,  sed  uni  maiori  suo,  nee  in  onmibus,  sed  aliquibus 
sese  subdunt.  Iterum  vides  foelicitatem  eorum,  qui  meliora  eligunt,  (]uam 
Christus  docuit,  et  contempto  duce  seipsos  dirigunt.  25 

2.q3etr.3,3.  Hos   proprio  Petrus  tangit,    cum  dicit  ii.  Petr.  iii.  fore,   qui   secundum 

propria  desideria  aml^ulent,  in  deceptione  illusores.  Vere  illusores  in  de- 
ceptione  iactant  obedientiam,  docent  autem  ac  sequuutur  magis  inobedientiam, 
illudentes  tamen  omnium  sensum  et  decipientes  simplicium  animas  ea  pompa. 
Sic  vides  monasticam  vitam  errorum,  mendaciorum,  ignorantiae,  stultitiae,  so 
Xau.  3, 2iff.  deceptionis,  illusionis  confusioue  verissimam  Babylonem  re})resentare,  in  qua 
electi  miraculose,  ceu  tres  pueri  in  foruace,  serventur. 

Quid  ergo  vovet  monasticus?  verba  eins  (si  sensum  traducas)  erunt 
ista:  'Dens,  voveo  tibi,  nolle  nie  secuudum  Euangelium  tuum  onmibus  subiici, 
sed  tantum  uni  maiori,  nee  nisi  iuxta  regulam  praescriptam,  atque  sie  voveo  35 
tibi  Euangelium  tuum  servare\  Quid  est  hoc  iterum  aliud,  quam  Euangelium 
!3ci.  66, 3.  vovendo  negare  et  proprium  condcre?  Hie  cum  Isaia  possis  dicere,  eorum 
votum  esse,  sicut  si  quis  mactet  filium  in  conspectu  patris.  An  non  victi- 
mant  filium  dei,   dum  Euangelium  eius  tam  sacrilege  negant,  et  tamen  hoc 


2  coepit  B  16  in  Euangelio  ed.  Witt.,  len.,  Erl. 

')  Bernai-dus  de  praec.  et  dispens.  c.  IV,  Migne,  patrol.  lat.  T.  CLXXXII  <Bp.  866. 


De  votis  monasticis  Martini  Luthcri  iudicium.    1521.  587 

ipso  olferre  deo  praesumimt  eimdem?    Obedientiam  profitentur  et  obedieutiam 
abnegant:  et  tu  vota  ista  sacrilega  putas  valere  et  exigi  apiid  deum? 

Tale  est  et  paupertatis  votum.  Eiiangelica  paupertas  est  nihil  cupere 
in  spiritu  et  res  libere  administrare  ad  aliorum  cuiuinodnm.     Uli  quid  possunt 

5  ultra  hoc  vovere,  nisi  externum  usiun  rerum?  cum  et  interna  cupiditas  in 
baptismo  abnegata  et  adniinistratio  externa  rerum  Enangelio  etiam  commen- 
data  sit,  et  usu  ipso  nee  ipsi  carere  possunt.  Verum  et  liic  illudimt  seipsos 
et  omnes,  cum  nemo  magis  res  administret  quam  ipsi,  tum  non  in  idiorum, 
sed  proprium  commodum  nemo  magis  utitur,  sub  sancta  illa  voti  paupertate 

10  et  avarissimi  et  rebus  involutissimi  facti.  Adhuc  iactaut  sese  cousiliorum 
professores,  cum  nulli  seculares  longius  absint  a  paupertate. 

Xec  refert,  quod  per  alium  res  curant.  Xam  omnium  conseusu  et 
voluntate  oeconomus  illorum  res  curat.  Sic  dum  volant  ultra  Euangelium 
deserto  duce  Christo,  ruunt  in  contrarium  sub  baratrum  perversissimi  erroris, 

15  dicentes  se  obedientes  et  pauperes  esse,  cum  sint  omnium  inobedientissimi 
et  ditissimi,  id  quod  nemo  non  palpat,  et  tamen  sensus  nostros  perstringunt 
illusores  isti  verbis  suis  fictis  'obedientia',  ^paupertas ^,  'consilia^,  'perfectio', 
'religio'  et  similibus. 

Igitur   nihil   est  cousiliorum   apud   professores   cousiliorum,    sed  omnia 

20  longe  coutrariissima  praeceptis,  excepta  sola  castitate,  et  ipsa  tarnen  sine  usu 
et  fructu  Euangelico,  quam  (piia  nulla  specie  potuit  Satan  in  contrarium 
vertere,  sicut  obedientiae  et  paupertati  fecit,  reliquit  intactam,  sed  in  multo 
maximam  peruiciem,  dum  et  usum  eins  abolevit  et  ultra  fidem  couuxumem 
extulit,  deinde  vulgavit  nimio,  ut  per  impossibilitatem  naturae  infinitas  animas 

25  laqueo  illius  innecteret  et  perderet.  Ita  reliqua  est  una  castitas  professoribus 
consilioriuu ,  sed  perversa  et  impia,  tum  fere  in  totum  libidinibus  corruptis- 
sima.  Ve  perditae  illi  professioni  cousiliorum  et  statui  perfectionis,  quid 
enim  nisi  error,  illusio  et  impietas  est  totmn,  quod  preteudit?  Sed  'iustus 
es,  domine,  et  rectum  iudicium  tuum^,  sie  enim  cadere  debeut,  qui  non  sol unreif-  119,137. 

30  similes,   sed    superiores   esse  volunt   altissimo  et  pacti  dei  sui  obliviscuutur, 

sicut  mulier  illa  Prover.  vii.,  quae  relinquit  ducem  pubertatis  suae.  spud)iü.2,i7. 

Quemadmodum  itac^ue  dixi,  sancto  Francisco  et  aliis  patribus  etsi  tribuo 
errorem,  quod  Euangelium  sibi  usurparint  seorsum  prae  fervore  s})iritus, 
tarnen  hoc  errore  eos  libero,  ne  credam  eos  mendacia  et  figmenta  consilionmi, 

35  perfectionis,  fictae  obedientiae  et  ]:»aupertatis  et  perversae  castitatis  probasse. 
Dum  enim  spiritus  sancti  imjietu  et  plena  fide  ardenteque  charitate  solum 
huc  ferrentur,  ut  Enangelio  plenissime  et  dignissime  resi)onderent ,  non  hoc 
cogitabant,  (juorum  esset  et  ad  quos  pertiueret  Euangelium,  sed  tantuin  ut 
impleretur.     Xon   enim   in    sermoue,    sed  in   virtute  regnum  dei    habebaut,  i- csor.  <,  20. 


4  comodum  ABC  9  comodum  ABC         23  usum  eis  ed.  leu.,   Erl.         :33  seorsim 

ed.  Wittr,  len.,   Erl. 


588  ^^  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudicium.    1521. 

Sectatores   vero  illorum    irrueutes   apprehenderunt  exteruam    eorum   couver- 

sationem,  spiritum  autem  et  fidem  eorum  deseruerunt,  et  contigit  eis,  quod 

Dan.  3, 22.  Chaldeis  siiccendentibus  fornacem  Babvlonis:  ipsi  pereimt  et  saneti  servantur, 

^1.28, 5.  pro  eo,   quod  iuxta   psalm.  xxvii.  non  intellexerunt  opera  dei  et  facta  eius 

W  77, 20.  non  cognoverunt,  ideo  destruit  eos  et  non  aedificat  eos.    Dicit  enim  psal.  Ixxvi.    5 

m-  4, 4.  'Semitae  tuae  in  aquis  multis,  et  vestigia  tua  non  cognoscentur\    Et  psal.  iiii. 
*f.  68, 36.  'Scitote,  quoniam'  mirificavit  dominus   sanctos   suos'.     Et  psal.  Ixvii.  *Mira- 
^\.  16, 3.  bilis  deus  in  sanctis  suis'.     Et  psal.  xv.  'Sauctis  qui  in   terra  sunt  et  miri- 
ficis,  omnis  voluntas  mea  in  eis'.^ 

His  testimoniis  docemur,  in  sanctis  dei  non  esse  observandam  operum   lu 

externorum  larvam,  sed  fidem,  qua  eos  regit  et  servat  mirabiliter,  permittens 

eos  saepius  errare  et  peccare  externa  conversatione,  quam  illi  tanquam  opera 

dei   et   viam    rectam    apprehendunt,    et   abeunt    in    barathrinn   errorum.     Et 

4>cbr.  13, 7.  Apostolus  Heb.  xiii.  cum  iussisset  intueri  praepositorum  exitum,  adiecit:  'ut 

fidem  eorum  imitemur'.  Stat  enim  fixa  apud  deura  sententia,  omnes  sanctos  is 
eodem  spiritu  et  eadera  fide  vivere,  agi  et  regi,  sed  diversa  opera  fijris  operari. 
Ut  enim  non  eodem  tempore,  ita  nee  eodem  loco,  nee  idem  opus,  nee  coram 
eisdera  personis  operatur  per  illos,  sed  transit  per  tempora,  loca,  opera,  per- 
sonas  varias,  semper  eodem  spiritu  et  fide  eos  regens,  ut  fiant  viae  eius 
absconditae  et  vestigia  eius  incognita,  dum  unumquemque  alio  opere,  alio  20 
loco,  alio  tempore,  aliis  personis  exercet,  quam  in  aliis  sanctis  vidit  et  audivit, 
cogiturque  opere,  loco,  tempore,  personis,  casibus  sibi  prius  incognitis  regentem 
ac  ducentem  deum  sequi. 

Haec  est  eruditio  fidei,  in  (jua  omnes  saucti  eruditi  sunt,  unusquisque 
sna  vocatione.     Proinde  impossibile  est,   ut  intern pestivi  illi  sanctorum  imi-  25 
tatores  non  errent  perniciosissime,  dum  ])atrum  oj)era  etiam  ojitima  sectantur 
potius  (juam  fidem  et  spiritum,  nedum  ubi  et  errores  et  peccata  eorum  appre- 
2. 9Koi.33,  s.hendunt.     Omnes  enim  tales  staut  in  ostio  papilionis  sui  et  vident  dorsum 
Mosi  intrautis  in  tabemaculum  federis,   existimantcs  sese  deum.  invenire  in 
^i.  68, 6.  istis  propatuli  et  atrii  operibus,  cum  scriptum  sit:  'Dominus  in  loco  sancto  .w 
i.Äön. 8, 12. suo\     Et:   'Dominus    pollicitus  est,   ut   habitaret  in  nebula'.     Lege  totam 
scripturam  et  vide,  au  sanctorum  virorum  idem  fnerit  opus. 

*i.  62.      In  haue  rem  mihi  psalraus  Ixi.  videtur  esse  revelatus,  quem  non  fuerit 

inutile  hie  recensere. 
I.'''  At  ad  deum  silentium  unimae  meae,  35 

Ab  ipso  enim  salus  mea. 


7  Et  fel^a  in  C  29  foederis  B  31  habitarer  AB 

*)  Vulg.  'Sanctis,  qui  sunt  in  terra  eius,  mirificavit  omnes  voluntates  meas  in 
eis'.  Psalt.  iuxta  Hebr.  'Sanctis  qui  in  terra  sunt  et  niagnificis,  omnis  voluntas  mea 
in  eis'.  ^)  Sie  Übetje^ung  i[t  jelbftänbig,   hjeber  ber  Vulgata,   nod)  bent  Psalt.  iuxta 

Hebr.  entnommen. 


De  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudicium.    1521.  589 

II.    At  ipse  rupes  mea  et  salus  mea, 

Protectio  mea,  non  movebor  miütum. 
m.    üsqueqiio  irruitis  super  virura,  mterficieniini  omues  vos? 

Sieut  paries  incliuatus  et  maceries  expulsionis. 
IV.    At  elevationem  eins  cogitaverimt,  ad  expelleudnni, 
Placebimt  sibi  in  mendacio,  ore  suo  beuedicent, 
Et  intimo  suo  malediceut,  Sela. 
V.    At  deo  sile,  anima  mea, 

Quoniam  ab  ipso  spes  mea. 
VI.    At  ipse  rupes  mea  et  salus  mea, 
Protectio  mea,  non  movebor. 
VII.    Ad  deum  salus  mea  et  gloria  mea, 

Rupes  virtutis  meae,  fiducia  mea  in  deo. 
VIII.    Sperate  in  eum  omni  tempore,  populi,  etfundite  coram  eo  cor  vestrum, 
Dens  fiducia  nobis,  Sela. 
IX.    At  vanitas  filii  hominum,  mendacium  filii  viri,  in  stateris  ad  ascen- 
deudum,^ 
Ipsi  prae  vanitate  simul. 
X.    Xolite  sperare  in  calumuia  et  rapina,  nolite  vaiii  fieri, 
Divitiae  si  affluant,  nolite  apponere  cor. 
XI.    Semel  locutus  est  deus,  bis  haec  audivi, 

Quia  ^^^tus  dei  est 
XII.    Et  tibi  domine  misericordia, 

Quoniam  tu  reddes  viro  secundum  opera  sua. 

Non  est  alius  psalmus,  in  quo  toties  ingeminetur  et  incidcetur  spes, 
fiducia,  praesimiptio  in  deum.  Vigesies  enim  pene  repetit,  ac  totus  psalmus 
fiduciam  in  deimi  sonat,  cui  omnium  fortissime  resistit  exemplum  operum 
in  sanctis.  Haec  est  enim  vera  via  salutis,  subdi  deo,  in  fide  ei  cedere  et 
silere,  ponere  tumultum  praesumptionis  openun,  quibus  querunt  impii  eum 
invenire,  et  sese  duetilem  prebere,  ut  ipse  in  nobis  operetur,  non  nos  opere- 
mur.2  Videmus  enim  in  sanctomm  sectatoribus  nihil  nisi  tumultum  openmi, 
quae  in  sanctis  vidcrunt,  üs  enim  die  et  nocte  sese  fatigant,  nunquam  autem 
silent  deo  subditi  per  fidem.  Ideo  moventur  et  sunt  instabiles  corde,  cum 
non  possit  cor  per  opera  qnietari:  fiducia  eorum  est  in  operibus  ab  exemplo 
sanctomm  petitis,    quibus  praesumunt  pervenirc,  quo  illi  venerunt  sola  fide. 

Inclamat  autcm  praecipitem  illorum  coecitatem,  qua  gregatim  iiTuuut 
ad  imitandum  opus  alicuius  magni  viri,  et  non  potius  et  prius  silere  discunt 

7  sua  C  IC  filii,  viri  in  AB  20  opponere  C  24  rcdilas  C  32  Iiis  enim  V> 
36  caecitatem  B 

1)  5ögl.  Süb.  IV  e.  35:3.  35G;  «ut^et  folgt  bcr  Überfe^uttg  8t)ra3.  ^)  2Jon  ^ier  au-5 

empfangt  bet  ^tiiebrucf  ber  crften  üfjefcnreilje  de  votis  3;^efc  XXI.  .in  sabbato"  (oben  ©.  324) 
fein  :eid)t. 


590  De  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudicium.    1521. 

et  fidere  deo.  Cur  (inquit)  sie  irruitis  in  larvam  openim?  ciu"  iuterficitis  vos 
ipsos  omnes?  curritis  et  praecipitatis  vos  ipsos  omnes  in  mortem.  Deus 
spridim.  18,  est  murus  altus  et  fidelis  protectio,  sicut  Salomou  dicit:  'Turris  alta  (id  est, 
alte  opposita)  nomen  domini,  ad  ipsam  currit  iustus  et  salvabitur'.  Contra 
vos  et  quicquid  molimini,  erit  sicut  paries  inclinatus  et  maceries  eiecta,  super  5 
quam  qui  nititur,  simul  cadet  et  eiicietur  et  movebitur  multum.  Vocabulum 
'irruitis'^  volunt  etiam  siguificare  id  quod  'congregari',  item  'pravescere': 
utrunque  confirmat  sensum  praedictum. 

Obscurum  autem  et  arabiguum  est,  quod  sequitur:  *At  elevationem  eius 
oogitaverunt  expellere'.    Noster^  habet  'Verumtamen  precium  meum',  Roma-  10 
nuni  Psalterium  'Honorem  meum',  Hieronymus  ^  'Pai-tem  meam^,  scilicet  ob- 
lationem.     Ab  eo  enim  verbo*  oblationes,  doua  et  partes  sacrarum  rerum 
dicuntur  ab  elevando.    Puto  igitur  sensum  esse,  impios  in  sanctorum  exemplis 
id  quod  solum  praeciosum,  honorabile,  nobilissimum  atque  adeo  ipsa  portio 
sanctitatis  [est],    nempe  fidem,  non  solum  nou  sequi,   sed  imo  consilio  seu  15 
fnrore  potius  id  agere,  ut  eiiciant  et  extinguant,  solis  operum  larvis  iactatis 
et  praedicatis.    Nemo  enim  minus  sequitur  sanctorum  exemplum,  nemo  etiam 
magis  extinguit,  quam  qui  opera  sola  et  non  fidem  eorum  sectantur:  sie  nemo 
minus  est  hodie  Franciscanus,   quam   ipsi  Franciscanissirai,   qui  'de  obser- 
vautia"*  dicuntur,  imo  ii  acerrimi  hostes  eius  sunt  et  fidem  eius  eiicere  cogitant  20 
furiosissime. 

Unde  sequitur:  'Placebunt  sibi  in  mendacio',  scilicet  speciem  tenent, 
fidem  vastant,  et  in  hoc  gloriantur  sibique  placent  prae  omnibus  hominibus 
ceu  sanctissimi,  ore  benedicunt,  intimo  maledicunt.  Laudant  enim  deum, 
Christum,  S.  Franciscum,  Dominicum  et  alios,  quorum  sectatores  sese  iactant.  25 
Sed  haec  laus  est  summa  blasphemia,  dum  fidem  eiiciunt  et  solam  speciem 
j)ro  \eritate  amplectuntur.  Ex  his  iara  totus  psalmus  apertus  est,  docens 
nos  fidere  deo,  et  sine  fide  omnia  esse  mendacia. 
3ff.30,9-i3.  Isaias  xxx,  hunc  psalmum  vel  aemulatus  vel  interpretatus  etiam  [ait]: 

*Populus  enim  ad  iracundiam  provocans  est,  filii  mendaces,  filii  nolentes  30 
audire  legem  dei.  Qui  dicunt  videntibus:  nolite  videre,  et  aspicientibus : 
nolitc  aspicere  nobis  ea,  quae  recta  sunt,  loquimini  nobis  placentia,  videte 
nobis  errores,  auferte  a  me  viam,  declinate  a  nie  semitam,  cesset  a  fiicie 
nostra  sanctus  Israel.  Propterea  haec  dicit  sanctus  Israel:  Pro  eo,  quod 
reprobastis  verbum  hoc  et  sperastis  in  calumnia  et  tumultu  et  innixi  estis  35 
super   CO,  propterea   erit   vobis  iniquitas   haec,    sicut   Interruptio  'cadens  et 


15  „est"  fe^tt  in  AH,   ift  aber  Don  C  ergänat       seqnnntur  AH,   gegen  bie  ßonftruftion, 
('  richtig  sequi  IG  agunt  AH,  agere  C  24  deum  Clu-istum  A;  fcä^on  ß  unb  i'  fi^ieben 

ein  Äomma  ein,  h)clcöc§  ed.  Erl.  naä)  cd.  Witt.,  len.  fottlö§t  29  vel  interpretatus  fef)U  in 

ed,  Krl.       ait  fcljlt  in  AB,  crgnnjt  in  C 

')    ^nn'intn  -)  Vulgata.  ^)  P.salt.  iuxta  Hebr.  *)  nxb,  tigl,  nttiap 


De  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudicium.    1521.  591 

requisita  in  muro  excelso,   quoniam   subito,   dum  non  speratur,  veniet  oou- 

tritio  eius'.     Et  infra:  'Si  revertamini  et  quiescatis,  salvi  eritis.  In  silentioSei.  so,  15. 

et  spe  erit  fortitudo  vestra  &c.^ 


IL   VOTA  ADVERSARI  FIDEL 

5     I     I  Aec  modo  satis  sit  dLxisse  de  votis  monasticis,  ut  adversentur  verbo 
X  X  dei.     Pergamus   demonstrare,    ut    pugnent    et   fidei   Christianae,    quo 
plenius  cognoscamus  haue  esse   principem  partem   abomiuationis   stantis  in  aKntt[).24,ir.. 
loco  sancto.     Ponamus  autem  hie  petram  seu  rupem  nostram,  quae  nostrum 
est  principium  fidei :  verbum  Pauli  Roma,  xiiii.  'Onine  quod  non  est  ex  fide,  SRöm.  14, 23. 

10  peccatum  est'.  Ex  quo  inferimus,  monastica  vota,  si  ex  fide  non  sint,  esse 
peccata.  Ex  fide  autem  non  sunt,  si  pei-petua,  necessaria  et  non  libera  sunt, 
potentia  tum  sen^ari,  timi  dimitti. 

Sed  quia  haec  vel  adversariis  vel  infirmis  venient  in  manus,  occurren- 
dum   est  eorum  effugiis   et   praeoccupanda   vada  lordanis    huius,   ne   nobis  »{ictit.  7, 24. 

15  elabantur  principes  isti  Madianitarum.  Primo  enim  negabunt,  fidem  eo  loco 
fidem  Christianam  esse,  habentes  humauam  glosulam  tum  obscuriorem  ipso 
textu,  tum  ab  ipsismet  nunquam  intellectam,  ut  more  suo  scripturae  vim 
eludant  eiusmodi  commentis,  quibus  plus  credunt,  quam  puris  et  apertis  verbis 
dei,  nulla  causa,  nisi  quod  principio  perfidiae  suae  repugnaut,  quo  statuerunt, 

20  non  omnia  extra  fidem  esse  peccata.  Huic  mendacio  adversus  deum  erecto  cum 
Paulus  resisteret,  coactus  est  larvam  glosae  induere  et  illorum  sensui  cedere. 
Est  autem  glosa  eiusmodi,  'fidem'  eo  loco  accipi  pro  'conscientia'.^  Esse 
igitur  non  ex  fide  est  contra  conscientiam  agere.  Agens  autem  contra  con- 
scientiam  aedificat  ad  geennam.     Haec  retuli,   ne  putent  uos  eonmi  magni- 

2f.  ficam  sapientiam  neque  nosse  neque  legisse.  Deinde  et  hoc  miüto  maxime 
negabunt,  vota  necessaria  esse  sine  fide.  Habent  enim  fidem  multiplieem, 
generalem,  specialem,  acquisitam,  infiisam,  informem,  formatam,  catholicam, 
particularem,  implicitam  et  explicitam,  hoc  est,  confusissimam  Babylonem 
errorum  et  opinionum.    Cogimiu"  itaque,  ne  Amorreis  et  ranis^  istis  nihil  scire 

30  eorum  videamur,  adversus  ista  disputare  et  nostram  rupcm  non  quidem  finnare, 
sed  firmam  monstrarc,  dispulsis  fumo,  nubibus  et  nebulis  per  homines  excitatis. 

Christus   dicit:   'Qui  non   crediderit,    condemnabitur',    Marci   ult.      Et  Waic  ig,  ig. 
lohan.  viii.  'Si  non  credideritis,  quia  ego  sum,  moriemini  in  peccato  vesti'o'.  Sod-  s,  24. 
Et  lohan.  xvi.  'Ille  arguet  mundum  de  peccato,   quia   non  credunt   in  me'.c^od.  ig,  9. 

4  SECVXDA  VOTA    P>  IG   glossulani    H  21    glossae    B  22   glossa    li 

29  nihil  eorum  scire  C 

')  5ög(.  Thomas  Aqu.  1.2.  q.  10.  art.  4.  ^Utruiii  oiiinis  actio  infideliw  sit  peccatum." 
Ad   Rom.  XIV   lect.  .'i:    „contra   fidem    vel   contra    conscientiam."  '■')   ll?gt.   2^b.  TTI 

<B.  587.  IV  ©.  5:37. 


592  ^^  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudicium.    1521. 

Da  igitur  monachum  castnm,  obedientem,  pauperem  et  omnibiis  virtutibus 
refertum,  operantem  quantacunque  sine  fide,  nunquid  non  damnabitur?  Nonne 
inanet  sententia:  'Qui  non  crediderit,  condemnabitur'*?  Nonne  peccatiim  habet, 
quod  arguit  Spiritus?  Nonne  morietur  in  peccato  suo?  At  mors,  damnatio, 
reprehensio  non  infertur  ei,  qui  non  peccat.  5 

Nee  est,  quod  hie  ekidant  et  dicant,  peccatum  infidelitatis  quideni 
damnari,  sed  non  omnia,  quae  fiunt  in  peccato  infidelitatis.  SciHcet  fructus 
bonos  feret  arbor  mala?  et  in  peccato  facta  non  sunt  peccata?  In  proposito 
adulterandi  dare  panem  egenti  peccatum  est,  et  vovere  in  proposito  non 
30I).  3, 18.  credendi  non  peccatum  est?  Sed  et  lohan.  iii.  obstruit  hoc  os  impium  dicens:  10 
*Qui  non  credit,  iam  iudicatus  est,  quia  non  credit  in  nomine  unigeniti  filii 
dei'.  De  qua,  rogo,  fide  hie  loquitur?  infusa,  acquisita,  generali  &c.?  Nonne 
de  ea,  quae  vivificat?  sine  qua  qui  fiierit,  iam  iudicatus  est.  Et  iterum: 
30O.  3,  sc/Qiii  non  credit  filio,   non  videbit  vitam,   sed   ira  dei  manet  super  ipsum'. 

At  ira  dei   non   manet   super  eos,  qui  non  peccant.     Si   ergo   opera  extra  is 
fidem  peccata  non  sunt,  cessat  ira  super  operantem  talia,  et  per  opera  avertet 
iram  a  se,  ut  fide  non  sit  opus:  quo  quid  est  blasphemum  magis? 

Petra  ergo  nostra  firma  invenitur  et  dispulsis  nubibus  principium  jjer- 

SRöm.  14, 23.  fidiae  illorum  subvertit,    stat  quoque   Paulus   inconcussus:  'Omne  quod  non 

est  ex   fide,   peccatum  est",    nee  curat,    quod  sententia  illis   dura  videatur.  20 
Dura  fuit  et  mors  Christo  pro  nobis  suscepta,  magnum  fuit  filium  dei  in- 
carnari    et    dari    pro    nobis.     Nihilo   tamen   minus   factum   credimus.     Non 
oportet  sequi  in  rel)us  dei  nostrum   iudicium,  nee  definire   seeundum  quod 
nostro  sensui  aliquid  durum,  molle,  grave,  leve,  bonum,  malum,  iustum,  in- 

5.2«oi.i2, 8.  iustum  videtur.     'Non  facies  (inquit  Deutero.  xii.),  quod  tibi  rectum  videtur',  25 
sicut  faciunt  tamen  impiissimae  facultates  scholarum,  omnia  divina  ad  humani 
sensus  iudicium   aestimantes  et  pro   petris  fidei   arenas  et  paludes  pei-fidiae 
suae  in  principia   fidei  collocantes.     Sed  ad  verba  fidei  aptandus  est  noster 

2.6or.io,r..  sensus,  captivandusque  intellectus  in  obsequium  Christi. 

Id  quod  non  fecit  impudentissimae  frontis  et  prostitutae  iam  olim  pu-  ao 

^-»fief.  IC,  25.  dicitiae  meretrix  Parrhisiensis,  quae  nuper  ausa  est  divaricari  pedes  suos  et 
toti  orl)i  turpitudinem  suam  obscenissünam  discooperire  et  dicere,  legem  de 
non  \nndicando  ideo  censeri  consilium  debere,  non  quia  id  sacrae  literae 
docerent,  sed  quia  humanus  sensus  dictet,  hoc  esse  onerativum  legis  Chri- 
stianae.'  Eadem  pietate  dicent,  infernum  non  esse,  sed  minari  tantum  ^■> 
scri})tura.s,  quod  sensus  humanus  abliorreat,  unum  hominem  peq^etuo  cruciari, 
quo  sensu  Origenem  aiunt  lapsum  fuisse.  O  scholas,  o  facultates,  o  Tlieo- 
logistas,   feces  novissimae  sentinae!     Sic  intellectum  vestrum   (id  est,   verba 


18  depulsis  C  21   mors  et  Christo  ed.  Ten.,  Eil.  25  Deutro.  AC  32  disco 

operire  ed.  leii.,  Erl.  38  foeces  I> 

')  ajgl.  oben  ®.  582. 


De  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudicium.    1521.  593 

dei)  captivatis  in  obsequiiim  Christi  (id  est,  in  sensum  vestnim)!  Decemimus 
itaque  hac  autoritate  divina  et  ciim  fiducia  audemus  dicere:  Haec  dicit 
dominus  exercitmim:  Vota  monastica  extra  fidem  facta  et  servata  sunt  pec- 
cata,  per  hoc  et  irrita,  damnabilia,  revocanda  et  omittenda,  aut  aliter  denuo 
5   vovenda  et  servanda. 

lam  quod  fidem  hoc  loco  faciimt  conscientiam,  mera  temeritate  hominum 
faciimt.  Neque  euim  uumn  iota  e  scriptnris  adducunt,  quo  probarent  fidem 
aliquando  hoc  modo  accipi:  mihi  nondiun  est  visus  locus,  in  quo  fides  ahter 
quam  ubique  et  imiformiter  aecipitur  pro  fide  Cliristiana,  quod  prolixius  est, 

10  quam  ut  nuuc  res  paciatur  ostendere.  Feramus  tamen  haue  eorum  obscuram 
glosam  et  malo  isto  humano  bene  utamur  per  spiritum  nobis  donatum.  Si 
enim  recte  couscientiam  ea  glosa  intelligerent,  non  male  dicerent.  Verissimum 
est  euim,  si  quippiam  opereris  et  credideris  te  hoc  ipso  male  operari,  tete 
peccare  et,   ut  aiunt,   ad  geennam  aedificare.     Sed  hoc   errant,   quod  hanc 

15  couscientiam  non  faciuut  catholicam  in  omnibus  operibus  extra  fidem  Christi 
fiictis,  sed  certis  eam  dimtaxat  casibiLs  deputaut,  in  quibus  erroneam  cou- 
scientiam haberi  dictant. 

Hoc  ideo  errant,  quia  oculos  solum  figunt  in  crassa  ista  libidinis,  irae, 
cupiditatis  peccata,  verum  in  sublimia  ista  et  profunda  cordis  peccata  con- 

20  scientiam  talem  nunquam  promovent:  quod  nos,  age,  tentemus  an  facere 
possimus.  Si  aliquod  opus  facias,  quod  non  credas  firmiter  dco  placere,  aut 
dubitas  placere,  uoune  contra  couscientiam  facis?  fiicis  enim  et  non  credis 
deo  placere,  si  autem  non  credis  placere,  couscientiam  habes,  opus  non  esse 
placitum.     Et  sie  contra  couscientiam  operaris   id,   quod   uon  esse  placitum 

25  deo  dictas. 

Sed  uonue  talia  sunt  omnia  vota  et  votorum  opera  extra  fidem?  Da 
unum,  qui  audeat  asserere,  suum  votum  esse  placitum  ac  gratum  deo.  Quin 
hoc  asserere  docent  esse  praesumptionem ,  voleutes,  ut  timeamus  et  incerti 
simus.     At  deus  iussit  certo  et  iudubitato   fidere   in  suam  misericordiam  et 

30  praesumere  nos  et  nostra  placere,  non  ex  nostra  dignitate  aut  merito,  sed 
sua  bonitate.  Haec  est  enim  conscientia  sanae  fidei,  quae  huic  iussui  et 
promissioni  dei  fidelissime  et  inconcusse  adheret:  quam  couscientiam  vastat 
et  contra  eam  peccat  illa,  quae  vel  non  credit,  vel,  quod  idem  est,  dubitat, 
SB  et  sua  placere  deo,  ideo  et  contra  seipsam  et  illam  simul  peccat,  faciens 

35   quod  non  credit  placere. 

Quis  vero  liberat  nos  ab  ista  impia  contra  seipsam  peccanto  conscientia? 
Natura  id  non  potest,  quantumlibot  enim  opereris  bona,  si  et  sanguinem 
fiideris,  semper  manet  conscientia  palpitnns  et  dicens:  Quis  seit,  an  hoc  deo 
placeat?     Verum  est  enim    illnd  Sapiontis:  'CWitationos   hominum  timidae,<Bci§().  Sat. 

9,  14. 

9   accipiatur  ed.  Witt.,   len.,   Krl.  11  glossam  B,  cl6cnfo  im  j^ofticnbcn  12  ncilo- 

dicerent  B  28  in  ocrti  C  :ll   quae  liic  cd.  Icn.,  Eil.  30  impia  ista  cd.  Ev\. 

Suföet^  Söcrle.   VIII.  38 


594  De  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudiciuin.    1521. 

et  incertae  pro\ädentiae  nostrae'.  Non  ergo  habet  natura,  nee  impctrant 
opera  bonara  et  certam  conscientiam.  Christus  vero  per  auditum  verbi  sui 
cordi  manifestatus ,  quod  ipse  sit,  qui  pro  nobis  sacerdos  factus  est,  nobis 
datus,  suum  sanguiuem  fuderit,  nostra  peccata  tulerit  et  nos  in  suos  acceperit : 
hie,  inqnam,  auditus  cor  letificat,  conscientiam  erigit,  ut  audeat  dicere  et  n 
gloriari  in  ipso:  Si  Christus  pro  me  et  meus  est,  quis  contra  me?  Quo- 
modo  non  placeam  ego  et  opera  omnia  mea,  si  Christus  mens  et  ego  Christi? 
Nunquid  Christus  displicere  potest? 

Ecce  ista  est  fides,  quam  scriptura  docet,  quam  qui  habet,  contra  con- 
scientiam agere  non  potest,  quia  non  potest  dubitare  sese  placere  deo  propter  lo 
Christum  sibi  donatum.  Qui  vero  non  habet,  non  potest  non  contra  con- 
scientiam agere  semper,  quia  non  potest  non  dubitare  sese  placere  deo.  Deest 
enim  et  promissio  dei  et  pignus  promissionis  Christus,  rchcta  sola  natura 
sibi  incerta,  quid  deus  de  sc  cogitet.  At  habens  promissiouem  et  Christum, 
certissimus  est,  quid  deus  super  ipsum  cogitet,  uempe  cogitationes  pacis,  ir, 
jM'ojiter  sanguinem  Christi  clamantem  remissionem  peccatorum  et  'abba  pater^ 
in  cordibus  nostris. 

Igitm-  cogitationes  mortalium  timidae,  quibus  nos  non  vult  niti :  dedit 
ergo  promissiouem  misericordiae,  iussit  fidere,  adiecit  inaestiraabilc  pignus 
filium  siunu  unigenitum,  ut  super  cogitationes  eius  })er  promissiouem  mani-  m 
festatas,  per  Christum  sigillatas,  nitamur  certi  et  firmi  etiaiu  adversus  portas 
inferi,  adeo  ut  si  etiam  labamur  et  peccemus,  mox  resurgamus  semper  scientes 
nos  non  placere  non  posse  propter  Christum,  qui  propter  nos  non  possumus 
non  displicere. 

Hoc  sensu  glosa  ista  pia   et   boni  usus   erit  atque  cum  Paulo  et  tota   2:1 
scri])tura  per  omnia  convenit.     Vere   enim   contra    conscientiam    operatur   et 
peccat,  qui  non  credit  seu  Christum  non  habet.    Et  econtra  vere  non  credit, 

Ware,  in,  ir,. qui  coutra  conscientiam  operatur,  ut  stet  senteutia:  'Qui  non  crediderit,  con- 
denmubitur',  quia  non  credit  sibi  peccata  indubitato  remissa,  quae  conscicntia 
mergit  cum  in  damnationem,  mauens  onerata  peccatis.  nn 

Nunc  latius  vidcndum  est,   ut  monastica  vota  sint  sine  fide.     Demon- 

auim.  14, 23.  Stratum  et  invictis  testimoniis  firmatuin  est,  omne,  quod  non  est  ex  fide, 
peccatum  esse,  solius  autem  fidei  esse  remissionem  peccatorum  operari,  certam 
et  letam  et  liberam  a  peccatis  conscientiam  reddere.  Ojiera  vero  seu  fructus 
fidei  proprie  non  pertinent  ad  remissionem  peccatorum  et  letam  conscientiam,  3ü 
sed  sunt  fructus  iam  praesentis  et  praecedentis  remissionis  et  bonae  con- 
scientiae.  Memento  quaeso  istorum,  lector,  (piam  poteris  diligentissime, 
opera  ante  fidem  esse  peccata,  solam  fidem  sine  operibus  operari  remissionem 
peccatorum,  iustificationem  et  l)ouam  conscientiam,  opera  vero  j^ost  fidem 
esse  fructus  iam  instificati  hominis  ex  remissione  peccatorum  et  bona  con-  40 
scientia,  hoc  est,  ex  fide  et  charitate  provenientes. 

30  cnm  fcf)tt  in  C 


De  votis  monasticis  Martini  Lutlieri  iudiciuiu.    1521.  595 

Memento,  inquam,  homm,  nam  hie  est  Spiritus,  qni  flabit  in  fenum  5oi.  4o,  7. 
votorum  et  florem  eorum,  et  exiccabitur  fenum  et  cadet  flos  eormu.  Non 
hiimana,  sed  divnna  sunt,  quibus  nitimur.  Stat  enim,  ante  fidem  et  sine 
fide  Christiana  vivificante  illa  et  optima  non  modo  remissionem  peccatorum 
5  aut  conscientiam  bonam  per  opera  aut  vota  fieri  non  posse,  sed  necessario 
peccata  esse  quae  fiunt.  Hie  iam  videbis,  qua  pietate  isti  voveant  sua  vota, 
et  quae  sit  fides  eorum  generalis,  acquisita,  infusa,  in  qua  voveut,  an  ludaeos 
vel  Clu'istianos  eos  existimare  debeas.  Paidus  dicit  ad  Gal.  iii.  'Lex  non  ®nt.  3, 12. 
est  ex  fide'.     Et  iterum :  'Ex  operibus  legis  non  iustificatm'  omnis  caro  coram  iKi'm.  3, 20. 

10  illo'.     Et  'qui  iustitiam  legis  sectantm-,  in  iusticiam  legis  non  perveniunt'.      aJöm.  9, 31. 
Quae  omuia  cum  praecedentibus  hoc  definiimt:  Qui  remissionem,  satis- 
factionem  peccatorum,  iustificationem  alteri  quam  fidei  soll  tribuerit  et  aliunde 
quam  per  fidem  quacsierit,   hie  Christum   uega^nt,  gi'atiam  abiecit  et  Euan- 
gelium  reliquit  apostata.     Sic  enim  Paulus  Galatis  intonat:   'A  gratia  exci-®«!- s,  4. 

15  distis,  qui  ex  lege  iustificamini'.  At  vota  et  opera  votorum  lex  et  opera 
sunt,  non  fides  nee  ex  fide.  Quid  est  enim  votum  nisi  lex  quaedam?  teste 
ipsorumraet  voce,  qua  dicuut :  *Id  quod  ante  votum  liberum  erat,  post  votum 
necessarium  est,  et  iam  non  consilium,  sed  praeceptum  est'. 

Qui  ergo  ea  opinione  vovent,    ut  per  hoc  vitae  genus   boni   et  salvi 

20  fiant,    peccata   deleant   et   operibus   bonis   ditescant,   nonne  manifestimi  est, 
impios  et  ludaeos  esse,  a  fide  apostatare,  imo  fidem  blasphemare  et  abnegare? 
dum  hoc  tribuunt  legibus  et  operibus  suis,  quod  proj^rie  solius  fidei  est.    De 
quibus  egregie  Paulus   praedixit:  *In   novissimis  diebus   disccdent  quidam  ai. Jim. 4, 1.2. 
fide,   attendentes  spiritibus  erroris  et  doctrinis  demonioruni    in   liypocrisi  lo- 

20   quentium  mendacium'.     Istam   disccssiouem   et  apostasiam   et   ad  Tessaloni-2.Tficft.  2, 3. 
censes  memorat.     Ubi  est  autem  tUscessio  ista,  nisi  ubi  ad  opera  itur  et  id 
operibus  tribuitur,  quod  fidei  est? 

Interrogemus  nunc  omnes  votarios  istos,  qua  opinione  voveant,   et  in- 
venies  eos  hac  opinione  impia  possessos,  quod  arbitrentur  gratiam  baptismi 

30  iiTitam  fiictam,  et  iam  secunda  tabula  poenitentiae  naufragium  evadendum 
esse,*  ideo  quaerendum  per  votivura  vivendi  genus  non  solum,  ut  boni  fiant 
et  peccata  deleant,  sed  ctiam  abundantius  poeniteant  et  caeteris  Christianis 
meliores  fiant.  Haec  omnia  illos  querere  in  operibus  et  votis  et  non  in  fide, 
certissimuni  est,   testis  est  eorimi  vox,   ubi  dicunt:  'Si  haec  non  quaererem 

35   nee  inveuirem,  quid  quaercrom  in   nionasterio?  quid  laborarem?'^ 


1  flavit  ed.  Erl.  2  exiccnbit  ed.  Witt.,  len.,  exsiccabit  ed.  Eil.  10  pcrvcninnt, 

qiiac  AB  23  quidem  C  33  quere  C 

')  Sycjt.  Ilievon.  Coniment.  in  lesai.  3  (Micrnp,  Patrolog.  curs.  lat.  T.  XXIV  ©p.  05): 
pSecunda  post  naufragiiiin  taljtila  est" ;  epist.  ail  Denietriadem  de  virginitate  ser- 
vanda (T.  XXII  <Bp.  1115):  „illa  quasi  secunda  post  naufragium  miseri.-j  tabula  est". 
Petr.  Lomb.  Sent.  IV  dist.  XIV  a.  ^-)  m^l.  oben  S.  325  T^efc  44. 

38* 


596  ^^  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudicium.    1521. 

Si  enim  scirent,  sola  fide  haec  prestari  et  accipi,  utique  inferrent :  'Quid 
ergo  necesse  est  vovere  et  monachum  fieri?'  Statim  enim  superfluura  et 
non  necessarium  esse  hoc  vitae  genas  intelligerent  tarn  ad  iustitiam  quam 
ad  salutem,  imo  van  um  et  adversarium.  Quam  primum  fidei  scientia  reve- 
latur,  caetera  omnia  non  necessaria  ad  iustitiam  inveniuntur.  At  si  hoc  5 
scisseut,  nunquam  vovissent.  Nemo  enim  in  vanum  laborare  vellet,  maxi  nie 
tanto  totius  vitae  labore.  Quare  hoc  testimonio  convincuntur  sese  ideo 
vovisse,  quod  votivum  hoc  genus  vitae  utile  et  necessarium  duxerint  ad 
iustitiam  seu  bonam  vitam,  imo  nihil  utilius  et  melius  duxerint.  At  ea 
opinio  est  impia,  sacrilega,  adversaria  fidei,  quae  sola  necessaria  et  utilis,  10 
nihilque  ea  utilius  et  necessarium  magis  est  ad  iustitiam. 

Id  vero  multo  fortius  et  certius  convincit  eos,  non  alia  quam  hac  in- 
fideli  et  impia  opinione  vovere  et  vivere,  quod  principium  perfidiae  suae 
palam  docent  et  dicunt,  hominem  posse  suis  operibus  naturalibus  gratiam 
et  remissionem  peccatorum  obtinere.  Sic  enim  sapiunt  omnes,  ideo  enim  et  15 
vovent,  ut  hoc  vitae  genere  gratiam  dei  obtineant,  iuxta  principium  prae- 
dictum  perfidiae,  quo  quid  faciunt,  nisi  quod  Christum  uegant  et  a  fide 
disccdunt?  [Quin  his  auribus  audivi  quosdam  maximi  nominis  inter  eos 
docere,  Religiosum  esse  hac  gratia  ditissimum,  ut,  quoties  rcnov^arit  votum 
religionis  in  corde  suo  per  coutriciunculam  aliquam,  toties  a  novo  ingrederetur  .'u 
religionem.  Hoc  autem  ingredi  baptismo  aequabat,  sicut  aequant  omnes.  ^ 
Tot  diluvia  baptismorum  habent  illi  perditi  iustitiarii  operum,  et  fidei  non 
nisi  unum  et  uno  peccato  perditum  dant  baptismum.] 

Quod  si  qui  inter  eos  sunt,  qui  non  ita  sapiunt,  cum  nee  aliud  audiant 
nee  videant,  hos  necesse  est  in  medio  impiae  doctrinae  et  infidelis  vitae,  ceu  2:, 
pueros  in  Camino  ignis  Babylonici,  solius  virtute  dei  intus  recte  docentis  et 
potenter  servantis  custodiri  miraculose.  Proinde,  si  nulla  alia  esset  causa 
revocandi  et  relinquendi  voti  monastici,  haec  impietas  negati  Christi  et 
repudiatae  fidei  abunde  satis  urgeret  et  compelleret.  Nemo  satis  pensare 
1.  Jim.  4, potest,  quam  grave  et  vehemens  sit  verbum  Pauli,  quod  recitavimus:  'In  so 
novissimis  diebus  discedent  quidam  a  fide,  attendentes  spiritibus  erroris  et 
doctrinis  daemoniorum,  in  hyjiocrisi  loquentium  mendacium,  cautcriatam 
habentium  suam  conscientiam,  prohibentium  nubere  et  abstinere  a  cibis,  quos 
deus  creavit  ad  percipiendum  cum  gratiarimi  actione  fidclibus  et  üs  qui 
coguoverunt  veritatem'.  35 

5  hoc  fe^it  in  0  18—23  Quin  —  dant  baptismum  ^ufalj  in  C  21    S§  ift  looT)l 

aequahant  JU  lejen  25  videant.  Ho.s  A  34  is  ed.  Witt.,  bis  cd.  Jen.,  Erb 

■)  2}aft  ber  @inttttt  in  ben  3JJönd)§ftanb  eine  jhjctte  2:aufc  fei,  Ic'fittc  \d)on  .^icton^mu§ 
ep.  ad  Demetriadem :  „saeculum  reliquisti  et  secundo  po.st  Baptismum  i^radu  inisti 
pactum  cum  adversavio  tuo";  ep.  ad  Paulani  de  obitu  Ble.sillao:  ,,sccundo  quodam 
modo  proposito  sc  baptismo  lavit".  (S))ätct  livnd)tc  bcfonbcv§  ber  t)ci(i(^c  ä^erntjnrb  biefe  'iin- 
fd)aitung  unter  ben  W6nä)m  jur  iücrbreitnng  Opp.Venet.  172G  I  ©^.520.  II  ©p. '391.:jy2.444. 
Migne,  Patrolog.  lat.  T.  182  ©p.  020.  889.     T.  183  <Bp.  570.  040. 


De  votis  momisticis  Martini  Lutlieri  iudiciiuu.    1521.  597 

Ego  plane  huius  solius  verbi  autoritate,  cum  sit  verbum  spiritus  saucti, 
qiü  est  cleus  noster  benedictus,  Amen,  ausim  uuiversos  monachos  a  suis 
votis  absolvere  et  cum  fiducia  prouunciare,  vota  eorum  esse  coram  deo  reproba 
et  uulla.     Autea  enim    solos    sacerdotes  a  coelibatu  virtute  huius  verbi  ab- 

5  solvi/  sed  propius  mihi  rem  spectauti  et  verba  Pauli  diligentius  considerauti 
occurrit,  doctrinam  eins  catholicam  et  generalem  esse  in  omnes  coelibes,  tarn 
monachos  quam  sacerdotes.  Proinde  utile  fuerit  paido  acciu-atius  Paulum 
observare. 

Ac  primum  ut  illos  penitus  confutemus,  qui  Papam,  sacerdotes  et  mo- 

10  uachos  honestaturi  hunc  locum  ad  Tacianos  torquent  ^  nee  smunt  de  uostro 
coelibatu  intelligi :  ipsa  verba  cogimt  non  de  Taciauis  sese  intelligi.  Taciaui 
enim  non  prohibebant  modo,  sed  damnabant  in  totum  couiugium,  dicentes 
ipsmu  et  malum  et  peccatmu  esse.  Similiter  et  cibos  Manichei  non  pro- 
hibebant modo,  sed  damnabant,  ut  qui  mixti  essent  portione  tenebrarum  &c. 

15  Sed  Papa  et  Papistae  nee  cibum  nee  couiugimn  damuant,  prohibent  solum 
nubere  et  abstinere  a  cibis  bonis,  quos  confiteutur  a  deo  creatos,  faciuntque 
id  specie  maioris  religionis,  quod  Paulus  palam  tangit,  cum  dicit:  'In  hypo- 
crisi  loquentiiuu  mendaciimi'. 

Non  enim  Papistae  necessarium  esse  docent  aut  divinitus  praeceptum, 

20  a  cibis  et  coniugio  abstinere.  Scientes  et  prudentes  prohibent  propria  autori- 
tate  ad  hypocrisin  instituendam.  Taciani  vero  et  Manichei  necessarium  ac  divi- 
nitus praeceptum  videri  volebant  suum  commentum,  non  sciebaut  proprium 
esse,  quod  docebant,  nee  specie  maioris  pietatis,  sed  veritate  et  necessitate 
universalis  pietatis  credebant  se  moveri.    Habemus  itaque  himc  locum  Pauli 

25  plane  nostros  coelibes  taugen tem,  Papam,  sacerdotes,  monachos  et  mouiales. 

Atque  ut  demus  quam  maxime  Paulimi  de  Taciauis  et  Manicheis  loqui, 

per  hoc  non  potest  negari,  quin  et  de  Papistis  loquatur,  quatenus  cum  illis 

sentiunt.     Nunquid  ideo  non  loquitur  contra  Sabellium  Johannes  Euangelista 

de  diviuitate  Christi,   quia  eins  verba  pugnant  contra  Arrianos?     Aut  non 

30  loquitur  contra  Cerinthos,  quia  verba  eins  coufutant  ludaeos?  Aut  non 
valent  contra  Turcas,  quia  valent  contra  gentiles?  Prorsus  contra  omnes 
valent  et  pugnant,  quocunque  nomine,  quacunque  secta  censeutur,  quatenus 
negant  Clu-istum  esse  deum,  sive  alias  illis  conveniat,  sive  minus.  Ita  et 
hie  Pauli  locus  omnes  damnat,   qui   prohibent  nubere  et  docent  abstinere  a 

35  cibis,  sive  sint  Taciani,  Manichei,  Turcae,  Papistae  aut  quicunque  alii.  Nam 
et  Turca  a  vino  abstinet  specie  religionis. 

Cmii  itaque  negari  non  possit,  a  Papa  coniugium  prohibitum  sicut  et 
cibos,   manifestum  est  ipsum  spiritui  sancto  resistere  in  hoc  verbo  Pauli  et 

1  spiritussancti  15  28  senciunt  C  30  Cherinthos  ABC  32  ceuseautur  B 

38  spiritu  .VBC 

')  äJgl.  oben  ©.  313.  316.  ^)  Sgl.  oben  ©.  95.  Sut^er?  ^olemif  ticktet  fidj  gegen 

„ba»  ßügcnmaul  ju  ^teöbcu",  toic  auh  Grt.  ?üi^g.  SJb.  28  ©.194  erIjcUt. 


598  De  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudicium,    1521. 

doctnuani  suam  esse  tlaemoniormu  et  erroneam  et  meram  hy[)ücrisin.  Habet 
hie  aliquis,  quod  possit  oppouere?  simtue  haec  clarissima  et  invicta?  Esto, 
Papistae  non  sunt  Turcae  neque  Manichei  neque  Taeiani,  uec  tales  aceu- 
samus,  sed  quatenus  cum  Tiu-cis,  Maniclieis  et  Tacianis  conseutiuut,  aecu- 
samus.     Turcae  uon  suut,  faciuut  tameu  ac  docent  ea,  quae  doceut  Turcae.    & 

Cimi  ergo  liaec  ita  habeaut,  ut  monastica  vota  per  diviuam  spiritus 
defiuitiüuem  prouuucientur  esse  doctriuae  erroueae  et  daenioniacae  et  hvpo- 
criticae,  quid  adhuc  trepidas  ea  revocare  et  deserere?  Au  trepidas  spirituui 
creatorem  tuum  audire  et  sequi?  Metuis,  ne  spiritus  veritatis  tibi  mentiatur 
aut  irascatiu-,  si  obedieris  voci  eius?  Si  scires  tete  vovisse,  ut  sacrilegium  lo 
faceres,  uti(|ue  votura  cassares  et  mutares,  cur  uou  et  hoc  mutas  et  cassas? 
Sed  id  foiiassis  te  moratur,  quod  et  nie  hactenus  moratum  est:  Quod  mo- 
uachi  non  docent,  sed  sua  spoute  sese  tradunt  in  hoc  geuus  doctriuae  et 
hvpocrisis,  Sacerdotes  vero  praecepto  Papae  coguntur,  uon  spoute  vovent. 
Atcpie  hoc  spoutaneum  votum  a  nullo  exactum  vehementer  me  movit  hactenus.  15 
lam  vero  non  movet  araplius. 

Primuni,  quod  Paukis  tarn  libero  spiritu  affirmat  doctrinas  erroueoruni 
spirituum  et  daemoniorum  mendaces  esse,  quod  et  ipsa  res  cum  verbis  Pauli 
faciens  probat.  Docent  enim  per  opera  iustificari  et  salvari  et  disccdunt  a 
fide,  cum  suam  obedientiam,  paupertatem  et  castitatem  non  solum  arl)itrentur  .-o 
esse  certas  vias  ad  sakitem,  sed  et  perfectiores  et  meliores,  quam  reh(|Uorum 
fidelium,  quod  est  evideus  et  apertum  mendacium  et  error  et  peccatum  in 
fidem.     Nihilque  reliquimi  est  illis  uisi  hypocrisis  et  cauteriata  couscientia. 

Denique  vehit  non  passuri,  ut  quis  Pauhuu  de  ipsis  loqui  dubitet,  hitius 
iusauiunt  et  prodimt  sua  mendacia  imjiudeuter.    Venduut  euim  et  comnumi-   25 
cant  sua  bona  opera,  merita  et  fraternitates  aliis,  quasi  ii  sint,  qui  uou  sohun 
meliore   via   iucedaut,  sed  et  ex  abundantia  sua  ah'os  quoque  secum  salvos 
facere  possint.     Nuntjuid   ista  fieri   ab  eis  publice  et   passim   negare   quis- 
quam  potest?     At  operibus  tantum  tribuere,  ut  non  modo  sua  ipsorum,  sed 
et  aliorum  quoque  peccata  deleant,   nee  solis  sibi,   sed  et   aliis  ad  salutem  30 
prosint,  quid  potest  in  Christum  et  fidem  eius  blasphemius  et  insauius  cogi- 
tari?     (^ui  ludaei,   qui   gentiles,   qui  Turcae   aeque   insaniuut?     Nonne  hoc 
est  non  modo  suas  proprias,  sed  et  aliorum  conscientias  iuvitare  et  allicere 
ad  confidendum  super  illorum  opera  et  merita?    At  quid  est  hoc  uisi  fidere 
execrabilissimo  meudacio?   pro   quo  tameu   meudacio  totius  nnmdi  opes  de-  35 
vorant  ociosi  et  delicati. 

Denique  nuper  ad  fiuem  insaniae  veueruut,  promittentes  hominibus  in- 
troitum  coeli,  qui  morituri  cucullum  induerint.^    Quid  est  abomiuatio,  si  haec 


2  sunt  ne  ABC         3  et  Tatiani  ed.  len.,  Erl.         4  consenciunt  AC         9  menciatur  C 
.34  confitendum  ABC 

')  SDgl.  Erasmi  Colloquia,  „Exequiae  Seraphicae". 


De  votis  monasticiö  Martini  Lutheri  iudiciuui.    1521.  599 

nou  est  abominatio  ?  Vides  ergo^  iino  palpas  hie,  uon  mutlu  di:<cessisse  eos 
a  fide,  sed  mendaciis  illorum  abominandis  seductum  qiioque  et  orbem.  Siia 
euim  cuiiisqiie  fides  et  necessaria  et  satis  est  ad  remissiouem  peccatorutu  et 
ad  saliitem,  quae  uobis  Clmstum  afFert,  hoc  est,  imam  caruem,  os  ex  ossibus, 
5  et  omnia  commiinia  cum  illo  facit,  ut  iu  ipso  et  de  ipso  glorietiir  conscientia 
nostra,  quod  ipsius  solius  sauguine  et  meritis  tum  iustificati  vivimus,  timi 
salvati  inaeternimi  vivemiis,  sine  operibus  tarn  nostris  propriis,  quam  aliorum. 
Fides  enim  Christi  non  potest  pati,  ut  vel  nostris  vel  aliorum  operibus 
gratia  et  iustitia  veniat:  hoc  enim  solius  Chi-isti  esse  seit  et  confitetur  con- 

10  stanter:  quam  si  illi  docerent,  non  sua  opera  vendereut  aliis,  sed  se  et  omues 
ab  operum  fiducia  in  solum  Clmstimi  rapereut,  simul  ostendentes,  quam  nihil 
sit  necessarium  ad  iustitiam,  ad  salutem,  ad  remissionem  peccatorum  suum 
votarium  vitae  geuus,  sed  solam  fidem  esse  necessariam. 

Hos  proprie  Christus  praedixit  Matth.  xxiiii.  'Multi  veuieut  in  nomine  matü).  24, 5. 

15  meo  dicentes :  Ego  sum  Christus\  Observa,  quaeso,  verba  Christi  'In  nomine 
meo  venient  dicentes:  Ego  sum  Christus'.  Papistae  illi  religiosi  nun(|uam 
appellant  se  vocabulo  isto  'Christus',  nullus  dicit:  'Ego  vocor  vel  appeUari 
volo  Christus'.  Omnes  autem  dicunt:  'Ego  sum  Chi'istus',  nomine  abstinent, 
sed    officium,    opus    et   personam   arrogant.      Quaeris,   quomodo   id  facianf? 

20  Audi:  Christi  solius  proprium  est,  suis  meritis  et  operibus  iuvare  et  salvare 
alios.  Caeterorimi  opera  nullis,  nee  sibiipsis  prosimt,  quia  stat  sententia: 
'lustus  ex  fide  sua  vivet'.  mm.  1,  n. 

Fides  enim  nos  super  opera  Clmsti  ponit,  sine  operibus  nostris,  et 
transfert  de  exilio   peccatorum  nostrorum   in   regnum   iustitiae  illius.     Haec 

25  est  fides,  hoc  Euangelium,  hie  Christus.  At  Papistae  haue  fidem  quo  ducunt? 
Nonne  super  seipsos?  Docent  enim  homines  fidere  super  sua  merita,  et 
commimicant  opera  sua  et  frateruitates  suas  caeteris  peccatoribus,  ut  peccata 
eorum  portent  et  deleant  iustosque  et  salvos  faciant.  Nonne  hoc  est  dicere: 
'Ego  sum  Christus'?     Nonne  hoc  est  facere,  quod  Christus  facit?    Non  iam 

3ü  sunt   Christiani,   sed  Christus.     Quia  Cln-istiani  diffinitio   est   haec:   credens 
solius  Christi  operibus  solis   sine  propriis  iustificari,   a  peccatis   liberari  et 
salvari.     Christi  diffinitio  est:    'Qui   salvum   facit   populum  suum  a  peccatis  sjattf).  1, 21. 
eorum',   douans   illis   sua    propria    merita   et   uuiversam    iustitiam.      At   hoc 
faciunt  nostri  monastici.     'In  nomine  (inquit)  meo  venient',  hoc  est,  faciuut  TOatto.  24, 5. 

35  ista,  non  ut  gentiles,  sed  ut  Christiani,  imo  ut  Christianissimi.  Nou  enim 
sinunt  quenquam  alium  de  nomine  Christiauo  superbius  gloriai'i. 

Recordor  hie,  quod  saepius  audivi,  quosdam  ex  isto  hominum  genere 
morituris  peccatoribus  dedisse  omnia  sua  bona  opera  in  haue  vocem:  'Ecce, 
do  tilii,  quicquid  boni  feci  in  vita  mea',  volentes  hac  insania  charitatis  opus 

40  inestimabile  implesse,   dum   miserum  illum  hominem  a  Christo  retractum  iu 


14  praedixit  Christus  ed.   Witt.,  leii.,  Erl.  -"JO  u.  32  defiuitio  ed.  Witt.,  len.,  Erl. 


QQO  De  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudicium.    1521. 

opera  liomiuis  fidere  feceruut.  O  horreudas  teuebras,  o  miseraudas  caecitates, 
o  abomiuandas  insanias!  Siccine,  Satau,  ludis  in  animabus  pereuntibus  et 
perdentibus? 

Ex  bis  fructibus  suis  credo  satis  cognosci  lupos  istos  rapaces,  qua 
opinione  voveant  et  vivaut,  ut  nemo  possit  negare,  Monachum  fieri  (iiisi  & 
miraculo  servetur)  id  esse  quod  a  fide  apostatare,  Christum  negare,  ludaeum 
2.  «^ctr.  2, 22.  fieri,  et  ut  Petrus  praedixit,  ad  vomitum  gentilem  redire.  Vides  enim  nihil 
nisi  opera  spectari  ab  istis  perditis  hominibus,  et  talia  opera,  quae  Christi 
operibus  aequant,  sola  hac  causa,  quia  praetexto  nomine  Christiano  a  Chri- 
stianis facta  putant,  in  fide  illa  sacrilega  et  abominanda,  quam  generalem  et  lo 
informem  vocant. 

Igitur,  sicut  dixi,  amplius  me  non  moratur  spontaneum  illud  votum 
monachorum,  quo  minus  omitti  et  possit  et  debeat.  Quid  enim  est  votum 
hoc,  nisi  pactum  cum  daemonibus  factum?  doctrinas  daemoniorum,  errorcs  et 
mendacia  tete  vovisse  dicit  Spiritus  deus  tuus,  et  tu  dubitas,  an  resilire  et  is 
relinquere  votum  debeas?  Adverte  ad  Paulum,  qui  non  solum  docentes  aut 
cogentes,  sed  et  attendentes  memorat,  imo  de  attendentibus  potissimum  loquitur 
i.Xim.4,  i.dicens:  'Discedent  a  fide,  attendentes  spiritibus  erroris  et  doctrinis  daemo- 
niorum'. Vides  hie  auditores  et  sequaces  primo  loco  nominari.  At  monachi 
certe,  dum  spontanee  vovent,  non  docent  haec  mendacia,  sed  docti  et  seducti  -'o 
sequuntur.  Quare  Paulus  prorsus  universaliter  loquitur  in  omnes  coelibcs 
istos  et  nullos  excipit. 

Et   quid   multis   agimus?  cui  hoc  non  satis  est,   quod  Spiritus  dcfinit 
doctrinas   daemoniorum,  mendacia,   errores,   hypocrisin  esse,  quae  voveutur, 
quid  illi  satis  erit?     Quis  pactum  daemonibus  servat,  ut  sälvus  fiat,  ac  non  20 
potius  quam  primum  dissolvit  et  cessat?     Atque  demus,  ut  fide  pura  mira- 
cidose  serveris   vovens   et  vivens   in   votis,   sicut  Bernhardus   et  multi  alii 
servati  sunt,  quibus  propter  fidem  Christi,  qua  pleni  erant,  veuenum  hoc  non 
nocuit.     Adhuc  tamen,  quando  autoritatc  divina  constat,   doctrinas  esse  has 
daemoniorum,  mendaces,  (juae  natura  sua  fallunt  et  seducunt,  cum  non  pos-  30 
siut  aliud  quam  opera  docere,  potcs  et  debes  votum  in  eas  servandas  factum 
abrumpere.     Nullius   enim   sancti  exemplo   fient  doctrinae   dei   ex   doctriuis 
hominum.     Doctrina  dei  docet  fidem,  ultra  quam  docere  sese  iactant  votarii 
aliud.     At  illud  aliud   non  est  nee  esse   potest  nisi  opus.     Opus  vero  non 
potest  doceri,   nisi   ledas   fidem,   cum  fides  et  opera  in  re  iustificationis  ex-  35 
treme  adverseutur. 

Ita  fit,  ut  doctrina  operum  necessario  sit  doctrina  daemoniorum  et 
discessio  a  fide.  Nemo  autem  opera  docet,  quod  ea  non  uecessaria  putet 
ad  iustitiam  et  salutem,  nisi  enim  uecessaria  })utet,  frustra  docebit.  Quid 
alioqui  doceret  ea?  et  quis  ea  sequeretur  et  servaret,  si  aliam  viam  iustitiae   40 


12  sie  A,  sicut  BC  2G  cassat  C,  mX)l  xiäjÜQ 


De  voti.s  raouaaticis  Martini  Lutheri  iudicium.    1521.  601 

et  salutis  nosset?     Eecte  ergo   dixit  Paulus:  'Lex  uou  est  ex  fiele',   et  'Ex gj^-f,",^^ '20. 
operibus  legis  nemo  iustificatur\     Ita  neque  votimi  est  ex  fide,  uec  ex  voto 
iustificatur  omnis  caro.    Et  omuia,  quae  Paulus  ad  Galatas  disputat  adversus 
legem   et  opera  eius,   pertinent  etiam  adversus  votum  et  opera  eius.     Sive 

5  ergo  pia,  sive  impia  opiuione  voveantur,  rumpeuda  simt,  ut  divinitus  repro- 
bata  et  in  res  divinitus  reprobatas  facta. 

Quare  Bernliardus  et  alii,  qui  pia  opiuione  vovenmt  et  vixeruut  in  votis, 
comparandi  sunt  ducentis  illis  viris,  qui  cum  Absolom  iveruut  de  Hierusalems.eam.iö.u. 
in  Hebron,   molienti   seditionem   adversus  regnura   patris   sui  David.     Nihil 

i'j  euini  sciebaut  de  causa  Absolomi  et  simplici  corde  ibaut,  quos  certum  [est], 
re  coguita  resipuisse.  At  si  in  media  re  intercepti  fuisseut,  poterant  accu- 
sari  lesae  maiestatis  rei,  si  opus  eorum  et  viam  spectes,  sed  secundum  aui- 
mum  iudicati  absolvereutur.  Quae  historia  pidchram  nobis  allcgoriam  huius 
rei  prestat,  sed  uimc  non  est  locus  in  ea  morari.     Plane  Absolom  Papisticum 

15  regnmn  est,  adversus  regnum  Clu'isti  concitatmn,  quod  et  expulit  et  sedet 
in  media  Hierusalem.  Verum  pii,  qui  ei  consensermit,  non  consenserunt  in 
haue  insaniam. 

Et  ut  alios  omittam,  de  Bernhardo  certus  sum,  similem  cum  fuisse  illis 
ducentis  viris,  quod  evidenter  ipsemet  monstravit,  cimi  aliquaudo  aegrotasset 

20  ad  mortem,  nihil  aliud  sonuit  quam  confessionera  huiusmodi :  'Tempus  meum 
perdidi,  quia  perdite  \dxi.  Sed  uuum  me  solatur,  quod  spiritimi  coutritum 
et  humiliatum  non  despicies".  Et  alibi:  'Duplici  iiu-e  Chiistus  regnum  pos- 
sidet,  semel  quia  filius,  secundo  quia  passus.  Atque  hoc  secundo  merito 
nihil  ei  fuit  opus,   dedit  autem  mihi  et  omnibus  credentibus'.^     Vides  haec 

25  esse  verba  Christianissimi  pectoris,  quod  totam  fiduciam  in  Christum  ponit, 
de  suis  operibus  prorsus  desperans.  Nihil  de  voto  paupei-tatis ,  obedientiae, 
castitatis  gloriatur,  quin  perditam  vitam  vocat,  atque  hac  fide  et  servatus  et 
iustificatus  est  cum  omnibus  sanctis.  An  putas  cum  fuisse  mentitum  aut 
ioco  dixisse,   perditam   esse  suam  vitam?     Iudicium  dei  sensit,   coram  quo, 

30  nisi  solus  Christus  et  sua  iusticia,  nemo  subsistit,  ideo  se  deserto  ad  illum 
se  transtulit,  perditas  suas  afl&rmans  iustitias. 

lam  si  praedicari  audias,  vota  et  vitas  religiosorum  perditas  esse  et 
nidlius  usus   ad  iustitiam  et  salutem,   qiiis  vovel^it?   quis   in  voto  manebit? 

8  Absalom  ed.  Witt.,  len.,  Erl.;   c'öenfo  im  ^otgcnbcn  10  est  f(ä§icBcn  B,  ed.  Witt., 

leii.,  Erl.  ein,  tuäl^renb  A  unb  C  e§  ouSlaffen  16  media  ABC,  medio  ed.  Witt.,  len.,  Erl. 

32  audeas  C 

')  „Duplici  iure  illud  [regnum  coelorum]  obtinens  Dominus  meus,  haereditate 
scilicc't  Patris  et  merito  passionis ;  altei'O  ipse  contentus,  alterum  mihi  donat ;  ex  cuius 
dono  iure  illud  mihi  vindicans  non  confundor."  Vita  S.  Bernhardi  auctore  Alano  in 
Opp.  S.  ßernh.  Venet.  1727  III  ©p.  1379.  Migne,  Patrolog.  T.  185  @p.  491.  Legenda 
aurea  ed.  Graessc  p.  533.  ßutfjcr  beruft  [id)  oft  unb  gern  auf  bicfc  ^Icufjcrungcu  ^Pcruljnrbs, 
bgl.  @r(.  %uiQ.  f8b.  45  ©.  148  f.  „luie  id)  beuu  oft  bah  Grenipct  üon  Sanft  ilH'rn(;arbo  pflege 
ju  geOraudjen".    Ujgt.  oud)  oben  <B.  450  unb  528. 


ß()2  De  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudicium.    1521. 

At  nisi  perditas  clixeris,  vere  i)erclitus  eris,  nee  sauetorLun  patrnm  vota  iilla 
ex  parte  imitaberis.  Qualis  autem  Bernliardus  fuit,  tales  fiiisse  iieces.se  est 
omnes  religiosos  sauctos  et  pios,  iit  videas  elare,  omnes  miraculose  fui.sse 
servatus  et  eo  tandem  necessario  rediisse,  ut  vota  uiliil  et  perdita  esse  asse- 
rerent,  quo  sola  fide  iustificarentur  et  servareiitur.  Et  impii  hae  fide  patruni  5 
contempta  erigunt  et  inflaut  opera,  quae  illi  damnaveriint,  et  praetextu  exempli 
sanctorura  doceut  discessionem  a  fide  et  contra    exemplum    patrum   falluut 

$i.  68, 36.  meudaciis  totiim  orbeni.  Ecce  hoc  est,  deum  esse  mirabilem  in  sauctis  suis. 
Et  quando  monasticen  ideo  volunt  probatam  videri  apud  deum,  quod 
sancti  in  illa  bene  vixerint,  cur  non  ignes,  gladios,  frigora,  bestias,  cruces,  10 
mortes  docent  probatas  a  deo  et  vovendas?  Au  non  vixerunt  beue  iu  his 
sancti  martyres?  Sancta  Hagne  iu  lupanari  virgo  mansit.^  Et  quantos  deus 
in  peccata  ruere  sinit,  ut  humilitatem  discant  et  seipsos  cognoscant?  Paulus 
5Röni.  7, 18.  Ro.  vii.  confitetur  peccatum  in  carue  sua  habitare,  et  tarnen  in  medio  peccati 

bene  vivit  et  peccato  bene  utitur.    Et  quis  sanctorum  non  iu  carne,  mundo,   is 
inter  daemones  bene  vivit?    Nunquid  ideo  vovendum  est  opus  carnis,  mundi, 
diaboli? 

At  impii  isti  vitam  monasticam  non  volunt  eam  videri  tantum,  in  qua, 
sed  per  quam,  seu  potius  qua  bene  vivatur.  Genus  vitae  et  substautiam 
eins  bonam  esse  docent,  per  quod  boni  fiant  et  salvi.  Hoc  sacrilegum,  hoc  20 
inn)ium  et  blasphemum  est,  hoc  eoruni  meudacium,  hie  error,  haec  hypocrisis, 
hoc  daemoniorum  commentum  est.  Hoc  seducunt  corda  simplicium,  superba 
2.<i3ctr.  2, 18.  vanitatis  sonantes  (ut  Petrus  ait).  Nullus  enim  sanctorum  per  eam  bouus 
factus  est,  nee  possunt  lülum  liuius  exemplum  ostendere.  Omnes  autem  iu 
solo  Christo  per  fidem  et  boni  et  salvi  facti  sunt,  ut  in  Beruhardo  mon-  25 
stravimus. 

Sed  et  S.  Augustinus  dicit:  'Ve  hominum  vitae  quautumcunque  lauda- 
bili,  si  remota  misericordia  iudicetur'.^  Et  iterum:  'Turbabor,  sed  non  per- 
turbabor,  quia  vulnerum  domini  recordab^r'.  Vides  et  hunc  suam  ipsius  et 
omuium  vitam  damnare,  ad  vulnera  autem  Christi  sese  rece})tare.    Et  Paulus  so 

®ai.  2, 20.  Gal.  i:  'Vivo  ego,  iain  non  ego,  vivit  vero  in  me  Christus'.  Omnes  in  solo 
Christo  vivunt,  vovent,  fidunt  et  gloriantur,  nihil  de  operibus  suis  cogitantes. 
Unde  et  nos  dicimus:  Anathema  sit,  qui  aliud  docuerit,  quam  iu  sola  fide 
esse  iustitiam  et  salutem.     Suutne  haec  satis  clara? 

Ciarum  ergo  simul  est,  vota  mouastica,  quando  non  possunt  non  ultra  35 
et  praeter  fidem  doceri,   esse  impia,  gentilia,   ludaica,  sacrilega,  mendacia, 
erronea,  daemoniaca,  hypocritiea,  apostatica,  etiam  sanctorum  exemplis  ad- 
versaria.     Quare  cum  fiducia  revocanda  et  dcserenda  sunt,  etiam  si  pia   et 


21    liic  hypocrisis  AB  22  corda  simcium  C  24  exempli  B  29  vulnerum 

Christi  ed.  len.  unb  Erl.  GO  autem  Domini  ed.  len.  unb  Erl.  34  Sunt  ne  ABC 

')  Sgl.  Legenda  aurea  ed.  Graesse  pg.  115.  -)  iüijl.  üben  <B.  450. 


De  votis  monasticis  Martini  Lutlieri  iudiLium.    1521.  503 

seria  opinioue  emissa  fueriut.  Si  euiui  opera  legis  divinae  Apustolu.s  pro- 
hibet  cloceri  et  tauto  aestii  cogit  relinquere  Galatas  et  Romauos,  quanto 
magis  illa  electicia  hominum  opera  et  vota  proliibita  sunt  et  relinqueuda. 

Summa  summarum:  Opera  et  vota  uec  doceri  nee  persuaderi  possunt, 

5  nisi  ea  salutaria  et  utilia  dicas  ad  salutem  et  iusticiam.  Quid  enim  est 
docere,  opera  et  vota  non  esse  salutaria  nee  necessaria?  Quis  audiet?  quis 
amplectetur?  At  docuisse  ea  salutaria  est  daemouiacum  et  apostaticum  a 
fide,  cum  sola  fides  sit  necessaria  et  salutaris.  Quare  mouastica  vota  et 
opera   aut  serio   doceri  et   disci   non   possuut,    aut   apostatare  a  Christo  et 

lu  excidere  a  fide  oportet  tam  doceutes  quam  atteudeutes.  Et  stat  Paulus 
fortis,  esse  ea  doctriuas  daemoniorum  et  mendacia  et  errouea,  a  quibus  uisi 
vel  iu  fine  resilias  cum  S.  Bernhardo,  iuaeternum  peribis. 

Haec  omnia  cum  vera  et  solida  sint  divinis  nixa  firmameutis,  conviu- 
cunt  voventis  vota  monastica,  si  sine  fide  voveat,  esse  hanc  cordis  sui  sen- 

lo  tentiam  coram  deo:  'Ecce,  deus,  voveo  tibi  amplius  nolle  Chi'istiauum  esse, 
revoco  votum  in  baptismo  factum,  iu  Christo  amplius  non  nitar  neque  vivam. 
Irrita  enim  sunt  haec  omnia  et  antiquata  iamdudum.  Voveo  autem  tibi  ultra 
et  extra  Clu'istum  novimi  et  multo  melius  votum,  scilicet  vivere  iu  propriis 
operibus  castitatis,   obedientiae   et  paupertatis  et  huius  totius  regiüae.     His 

20  enim  operibus  et  iustus  et  Siilvus  ero  et  aliis  mecum  prodero  ad  iustitiam 
et  salutem'.  Horrescis  et  negas  ita  cogitari  a  vovente?  At  si  negas,  negabis 
simul  praedicta  esse  vera.  Cor  enim,  quod  non  est  fide  pura  in  Christum 
aedificatum  et  praesumpserit  vovere,  non  potest  aliter  affectum  esse,  quam 
dictum  est.    Opera  enim  spectet  et  aestimet  necesse  est,  alioqui  non  voveret. 

25  At  opera  aestimare  est  fidem  negare,   baptismum  revocare,  Clu'istum  repu- 

diare,   ut  iam  abunde  satis  est  dictum.     Et  hoc  impiissimum  votum  credes 

posse    placere   et   exigi   apud   deum   ac   non   potius   summo   odio  haberi   et 

damnari  ?     Sic  contingit  iis,  qui  sine  fide  incedunt  et  opera  apprehendunt. 

Quin  multo  miseriorem  et  contritiouem  et  iufoelicitatem  in  viis  eorum 

3ü  vide.  Optimi  inter  eos  habentur,  qui  ad  hanc  impietatem  quam  proxime 
accedunt,  rari  enim  et  pauci  sunt,  qui  caste,  pauperes,  obedienter  et  alia 
regularum  vivunt.  Quantae  hie  sunt  poenitentiae  ?  quanti  carceres?  quantae 
poenae?  quanti  dolores  eorum,  qui  non  attingunt?  quanta  est  conscieutia, 
non  observasse  suum  ordinem?    Scilicet  tantis  sudoribus  veudit  Satan  suam 

35  perditionem.     Hoc   quod   summis    laboribus    et  conscieutia   fugiendum  erat, 

summis   laboribus    et   conscieutia   })etitur.     Vere  Moses   dLxit:  'Servietis   ibi  s.  Woj.  28, 
diis  alienis,  qui  non  dabunt  vobis  requiem  die  et  nocte'.    De  hoc  et  Christus 
praedixisse  videtur:   'Conteudite   per    angustam   portam    inti'are,   (juia  multisuc.  13,24. 
quaerent  introire  et  non  poterunt'. 

40  Videtur    autem    deus   misericorditer   eis   resistere,    ue   attingant   suum 

statum  perfectionis,  id  est,  summam  impietatis,  penuittens  eos  labi,  sepiens 

3  electica  C         17  autiqua  B         38  conteudit  C        40  attiiigat  A  ed.  Witt.,  leu.,  Erl. 


ß()4  De  votis  monaaticis  Martini  Lutheri  iudicium.    1521. 

•üof.  2,6.7.  viaiu  eoriim  spiuis  (ut  in  Osea  dicit),  ut  praevaricatores  deprehen.si  inter 
angustias  redeaut  ad  cor  et  ad  viruni  siiuni  priorcin,  iibi  melius  eis  fiierat 
quam  nunc,  Oseae  ii.  Estne  ergo  haec  incredibilis  couversio?  Primi  sunt 
novissimi  et  novissimi  sunt  primi.  Apostatae  sunt  religiosi  et  religiosi  sunt 
apostatae.  Et  qui  minus  servant  vota,  magis  servant,  qui  magis  servant,  & 
minus  servant.  Sic  etiam  sie,  domine,  cum  perverso  perverteris.  Sic  im- 
*i.  H,  3.  pletur  illud  psalm.  xiii.  'Contritio  et  infelicitas  in  viis  eorum ,  et  viam  pacis 

(Vulg.)   i  1  '  i 

non  cognoveruut . 

Kursus  Clu-istiano  et  pio  aifectu  vovens  sie  cogitabit  uecessario  apud 
deum:  *Ecce,    deus,  hoc  vitae  genus  voveo  tibi,   non  quod  existimem  haue   lo 
esse  viam  ad  iustitiam  et  salutem  aut  satisfactionem  peccatorum.    Hoc  enim 
avertat  a  me  misericordia  tua.     Hoc  in  Christi  domini  mei  redundaret  in- 
.^cbr.  G,  6.  iuriam,  cum  hoc  sit  negare  eins  merita,  et  sanguinem  eins  polhitum  ducere 
et  ostentui  habere  filium  tuum,  cuius  solius  est  haec  gloria,  ut  sit  agnus  dei, 
(jui  tolUit  peöbatum  mundi,   in   sanguine  suo   omnes  lavet  et  iustificet,   non  is 
abiiciam   tam   sacrilege  gratiam  tuam,     Exspectabo  et  praesumam  haec  in 
ipso  solo,    nequaquam  in  me  aut  ulla  creatura,  nedum  in  votis  et  operibus 
meis.    Sed  hoc  ago,  quandoquidem  in  carne  vivendum  est,  nee  ociandum  est, 
apprehendam  hanc  formara  vivendi  exercendi  corporis  gratia,  ad  servienduin 
})roximo,   ad   meditandum   in    verbo  tuo,    quemadmodum   alius  apprehendit  20 
agriculturam  aut  artificimn  pro  suo  quisque  exercitio,  absque  uUo  meritorum 
aut  iustificationis   respectu,    quam  oportet   in  fide   priorem  esse  et   semper 
superiorem  mauere  et  in  omnibus  regnare  etc.' 

Nisi  talis  sit  affectus  voventis,  intelligis  ex  praedictis  votum  non  posse 
pium  ac  vere  votum  esse.  Quia  hunc  aifectum  fides  exigit,  si  adest,  aut  25 
9iüm.  1,17.  non  est  fides.  Quia  stat  sententia:  'lustus  ex  fide  vivet',  ex  operibus  nemo 
vivet,  quare  nee  ex  votis  vivet.  Tu  nunc  vide,  quot  sint,  qui  sie  voveant, 
aut  nulli  certe,  aut  miracalose  iuducti.  Talis  enim  aifectus  contemnit  vota, 
nihilo  meliora  ducens  quam  agriculturam,  aut  quodvis  aliud  opus  manuale. 
At  quis  religiosorum  unquam  vovet,  ut  non  aestimet  opus  voti  esse  super-  30 
erogatiouis,  perfectionis,  cui  nullum  sit  neque  simile  neque  aequale?  sicut  et 
impudentissime  docent. 

Insuper  aifectus  istc  habet  hoc  genus  vitae  pro  usu  et  exercitio,  non 
pro  ipsa  re  et  substantia.  Nam  fidem  habet  pro  re  et  substantia.  Sicut 
homo  est  substantia,  operatio  eins  naturalis  est  usus  substantiae  suae,  ita  fides  35 
utitur  omnium  exercitiis  et  operibus.  Contra  illi  non  habent  pro  usu,  sed 
pro  ipsa  substantia.  Esse  enim  religiosum,  hoc  aiunt  esse  in  statu  bono 
absolute,  quo  non  utendum  sit,  sed  qui  utatur  potius  omnium  aliorum,  ipse 
Caput,  primum  et  novissimum.  Alpha  et  O. 

2  ei  AB,  eis  C         3  Est  ue  ABC  5  et  qui  ed.  Witt.,  len.  u.  Eil.  7  ed.  Witt., 

Jen.  u.  Erl.  cotrigitcn  bie  xiii.  fäiyc^lic^  in  18.         10  aestimem  B         15  toUit  C         18  ocian- 
dum est  AB,  sit  C,  ed.  Witt.,  leu.  u.  Erl. 


De  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudicium.    1521.  605 


III.   VOTA  ADVERSARI  LIBERTATI  EVANGELICAE. 

HActenus  visiiai  est,  iit  monastice  nostra  adversaria  sit  tani  vcrbo  doi, 
quam    fidei    Christianae.      Et    quamvis    abunde   ex   his   duolnis   locis 
damuata   et  reprobata  sit   omDibnsque  invisa  merito  reddita  (nam  quod  deo 

5  et  verbo  eins  adversarium  esse  iuveuitur,  facile  simul  colligitnr,  Dulli  reriim 
non  adversarium  esse,  nee  sibi  ipsi  convenire),  tamen  hoc  ipsum  latius  tenta- 
bimus  ostendere  iis,  qui  per  sese  in  venire  nequeunt.  Et  iam  tertio  pro- 
babimus  eam  repugnare  fructiii  verbi  et  fidei,  nempe  Clu-istianae  et  Euan- 
gelicae  libertati,  quam  violasse  et  non  illibatam  cnstodisse  non  minus  impium 

10  est,  quam  fidem  negasse  et  apostatasse,  ut  ex  Paulo  ad  Galatas  docemur. 

ßepetimus  itaque  quod  dictum  est  ac  principii  fidelis  loco  ponamns, 
Deo  placere  non  posse  votum,  sed  uec  votum  apud  cum  censeri,  nisi  sit 
germane  Christianum  et  pium.  Neque  enim  potest  agnoscere,  quod  ad  versus 
Ghristianam  pietatem   agitur,   non   raagis  certe  quam  seipsum  negare  potest, 

15  qui  pietatem  Cluistianam  primo  et  summo  praecepto  mandavit.  Votum  autom 
Christianum  et  pium  non  est,  nisi  quod  illesa  fide  vovetur.  Illesa  fides  tunc 
est,  quando  votum  pro  re  libera  et  non  necessaria  ad  iustitiam  et  sahitem 
habetur,  quas  certum  est  nullis  legibus,  nullis  operibus,  sed  sola  fide  in 
Christo  obtiueri,   ut   haec   omnia  satis  firmiter  probavimus  et  evidenter  de- 

20  monstravimus. 

Ante  omnia  enim  opera  iustitiam  et  salutem  adesse  oportet,  iustitiam 
vero  et  salutem  non  quamlibet,  sed  dei,  id  est,  aeternam,  quae  manet  in 
seculum  seculi,  quam  solus  deus  dat  et  operatur  in  nobis,  atque  hoc  ipso, 
cum  sit  opus  solius  dei  in  nobis,   operibus   nostris   impediri  potest,   parari 

25  non  potest.     Dicit  enim  lohan.  vi.  'Hoc  est  opus   dei,  ut  credatis    in  eimi, goo.  6, 29. 
quem  misit  ille'.     Et  infra:  'Nemo  venit   ad  me,  nisi  pater,  qui  misit  mc,  30I).  g,44. 
traxerit   illum'.      Et  iterum :   'Est   scriptum   in   prophetis :    Et    erunt   omnes  30t).  g,  45! 
docibiles  dei.     Omnis,  qui  audivit  a  patre  nieo  et  didicit,  venit  ad  me'.    Et 
iterum:   'Propterea  dixi   vobis:    Nemo   potest   venire   ad   mc,    nisi   fuerit  ei^or).  6,  es. 

30  datum  a  patre  meo\     Hoc  et  ad  Petrum  dicit  Mattli.  xvi.  'Bcatus  es,  Simon  s0?ntt().iG,i7. 
])ar  lona,  quia  caro  et  sangiiis  non  revelavit  tibi,  sed  pater  mens,   qui  est 
in  coelis'.     Et  Paulus  fidem  vocat  donum  dei,  quod  non  sit  ex  nobis.  Gpo.  2,  s. 

Maior  ergo  est  res  ista  iustitia  dei  et  salus  dei,  nempe  opus  solius 
maiestatis,  quam  ut  nostris  viribus  parari  possit.     Quod  ergo  nostris  viribus 

35  paratur,  verius  iniquitas  quam  iustitia,  verius  perditio  quam  salus  est,  sicut 

dicit  Oseae  xiii.  'Perditio  tua  Israel.     Ex  me  tantum  salus  tua'.     Quare  et  .^^oj.  13, 9. 


1  TERTIO,  VOTA  V,         9  illjihatam  AP.         1 1  Kepctamus  B  Ropctimus  atqnc  quod  C 
32  vocat  fidciii  cd.  Witf.,  Icn..  Eil.  :'..">  iiiiqnifns  est  quam  cd.  Witt..  Icii..  Erl. 


(506  l'e  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudicium.    1521. 

Vota  illa,  opinione  iustitiae  et  salutis  parandao  praesumpta,  iniquitates  et 
perditiones  sunt  adversariae  iustitiae  et  salutis  dei,  quariim  opus  et  officium 
sibi  arrogant. 

QVID  LIBERTAS  CHRISTIANA. 

Cum  igitur  ex  his  certissimum  sit,  apud  deum  non  accoptari  votum,  r, 
nisi  tale,  quod  ad  iustitiam  et  salutem  non  necessarium  aestimetur,  nee  ipse 
mandaverit  ullum  voveri  votum,  plane  sequitur,  liberum  esse  eiusmodi  votum 
et  omitti  posse.  Pugnaut  enim  duo  haec  evidenter,  non  esse  necessarium 
ad  iustitiam  et  salutem,  et  non  posse  omitti  sine  periculo  iustitiae  et  salutis. 
Si  non  potest  omitti,  necessarium  est,  si  necessarium  non  est,  potest  omitti,  lo 
ut  forma  pii  et  Christiani  voti  videatur  esse  coram  deo  haec:  Voveo  tibi 
hoc  vitac  genus,  quod  natura  sua  non  est  necessarium  nee  fieri  potest  neces- 
sarium ad  iustitiam.  Nisi  enim  sie  sonuerit,  pium  votum  esse  non  poterit, 
ut  satis  ex  dictis  patet.  Quid  autem  deus  hie  respondebit?  Nonne  dicot: 
Quid  ergo  stulte  voves?     Non  habes  vota,  quac  mihi  reddas  satis  multa?      15 

Sed  hie  obiieitur  fortiter:  Opera  legis  divinae  in  decalogo  mandata,  ut 

castitas,  mititas,  largitas,  obedientia  parentum,  non  iustificant  nee  sunt  neces- 

auüm.  3, 20.  saria  ad   iustitiam   et   salutem,   cum   Paulus   dicat:   *Ex  operibus  legis  non 

Dj?nttii.i9,n.  iustificatur  omnis  caro'.     Tamen  necessaria  sunt,  dicente  Christo  Matth.  xvi. 

'Si  vis  ingredi  ad  vitam,  serva  mandata'.     Neque  enim  possunt  omitti,  etiam  20 
praesente  fide,  quae  sola  iustificat,  cum  sint  fructus  fidei  iustificantis.    Fides 
1.  Kov.  i3,2!enim   sine   operibus   mortua  est  et  nihil  valet,  i.  Corinth.  xiii.     Et  Petrus  in 
^a(.  5,'  6.  fide  virtutem   requirit.     Et   Galatis   fidem    operosam    per   dilectionem   prae- 
scribit.    Sic  de  voto  dici  potest  et  operibus  suis,  quae,  cum  post  votum  iam 
sint  praecepti,  necessaria  sunt,  tanquam  fructus  iustitiae,  etsi  non  necessaria  25 
ad  ipsam  iustitiam,   quae  solius  fidei  est.     Neque  enim  libertas  Euangclica 
*i.  7G,  12.  est  posse  omittere  mandata  dei.     Mandatum  autem  dei  est:  'Vovete  et  red- 
dite\     Per  fidem   enim  legem    non   destruimus,   sed   statuimus,   ait  Paulus 
3ȟm.  3, 31.  Roma.  iii. 

Haec  quaestio  movetur,  ut  videaraus  naturam  libertatis  Christianae.    Est  30 

itaquc  libertas  Christiana  seu  Euangelica  libertas  conscientiae,   qua  solvitur 

conscientia  ab  operibus,  non  ut  nulla  fiant,  sed  ut  in  nulla  confidat.     Con- 

scientia  enim  non  est  virtus  operandi,  sed  virtus  iudicandi,  quae  iudicat  de 

jRöm.  2,  ir..  operibus.     Opus  eins   proprium  est  (ut  Paulus  Roma.  ii.  dicit)  accusare  vel 

excusare,    reum  vel    absolutum,   pavidum   vel    securum   constituere.     Quare  sr, 
officium  eins  est,  non  facere,  sed  de  factis  et  faciendis  di(!tare,  quae  vel  ream 
vel  salvam  faciaut  coram  deo.     Haue   igitur  Christus  liberavit  ab  operil)us, 
dum   per  Euangelium   eam    docet   nullis   ojieribus  fidero,   sod    in   solius    sua 
misericordia  praesumere.     Atquc  ita  heret  fidelis  conscientia  in  solis  operibus 


19  Matth.  19  ed.  Eil.  25  et  si  Ä,   &  si  BC 


De  votis  moaasticiü  Martini  Lutheri  iudiciuui.    1521.  607 

Christi  absolutissime,  et  est  columba  illa  in  foraniinibus  petrae  et  in  cavernisC'oi'ft.  2,  i4. 
maceriae,   sciens   certissime,   se  uon   posse  secnram   et  qmetam  esse  nisi  in 
solo   Christo,    in   omnibns   vero   operibus   propriis    non  posse   nisi   ream  et 
pavidam   damnatamque  manere.      Sic  ergo   discemit   et   iudicat  inter  opera 

5  Christi  et  sna.     Christi  opera  apprehendit   et  dictat   in   huuc  modum:  Per 
haec  ego  iustificabor  et  ser^'abor  et  liberabor   ab   omnibns  peccatis  et  malis, 
de  quo  non  duljito,   quia  in  hoc  ipsnni  simt  per  eum   facta   et   in  baptismo 
super  me  effusa,  sine  his  non  est  salus,  non  est  pax  ossibus  meis,  non  cst^isi.  3«,  4. 
satisfactio  peccatoriuu.     Sua  vero  opera  mala  videt  et  damnat,  sed  in  Christi 

10  operibus  vincit  et  contemnit,  ne  sese  mordere  possint.  Potentiora  sunt  opera 
Christi  ad  nos  liberandos  et  pacificandos,  quam  nostra  smit  ad  captivandos 
et  terrendos,  si  tarnen  hoc  credideris.  Opera  vero  sua  bona  apprehendit  et 
dictat  ea  facienda  gi-atis  ad  commodum  solum  proximi  et  ad  exercendum 
corpus,  nequaquara  ad  iustitiam,  pacem,  satisfactionem  peccatorum  et  remis- 

1^  sionem  paraudas.  Quia  haec  non  nisi  in  Clu-isti  operibus  quaerit  et  invenit 
fide  constanti,  sicut  videt  Christum  fecisse  sua  opera  gi'atis,  ad  commodum 
nostrum  et  pro  usu  corporis  sui  ad  volimtatem  dei. 

Haue  igitur  scientiam  libertatis  et  sauitatem  conscientiae  petunt  omnes 
insidiae  hmnanarum  et  impiarum  doctrinarum.    Hie  sei^icntis  astutia  simpli- 

20  citatem,  quae  in  Christo  est,  quaerit  corrumpere.  Hie  vides,  quam  impiae 
sint  leges  de  satisfactionibus ,  quibus  docemur  per  opera  nostra  delere  pec- 
cata.  Rictus  rapacium  luporum  sunt,  qui  conscientias  a  Christo  divellunt 
et  laceratas  in  opera  propria  disperguut  miserrime,  semper  discentes,  semper 
operantes,  et  tarnen  ad  veritatem  et  pacem  nunquam  pervenientes.     Hos  lupos2.3:iin.3, 7. 

25  Paidus  Act.  XX.  graves  vocat,   qui   intraturi   erant  non  parcentes   gi'ogi,  ]o-9(pflid).2o,29. 
quentes  perv'ersa,  ut  trahant  discipulos  post  se.     Quid  est  discipulos  post  se 
trahere,  nisi  a  Chi'isto  avellere?   Hoc  fit,  dum  conscientiae  docentur  operibus 
suis  sese  sanai^e,  peccata  delere  et  gratiam  mereri,  cum  hoc  in  solis  Christi 
operibus  per  fidem  quaerendum  sit. 

30  Hie  vides  damnatum  esse  et  Christo  adversarium  Universum  ins  cano- 

nicum et  regnum  Papae,  quod  nihil  aliud  facit,  quam  quod  conscientias  illa- 
queat  operibus  propriis  et  a  Christo  divcllit,  extincta  tam  libertate  quam 
libertatis  doctrina  et  scientia.  Maxime  vero  hie  damnatur  impura  illa  et 
obscena   meretrix    Pan-hisiensis   scholae,   quae  detemiinavit  Aristotelis  dog- 

35  mata  in  moralibus  non  dissentire  Christi  dogmatis,^  cum  ille  aliud  non  doceat, 
quam  per  opera  acquiri  virtutcs,  dicens  'Faciendo  temjK'rata  officiuiur  tom- 
peratiV  quod  Christiana  conscicntia  ceu  sentinam  infcrni  execratur  et  dielt: 


13  comodiim  ARf  IG  comodnm  ARG 

')  9}gl.  bic  jycfjouptimg  bcr  ^>Qrijcr,  ,in  nniltia  nioralia  Aristotelis  cum  Christi 
Paulique  doctrina  consentire".  Opp.  var.  arg.  cd.  Erl.  VI  pg.  5t) :  uiiifre  "iüi-^fl.  3^b.  II 
S.  493.  VIII  S.  289.  '-)  Sgt.  m.  1  S.  220  u.  ö. 


(308  1*6  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudicium.    1521. 

Credendo   in  Christum  temperatum   efficiar  et  ego  temperata,   illius  tempe- 

rantia  et  mea  est,  donum  est  enim  illius,  nou  opus  meum.    Summa,  omnium 

scholarum  Theologiam,    tam   speculativam    quam   practicam,   hie   damuatam 

vides,  non  enim  docent  Christum,  sed  prudeutiam  humauam,  quae  dictamine 

suo  paret  etiam  fidem  quam  vocant  acquisitam.     Ve  Sodomis  istis  et  Go-     & 

morris  perditis  et  aboraiuandis!    Simul  hie  vides,  et  cur  opera  legis  divinae 

«pi)i(.  3,5-7.  seu  iustitiam  legis  damnet  Paulus,  et  cur  iustitiam  suam  pharisaicam,  quam 

Col.  ii.  gloriatur  sine  querela  fuisse,  pro  stercore  et  detrimeuto  ducat.    Scilicet 

quod  adversatur  iustitiae,   quae  ex  Christo  et  in  Christo  est.     Avellit  enim 

conscientiam  et  non  sinit  in  Christi  iustitia  haerere,  sed  tenet  praesumentcm    i'i 

Moni.  9,  in  sua  propria  iustitia  et  operibus  a  se  factis.    Sicut  dicit  Roma.  ix.  'Gentes, 

;<o-32.  ^J^  .      .  .  ,,  

quae  non  sectabantur  iustitiam,  apprehenderunt  iustitiam,  iustitiam  autem  quae 

est  ex  fide.    Israel  vero  sectando  legem  iustitiae  in  legem  iustitiae  non  per- 

venit.     Quare?  Quia  nou  ex  fide,  sed  quasi  ex  operibus'. 

Intelligis  nunc  tandem,  cur  toties  dixerim,   nee  vota  nee  opera  nostra   i'' 
necessaria  esse  ad  iustitiam  et  salutem?   Hoc  enim  de  Christi  solius  operibus 
in  baptismo  super  nos  effusis  et  donatis  pia  conscientia  dictat,  et  sie  libera 
est  ab  Omnibus  operibus,  non  quidem  faciendis,   sed  accusantibus  et  defen- 
dentibus.    Credentis  enim  in  Christum  nulla  sunt  tam  mala  opera,  quae  cum 
possint  accusare  et  damnare,  rursum  nulla  tam  bona,  quae  possint  cum  de-  20 
fendere  et  salvare,  sed  omnia  nostra  nos  accusant  et  damnant,  solius  autem 
Christi  nos  defendunt  et  salvant.    Tu  ipse  nunc  vide,  quomodo  opera  deca- 
logi  sint  omittenda  et  facienda,  quae  sunt  castitas,  obedientia,  mititas,  largitas 
et  similia.     Omittenda  non  sunt,  sed  facienda  (ut  sie  dicam)  sccundum  sub- 
stantiam,   sed  non  sccundum  conscientiam,   hoc  est,   non  ut  defendentia  et  25 
iustificantia.     Hoc  enim   esset  conscientiam  corrumpere  et  a  Christo  sponso 
suo  abstrahere,   cum   quo  est  iina  caro,    communicans  omnibus  bonis  illius. 
Sed  libere  et  gratis  facienda  sunt  ad   usiim   et   coramodum  proximi,   sicut 
Christi  opera  nobis  facta   sunt  libere  et  gratis.     Verum  tunc  amplius  non 
sunt  opera  legis,   sed  Christi   in  nobis   j^er  fidem   operantis  et  viventis  per  so 
omnia,  ideo  non  possunt  magis  omitti,    quam  ipsa  fides,  nee  sunt  minus 
necessaria  quam  fides.     Caeterum  opera,  quae  vere  sunt  opera  legis,  ficta  et 
falsa  simt.     Extra  Christum  enim  nemo  est  ex  corde  mitis,   castus,   largus, 
obediens,  pius,  adorans  &c.     Facit  enim  non  libera  conscientia,  sed  amore 
commodi    aut  gloriae,   vel    timore  poenae.     Et   cum   siraulata  sanctitas   sit  35 
duplex  iniquitas,  manifestum  est,  opera  eiusmodi  esse  nou  modo  non  neces- 
saria, sed  omittenda  quoque  et  fugienda. 

At  hie  dices  forte:  Num  scortandum,  occideudum,  rapiendum,  menticn- 
dum,  rebellandum,  idolatrandura  docet  Christiana  tua  libertas?    Stulte,  quasi 


5  paret  ABC,  parat  cd.  Witt.,  Jen.,  Erl.         0  cur  et  cd.  Witt.,  Icii.,  Erl.         8  Philipp.  3 
ed.  Witt..  Ion..   Erl.  27    cnniodnni  ABC  3.5  conindi  AHO  89  idulolatrniidum  B 


De  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudicium.    1521.  609 

vero  te  iiibeam  maiiis  malnm  facere,  qnando  minus  malum  omittendnm  doceo. 
Dico  non  irascendnm,  et  tu  ibis  ad  occidendum,  iic  soluin  irascaris?  Volo 
haec  opera  ficta  omitti  et  vera  fieri,  ut  desinas  esse  impie  largus,  fias  auteni 
pie  largus.  Xeeesse  est  euim  et  opera  mutai'i  (quanquam  foris  simillima), 
5  ubi  tu  fueris  intus  mutatus,  ut  iam  non  tua  sed  Christi  opera  in  te  fiant. 
Quanquam  id  non  sit  humani  arbitrii  definire,  an  peior  sit  impius  coninnx, 
quam  scortator  vel  econtra.  Dens  est,  qui  intuetur  cor.  Scortator  abutitur 
carue  ad  voluptatem  illicitam.  Impius  coniunx  abutitur  canie  ad  gloriam 
illicitam.    Ideo  nostrum  calculum  hie  iubemiLS  quiescere.    Yidemus  in  Euan- 

10  gelio   publicauos  propiores   esse   Christo,   quam   pharisaeos,    ut    si    humane 

iudicio  peiores  sint,  certe  foeliciores  commendat  Euangelium,  ut  tutius  appa- 

reat  esse  lapsum  manifesto,   quam   impie   stetisse   in  occulto.     Sed  non  ideo 

lal)i  consulimus  illis.     Deo  commendamus  sua  iudicia  occulta  et  metuenda. 

Ex  quibus   sequitur,    ad   doctrinas    hominum    etiam   pertinere,    quando 

15  di\dna  lex  docetur  et  servatur  per  opera.     Lex  enim   spiritualis  est,  in  hoc 
data,  ut  humiliet  et  Christum  quaerere  cogat.    Officium  legis  est,  non  exigere 
nostra  opera,  sed  ostendere  peccatum  et  impossibilitatem  nostram.    'Per  legem  5Rüm.  3, 20. 
enim   cognitio   peccati.'     Ut   ergo   opera   legis    omittenda    sunt,   ita   et    legis 
doctrina  omittenda  est.     Hie  iterum   dices:   Ergo  sine  lege  vivemus  liberi? 

20  Hoc  quoque  iterum  stiütum  est,  quasi  te  doceam  minus  scire,  quando  iubeo 

plura  scire,  quanquam  et  hie  Paulus  Ro.  ii.  et  iii.  audeat  et  ludaeos  scientes  SRüm.  2  u.  3. 
et  gentes  ignorantes  pares  facere,  nihil  discemens  inter  eos,  qui  sine  lege  et 
(jui  in  lege  sunt. 

Sed  veniamus   nunc   ad  vota  quoque    et   opera  eorum,    et   sicut  in  ob- 

25  iectione  ea  comparavimus  operibus  legis  divinae,  cum  iam  esse  de  praecepto 

videantur,  dicente  * Vovete  et  reddite',  ita  in  responsione  comparemus  eisdem.  ?i  ^n,  ij 
Opera  legis  audivimus  dupliciter  fieri,  aliquando  per  nos,  ut  nostra,  aliquando 
per  Christum   in   nobis,   ut  Christi,   cuius    sunt   douum.     Iam   ut   demus   et 
vota  esse  sub  praecepto   (de  quo  post  videbimus),   aeque  dupliciter  ea  fieri 

30  necesse  est.     Aliquando  per  nos  ut  nostra:   tunc   sine   dubio  omittenda  sunt 
et   damnanda,    ut   quae   a  Christo   avellunt    conscientiam   piam   et   in    opera 
laceratam    dispergunt.      Docent    enim   iustitiam    et   peccatonmi    remissionem 
extra  Christum  operari.     Nihil  ibi  est  nisi  iustitia  illa,  quam  Paulus  iubot  pro  mu.  3,  s. 
stercore  et  detrimento  habere.     Xeque  est  in  manu  nostra  definire,  melionie 

35  sit  voti  observator  an  violator,  sicut  superius  de  operibus  legis  exemplum 
dedimus.  Aliquando  fiunt  per  Christum  in  nobis  spiritu  libertatis,  dum 
vovcntur  et  servantur  gratis,  ut  nee  peccatis  per  ea  satistiat,  nee  iustitia  ncc 
Salus  quaeratur.  Potest  enim  Christianus  omnes  omnium  hominum  leges, 
ritus,   mores  observare  et  sese  eis  accommodare,   modo  non  sint  adversus 

40  divina  mandata,   nee  in   eis   fiduciam   consciontiac   ponat.     Consciontia  enim 


10  propriores  B,  cd.  Erl.        24  et  ad  opera  C        34  melior  nc  ABC        39  «iccomodaro  ABC 
Cutf)er§  SBerle.    VIII.  39 


(310  D(?  votis  monasticis  Martini  Luthori  iudicium.    Iö21. 

Christo  et  Christus  consoiontiao,  sccreta  hnius  sponsi  et  sponsae  oul)ilia  nemo 
tent€t,  Sive  eniin  eiim  Tiircis  abstineas  a  vino,  sive  enm  Christianis  hibas 
vinum,  niliil  refert,  modo  libera  conscientia  biberis.  Sic  Panhis  sese  aecom- 
modabat  gentibns  et  ludaeis  liberrima  conscientia:  cum  his  abstinebat  et 
circuncidebat,  cum  illis  edebat  et  non  circuncidebat.  Ita  si  voveas  religionem, '  s 
ut  cum  hominibus  eiusmodi  vivas,  ea  conscientia,  ut  nihil  hinc  commodi 
vel  incommodi  petas  apud  deum,  sed  quod  vel  casus  hoc  vitae  genus  ob- 
tulcrit  amplecteudum,  vel  ita  visum  tibi  sit  vivere,  nihilo  te  meliorem  hinc 
arbitratus  eo,  qui  vel  uxorem  duxerit,  vel  agriculturam  apprchcnderit,  neque 
male  voves  neque  male  vi  vis,  quantum  ad  voti  rationem  attinet.  Nam  quo  lo 
casu  charitas  exigat  cederc  votuni,  non  sine  peccato  in  voto  pcrtinax  fueris, 
ut  dicemus. 

Verum  impossibile  est  hac  conscientia  vovcri  nisi  ab  iis,  qui  mira- 
biliter  spiritu  CHiristi  intus  ducuntur  et  servantur,  hoc  est,  ab  electis.  Caeterum 
ipsa  ratio  vovendi  et  in  votis  vivendi  ex  diamctro  pugnat  cum  hac  con-  10 
scientia,  cum  in  hoc  ipsum  et  repertum  sit  et  iactetur  institutum  vovendi, 
ut  conscientiam  illaqueet  et  Servitute  legali  captivet.  Quis  enim  religiosorum 
sese  coniugi  aut  agricolae  aut  cerdoni  aecjuare  patiatur  apud  deum?  Nonne 
ideo  vovent,  ut  singulari  prae  caeteris  obsequio  servire  deo  videantur?  Cur 
alioqui  omues  alias  vias  vivendi  sie  contemnerent  et  haue  solam  sie  susjiicc-  20 
qsf.  C3, 4.rent?  Neque  enim  ipsi  cum  propheta  dicunt:  'Melior  est  misericordia  tua 
super  vitas'.  Sed  'una  vita  melior  est  super  alias',  quod  coram  hominibus, 
sed  non  coram  deo  verum  est.  Atque  ut  hie  revelemus  cogitatioues  cordium: 
Audiant  haec  virgines  et  coelibes,  nihilo  sc  meliores  esse  apud  deum  quam 

ajjüttö.2o,ii.coniuges  et  sordidos  agricolas,  quid  flicient?  Nonne  murmura])unt  adversus  25 
patremfamilias,  quod  })ares  fiant  eis,  c[ui  una  hora  laborarunt,  cum  soll  j)or- 
tariut  pondus  diei  et  aestus  ?  Da,  quacso,  virginem  et  eoelibem,  qui  sit  con- 
tentus  communi  denario.  Dicent  enim:  'Ut  quid  continui?  cur  non  mipsi? 
cur  nie  fraudavi?'  Vides  cogitationes  nequam  cordis  eorum  adversus  boni- 
tatem  patrisfamilias?  Primo  enim  personae  resjiectum  requirunt  in  deo,  ut  so 
opera  et  non  fidem  spcctet,  hoc  est,  ut  homines  praefcrat  Christo.  Siquidcm 
non  curant,  quam  preciosa  alii  ex  Christo  acceperint,  sed  quam  egregia  i[)si 
prae  caeteris  obtuleriut.  Deinde  hoc  murmure  confitentur  sese  eontiiuiisse 
non  gratuita  et  liberali,  id  est,  Christiana  et  pia,  sed  servili  et  mercenaria, 
id  est,  Tudaica  et  impia  voluutate,  ac  per  hoc  virginitas  eorum  non  est  vir-  35 

TOottf).  25,  s.ginitas,  nisi  stultarum  virginum,  quarum  lampades  extinguuntur,  cum  non 
habeant  oleum  in  vasis  suis  (id  est,  fidem  liberam  in  conscientia).  C^uid 
igitur  sunt  magnificae  illae  bullae,  quibus  virginitas,  coelibatus,  votum  iactatur, 
deinde  praerogativae,   aureolae  et  id  genus  nugae,   quae  ]n-aedieantur,  quo 


3  accomodabat  AIjC         5  circnncidc- ||  Ifxi  A         G  oinsdom  P>     cnnindi  vel  iiicomnfli  ABC 
18  coniungi  B  24   Si  audiant  ed.  Witt.,  len.,  Eri. 


De  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudicium.    1521.  611 

alliciantnr  ad  virgiuitatem  C'hristiani,  nisi  mera  Satauae  mendacia,  quibns  ad 
superbiani  et  corrunipendam  conscientiae  virgiuitatem  concitaDtur?  Omniuni 
enim  unus  sensiis  est,  malle  nupsisse,  si  non  eontiugeret  impares  apud  deum 
ceuseri  iu  meritis.  Cum  ergo  talis  sit  et  ratio  instituti,  ut  ad  opera,  non  ad 
5  fidem  voeet,  quomodo  potest  nsquara  Christianum  votum  reliqnum  esse  nisi 
divino  miraculo  servatnm? 

Verum,  ut  disputatio  disputationem  gignit,  clamabunt  hie  impii  isti 
me  esse  lovinianum  et  Opponent  mihi  Hieronymum  adversus  lovinianum, 
virgiuitatis   assertorem.     Credent   enim   mihi  Hieronymum    non   esse  lectum, 

10  lectum  autem  illi  satis  esse  putant,  iudicio  inter  legendum  non  hahent  opus, 
articulus  fidei  est,  quicquid  legerint.  Ego  plane  quid  lovinianus  senserit 
iguoro,  forte  non  tractavit  digne  hoc  argumentum,  eonfidenter  autem  assero 
nee  a  Hieronymo  digne  tractatum.  Virgiuitatem  enim  nudam  seorsum  tractat, 
fidei  non  involvit  neque  superaedificat,  qua  ratione  dooendi,  cum  sit  huniana, 

15  nullum  opus,  nulla  virtus  potest  sine  pemicie  aut  periculo  doceri.  Fertur 
enim  vir  sanctus,  quod  nemo  negare  potest,  impetu  et  fervore  humano  et 
nimio  studio  obsequendi  amicis  et  inprimis  suae  Enstochio,  magisque  premit 
lovinianum  autoritate  quam  solida  eruditione,  id  quod  probat  parum  con- 
sideratus  ardor  corradcndi  undique   testimonia   scripturarum ,    congrua  et  in- 

20  congrua,   magno  ludibrio  futurus,   si   paris    autoritatis   antagonistam   sortitus 
fuisset.     Xam  et  eos  locos,  quos  principes  habet,  in  quibus  cardiuem  victoriae 
locat,  torquet,   ne    dicam   depravat.     Paulimi  enim,   ubi  dicit  'Qui  virginem  iGov.  7, 38. 
tradit,  bene  facit,  qui  non  tradit,  melius  facit',  plane  eo  trahit,  ut  hoc  bene 
et   melius    facere    ad   merita   apud   deum   pertincat,   et    sectas  in   populo   dei 

25  faciat,  cum  manifestissimum  sit  Paulum  loqui  de  Ijono  et  meliori  huius  vitae, 
quod  virgo  nullis  implicita  curis  liberius  vacet  deo,  omne  meritum  connnuni 
fidei  relinquens.^     Et  quis  seit,  si  Hieronymus  hac  parte  fuerit  unus  illorum, 
de  quibus  in  Ezechiele  dicit :  'Propheta  cum  erraverit  et  mendacium  locutus  c^fict.  a,  9. 
fuerit,  ego  dominus,  qui  decepi  prophetam  istum'?     Et  iuste,  cur  non  solis 

30  attendimus  verbis  dei?  Cur  Spiritus  consilio  negiecto  non  omnia  probamus, 
antequam  teneamus  ? 

Fatemur  et  nos,  virginitatem  esse  rem  maximam,  si  res  inter  sese  com- 
parcntur,  sed  simul  dicimus:  Si  virgo  sese  itidem  coram  deo  caeteris  supe- 
riorem,    imo   parem  fecerit,    Satauae  virgo  est.     In   novissimo  loco   sedere 

35  docet  Euangelium    et   invicem    superiores    arbitrari.     Sic   ergo   tractanda   et  ^^','[j ';J' ^''• 
docenda  est  virginitas,  ut  nulla  lege,  nulla  necessitate,  nulla  spe  premii,  sed 
gratuita  et   voluntaria  mente  servetur,   ut   exempli  gratia  virgo  sie  cogitet: 
Quauquam  possim   nubere,  tarnen  placet  virginem   manere,   non  quia  prae- 
cepta,  non  quia  consulta,  non  quia  praeciosa  et  magna  prae  caeteris  virtutibus. 


10  illis  ed. Witt.,  Ten.,  Eil.        13  seorsim  ed. Witt.,  Ten.,  Erl.        17  oseqnendi  15     .sno  od. Icn. 
*)  Hieron.  adv.  lovinianum  I  13.     Minrno,  Patrolog.  T.  2:5  2p.  232. 

39* 


(512  Dß  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudiciura.    1521. 

sed  qiiia  sie  mihi  visum  est  vivere,  sient  alteri  visum  est  iiubere  vel  agri- 
colari.  Nolo  enim  molestias  coniugii,  volo  libera  esse  a  curis  et  deo  vacarc. 
Ecce  hoc  est  simplicitate  Christiana  virginem  esse,  quae  non  in  scipsa,  sod 
in  Christo  glorietnr.  Unnsquisqne  cnini  in  dono  suo  debet  gratis  deo  sor- 
®ai.  3, 2S.  vire,  omues  autem  commnni  fidei  virginitate  in  nno  Christo  gloriari,  nbi  non  & 
est  masculus  ueque  femina,  ita  nee  virgo  nee  couinnx,  nee  vidua  nee  coelebs, 
sed  omnes  nnnm  in  Christo. 

Huc  pertinent  nobihssima  prae  caeteris  exempla  in  A-^itis  Patrnm/  nl)i 
coriarius  ille  Alexandrinns  divino  oracnlo  aeqnalis,  imo  melior  Antonio  de- 
finitnr,  coniunx  virgine  ant  coelibe,  civis  monaclio,  plebeins  monaehornm  lo 
patre.  Et  illud,  ubi  Paphnntio  aeqnales  fiunt  dnae  niaritatae  mnlieres,  et 
quidam  auledus^  qnondani  latro  &c.  Quid  illis  exemplis  dens  voluit,  nisi 
propter  sanctos  istos  adhnc  pauhihnn  differre  impias  sectarura  doctrinas  et 
institutiones,  quae  iam  tum  incipiebant  adversus  fidem  summa  specie  irruere? 
i.eov.  12,4 ff.  Sunt   io-itur   dona   dei   di versa,   et   magna  et  parva,   i.  Cor.  xii.  et  vii.,   dives   la 

7,  17  ff.  ö  '  ö  1  J     ^  J 

phu'a  habet  quam  pauper,  sed  nemo  per  haec  sectas  introducat,  et  seeimdum 
dona  dispartiat  et  merita  et  premia  apud  deum,  nee  sese  hivicem  praeferant, 
omnes  vero  gratis  serviant  commnni  fide  et  Christo  abundantes,  qui  opcratur 
inequalia  aequalis  ipse  in  omnibus.  Quod  si  indigne  tuleris  te  virginem 
coniugi  aequari,  nube  et  tu.  Melius  est  tibi  pium  et  liberum  coniuginm,  20 
quam  merceuaria  et  impia  virginitas.  Stat  sententia :  Opera  et  personas  non 
Scvcm.  5, 3.  respicit  deus,  sed  cor  et  fidem,  Hiere.  v.  'Doraine,  oculi  tui  fidem  respiciunt\ 
Vides  ergo  ex  his  demonstrari:  Etsi  aliquod  vovendi  exemplum  potest 
esse  pium  virtute  miraculi,  tarnen  ipsum  institutum  vovendi  et  ratio  eam 
vitam  docendi  impietatis  daranatur.  Sicut  et  lex  sola  litera  tradita  potest  25 
habere  exemplum  bonum,  ut  in  Paulo,  qui  ea  usus  est  sine  litera,  tarnen 
ratio  docendae  literae  legis  et  operum  eins  impia  est.  Ita  Bernhardus  vovit 
et  vixit  in  voto,  sed  non  ex  necessitate  voli,  imo  ex  libertate  spiritus,  licet 
Votum  suum  haue  libertatem  non  doeeret,  imo  necessitatem  libertati  con- 
trariam  doeeret.  Haec  sint  dicta  pro  rcsponsione  ad  obiectionem  praedictam,  30 
m-  76, 12.  ut  sciamus,  si  votum  fuerit  praeceptum,  iuxta  illud  '  Vovete  et  redditc;',  opora 
eins  esse  facienda  in  spiritu  libertatis,  sicut  opera  decalogi,  non  quia  vota, 
sed  quia  gratuito  plaeita  et  libera,  quanquam,  ut  dixi,  nulli  nisi  miraeulo 
ducti  sie  servent  repugnante  ipsa  ratione  vovendi  et  vivendi,  qua  avelluntur 
a  libertate  ista  et  rapiuntur  in  Servituten!  et  necessitatem.  35 


4  deo  fe'^tt  in  C  14  illos  C  17  dispartiat  ABC  dispertiat  ed.  Witt.,  Icu.,  Erl. 

28  sj)iritus.  Licet  A 

')  Vitae  Patrura    ed.  Mif,me,    Patrolo.t?.  Tom.  LXXIH   ©p.  1038.  ^)  cwAoxio?, 

aiiloodus.  3oiia§  üOcrfcijt  x\d)iuT,  „ein  pfcljffcv" ;  üco  i^u^  übctgcfjt  bic  Si^ovtc,  \vo[)[  lucil  er 
fic  iiidjt  Hcvftflub,  unb  ioi5t  für  ^ot  quidam  —  &e."  nitt:  „imb  ber  ercmpcl  fiitb  t)i(."  Sie 
Gr(.  'iUi^.  madjt  einen  Eigennamen  Anlaodus  borauS,  üetleitct  bnrd)  Anledns  od.  Witt., 
len.    5ßgl.  Vitae  Patrum  n.  0.  D.  ©p.  1170,  tt)0  betfelbc  „tibiccn"  genannt  loirb. 


De  votiö  momisticis  Martini  Lutheri  iudicium.    1521.  613 

Sed  muic  pergimiis  et  negamus,  votum  esse  mit  fieri  posse  praeceptum, 
sicut   uec   opera  legis  siuit  aiit  possimt  esse  praecepta.     Dens  euim  uon  est 
impietateiu  vok'iis,  psal.  v.,  iino  probamus  prohibitum  esse  ex  hac  ipsa  Euau-  *p(.  6, 5. 
gelica  übertäte.    Paulus  enim  Gal.  i.  Euaiigelicam  libertatcm  asserturus  dieit :  öai.  1,  s. 

ä   'Sed   sive   uos    sive   angelus   de  coelo    aliud    docuerit,    quam   (juod  audistis, 

aaatliema  sit'.     Et  iufra:  'Vos  fratres  iu  libertateiu  vocati  estis\     Et  iterum :  ®a(.  5, 13. 
*Qui   autiim   vos   eunturbat,   portabit  iudicium   suum,   quicimque  fuerit   ille'.  0ai.  5, 10. 
Ex  quibus  verbis  habes,   nihil   Heere  ulli  docere,   quod    sit   adversus   Euau- 
gelicam   libertatem.      Ea    euim   libertas   diviui  iuris   est,    quam   deus   sauxit, 

lu  quam  nee  revocabit,  ueque  adversus  eam  quicquam  aeceptare  potest,  neque 
homiui  licet  eam  viulare  ullo  vel  miuimo  statutulu.  Est  autem  ea  libertas 
uüQ  Sülum  illa  praedicta  iu  spiritu  et  couscientia  reguaus,  qua  uullis  operibus 
aut  accusamur  aut  defeudimur,  sed  etiam  ea,  qua  sublata  suut  imiversa  ho- 
juiuimi  maudata,    et  quicquid  iu  exteruis  ceremuuiis  servari  potest,    ut  suut 

15  omiies  cibi,  omues  vestes,  omues  personae,  omnes  gestus,  omuia  loca,  omnia 
vasa,  omues  dies,  ut  ea  liceat  observare,  uou  observare,  quam  diu,  ubi,  quo- 
modo,  quaudo,  quoties  placuerit  aut  res  ipsa  obtiüerit.  Et  omuiuo,  (]uic(|uid 
uon  est  maudati  divini,  abrogatum  et  libertate  douatmii  est.  Dicit  enim  Paulus 
Col.  ii.  *Si  ergo  mortui  estis  cum  Christo  ab  elementis  huius  muudi,  (juid  adhuc  Goi.2,20-23. 

■M  tau({uaiu  viveutes  mundo  decretis  tenemiui :  Ne  tetigeiitis,  ne  gustaveritis,  ue 
coutrectaveritis  ?  quae  suut  omuia  iu  interitum  ipso  usu,  secuudiun  praecepta 
et  doctrinas  liominum,  quae  suut  ratiouem  quidem  habentiasapientiae  iu  super- 
stitione  et  humilitate,  et  uon  ad  parcendum  corpori,  uon  in  honore  aliquo  ad 
sacietatem  caruis\    Hie  plane  Apostolus  prohibet  decretis  hominum  teueri.    Et 

-'5   Christus  Matt.  xv.  'Frustra  autem  colunt  me  doceutes  maudata  et  doctrinas  ho-  siiattf).  15, 9. 
minum\   Et  Tit.  i.  'Non  intendentcs  mandatis  horaiuum  aversantium  veritatem'.  au.  1,  u. 

Haec  certe  suut  maudata  dei,  prohibentia  doctrinas  hominmn  tam  doceri 
quam  audiri.  At  vovendi  iustitutum  noune  merissime  hmnanum  est?  Nonne 
situm  est  in  rasura,  veste,  cibo,   potu,  diebus,  locis,  gestibus  et  aliis  ceri- 

30  mouiis?  Ubi  aliquid  horum  praecepit  deus?  ubi  praecepit  eam  paupertatem, 
eam  obedieutiam,  eam  castitatem?  Quid  igitur?  adhuc  dubitas  ea  nee  licere 
nee  licuisse  vovere?  Libera  suut  diviuitus,  (juae  tu  necessaria  facis  hu- 
mauitus,  et  putas  deum  plus  aeceptare,  quod  tu  erras,  quam  quod  ipse  ordi- 
uavit?     Ipse   uon   potest  sustinere,   ut  fiat  peccatum  iu  usu  vestium,   cibi, 

35  j)otus,  dierum,  quia  noluit  ibi  pcccari  posse,  et  tamcn  tu  ibi  jieccatum  asseris 
fieri.  Ita  noluit  coelibatum  nccessarium  fieri,  sed  sanxit  liberimi  esse,  et 
noluit  peccatum  fieri,  si  quis  nupserit,  quando  voluerit,  et  tu  perpetuum  facis 
voto  tuo  ac  uecessariinn  sub  lege.  Quid  igitur  restat,  uisi  hie  omnium  evi- 
dentissime  moustrari,  vota  religionum  et  univorsam  monasticam  esse  adversus 

40  libertatem  Euangelicam  et  diviuis  mandatis  prorsus  prohibita,  cum  negari 
uequeat,   esse  meras  hominum  doctrinas?     Neque  euim  minus  peccatimi  est, 

20  nee  coutrect;iveritis  (J 


()14  De  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudicium.    1521. 

violare  libertatem  diviiiitiis  statutam,  quam  iu  quodvis  aliud  dei  praeceptum 
peccare.  Voveas  sane  et  reddas  quodcunque  volueris,  sed  citra  mandatae 
libertatis  iuiuriara.  Neque  enlm  tibi  ipsi  eam  licet  auferre,  nee  licet  pec- 
catum  statuere,  ubi  deus  peccatum  esse  noluit.  Noluit  autem  peccatum  fieri 
posse  in  usu  castitatis,  sed  liberam  fecit  eam,   ut  uon  peccaret  qui  nuberet.    5 

1.  aor.  7, 37.  Sic  et  Paulus  i,  Corin.  vii.  cum  virginitatem  consuleret,  adiecit,  si  nullam 
necessitatem  haberet,  qui  virginem  statuisset  sen^are,  quo  prohibuit  exactani 
et  coactam  et  necessariam  esse  aut  fieri  castitatem:  quam  primum  ergo  cogi 
ceperit  et  exigi,  iam  soluta  est  et  libera,  per  hanc  Pauli  autoritatem. 

Revertamur  itaque   ad   id,   quod  supra  diximus:    Votum   castitatis   et  10 
totius  monasticae,   si  pium  est,   debet  necessario  secum  involvere  libertatem 
riu*sus   omittendi  et  in  hanc  ferme  sententiam  interpretari:  Voveo  tibi  obe- 
dientiam,   castitatem,   paupertatera  servaudam  cum  tota  regula  S.  Augustini 
usque  ad  mortem  libere,   hoc  est,   ut  mutare  possim,   quando  visum  fuerit. 
Si  aliter  interpreteris  aut  intellexeris,   cemis  ex  praedictis,  peccari  adversus   15 
libertatem  divinam  nobis  mandatam,  nee  posse  fieri,  ut  deus  aliter  acceptet, 
nisi  revocet  libertatem,  id.  est,  uisi  neget  seipsum.     Quid  ad  me,    si  sancti 
patres  vel  nuUi  ita  voverint  aut  senserint?     Quid  si   omnes  erraverint  aut 
miraculose  intus  ducti  fuerint?     Aperta   est   et   irrefragabilis  Euangelii   sen- 
tentia,   damnari  doctrinas  hominum  et  liberas  eas,    nosque   illarum  dominos  20 
esse,  quare  non  possumus  earum  fieri  servi  ulla  autoritate  augelorum,  nedum 
eoi.  2, 23.  nostra  stulta  superstitione  et  humilitate,  ut  Paulus  ait.     Similiter  aperta  est 
veritas,   votorum    iustitutum   esse   servilem    hominum    doctrinam:    cur    ergo 

*:isicb.sa[.iü,patiamur,   ut   servi   equitent  et   domini   pediteut,   iuxta  Salomonem?     Quin 

potius  Christo  gratias  agamus,  qui  nos  hac  libertate  honoravit,  et  nobis  eam   25 
violare  impiis  votis  molieutibus  inviolatam  servavit,   et  vota  nostra  semper 
irrita,  libera  et  uulla  esse  firmiter  ordinavit,  ipse,  dum  nos  insanimus,  benigne 
pro  nobis  vigilavit. 

Hie  fortassis  ridebit  aliquis  et  ridiculum  votum  hoc  subsaunabit,  quod 
verius  est  simulatio  quaedam  voti.  Quid  euim  est  nisi  j)raestigium  dicere:  so 
Voveo  tibi  libere  agere,  quod  visum  fuerit?  Rideat  sane  qui  volet,  modo 
simul  sciat,  nihil  mirum  neque  novum  esse,  si  homines  stulte  et  ridicule 
3of).  17, 17.  agant,  dum  citra  et  idtra  dei  verbum  suis  propriis  consiliis  aguntm'.  'Sermo 
tuus  (inquit  Christus)  veritas  est'.  Quid  putas  sermo  hominis  sit,  nisi  men- 
dacium?  Ridiculum  est,  sed  iis,  qui  veritatem  Euangelicae  libertatis  audiunt  35 
vel  cognoscunt,  caeterum  operatio  en'oris  sub  isto  ridiculo  non  minus  iiuplet 
nimis  seriam  et  severam  iram  dei,  tot  milibus  animarum  istis  laqueis  misere 
captis  et  perditis.  Humanum  inventura  est  votum,  humanum  inventum  manet. 
Sed  non  in  totum  tamen  ridiculum  est.  Nam  vovere  subiectionem  istam 
liberam  ad  tempus  non  est  inutile.     Videmus  enim  primitivac  Ecclesiae  in-  lo 

7    virginitatem  B  18    ulli   B  23   omuium   doctrinam   ed.  Witt.,    len.,    Erl. 

36  agnoscunt  ed.  Witt.,  len.,  Erl. 


De  votis  monasticis  Martini  Lutlieri  iudicium.    1521.  ßl5 

stitutum  fuisse  et  morem  plane  saluberrimmu,  iit  iuventutem  seniores  sibi 
ad  tempus  comniendatam  instituerent  in  fide  et  discipliua,  quod  et  Aposto- 
loriim  Petri  et  Pauli  Epistolae  indicaut,  ubi  iimiores  volimt  subdi  senioribus.  i.^Pcti.  5,5. 
Hinc  primuni  natae  scholae  Christianae,  iu  quibus  et  puellae  quoqiie  enidie- 
5  bantur,  iit  sanetac  Hagues  habet  historia.^  Ex  bis  tandem  collegia  et  mo- 
nasteria  pullulaverunt  propter  eos,  qiii  perpetuo  et  libere  in  scholis  istis 
mauere  volebant.  Ubi  autem  ceperunt  ii,  qui  iuveututera  instituendam 
susceperunt,  segues  fieri  et  sua  curare,  aucti  opibus  et  ocio,  et  iuveutus 
rebellior  ^acta,    tum    voti    laqueos   invenerunt,    quibus    conscientias    alligatas 

10  tenerent  sub  disciplina,  ut  quisque  seipsum  metu  peccati  coliiberet  et  ocium 
fieret  curatoribus.  Sicut  et  uunc  mos  est  furiosus  Academiarum,  iuventutem 
irretire  iuramentis  et  conscientias  eormii  excaruificare,  ne  sit  uecesse  illis 
vigilare  et  sollicitis  esse,  in  utranque  aurem  secure  dormiant.  Sic  ex  liberis 
et  Christianis  scholis  servilia  et  ludaica  monasteria  veraeque  s}Tiagogae  im- 

15  pietatis  factae  sunt.  Si  igitur  votum  hodieruum  ad  priscum  illum  morem 
conferatur  et  ita  servaretur,  nihil  ibi  periculi  esset,  et  absque  dubio  apud 
deum  aliter  non  agnoscitur,  quam  ad  illum  morem  servandum  temporaliter, 
tautum  ut  institutionem  Cluistianam  infirmiores  et  rudiores  animi  inil)ibant, 
et  postea  rursum  liberi  dimittantur.    Id  quod  infra  etiam  operibus  dei  testibus 

20  probabimus. 

Obiiciet  hie  infirmior  aut  argutidus  quispiam:  *Si  deus  coelibatum  sie 
liberum  voluit,  ut  nupciis  possit  mutari,  ergo  eadem  libertate  licebit  et  nuptias 
deserto  couiuge  coelibatu  mutare,  aut  si  lex  dei  cogit  coniugem  non  deserere, 
simüiter   et  lex   dei   de  vovendo   coget   coelibatum  non  deserere,    utrobique 

25  euim  peccatum  est  divinitus  statutum  et  prohibitum.  Vel  ergo  non  licebit 
etiam  matrimonimii  contrahere,  ne  coelibatus  fiat  illicitus  libertate  sublata, 
vel  necesse  erit  et  votum  servare,  matrimonio  per  ipsuni  facto  illicito'.  Re- 
spondeo:  Libertas  Euaugelica  rcgnat  iu  iis  solum,  quac  geruutur  iuter  deum 
et  teipsum,    non   iuter   te   et   proximum    tuum.     Xon  enim  vult  rapinam  iu3ci.  61,  s. 

■M  holocaustum,  uec  quicquam  fieri  ab  ullo,  quod  vcrgat  in  proximi  iacturam, 
imo  vult  omnia  fieri  in  proximi  commodum.  Sanxit  ergo  tibi  libcrtatem, 
ut  coram  ipso  possis  nubere  aut  coelebs  vivere  liberrime,  nee  haue  libertatem 
voluit  mutari  posse  inter  ipsum  et  te.  Neque  euim  patitur,  ut  te  sibi  liges 
et  obstringas,   qui  te  iu  onmibus  solvit  et  liberum   facit,   alioqui  quid  esset 

33  votum,  nisi  ligari  a  te,  (piod  ille  iubet  esse  solutum?  Verum  hac  libertate 
non  prohibet,  quin  proxinio  tuo  te  possis  obstriugere  et  ligare,  (piia  proxinuis 
tuus  non    iussit   te   solutum  et   lil)erum  esse  sicut  deus.     AKoqui  liceret  et 

8  susceperant  D  12  coiiscientios  B  Vi  sollicitos  ed.  Witt.,  leii.,  Eil.  14  vere- 
que  C  16  conferatur  AB   revocaretur  C  revocatur  ed.  Witt.,  leii.,  Erl.  26  in  dcuni  C 

31  comodura  ABC 

*)  Ambrosii  Epist.  I.  Mignc,  Patrolog.  T.  17  Sp.  735.  Lt'genda  aurea  ed.  Graesse 
pg.  113. 


Q\Q  De  votis  monasticis  Martini  Lutlieri  iudicium.    1521. 

omnes  coiitractus,  federa,  pacta  compouere  et  riunpere  pro  libidine.  Igitur 
in  matriinouium  datus  iam  in  alterius  es  iure  et  putestate,  cpiod  ins  deus 
iiou  vidt  illi  iuvito  rapi,  ut  sibi  servias.  Tameu  si  cesset  illud  ins  vel 
moriente  couinge  vel  cüiisentiente,  ecce  iutegra  et  salva  tibi  est  libertas  inter 
te  et  deuni,  sicut  prius  nubendi  et  contiueudi.  5 

Tale  ergo  est  votimi  coelibatus  erga  deum,  (piale  esset  pactum  couiugii 
marito  factum,  iam  mortuo  aut  mutuo  cousensu  separato  et  libero.  Sicut 
eiiim  maritus  mortuus  vel  data  liceutia  tibi  copiam  facit  contiueudi  libere, 
uuu(j[nam  accepturus  amplius  copulam  tuam,  roborato  inter  vos  utrin(]ue  fir- 
miter  pacto  literis,  sigillis  et  tcstibus,  et  tu  stulta  velut  magnuni  factura  10 
marito  denuo  spoudeas  ei  copulam  matrimouii,  volcns  luic  i[)sa  sponsione 
priorem  copiam  coutineudi  non  solum  roborare,  sed  suporare  et  excellentins 
implere:  uonue  te  dicet  iusanam?  Ita  deus  in  baptismo  pactum  libcrtatis 
tecum  fecit,  ut  liberum  tibi  esset  perpetuo  uubere  et  contiuere,  uec  amplius 
accepturus  libertati  huic  adversarium.  Et  tu,  ut  haue  libcrtatem  maiorem  15 
et  jierfectiorem  reddas,  voves  et  voveudo  in  servitutem  et  necessitatem  mutas. 
Quid  insanius  fieri  potest?  Proiude  religiosi  proprie  sunt  cultores  Baal,  qui 
deum  sibi  maritum  volunt  facere  Servitute  voti,  qui  eos  liberos  fecit  libertate 
Euaugelii.  Baal  enim  maritum  sonat,  cpii  coningem  habet.  Ita  non  con- 
tenti  libertate  communi  monastici  praesumunt  deum  sibi  proprium  et  sin-  20 
gularem  prae  caeteris  Baal  facere,  existimautes  hoc  obsequio  plus  (juam  Euan- 
gelice  agere,  cum  recta  adversus  Euangelium  insaniant.  Hoc  est,  (juod  mos 
i.Äön.  i8,2G.  eorum  est,  altaria  transilire,  id  est,  opera  sua  iactare  supra  fidem  connmmem, 
et  cultris  incidere,  id  est,  statutulis  et  doctriuis  suis  seipsos  torijuere,  uuu- 
quam  tarnen  mortificare  veterem  honiinem  &c.  25 

Finiamus  ergo  tandem  haue  disputationem  concludendo,  quod  paupertas, 
übedieutia,  castitas  perpetuo  servari  potest,  voveri,  doceri,  exigi  non  potest. 
Quia  iu  servando  mauet  libertas  Euangelica,  in  docendo,  voveudo,  exigendo 
non  manet,  ideo  sancti,  qui  ea  servavcrunt,  libere  servaverunt,  servatiun 
etiam,  si  nee  vovissent  nee  docti  uec  exacti  fuissent,  ideo  votum  eorum  (|uan-  m 
quam  stultum  eis  nihil  nocuit  propter  fidem  et  libertatem  spiritus.  Incompara- 
biliter  autem  aliud  est,  alicpiid  fieri  neque  doctum  neijue  exactum,  et  idem 
doceri  et  exigi  facieudum.  Hoc  enim  est  ex  facto  ins  facere,  ex  opere  prae- 
ceptum,  ex  exemplo  regulam,  ex  aceideute  necessarium,  (juo  (juid  absurdius 
et  perniciosius?  At  primum  est  ex  deo,  alterum  ex  hominibus,  ideo  cum  35 
primo  mauendum,  alteriuu  vero  dimittendum.  Non  ergo  daumamus  rem 
votorimi,  si  quis  eam  cupiat  sequi,  sed  doctriuam  et  praeceptum  eiusdem 
danmanuis.  Actum  est  cum  votis  istis,  sicut  ciun  continentia  agi  cepit  in 
Synodo  Nicena,  ubi  cum  aliquot  annis  sacerdotes  et  Episcopi  vixissent 
coelibes  sua  sponte,   moliebantur  (püdam  hoc  exeuq)lum  in  praeceptimi  ver-  40 

8  data  tibi  licentia  C         lU  stulte  ed.  Witt.,  leii.,  Eil.         23  id  est  —  incidere  fcl^U  in  C 
30  nee  docti  fc'^tt  in  ed.  Erl. 


De  votisj  monasticis  Martini  Lutheri  iudiciuiii.    1521.  617 

tere  et  deiuceps  ad  coelibatiim  cogere  uecessitate  couscientiae,  adeo  iani  tum 
etiam  in  tarn  sancta  Syuodo  fides  et  Euaiigelium  defecerat  et  traditione.s 
homiuiim  invalescebaut,  sed  restitit  uiiiverso  eoncilio  unus  Pajihmitius,  pro- 
hiben«,   ue  quicquam  de  coelibatu  statueretur.     Quia   hoc  pertiiiebat  implere 

5  ad  Antichristum  Romanum  idoliim.  Ita  eum  moiiachi  autea  spoute  coelibes 
essent,  egereiit  et  obedirent,  taudein  in  votum  necessarium  posteri  verterunt 
eoruiu  liberum  et  Euangelieum  exemplum.  Kec  fuit  hie  ullus  Paplmutius, 
qui  resisteret,  eum  iam  peecatis  praevaleutibus  ira  dei  maturaret  in  orbem 
(»perationes  erruris,    ^ieut   in  Paulo   praedixerat.     Quare  sanetus  Bernhardns  :.'.3;iKii.2,  ii. 

lu  et  alii  eastitatem,  obedientiam  et  paupertatem  sub  votis,  sed  non  seeundum 
Vota,  imo  seeundum  priscum  patrum  exemplum  et  Euangelium  servaverunt, 
et  traditiouem  tam  rei)rübani  et  iustitutum  vovendi  damnatum  humauo  errore 
lapsi  probaverunt  et  doeuerunt,  eum  ipsi  longe  aliud  et  aliter  sequerentur, 
sed  operatio  ernjris  fuit  stabilienda  etiam  patrum  exemplis  perverse  aeeeptis, 

15  propter  eos,  qui  non  reeeperunt  earitatem  veritatis,  ut  salvi  fierent. 


IUI.  VOTA  ADVERSARI  PRAECEPTIS  DEI. 

VIdimus  itaque,  ut  monastiea  institutio  sit  non  solnm  non  ex  deo  (cuius 
nullum  habet  testinjtmium  de  seriptura,    neque   ullum  signum  aut  pro- 
digimn,  quo  sit  eoelitus  comprobata,   quin  magis  prohibita  ac  reprobata,  ut 

20  et  aliae  omnes  traditiones  humanae),  verum  etiam  adversus  fidem  Christianam 
et  libertatem  Euangelieam  pugnet.     Iam  (piarto  videamus,  ut  eonveniat  eum 
diviuis  praeceptis.     Impossibile  enim  est,   ut  non  adversetur  omnibus,  quod 
ei  adversatur,   ex   quo   et  per  quem  et  in  (pio  sunt  onmia.     Ipse  enim  eum  *)Ji.  18,26.27. 
saneto  sanetus  est   et   cum   perverso  perversus.     Ideo  ut  innnundis  nihil  est  2tt.  1, 15. 

25  mundum,  sed  onmia  immunda,  ita  perversis  omuia  perversa  et  nihil  rectum. 
Atque  iterum  hie  sanctos  excusatos  semel  volo,  ne  semper  sit  necesse  eorum 
exempla  excusare.     Non  disputo,   ut   saneti  vixerint   sub   instituto  isto,    sed 
de  ipso  mstituto.     Non  ut  tres  pueri  in  fornaee  Babylonis  vixerint,    sed  an  Dan.  3, 21  ff. 
passim  omnibus  lieeat  in  eandeni  fornaeem  ruere,  aut  auream  regis  statuam 

30  adorare.  Non  disj)uto,  an  Paulus  coelel)s  vixcrit,  sed  an  exemj)hun  suinn 
sit  in  ius  et  formam  doetrinae  trahendum.  Idem  Paulus  totam  legem  ]\Iosi 
servabat,  et  tarnen  uolebat  doceri  et  audiri  eam  ad  scrvandum.  Ita  Bern- 
hardus  sub  voto  sine  voto,  ceu  Apostolus  sulj  lege  sine  lege,  agebat,  sed 
non   ideo  votum   aut   lex   in  doctrinam  et  formam  vitae  redigi,   imo   aboleri 

35  debet. 


5  ante  ed.  Erl.  12  tum  AU  l.j  ^Raä)  iiereiit  ^abcii  eil.  Icu.  u.  Eil.  iiod^  _'.  Tliessal.  'J. 

17—20  cuius  bi§  humanae   Don  C  in  Atlammctn  eiugefi^loffcu  19  cuinpiuljatum  AB     pro- 

hibitum  AB       reprubatiun  AB  25  perversus  oiuuia  ß 


(318  l^*i  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudicium.    1521. 

Et  superius  ubi  de  fiele  egimus,  satis  osteudimii.s,  ut  adversus  primam 
tabulam  seu  tria  prima  praecepta  pugnet  institutum  istud  monasticimi.  Fides 
enim  in  priino,  laus  et  confessio  noniinis  in  secundo,  et  opera  dei  in  nobis 
in  tertio  })raeoipinntur.  In  Ins  tribus  absolvitur  verns  ille  et  legitimus  cultus 
dei.  At  iustitutio  voti,  dum  docet  opera,  fidem  evaeuat  (ut  diximus)  et  inde  5 
abieeto  nomine  dei  suum  erigunt.  Neque  enim  Christiani  amplius  uec  filii 
dei,  sed  Benedictini,  Dominicani,  Franciscaui,  Augustiniani  dieuntur:  hos  et 
suGS  patres  prae  Christo  iactant.  Neque  enim  hoc  nomine  salvi  et  iusti 
fieri  praesumunt,  (juod  baptisati,  quod  Christiani  sunt,  sed  hoc  solo,  quod 
sui  ordinis  nomen  habent.  Ideo  in  suum  uomeu  coufidunt,  in  hoc  gloriantur,  lo 
({uasi  baptismus  et  fides  iam  olim  velut  naufragio  perierint.  Non  ergo  assu- 
munt  et  iuvocant  nomen  domini  uisi  in  vanum,  sed  nomen  suum,  quod  per 
opera  erexeruut.  Videas  enim  eos  plane  desperare,  si  ordinem  suum  non 
servasse  sibi  conscii  fueriut,  neeessarium  enim  ad  iustitiam  et  salutem  arbi- 
trantur.  übi  autem  servasse  aut  doluisse  de  non  observato  sese  viderint,  v, 
tum  hoc  nomine  securc  expectant  coronam  gloriae,  longe  securius,  <]uani  quod 
baptisati  sint  in  Christum,  imo  obliti  sunt,  ne  cogitant  quidem  unquam  sese 
esse  baptisatos  in  opera  Christi,  ut  in  eis  confidant,  sua  quaeruut  et  spectant, 
ut  hoc  nomine  apud  deum  eoronentur,  quod  religiosi  fuerint.  Sat  habent, 
si  suos  patres  aemulati,  eorum  tum  statuta  tum  exempla  similibus  operibus  2u 
attigeriut  vel  doluerint  sese  non  attigisse,  ut  autem  Christum  habeant  et 
opera  eins  m  fide,  coutemnunt.     O  horrendam  perditionem ! 

Ita  vides:  ut  fides  et  primum  praeceptum  stare  cum  doctrina  monastiei 

voti   non   potest   (nisi    miraculo   gratiae   dei),   ita   nee   praeceptum   secundum 

Sof).  3, 13.  cum  eins  iactantia  et  titulis.    Cum  enim  solus  Christus  ascendat  in  coelum,  25 

qui  et  descendit  et  est  in  coelis,  impossibile  est,  ut  Benedictinus,  Augusti- 

uianus,   Franciscanus ,   Dominicanus,   Carthusianus   et  sui   similes  in  coelum 

ascendant.     Omne   enim   hoc   hominum  vulgus   coelum   petit  lampadibus  in- 

anibus,  id  est,  operibus  propriis,    et  sine  operibus  propriis  nihil  })raesunnmt 

apud   deum,   sie   enim   docet   eos  fiarma   vitae   et   voti    sui.     At   Christianus   'm 

ascendit  operibus  alienis,  nempe  Christi,  in  quem  baptisatus  et  trausplantatus 

®ni.  2, 20.  vivit  iam  non  ipse,  sed  Christus  in  ipso,  sanctificans  ei  sabbatum  pleuissiine 

ab  operibus  suis  omnibus.    Quam  horrendum  est  igitur  ea  teneri  conscientia, 

non  posse  salvari,  uisi  ordinem  tuum  servaris,  posse  autem  salvari,  si  ser- 

varis?     Nonne  hie  tacetur  Christus  totus?     At   haec  conscientia   nusquam   35 

esset,   si  voti  institutum  non  esset,   nunc  autem  ubique  est.     Nusquam  ergo 

?Jf-  74, 8.  sabbatum  sanctum  est,  sed  impletur  illud  psal.  Ixxiii.  'Polluanuis  onmes  dies 

3{üm.2,22.24. festos  dei  in  terra'.     Tu  vide,  an  hoc  non  sit  illud,  (piod  Paulus  Roma.  ii. 

1  Ex  superius  C  7  Augustiniani,  Benedictini,  Franciscaui,  Duminicani   ed.  Witt., 

len.,  Erl.         20  eorum  statuta  ed.  len.,  Erl.  21   Cliristuni  habeant,  non  curant,  et  oi)era 

eius  in  fide  conteranunt  B,    Christum   et   opera   eins    in   fide    habeant  C,    ed.  Witt.,  len.,  Erl. 
32  sabatum  A  34  servaveris  C,  ed.  Witt.,  len.,  Erl.  37  sabatum  A       psal.  63  C 


De  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudicium.    1521.  619 

dicit:  'Qiii  abominaris  idola,  sacrilegium  facis,  iiomeu  enim  domini  per  vos 
blasphematur  iu  gentibus'.  Quis  ex  omnibus  homiuibus  iactat  cultum  dei 
aeque  atque  monastici?  nemo  idololatriam  iiiagis  exeeratur,  sed  ecce  sacrilogi 
sunt.     Quod  sacrum  rapiunt?  hoc  quo  omuia  sanctificautur,  saiictum  nomon 

5   dei.     Nomeu    euim  Christiauum  extiuguimt  et  suum  statuuut  in  eins  locum, 
volentes  in  eo  salvi  fieri,   quod  in  solo  nomine  Christi  fieri  potest  et  debet, 
sicut  dicit  Petrus  Act.  xv.  *Nec  est  uobis  aliud  nomen  datum  sub  coelo,  in  3tpgic^- 4- is- 
quo  nos  oporteat  salvos  fieri'. 

Ut  enim  impossibile  est,  eum,   qui  fide   in   Christum    uititur,   nomine 

10  proprio  salutem  quaerere  (nescit  enim  opera  et  merita  nisi  Christi  solius, 
ideo  non  habet  nomen,  in  quo  salvetur  et  sanctificetur  nisi  Christi  solius), 
ita  impossibile  est  eum,  qui  operibus  et  votis  nititur,  non  quaerere  proprio 
nomine  salutem.  Habet  enim  opera  et  merita  praeter  Christi  opera  et  merita, 
habet  ergo  et  nomen  aliud  praeter  Christi  nomen.    Hoc  autem  quid  est  aliud 

15  quam  nomen  Christi  rapere,  et  sibi  ipsi  tribuere  et  dicere  'Ego  sum  Christus', 

ut  supra^  ex  Matth.  xxiiii.  retulimus?  quo  sacrilegio  quid  potest  esse  magis  OTnttf).  2*,  5. 
sacrilegum?   Qui  enim  dicit :  'Ego  per  opera  mea  salvabor',  nihil  aliud  dicit, 
quam:  'Ego  sum  Christus',   cum  solius  Clmsti  opera  Salvent,   quotquot  sal- 
vautur.     Atque   haec  est  ista  blasphemia  nominis  domini  in  gentibus,   quod  Siöm.  2, 24. 

20  sanctitas  et  sanctificatio  alteri  quam  nomini  domini  iam  passim  tribuitur. 
Omnium  enim  ore  ordines  eorum  sancti  dicuntur,  quasi  sanctificent  suos  ob- 
servatores,  aut  quasi  sanctum  sit  in  eis  incedere,  cum  solum  nomen  domini 
sanctificet,  et  in  solo  ipso  incedere  sanctum  sit.  Huius  vulgatissimae  blasphe- 
miae  autores  ipsi  sunt  suis  sacrilegiis,  quibus  uomen  domini  et  opus  nominis 

25  domini  sibi  arripiunt  et  arrogant,  seducentes  et  allicientes  hac  blasphemia 
totum  orbem. 

Cum  autem  has  sacrilegas  et  blasphemas  opiniones  seu  conscientias 
oporteat  a  Cliristianis  esse  quam  remotissimas,  quid  adhuc  dubitas  abstinere, 
fugere,    vitare,   mutare  vota   monastica   et   totum  eins  vitae  genus?   quod  in 

30  hoc  ipsum  repertum  estjjit  tales  conscientias  reddat,  nee  natm-a  sua  potest 

alias  reddere,    et  videas  praesente  experientia  toto  orbe  tales  reddi.     An,  sii.  todj.  le, 
videas   Core   cum   tabernaculis   et   substantia   sua    aljsorberi,   tu   manebis   in 
media   voragine,   nee    saltem   reliqui   Israel    prudentiam    imitaljcris   et    fugies 
dicens:  'Ne  forte  et  nos  terra  absorbeat'?    An  te  morabitur,  (juod  filios  Core4.woi.i6,34. 

35   illic  manentes  videas   servari  ?     Sed    scito,   id   coutigisse   (ut   Moses   scribit)4.TOüi.i6,38. 
magno  miraculo.     Negare  enim  non  potes,  monasticum  institutum  esse  sedi- 
tiosum   adversus  Christum  et   proprie   Coreticum.     Excitat    enim   sectas  in 
populo  Christi,  et,  sicut  vides,   adversus  fidem  docet,  fidere  et  metuere  ab 
operibus   propriis,  cum   dare  non  possis  (citra  miraculum)  ullum  religiosum. 


3  idolatriam  ed.  Witt,  len.,  Eil.  7  Act.  4 :  ed.  Witt.,  leu.,  Erl. 

')  eben  <B.  5'JÜ. 


g20  De  votis  mona.sticis  Murtini  Lutlit'ii  iudicium.     1521. 

qiii  iiuu  teneatur  huc  sucrilega  el  bkispliuina  con.sciciitia,  salvum  se  fore,  ubi 
orcliiiem  suum  servarit,  damnatum  vero,  ubi  non  servarit,  iit  cjiiid  alioqui 
vüveret  et  servaret,  si  talis  eins  couscieiitia  non  esset?  Quid  hoc  te  iuvabit, 
si  filii  huius  Core  servati  siut  iu  taberuaculis  istis  saerilegis  et  blasplieniis? 
Miraculum  diviuae  virtutis  est,  uou  vulgare  praesciiptum  viveudi.  5 

Bene  autem   appellatus    est  Core,   (juod   iuterpretatur  'calvus'  seu  'cal- 

1.  Gor  11, 7.  viciuniV  quod  Apostolo  teste  vir  sit  gloiia  dei  et  velare  cuniam  uou  debeat, 
ut  Cure  istum  sedieiusuni  iutelligas  siue  capite  Christo,  siue  gloria  dei  seipsuiu 
iu   Caput   erigerc,   suo   uouiiue   proprio   gloriari   ad  versus    Christum.     Quam 

2.^cti.2, 1  ü.  proprie  Petrus  ii.  Pet.  ii.  cos  describit,  dum  dicit,  eos  esse  magistros  meu-  10 
daces,  (|ui  opiuiones  et  sectas  perditiouis  iuxta  iutroduceut  et  domiuuui,  (pii 
eos  mercatus  est,  uegautes,  per  quos  via  veritatis  blasphemabitur.  Quae 
suut  ilkie  opiuioues  et  sectae  perditiouis,  uisi  couscieutiae,  doctriuae,  sectae 
ilhie  praedictae  et  sacrilegae  et  bkispheuiae,  (piibus  Ciuistus  abuegatur  cum 
operibus  et  uomiue  suo,  et  iu  locum  eius  opera  et  uomiua  homiuum  sta-  15 
tuuutur,  et  eis  tribuitur  id,  quod  Christi  est,  iustitia,  sahis,  sauctitudo? 

Sed  hie  sacrilegi  illi,  ut  suut  iucorrigibiles  et  iucreduli,  cum  videriut 
sese  tarn  mauifestario  sacrilegio  compreheusos,  effiugeut  more  suo  distinctiones, 
quarum  suut  fecuudi  valde,  diceutque  sese  nuuquam  docuissc  aliter,  quiu 
Christus  et  gratia  dei  siut  priucipalia  iu  ordinibus  et  optima,  sicut  saucta  20 
sauctoruni.  Caetermu  ordiues  esse  sauctos  uiiuus  priucipaliter  ceu  sauctuui 
participative  &c.,  sive  aliud  ])rofereut  ca})itis  sui  tigmeutum,  ue  capti  et  cou- 
fusi  videautur.  Quibus  respoudeo:  Et  cur  ab  iuitio  uou  ista  docueruut? 
Quis  auiuuibus  iaui  perditis  et  uuuc  pereuutibus  haue  distiuctiouem  in  futuris 
seculis  aliquando  excogitaudam  revelavit?  (juae  simpliciter,  ut  souat,  sauctum  2,^ 
iutellexeruut,  iguorantes  occultam  haue  ae(piivocatiouis  illusiouem.  Sed  adhuc 
age  surgaut  et  doceaut,  sicut  nuuc  distiuguuut,  clameut  ad  vulgum  iu  huuc 
uiodum:  'Scitote,  quod  multo  melius  est,  esse  siuipliciter  Christiauum  quam 
religiosum':  videbis  quot  siut  iutraturi,  imo  mausuri  iu  mouasterio.  At  uuuc 
docent  religioues  esse  multo  meliores  et  sauctiores»  communi  statu  fideliuin.  30 
Haec  est  vox  illa  perditiouis,  qua  fideles  a  Christo  divelkmt  spe  maioris 
pietatis,  quam  iu  Christo  iuveuerunt.  Hoc  est  sacrilegium,  haec  blaspkemia, 
cum  qua  Christus  mauere  uou  potest,  quam  uisi  iactarent,  ipsi  mauere  uou 
posseut. 

Nee  est,  quod  iacteut  malus  et  priucipale  augeri  accessioue  miuoris  et  35 
secuudarii.    Etiam  si  lioc  verum  esset,  quis  rudi  vulgo  moderabitur,  ne  miuus 
pro   maiore  appreheudat,   sicut   modo   facit?     Miraculum  est  hie  uou  errare, 
ideo  scandalum  hoc  de  via  tollendum  est,  et  uuicum  illud  uiaius  propoueu- 


10  cum  dicit  ed.  leu.,  Eil. 


^)    l^ip}  ^i!?!??  «TTIP-     ä5cjl.  llieron.  de  noniiniljus  hebr.  „Core,  calvitium".    Migne, 
Patrol.  T.  23  ©^.793. 


De  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iiulicium.    1521.  621 

dum.  DeiDcle  cur  uou  tautopere  suadent  hominibus,  ut  minore  relicto  appr^- 
hendant  maius?  et  [cur  non]  religiosos  doceut  exire,  quantopere  a  maiore 
invitant  ad  suum  minus  et  alliciunt  ad  intrandas  relis^iones?  Nunc  autem 
dupliciter  hoc  mentitmn  est.    Primo,  quod  revera  suura  mouasticuui  institutum 

5  pro  maiore  et  principali  habeut,  et  Christianum  pro  minore  et  contempto. 
Hoc  probant  eorum  sacrilegae  et  blasphemae  voces  ad  religionem  exhortantes 
potius  quam  ad  Cliristianismum.  Alterum  mendacium,  quod  et  aliud  sauctum 
fingitur.  Solus  enim  Christus  sanctus  est,  nee  patitur,  ut  ullo  alio  nomine 
sauctificemur  et  salvemur,    ut   supra   ex  Petro  retulimus.     Quare  quocunque 

10  tc  verteris,  iuvenies  institutum  impium,  sacrilegum,  blasphemum,  adversarium 
Christo  esse  natura  sua,  perditionisque  efficax  causa  omnibus,  qui  non  cum 
filiis   Core    servantm*    miraculose.     Ita   iacet   quidem   verus    ille    cidtiLs    dei, 
tribus  praeceptis  primis  institutus,  et  viae  Zion  lugent,  eo  quod  non  sit  quisioflci.  i.a. 
veniat  ad   solennitatem:   in  cuius  ^  locum  illi  alium  substituerunt  sese  plane 

15   dignissimum,  qui  est  pompa  illa  cerimoniarum  in  veste,  gestu,  cantu,  lectioni- 
bus,   in   qnibus   omnibus   nihil   fidei  neque   nominis   neque  operis  est  divini, 
sed  omnia  sunt  humanissima.     Atque  ex  instituto  Pauli  i.  Corin.  xiiii.  videtur  i.  ßor.  i4. 
usus  huius  vestigium  esse  reliquum,  ubi  docet  tria  fieri  in  conventu  Ecclesiae, 
linguis  loqui  seu  psallere,  prophetari  seu  interpretari  et  orare.    Scilicet  primo 

20  recitabatur  aliquid  e  scriptura  vel  })salmis.  Deinde  prophetae  interpretabautur 
et  docebant.  Tertio  in  communi  orabatur.  Divina  et  Christianissima  insti- 
tutio,  sed  ad  docendum  et  exhortaudum,  hoc  est,  ad  fidem  alendam  ordinata. 
Primum  aemulantur  hodie  lectionibus  matutinalibus,  Epistolis,  Euaugeliis 
et  singularibus  cantibus,  Alterum  Omiliis,  Tertium  Responsoriis,  Antiphonis, 

25  Gradualibus,  et  quaecunque  communiter  leguntur  vel  cantantur,  sed  infoeli- 
citer  omnia.  Non  enim  docendi  aut  exhortandi,  sed  operandi  tantum  studio 
omnia  fiunt.  Sic  enim  legisse,  sie  cantasse,  sie  boasse  illis  satis  est.  Hoc 
opus  quaeritur  et  vocatur  cultus  dei.  Quid  autem  legatur  et  cantetur,  aut 
cur  legatur  et  cantetur,  ne  in  meutern  quidem  venit,   nee  est  propheta,  qui 

ao  interpretetm-  et  doceat.  Proinde  ne  sint  ociosi  in  hoc  mirabili  cultu  dei, 
dedunt  sese  curae  et  sollicitudiui  praelegendi,  praecantandi,  recte  distinguendi, 
pausaudi,  terminandi,  attendendi,  hoc  uuum  spectantes,  ut  bene,  devote  et 
laudabiliter  legatur  et  cantetur.  Hie  est  finis  ultimatus  huius  cultus  divini. 
Ibi  disciplinae,  poeuae,  articuli,  statuta,  peccata  et  merita  hoc  cultu  dignissima. 

35   Dicas  hunc  gravissimum  cultum  dei    in    hoc  exerceri,    ut  viri   illi   magni   et 
graves   saltcm   particulam   alifiuam  Grammaticae  et  Musicae  toto  vitae  tem- 
pore discant.     Quid    enim   aliud   quaerere   possunt  iudicari?     Si   iutret   (ut 
Paulus  ait)   aUcjuis   infidelis  in  medium   horum   mugientium,   murmnrantium,  i.  cor.  14,23. 
boantium,   videus   cos   neque   prophetare  neque  oraro,   sed  tantum  suo  nioro 


2  cur  nnn  bon  C  cingcit^attct  i:]  primis  fe^tt  in  C 

')  ?liif  cultu.s  3-  12  bcjogcit. 


g22  Dß  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudicium.    1521, 

sonare  ceu  fistulas  illas  organornm,  quae  sihi  optimo  consilio  sooiaverunt, 
et  simile  iuxta  simile  suum  posiierunt,  nonno  optimo  iure  (licet:  Quid  iu- 
1.  Cor.  14,7.  sauitis?  Quid  euiin  sunt  nisi  fistulae  aut  tihiao  illae,  quas  Paulus  dioit 
nullam  vocum  distinctioueni  dare,  sed  tautuni  in  aera  sonare,  non  aliter, 
quam  si  quis  declamaturus  suggestum  conscendat  et  horara  totam  sonet  5 
verba  peregrina  in  ]>opulum,  quae  nemo  intelligat?  Nonne  hie  in  aera  lo- 
quitur?  Nonne  insanus  iudicabitur?  Scilioet  talis  cultus  decebat  sacrilegos 
et  blasphemos  adversarios  Christi,  ut  essent  nihilo  meliores  mutis  illis  et 
ligneis  fistnlis,  multo  labore  sonantes,  nihil  docentes,  nihil  discentes,  nihil 
orantes,  et  tarnen  hoc  opus  insaniae  pro  sunnna  latria  iactarent,  omnium  lo 
opes  illius  nieritis  ad  sese  corrivarent.  Et  haue  quidem  domum  talis  decet 
sanctitudo. 

Nihil  hie  de  sanctis  dico,  qui  pio  nsu  in  his  sunt  conversati  ludibriis. 
Ipsum  hunc  cultum  dico,  si  caetera  non  movercnt  ad  rumpenda  et  dimittendn 
Vota  monastica,  abunde  satis  iustam  causam  esse.    Quid  enim  est  nisi  merum   is 
ludibrium,  seu,  ut  Apostolus  ait,  insania?     At  hoc  est,  quod  primario  loco 
vovetur,  hoc  quaerunt,   qui  religiosi  fiunt.     Sic  enim  deo  servire  proponunt, 
propter  hoc  mundum,  res  et  parentes  relinquunt,  propter  hoc  abnegant  semet- 
ipsos,  ut  Christum  sequantur.    Sic  enim  audacos  et  blasphemi  homines  divina 
oracula  Christi  a])tant  ad  haue  puerilem,  ridiculam  et  stultam  scenam,  in  qua   20 
i|)si  prostant  tanquam  fistulae,  tubae,  sambucae  mutae  et  insensatae  ad  ob- 
sequium  dei,  simul  verum  cultum  dei  abnegantes.     Nonne  si  seria  te  vovisse 
scires   et  postea  intelligeres   ludicra  et  ridieula  esse,   voti  tui  te  poeniteret? 
nonne  mutares?  nonne  errore  excusareris,  qui  vovisses  malum  quod  ignorabas? 
Gerte  sie  vides  contingere  in  votis   monasticis  hodie.     An  putas  gratum  et  25 
probatum  esse  a})nd  deum  hoc  votum  ?     An  ille  quaerit  multas  mutas  fistulas 
sibi  congregari,  quae  delecteut  cum  sonantes  in  aera? 

Video  Bernhardum  et  similes  divinitus  servatos,  ut  haec  ludicra  serio 
quaJicunque  temperarent.  Extant  sermones  eins,  quos  prophetavit  et  docuit 
in  congregatione  fratrum,   quo  unico   opere  rctulit  priscum  Pauli  institutnm   30 

i.xim.4,iG.  seque  et  suos  secum  servavit,  sicut  Paulus  de  Timotheo  dixit.  Ac  si  in 
monasteriis  eiusmodi  Bernhardi  essent,  tolerari  possent  propter  serium  Pauli 
institutnm   ex    parte    observatum.     At    ubi   sunt  merae   mortuae    fistulae  et 

1.  eor.  14,23.  mutae  tibiac,  quae  in  aera  sonant,  cum  Paulus  dicat  eas  ab  infideli  contemni 

et  insaniae  accnsari,  quanto  magis  a  fidel ibus  relinquendae  et  fngiendae  sunt?  3& 
nisi  malumus  esse   ])eiores    quam  gentes  et  infideles  et  hoc  sanum  et  pium 
arbitrari,  quod  illi  insanum,  etiam  Pauli  consensu,  merito  appellant.    Ne  ergo 
credas  votum  tuum   apud   deum  exigi   aut  probari  super  has  insanias,  sed 
cum  fiducia  credas  re})robum  et  danniatum  esse,  cum  hie  non  solum  tentare, 


34  tubac  C  37   nppcllaut,  nc  A 


De  votis  monasticis!  Martini  Lutheri  iudicium.    1521.  623 

sed  et  irridere  donni  videantur  istis  Indihriis.     Atcjiio   haoc  de  primis  tribus 
mandatis  pauca  pro  temjiorc  satis  sint. 

ADVERSARI  VOTA  CARTTATL 

VEniamns  ad  spoundam  tahnlani  et  mandata  eins  in  dno  ista  colligamiis, 
in  obedientiam  parentnni  et  eharitatem  proxinii.  Nam  post  fidem  in 
denm  nihil  maius  est  parentum  obedientia,  de  qua  niagnifice  Panlus  i.  Tiniot.  v.  i.Tim.  5, 4. 
'Disoant  priniiim  domum  suani  regere  et  mntnam  vieem  parentibns  reddere, 
hoc  enim  acceptum  est  eoram  deo\  Hie  Pauhis  prohibet  prorsus,  ne  vidna 
assnmatnr,   si   habet  doniiim,    quam   regat,    et  parentes,    qiiibus   obsequatur, 

10   addens  etiam:  'Si    qiiis   suoruni   et  raaximc  domesticorum  euram  non  habet,  i.xim.  5, 8. 
fidem  negavit   et    est   infideli   deterior'.     lani  supei^flnuni  est  reeensere,   quo- 
modo  caritatem  omnibus  praeferat  i.  Corin.  xiii.  oninia  faeiens  nihil  esse,  qnaei.tioi.i3,  iff- 
sine  caritate  finnt.     Id  antem,  qnod  Panlus  de  vidna  dieit,  prorsns  de  orauibns 
filiis  intelligendnm  est.     Iternni  hie  nihil  de  sanetoruni  cxeniplis  sen  de  facto 

15  miracnloso,  sed  de  ipso  institnto  vovondi  loqnor,  et  antoritate  divina  pro- 
nnncio  et  decerno,  nnllnm  votnm  fieri  posse  absolute,  si  ]>inm  et  gratum 
esse  deo  debeat,  sed  oninia  involvnnt  conditioneni,  scilicet  exceptae  obedientiae 
parentnni  et  charitatis  proxinii.  Qni  enim  voverit  ant  votnm  servaverit  contra 
obedientiam  parentum   et  contra  eharitatem   proxinii,    anathema  sit,   sen,    nt 

20  Apostolns  liic  ait,  fidem  negavit  et  est  infideli  deterior.     iSihil  enim  adversus  «fli.  2.  (Tov. 
denm,   sed   pro   deo  solum  possumus.     Cum  vero  institutnm  monasticniii  et 
impiissime  et   impndcntissime   doceat   palam,    non   licerc   parentibns   obedire 
nee  curare  quae  aliorum  sunt  (qnippe  monachnm  mundo  mortnum  dicnnt  et 
deo  dicatum,    debere  tantum  in  monasterio  agere,    egeant,   jiereant,  habeant 

25  parentes,  proxinii,  inio  totus  mnndus),  anathema  sit  ipsnm  simpliciter  vel 
vo\'ere  vel  scrvare.  Habent  hie  exemplnm  in  Yitis  Patrnm  et  impium  et 
crndele,  nlii  mater  dnos  filios  Eremitas  visitabat,  videre  cupiens  materno 
aff'ectn  frnctns  uteri  sni.  At  illi  clausa  ianua  negavernnt  niatri  faciem  snam, 
promittentes   in   futura  gloria   sese  visnram,    si   ferret   in   liac   vita   negatum 

30  conspectum.'-  Hoc  exemplnm  cum  audio  iactari  (qnalia  niulta  .sunt  in  Vitis 
Patrnm),  videor  mihi  audirc  laudatores  Lucretiae  ant  8anlis,  qnod  seipsos 
magnanimiter  interfecerint,  ant  alia  quaedam  ]iortenta  gentilium.  At  illi  vir- 
tutem  et  Christianam   vocaot.     Huc   depravant   et    illa   Christi   salntaria   et 


2  mandatis,  pauca  ABC,  ed.  Witt.;  3;ono§  läßt  bcn  ©0^  unüüctfcljt;  Sco  Su^^  »Unb 
ba^  f^g  Don  bcn  crftcn  bvljcn  gc'bottcn  Ifo  l)i(  iinb  c§  3t)t  gibtl  gnug  gefeit".  •"]  C  imb  bic  @c= 

fannntau§ga6cn  jcitjten  bicfcn  »Uiifcfjnitt  a(§  „V.",  oljcr  er  ift  mir  bcr  ßtucitc  Untcvtf)eil  Oon  IV. 
12  2.  Ci)riiitli.  13.  ('  24  parcaiit  C  29  .scsc  cani  visuros  cd.  Witt.,  Icn.,  Eil.  33  eam- 
qne  Cliri.stianam  C 

>)  Vitae  ratrum  ed.  Mifjno,  Patrolop:.  Tom.  LXXIII  ©p.  792.  ,Quod  si  te  hie 
cohibcre  potueris,  no  nos  vidpa.s,  illic  nos  procul  dubio  sonipor  vidobis." 


(324  1^^  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudicium.    1521. 

9Jiatt().io,37.  commimia  verba:  'Qui  aniat  patrem  et  matrem  plusquam   me,    non    est    mo 

wntti).  19,29.  dignus'.  Et  iterum :  'Qui  reliquerit  domum  vel  fratres  &c.  centnplum  accipiet 
*4äf.  45,  u,  et  vitam  aeternam  possidebit\  Et  psal.  xliiii.  'Audi,  filia,  et  vide  et  inclina 
aurem  tuam  et  obliviscere  populum  tuuni  et  domuui  patris  tui  &c.'  Haec 
et  similia  verba,  quae  Spiritus  sunt  et  vita,  de  fide  Christi  souantia,  propter  s 
quam  omnia  relinquenda  sunt,  sacrilegi  isti  et  blasphemi  aptant  suae  morti 
et  mendacio,  et  carni  et  sanguini. 

Hie  veni   in   locum    indignationis   meae   et   ardeo   me    ulcisci  de  plus 
quam  sacrilegis  et  blasphemis  istis  mendaciis  et  insaniis,  sed  desunt  et  verba 
et  cogitatus,  quibus  monstra  haec  pro  dignitate  aggrediar.     Propter  haue  vel   lo 
solam    abominationem   eradicata,    extincta,   al)olita   cupio,    sicut  et  oportuit, 
universa  monasteria,  quae   et   utinam  ereptis  Lot  et  filiabus  suis  de  medio 
eorum  dominus  igne  et  sulphure  coelesti  ad  exemplum  Sodomae  et  Gomorrae 
demergeret  in  profundum,   ut  ne  memoria  quidem  eorum  superesset,  neque 
enim  satis  fuerit  Ulis  anathema  imprecari.     Vide  nunc  sanctum  et  egreginm  i5 
tuum  Votum.     Superius  vovisti,  nolle  te  Christianum  amplius  esse,  sed  quia 
sublimis  est  sensus  fidei,  subtilis  error  excusavit  impudentiam.    At  hie  voves 
impudentissimae    impietati,    quae  te  non  acceptat,    nisi   abneges  parentibus 
obedire  et  proximis  servire.     Me   miserum,   ut   fortiter  urit  ista  audacia  et 
impudeutia    adversus    aperta   dei   mandata  aperte  insaniens  et  adhuc  laudcm   20 
et  vitam  aeternam  promittens.    Finge  uuiversos  monachos  angelorum  sancti- 
tate  pollere,  adhuc  institutum  ipsum  adversus  mandata  dei  manifeste  insaniens 
non   solum  voveri   et   servari   non  debet,  sed   vitari  et   execrari  ut   summa 
impietas.     Si  voveres  homicidium  vel  adulterium,  votum  irritum  et  damnatnm 
iudicaretur,  cur  non  irritum  et  damnatum  est,  si  voves  inobedientiam  parentum  25 
qäj.  r.o,  18.  et  crudelitatem  erga  proximum,   aut   si   profitearis  cursurum  te  cum  furibus 
et  cum   adulteris  portionem  tuam  positurum,    non   licebit  tibi  consilio  Salo- 

sviid)iu.  IC,  monis  uti  et  recedere  a  peccatoribus,  qui  te  lactant  ad  malum? 

i.2niii.ir>,22.  Sed    audianuis    excusationes    in   impietate.     Primum  dicunt,    Meliorem 

esse  obedientiam  quam  victimam:  ideo  non  licere  proximis  servire  aut  beue-  30 
facere  absque  licentia  sui  maioris.  Secundo,  patres  spirituales  praestare 
patribus  carnalibus,  ita  et  obedientiam  illorum  praeferendam  liorum  obedientiae. 
Tertio,  charitatem  nihilo  minus  exerceri  inter  fratres  monasterii.  Haec  illi. 
Vides  ergo  obedientiam  et  charitatem  per  illos  e  publico  tolli  et  in  suum 
angulum  cogi.  Videamus  autem  tria  ista  per  ordinem.  Primum  illud  'Melior  sr, 
est  obedientia  quam  victima'  praecipue  et  solum  }>crtinct  ad  mandata  divina 
et  recto  im[)etu  facit  contra  monasticam.  Nam  qui  vovet  monasticen,  sesc 
offert   victimam    deo    (ut    dicunt),    sed   hanc   victimam    abominari    sesc  dicit 


2  reliiiqnit,  C  10  fortitor  fmit  od.  Witt.,  Ion.,  Erl,    SioioS:   „ttnc  brennet,  (nie  6et)ft, 

tüie   nje'^c   if)ni   m\x   bort)    biffe   uiHHivicT)omVtc    fredjcljt" ;    Seo    ^uh:    „Wie  übet    6rent   iinb  IJc-- 
fiinnncvet  niirf)  joütfier  ciroffor  fnuicl". 


De  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudicium.    1521.  (525 

dominus,  si  fiat  contra  obedientiam  mandati  sui.  At  mandatum  suum  est, 
obedire  parentibus  et  servire  proximis.  Estne  igitiir  haec  insignis  perversitas, 
hoc  appellare  obedientiam  supra  victimam,  quod  deus  appellat  victimam  ad- 
versns  obedientiam?     Sic  intelligere  docent  Monastici  divinas  literas,  ut  ea, 

5  quae  de  dei  mandatis  dicuntiir,  aptent  raandatis  hominnm,  et  quae  adversus 
mandata  liominum  dicuntnr,  aptent  adversus  raandata  dei.  Hac  igitur  obe- 
dientia  pertinaciter  usus  Minorita  non  porrigit  neque  portat  proximo  suo 
peeuniam,^  etiam  si  ille  sit  inopia  consumendus,  et  quantum  in  eo  fuerit, 
fratrem  suum  fame,  nuditate,   inopia  conficit,   post  gloriatur  adversus  deum, 

10  meliorem  fuisse  obedientiam  quam  victimam.  Scilicet  quia  in  baptismo 
vovit  obedientiam  dei,  sed  quam  in  monasterio  nova  obedientia  hominum 
evacuavit. 

Eadem    obedientia    pulchre    scse    exoneraverunt    operibus    illis    miseri- 
cordiae,  quae  Christus  Matth.  xxv.  in  iudicio  sese  exacturum  minatur.  Videat  aJJattf^.  25, 

...  .  34  IT- 

15  monachus  famelicum,  sitibundum,  nudum,  vagum,  captivum  &c.,  sed  caveat, 
ne  egrediatur  monasterinm,  ne  visitet  infirmum,  ne  consoletur  tristem,  sed 
sinat  ire  et  perire  quicquid  perierit,  claudat  viscera  sua,  etiam  si  possit  iHum 
iuvare,  postea  dicat,  ideo  sese  omisisse  charitatem,  quia  nohierit  victimam 
offerre  j^rae  obedientia.     Idem  faciat,  si  pater  aut  mater  ojiera  eins  ceperint 

20  opus  halbere,  ut  vel  pascat  vel  serviat  eis.  O  furorem  inauditum.  Ego  saue 
in  meo  monachatu,  quanquam  hebes  sum  et  rudis,  nihil  tarnen  egrius  tuli, 
quam  hanc  crudelitatem  et  negatae  charitatis  sacrilegium.  Xeque  potui  un- 
quam  persuaderi,  ut  quietus  credcrem  rectam  et  licitam  esse  obedientiam 
istam  monasticam  adversus  charitatem  tarn   impudenter  saevientem.     Dicent 

25  vero  hie:  'Si  ista  monachis  detur  licentia  vagandi,  peribit  Universum  insti- 
tutum  monasticum,  desolabuntur  monasteria,  ruet  cultus  dei,  singulis  enntibus, 
ut  parentil)us  et  proximis  egentibus  ministrent\  Pulchre.^  Ut  ei-go  stent 
lapides  et  ligna,*  ut  perseveret  fistularum  ululatus  et  murmnr  in  choro,  ut 
rasura  capitis  et  longa  tunica  non  deponatur,  mandatum  dei  deserendnm  est, 

30  pro  quo  etiam  sauguis  fundendus,  anima  et  omnia  ponenda  sunt:  quam 
sapienter,  quam  aeque  iudicant  isti  viri  de  mandatis  dei!  Nonne  hoc  est 
quod  dixi,  Monasticum  institutum  et  divinum  mandatum  ex  diametro  natura 
sua  j)ugnare?  Si  enim  divinum  mandatum  servare  voles,  votum  perjH'liunn 
servare  non  potes.     Elige,  utrum  volueris.     Et   (piid,    rogo,    damni    patietur 

sfi  institutum  monasticum,  si  religiosus  egrediatur,  ubi  opus  fuerit,  serviturus 
parentibus,  visitaturus  infirmos  et  sese  impensurus  divinae  obcdientiae  et 
ciiaritati?  Num  ideo  necesse  est  castitatem  et  paupertatem  et  obedientiam 
ponere?  poterit  enim  reverti  expleta  obedientia  dei  et  charitate.     Et  quid  si 


2  Est  ne  ABC  19  pro  obedientia  C  24  impimlenter  15  n4   vnlncris,  et  Ali 

')  SonaS:  „fcl)n  ()eUcr".  -)  ^ärn  ^Kanbc:  Sulsuui.  ^)  ^oiioo:  „ftctm  uiib  l)oUi, 

bte  ^ct)Itgcn  floftcr  gebclü". 

2ut^er§  2ßer£e.  VUI.  40 


026  De  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudicium.    1521. 

non  reverti  eum  sinat  obedientia  et  charitas?  in  quid  peccabit?  in  lapides  et 
ligna?  quod  non  steterit  in  choro,  non  induerit  cncullnm,  non  fnerit  rasus, 
nou  dormierit  commnni  dormitorio,  non  ederit  commnui  refectorio,  non  niur- 
murarit  commnnes  bombos  vocmu  non  iutellectarnni.  Seilicet  istae  res  tautae 
sunt,  et  Salus  in  eis  sie  est  posita,  ut  divina  mandata  propter  ipsas  oporteat  5 
pedil)us  conculcare?  Seilicet  deo  se  dedicavit,  qui  iis  rebus  sese  dedit,  et 
non  dedicavit  sese  deo,  qui  vovit  obedientiam  parentum  et  charitatem  proximi 
Ware.  7, 9.  in  baptismo?  Quid  istis  insanis  diceraus,  nisi  illud  Christi  Marci  vii.  'Bene 
irritum  fecistis  mandatum  dei,  ut  traditiones  vestras  servetis'? 

Certus  itaque  csto  quilibet  Christianus,  quod,   sicut  vovere  non  potes,   10 
ut  neges  deum  et  mandata  eins,  ita  vovere  non  potes,  ne  obedias  parentibus 
et  servias  proximis,  cum  deus  mandarit  obedire  parentibus  et  servire  proxi- 
mis:    ideo   votum    tuum    cum    fiducia  sie   interpreteris ,    ut,    ubi    parens    vel 
proximus    tuus   te   opus   hal)uerit,    votum    iam  prorsus  non  teuere  autoritate 
ipsa  dei  certissimus  sis.     Suntne  haec  satis  clara?    Quis  contra  haec  potest  15 
quicquam  mutire?    Si  unum  mandatum  propter  votum  potes  dirumpere,  potes 
omnia   dirumpere  et   totum   deum  negare.     Si   autem   non   potes  deum  nee 
iiniversa  negare,  nullum  (ne  minimum  quidem)  potes  negare  aut  dirumpere. 
Monasticum  enim  votum  pro    mandatis,   non   adversus   mandata  dei   valere 
debet  et   semper  eisdem  cedere,   etiam   si  perpetuo  eis  cedendum  et  votum  20 
prorsus  abolendum  sit.     Non  potest,  ne  dubita,  deus  ipse  votum  a  te  exigere 
2.'rim.  2, 13.  aut  factum  agnoscere  adversus  miura  iota  sui   mandati,   fidelis  et  verax  est, 
seipsum  negare  non  potest. 

Quod  si  iactent,  parentum  obedientiam  cedere  merito  debere  cultui  dei, 
nam  cultus  dei  prirao  mandato  iubetur,  obedientia  parentum  quarto,  respon-  25 
deo:   Cultum   dei   monasticum   superius    audisti   ludibrium  esse.     Imj^ossibile 
autem   est,    verum    illum   cultum  dei  impediri  obedientia  parentum  et  Servi- 
tute proximi,   imo   ipsa  obedientia  et  proximi  servitus  est  ipsissimus  ille  et 
germanus  cultus  dei,  quem   illi   ludicro   et   circulatorio  suo  cultu^  evacuant. 
Quid  enim  est  colere  et  servire  deo  aliud,  quam  servare  eins  mandata?    At  so 
obedientia  et  charitas  proximi  mandata  est.     In  choro  autem  boare  aut  mur- 
murare  mandatum  non  est,  imo,  cum  sit  deum  tentare  et  irridere,  prohibitum 
est.     Neque  oratio,  quod  potissimum  est  in  eorum  cultu,  sed  ncc  ipse  boatus 
impeditur   per  obedientiam   parentum   et  Servituten!  proximi.     Poteris  enim 
inter  obediendum    et  scrviendum,  ut  castus  et  pauper  viverc,   ita  orare  et  35 
boare,   quantum  volueris :   hoc  solum   impeditur,  ne  lapides   et  ligna  ^  com- 
munitor  teras   et  occupcs   cum    aliis   praesente  corpore.      Si   autem    parentes 
vel  proximi  te  iubercnt  negare  fidem,  nomen  et  opus  dei,  quae  prima  tabula 


6  qni  in  re1)ns  ed.  len.,  Erl.  15  Sunt  ne  ABC 

')  3iotiö§:  «tnit  i}f)rcm  fnilnadjtfpict  iinb  faurfcitucrrf".    Sco  ^nb:   „mit  ivcm  iiavrifc^en 
jficnft".  ■)  ^ona§:  „ftci)ii  uttb  fpl^,  ba§  Vflaftcr  l)m  O'f)or  itiib  0'rciil!(\ait(5". 


De  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudicium.    1521.  (327 

diximus  maudari,  hie  lociim  liaberet,  quod  illi  iactant,  ciiltui  dei  cedere  debere 
obedientiam  parentum  et  omnia.     Sed  hie  cultus  communis  est  fidelium,  et 
Dusquam  minus  quam  in  monasteriis  istis  seditiosisque  sectis,   ut    ex  supra- 
dictis  intelligi  facile  potest. 
5  Quod  vero  secundo  dicunt,  sese  spirituales  esse  patres,  aeque  pertiuet 

ad   ficta   illa   verba,   quibus   S.  Petrus    eos   praedixit   de   nobis   negociaturos2.?ctr.  2, 3. 
esse,    atque  ilhid,    quod  de   obedientia   et   victima  fingunt  atque  pervertunt. 
Spirituales   patres   sunt,    qui   nos   doceut   ante   omnia   mandatis    dei    obedire, 
parentibus  subdi,   proximis  servire,    sicut  Apostoli  fecerunt.     Ipsi  vero  cum 

10   adversus  haec  doceant  mandata  hominum  et  sua  propria,   spirituales    patres 

sunt,   sed   secmidum  spiritum  erroris,   de  quo  Paulus  praedixit  i.  Timot.  iiii.  i.jim.  4, 1. 
'attendentes   spiritibus   erroris'.     Nam  nee  Apostolis  obediendum  esset,  adeo 
neque  angelis.    adversus  obedientiam   parentum   et   caritatem  proximi  docen- 
tibus,   quanto   minus    obediendum   est    istis    irapiis   et    sacrilegis   hominibus, 

15  deterioribus  quam  sint  infideles  et  fidem  negant^s.  Si  vero  docerent  puram 
fidem,  et  parentes  aut  proximi  te  nollent  ab  eis  discere,  hie  plane  non  essent 
audiendi,  quanquam  ne  sie  quidem  perjietuo  obedientiam  et  servitutem  ullo 
voto  eis  subtrahere  possis.  Non  enim,  ut  fidem  discas,  necesse  est  parentibus 
et  proximis  te  subtrahi   et   aliis  perj^etuo  subdi.     Paulus  Philemonis  Onesi- 

20   mum  non  filium,  sed  sers'um,  iam  sibi  in  filium  spiritualem  genuerat  in  ^-in-qsfniftn.iB.io. 
culis  positus,  sicut  gloriatur,  et  cum  ins  haberet  in  ipsum  adeo  Philemonem, 
quem  et  ipsum  genuerat,  non  tarnen  sibi  subiieit,  sed  hero  suo  remittit,  eins 
consensum  quaerens.     Quid    putas  fecisset,   si  Onesimus  fuisset   filius?     Et 
nostri,  cum  nee  fidem  nee  sana,  sed  omnia  sacrilega  doceant,  avellere  audent 

25  filios  a  parentibus  perpetua  ser\'itute. 

Proinde,  sicut  uxor  potestatem  habet  extrahendi  virum  e  monasterio, 
citra  consensum  suum  cucullatum,  sive  sit  in  sacerdotem  unetus,  sive  lotus, 
ila  habet  pater  aut  mater  ins  extrahendi  filium  vel  filiam  e  monasterio.  Et 
filius   vel   filia    sub   necessitate    salutis    et    indignatione    dei  tenetur   sequi  et 

30  cucullum  ponere  absque  scrupulo,  pro  irrito  habens,  si  sexcenta  vota  vovisset, 
et  tot  characteres  indelebiles  haberet,  quot  sunt  capilli  capitis  sui.  At  nunc 
filios  a  parentiun  obedientia  solvunt  in  totum,  garrientes  in  rebus  spiritualibus 
unumquemquc  liberum  esse.  Cur  ergo  non  et  coniuges  separant?  aut  cur 
non  et  infiintes  avellunt  ab  uberibus  matrum,  si  hoc  satis  est,  quod  in  spiri- 

35  tualibus  rebus  libertas  est?  An  non  et  infimtes  sunt  in  eisdem  spiritualibus 
rebus?  Quin  hae  ratione  omnes  filios  a  parentibus,  omnes  servos  a  dominis, 
omnes  populos  a  magistratibus  avellamus,  omnia  fi?dera,  onmia  pacta,  omnes 
contractus  solvamus,  dieentes  in  rebus  spiritualibus  omnes  liberos  et  sui 
arbitrii,  neminem  vero  alterius  iuris  esse.     Sed  res  spirituales  illi  verborum 

40  fictonmi  autorcs  voeant  suas  huuianas  traditiones,  caeci,  saerilegi  et  blasphemi. 

15  negantibus  AB  17  audientiam  C  31    indelibiles  ABC,    aud^    nod^   cd.  Eil. 

33  seperant  B 

40* 


ß28  ^^  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudiciura.    1521. 

Sic  quod  charitatera  exerceri  iuter  ipsos  mouasticos  posse,  iit  invicem 
serviant,  verum  est,  sed  non  vere  dictum.  Charitas  euim  libera  est,  nullis 
personis  proprie  addicta,  at  illi  suis  et  sibi  ipsis  duntaxat  alligant,  aliorum 
prorsus  negligentes,  quae  charitas  ficta  est  et  fomentum  sectarum  et  odiorum, 
sicuti  videmus  monasteria  adversus  monasteria,  ordines  ad  versus  ordines  5 
mutuo  insanire  et  zelare.  Germana  autem  illa  et  universalis  charitas  ab 
1.  (£or.  13.  Apostolo  i.  Corin.  xiii.  descripta,  quae  omnibus  exposita  est,  amicis  et  ini- 
niicis,  ad  serviendum,  est  illis  prohibita  et  illicita.  Quia,  ut  supra  diximus, 
religiöse  non  licet  exire  monasterium,  visitare  infirmos  et  alia  Christiana 
obsequia  impendere,  etiam  si  opus  sit  et  possit:  imo  contra  pervertentes  omnia,  lo 
positis  manuum  operibus,  ipsi  ociosi  sinunt  solis  sibi  benefieri  a  toto  mundo, 
omnium  substantiam  devorantcs,  bene  sani  et  robusti,  magno  etiam  incom- 
modo  vere  pauperum,  rependunt  vero  suis  benefactoribus  spiritualia  opcra 
misericordiae,  quae  sunt  cultus  ille  dei,  quem  supra  descripsimus,  nniltum 
murmurando,  boando,  halando,  legendo  &c.  In  primis  autem  Missae  illae  is 
execrabiles  et  abominabiles  coram  deo. 

Hac  figura  verl)orum  et  extinguunt  vera  illa,  quae  Christus  exigit,  opera 
misericordiae  et  seipsos  solantur  super  extinctione  eiusmodi ,  ne  quando  im- 
pietatem  haue  agnoscant  et  poeniteant  et  venia  digni  fiant.  Si  pro  solis 
adolescentibus  cum  morem  servarent,  ne  passim  liceret  vagari,  quo  aetas  20 
mollior  et  fluxa  facilius  frenaretur  et  in  monasteriis  disceret  domcsticam 
charitatem,  quam  postea  in  public©  exhiberet  communem  omnibus,  tolerabilis, 
imo  bona  foret  institutio.  Nunc  vero  tota  vita  pucri  sunt  et  domesticam 
discunt  charitatem,  imo  eam  summam  et  solam  arbitrautur.  Videmus  autem 
divinum  opus  in  Bernhardo  et  similibus,  quos  ne  in  puerili  illa  et  angusta  25 
charitate  reliuqueret,  rapuit  in  medias  res  mundi  magnas  et  multas,  ut  in 
iis  charitas  genuinam  suam  vim  ostenderet,  diüusa  dilatataque  ad  omnes, 
omnibus  exposita  et  parata,  atque  hoc  secreto  miraculo  illos  servavit,  ne 
perircnt  in  damnal)ili  isto  instituto  angustae  et  fictae  charitatis,  in  qua  caeteri 
hoc  opus  dei  non  intelligentes  perierunt.  Quanquam  non  nogem  aliquos  ea  so 
charitate  salvos  factos,  qua  solis  suis  servierunt,  quod  occasio  eis  defuerit 
et  aliis  servire,  cum  ipsi  parati  essent  omnibus  servire.  Ipsum  institutum 
damno,  quod  prohibet  servire  aliis  quam  suis  monasticis. 

Ut  igitur  dcmus  aliquot  servatos,  qui  non  peccaverint  in  obedientiara 
parentum  et  charitatem  proximi  sub  votis  agentes,  tamen  videmus  hie  evi-  35 
deiitissime,  ipsum  institutum  vovendi  ex  natura  sua  adversari  mandatis  dei 
de  ol)e(lientia  })areutum  et  charitate  proximi,  ideo  non  licere  neque  posse 
vovcri  aut  scrvari.  Ac  per  hoc  impossibile  apud  deura  pro  voto  haberi  et 
exigi.     Neque  eos,  qui  servati  sunt,  eiusmodi  vota  vovisse  certum  est,    ant, 


11   nisi  ociosi  B  12  inconiodo  ABC  13  vere  C  17  et  OU§ge(offcn  in  C  unb 

ben  ©ejommtauSgaben  18  nequando  AB  27  dilataque  C,  ed.  leii.,  Erl. 


De  votis  inonasticis  Martini  Lutheri  imlicium.    1521.  (529 

si  ita  vüverimt,  deum  eoruni  errori  indidsisse  et  uon  acceptasse,  quo  modo 
ipsi  voveruut.  Damuabile  itaqiie  est  in  eo  vitae  genere  inveuiri,  qiiod  videas 
natura  sua  cum  diviuis  niandatis  pugnare  et  non  nisi  ociosos  liomines  gignere, 
(]ui  velut  locustae,  erucae,  bruci  omnium  aliorum  substantiam  devorant,  seu, 
5  ut  Petrus  ait,  uostris  charitatibus  ad  luxum  utuntur,^  ipsi  vero  uullis  ser-2.<i5cu. 2,13. 
viunt,  nuUis  exhibent  cbaritateni,  nullis  benefaciunt,  et  ut  tales  sint,  vovent 
et  seipsos  astringunt,  propter  deum  dei  maudata  pessundautes,  verba  dei 
depravantes  et  ad  sua  figmenta  torquentes  et  plane  omnia  pervertentes. 
Atque  ut  aliud  nihil  malorum  apud  eos  sit,  ipsae  execrabiles  Missae  eorum, 

lu  (piibus  in  sacrificia  et  opera  bona  versis  abominanda  perversitate  retribuunt 
suis  benefactoribus  spiritualia,  id  est,  faciunt  eos  fidere  in  mendacia  et  secum 
trahunt  in  profundum,  caeci  caecorum  duces.  Hae  inquam  Missae  satis  magno 
terrori  esse  deberent,  ut  si  quis  imprudenter  eorum  se  miscuisset  votis,  mu- 
tata  sent^ntia  consortiuni  relinqueret  et  ad  simplicitatis  Christianae  puritatem 

15  rediret,  cum  ex  omnibus  praedictis  certissime  constet,  non  posse  fieri  pium 
et  gratum  deo  votum  in  hoc  vitae  genus,  aut  si  fit,  erroneum  est,  quod  alia 
praesumit  quam  invenit,  ideo  necessarium  sit  aut  impium  aut  falsum  votum 
vüveri  in  monastcriis,  quorum  ueutrum  tenet  apud  deum.  Quare  liberum 
semper  manet,   irao   necessarium,   mutare   et   revocare   hoc   votum   et   redire 

20  ad  liljertatem  Christianam  et  mandata  divina.  Haec  de  quarto  loco  dicta 
sint,  pergamus  ad  alia. 


V.    ADVERSARI  RATIONI  MONASTICEN. 

QViuto  comparemus  institutum  istud  etiam  ad  rationem  naturalem,  hoc 
est,  ad  crassum  illud  lumen  naturae,  quae  tametsi  lucem  et  opera  dei 
non  attingat  per  sese,  ita  ut  in  affirmativis  (quod  aiunt)  fallax  sit  eins 
iudicium,  in  negativis  tamen  est  certum.  Non  enim  capit  ratio,  (piid  sit  deus, 
certissime  tamen  capit,  quid  non  sit  deus.  Ita  licet  non  videat,  quid  rectum 
et  bonum  sit  coram  deo  (nempe  fidem),  seit  tamen  evidenter  infidelitatem, 
homicidia,  inobedicntiam  esse  mala.  Qua  et  Cliristus  utitiu-,  dum  disserit,  2uc.  n,  n. 
omne  rcgnum  in  sei{)sum  divisum  desolari.  Et  Paulus,  dum  dicit,  ncc  1.  Goi.  11,5. 
naturam  docere,  ut  nuilicr  nudatu  capite  pro})hetet.  Quod  ergo  huic  rationi 
evidenter  adversatur,  certum  est  et  deo  multo  magis  adversari.  Quomodo 
enim  cijelesti  veritati  non  pugnabit,  (piod  terrcnae  veritati  pugnat?  (pio  modo 
et  Christus  lohan.  iii.  veritatem   distinguit  et  ex   utraipie  arguit :  'Si  tcrreua  300. 3, 12. 


3  gignit  AB         20  quiiito  C         21  sunt  C         22  VI.  C         23  SExto  C  24  illud 

&  luineu  A 

')  Sögt.  l)iet]U  Cutt)crö  3luötci]uiifl  bicfcv  äÖütte  in  teiiicu  '4-Ucbifltcn  übet  2.  ^4-H'tri  unb 
3ubaöbrief,  Gr(.  3tuög.  33b.  52  6.  253. 


(330  De  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudicium.    1521. 

vobis  dixi  et  non  creditis,  quomodo  si  coelestia  vobis  dixero  credetis?'  Vi- 
deamus  itaque,  ut  institutura  monasticum  nou  solura  adversarium  sit  legi  et 
Euangelio  et  uuiversis  scripturis,  verbis  et  operibuH  dei,  verum  etiam  com- 
muni  omuium  sensui  homiuum.  Ac  inprimis  id  apprehendamus :  Votum, 
etiam  si  per  onmia  pium  et  rectum  fuerit,  tamen  si  impossibile  factum  fuerit,  5 
desinit  esse  votum  nee  amplius  etiam  apud  deum  potest  ligare.  Exempli 
gratia:  Vovisti  peregriuari  ad  S.  lacobum,  sed  iutereiperis  vel  morte  vel 
inopia  vel  morbo  vel  captivitate.  Hie  sine  scrupulo  votum  omittitur,  et  pro- 
batur  omne  votum  fieri  conditionaliter,  et  semper  exceptam  intelligi  impossi- 
bilitatem.  Clarane  et  ceita  sunt  haec  satis  ?  Quod  enim  de  uno  voto  asseritur,  lo 
de  Omnibus  asseri  debet.  Omnia  enim  sive  magna  sive  parva,  sive  tempo- 
*i.  76, 12.  ralia  sive  perpetua,  aequaliter  hoc  praecepto  comprehenduntur  'Vovete  et 
reddite'',  sicuti  videbimus.  Si  ergo  in  uno  excepta  est  impossibilitas  vel 
minimo,  etiam  excepta  est  in  quolibet  vel  maximo.  Si  igitur  coelibatum 
vüveris  et  postea  senseris  impossibilem  tibi,  nonne  libere  nubere  potes,  votum  is 
tuum  inteq)retatus  conditionaliter?  Quid  enim  hie  obstat,  ne  sie  facias  et 
possis?  An  non  est  infirmitas  camis  tantura  impedimeutum  coelibatus,  quan- 
tum  inopia  vel  morbus  peregrinanti  ?  Quin  ipsa  divina  mandata,  cum  sint 
citra  omnem  controversiam  immutabilia,  tamen  quo  ad  opera  externa  exce})tam 

3[pflid).  12, 3.habent  impossibilitatem.    Neque  enim  damnabis  S.  Petrum,  quod  vinctus  ab  20 

Herode  non  praedicavit,   non  servivit  proximo  suo,  sicut  habet  praeceptum 

SRom.  1, 13.  charitatis,   sed   beata   impossibilitas  cum  excusat.     Nee  Paulum  facies  reuui 

omissae  charitatis,   quod   saepius  voluit  venire   ad  Romanos  et  tamen   pro- 

aipgicf).  IG,  7.  hibebatur.     Et  Act.  xvi.  in  Bithiniam  ire  voluit,  sed  non  permisit  vel  ventus 

vel  Spiritus.     Et  martyres  in  carceribus  impios  diceraus,  nisi  opera  omittere  25 
potuerunt,  impossibilitate  urgente. 

Sed  hie  dices:  'Coronat  deus  intus  voluntatem,  ubi  non  invenit  foris 
facultatem:  ideo  devotarius  ille  S.  lacobi  implet  votum  suum  voluutate,  ubi 
non  potest  facultate,  sie  et  sancti  implent  mandata  dei\  Hie  respondeo: 
Aut  hoc  non  facit  satis,  aut  firmat  meum  propositum.  Non  faeit  satis,  quia  30 
tam  votum  quam  praeceptum  spectat  nou  solam  voluntatem,  sed  et  opus. 
Opus  ipsum  peregrinationis  vovit,  non  voluntatem.  Quid  enim  esset  vovere 
Voveo  tibi  voluntatem  peregrinandi  ad  S.  lacobum''?  Ita  praeceptum  dei  ad 
opus  cügit.  Quid  enim  est  'praecipio  tibi,  ut  velis  [tantum]  facere'?  Quare  hie 
demonstrative  concludo,  vota  semper  excipere  impossibilitatem,  sicut  et  ex-  35 
terna  opera  mandatorum  dei.  Quare  et  coelibatus,  si  est  impossibilis  post 
Votum,  in  voto  non  est  comprehensus ,  saltem  opere  externo.  Nee  habes, 
quod  hie  opponas.  Si  autem  satis  est  voluntas,  ubi  deest  facultas,  habeo 
propositum,  quia  de  eo  solo  disputo,  qui  vellet  votum  coelibatus  implere  et 
})er  infirmitatem   caruis    non    potest,   ut   qui    saepius    tentarit   et   tamen   nee  40 

10  Clara  ne  ABC  15  nou  libere  B  20  impossibilitem  B  84  tantum  t)ou  C 

eingcjd^obcit  35  et  fel^lt  in  C  40  imfirmitatera  C 


De  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iuilicium.    1521.  631 

ieiuuii.s  iiec  iillis  studiis  carnem  premere  potest,  cogitiirque  invitus  aliquando 
et  victus  flamma  libidiuis  experii'i  Iluxiis  imnumdos  vel  vigilaus  vel  dor- 
miens,  alioqui  vitae  iuculpatae. 

An  hie  diceS;  ut  aliqiü  soleut  stolidi  et  anmiarum  prorsus  incurii  dicere, 
5  'Orandum  esse  deum  pro  gratia,  qui  nemini  negat'?  Pulchre.  Cur  non 
etiam  sancto  Petro  cousuluisti,  ut  oraret  deum,  ne  Herodes  eura  vinciret?  Cur 
Paulus  non  oravit,  ue  proliiberetur  venire  ad  Romanos?  Cur  martyres  non 
orabant,  ne  carceribus  impedireutiu'  ab  operibus  charitatis  ?  Et  devotarium 
illum   sancti  lacobi   cur  non   doces,   ut   oret,   ne   inops  fiat,   ue   egrotet,  ne 

10  moriatur,  ne  capiatur?    Scilicet  iste  est  modus  ludendi  in  rebus  tarn  seriis? 
Quid  si  deus  nolit  orari?   aut  si  oretur,  quid  si  nolit  audire?     Hac  ratione 
docebis  nos   omnes   coelibatum  vovere   et  postea  orare,    ne  sit  impossibilis, 
ac  per  hoc  illud  statutum  divinum  naturae  'Crescite  et  multiplicamini"  cogesi  3JJoj.  i,28. 
deum   mutato   suo   verbo,    quo   creavit  omnia,   revocare.     Stulta  et  puerilia 

15  sunt  ista.     Experientia   sua  cuique  est  relicta,    ut  videat,  an  in  ipso  prae- 

valeat  lex  illa  Crescendi  et  multiplicandi,  vel  potius  privilegium  eiusdem  legis. 

Sed  iterum  dices:  *Non  est  simile  de  sanctorum  impossibilitate  et  coe- 

libis  impossibilitate.    Sanctorum  euiui  volimtas  est  efficax  et  plena  prodiret- 

que  in  opus,  nee  obstaret  ullum  intriusecum  impedimentum,  quod  in  eorum 

20  sit  potestate.  Obstat  vero  impedimentum  extriusecum,  (juod  non  est  in 
eorimi  potestate,  scilicet  tyrannis.  At  coelibis  voluntas  non  est  plena  neque 
efficax,  neque  extrinseco  impeditur  impedimento,  sed  intrinseeo,  scilicet  carne 
sua  et  seipso,  qui  est  utique  in  sua  potestate.  Si  enira  esset  plena,  impos- 
sibile  esset,   ut  non  impleret   coelibatum.     Ideo  casus  tuus  non  est  dabilis, 

25  quod  sit  coelebs  voluntate  et  non  possit  esse  et  facultate\  Respondeo:  Est 
saue  caro  uostra  in  potestate  nostra,  ut  ei  oculos  eiFodiamus,  manus,  pedes, 
linguam  praecidaraus,  vel  laqueo  strangulemus ,  vel  aqua  suftbcemus,  quo 
modo  et  tyrannus,  si  nobis  infirmior  esset,  in  nostra  potestate  esset.  Quid 
haec  ad   ea,    quae  hie  quaerimus   et   tractamus?     Nunquid  ideo  castus  eris, 

3ü  si  oculos  eiFoderis  tibi?  Caetcrum  quod  ad  coelibatum  pertinet,  quis  iguorat 
tyrannum  illum  domesticum  et  iutrinseeum  in  membris  nostris  non  magis 
esse  in  potestate  nostra,  quam  est  mala  voluntas  exterui  tyranni?  Quin 
blaudis  verbis  externum  tyrannum  mitigare  potes  et  in  tuam  seutentiam 
trahere,  hunc  domesticum  niülis  studiis,  nedum  verbis  potes  domare.    Quid 

35   ad  Paulum  dices  Roma,  vii.?     Ncm  erat  eins  voluntas  plena  et  efficax,  quando 

dieebat:  'Quod  volo  boimm,  non  l'acio,  quod  uolo  nialum,  hoc  l'acio'?     CurSJöiu.  ?,  la. 
ergo  non  facit,   quod   i)leuissime  velle  sese  confitetur?     Ubi  est  ergo,   quod 
dicebas  intriusecum  iuipedimentum  non  obstare  nee  impossibile  facere,  (jUod 
plena  voluntas  disposuerit?     'Caro  concupiscit  adversus  spirituui  et  spiritus  ®ni- 5,  n. 


14  cravit  C         25  Sei  Kespontleo  mai^cn  ABC  einen  XHbjalj         27  suflucenius.  Quu  ABC 
28  esset,  quid  ABC  32  quam  et  mala  B 


(332  De  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudicium.    1521. 

adversus  carnem.  Haec  sibi  invicem  adversantur,  ut  non  ea,  quae  viilti>s, 
facialis'.  Sic  volo  et  mihi  donari  huuc  coelibcm  a  voto  absolutum,  si  ex 
animo  mallet  coclebs  quam  coniunx  vivere,  sed  impossibile  carnis  cogit  eum 
externo  opere  contrarium  facere  et  votum  suuni  omittere,  ut  qui  sit  morbo 
iusuperabili  et  tyranno  indomabili  impeditus.  Nonne  et  devotarius  ille  sancti  5 
lacobi,  morbo  laborans,  intrinseco  impedimento  impeditur?  At  quanto  est 
furentior  morbus  et  sevior  tyrauuus  membrorum,  quam  ullus  morbus  cor- 
poralis!  Accipiet  et  hie  deus  voluntatem,  ubi  non  iuveuit  facultatem,  dum 
adhuc  in  uullum  eius  praeceptum  peccatur,  neque  vohmtate  ueque  opere, 
voluntatc  autcm  et  ipsum  votum  ultra  praeceptum  impletur,  solum  opus  eius  10 
externum  omittitur,  cogente  impotentia  iusuperabili. 

At  iterum  obiicies:  'Hac  ratione  viam  facies,  ut  liceat  et  divina  mau- 
data  exteruo  opere  violare,  modo  voluutas  nolit.  Igitur  qui  mallet  castus 
vivere,  excusabitur,  si  scortetur,  cum  siut  maudata  dei  impossibilia  nobis, 
ut  tu  ipse  docuisti  saepius'.  Respondeo:  Huc  debebas  dissimilitudincm  15 
afferre,  quam  supra  moliebaris  iuter  sanctos  impeditos  et  coelibem  succum- 
bentem.  Quanquam  euim  verum  est,  maudata  dei  impossibilia  esse  uobis, 
tarnen  hoc  non  est  verum,  velle  aliquem  caste  vivere  et  scortari.  Cui  euim 
voluutas  est  ad  legem  dei,  huic  lex  non  modo  possibilis,  sed  facilis  facta 
est:  quod  si  continere  non  potest,  non  urget  eum  hoc  impossibile  contra  20 
legem  dei  facere  et  scortari.  Non  enim  ideo  scortatm^,  quia  non  possit  aliter 
facere.  Est  in  medio  matrimonium :  ducat  uxorem,  et  facilis  erit  ei  lex  casti- 
tatis.  Non  sie  coelebs  mens,  (jui  quantumlibet  pleno  animo  vellet  continere 
et  legi  dei  per  omnia  satisfacere,  ducta  uxore  contentus,  mallet  etiam  uxore 
carere  et  coelebs  degere,  tamen  sui  sexus  natiu'am  superare  uon  potest,  ut  25 
uaturaliter  socio  sexu  carere  possit,  et  scortabitur  ideo,  quia  non  potest  aliter 
facere.  Non  ergo  simile  est  de  mandatis  et  voto.  Est  enim  voluutas,  quae 
maudata  dei  reddit  possibilia,  quae  non  satis  est,  ut  votum  fiat  possibile. 
Quod  si  maudata  dei  servet  et  votum  servare  non  possit,  cedere  debet  votum, 
ut  maudata  maueaut,  ne  forte  simul  et  votum  et  mandatum  scortando  })rae-  30 
varicetur.  Reliquum  ergo  est  coelibi,  si  impossibilis  sit  ei  coelibatus,  ins 
nubendi  et  votum  solveudi,  (piauquam  fatear,  ubi  superabuudans  est  spiritus, 
qui  operetur  voluntatem  plenam  coutinendi,  ibi  et  sequi  uecessario  conti- 
nentiam,  ut  in  sanctis  factum  esse  certi  sumus,  sed  eam  voluntatem  optare 
magis  quam  prestare  i)Ossunt  coelibes  reliqui,  quaucjuam  non  Optant  ad  man-  35 
9?öm.7,i6.i9.  data  dei  servanda  praevaricatores,  sicut  S.Paulus  Ro.  vii.  optabat,  quod 
non  poterat  totus  velle,  imo  praevaricatores  ex  animo  noluut  legem  dei,  cum 
voluutas  impia  non  possit  non  odisse  legem,  simulat  potius  voluntatem  et 
opera,  de  quo  alias  ^  dictum  et  nunc  extra  iustitutum  uostrum  est.     Videtur 


35  nihil  optant  C         39  S3ei  Videtur  icgiuitcit  AB  bcn  neuen  %^a^,  teffcr  C  bei  .Sed  age 
1)  Sgl.  oben  ©.  1'20. 


De  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudicium.    1521.  633 

ergo  forma  voti  apud  Deum  sie  habere:  Voveo  castitatem,  quam  diu  |)ossi- 
bilis  fuerit,  si  autem  servare  neqiiiero,  ut  liceat  uubere. 

Sed^  age,  cui  non  facit  fidem  haec  disputatio  de  impossibili,  cogamus 
eura  ipsa  experientia  et  ius  ex  facto  probemus.  Ecce  ego  vovi  totam  Augu- 
5  stini  regulam,  in  qua  ille  praecipit,  ut  quocunque  iero,  secundus  vel  tertiiis 
eam,  hoc  est,  ue  solus  eam:-  hoc  vovi  usque  ad  mortem  servare,  ut  ex- 
presse  habet  forma  voti.  Literiui  ego  capior  et  solus  esse  cogor,  ubi,  quaeso, 
manet  meum  votum?  occidi  potius  debeo  quam  sohis  esse,  si  votum  nou 
excipit  impossibile.    At  si  tenear,  ne  possim  occidi,  quid  faciam?    Hie  votiun 

10  solvitur,  aut  prius  involvisse  cognoscitur  exceptam  impossibihtatem.  Sic  in 
eadem  regula  voveo  statutis  horis  orare,  vestibus,  cibis,  locis  uti.  At  ubi 
aegrotavero,  ut  nihil  liorum  possim,  votum  nou  tenetur,  Xon  autem  me 
exeusabit  aegritudo,  quia  mandatum  dei  oportet  servari  per  vitam,  per  mortem, 
per  onmia.     At  mandatum  dei  est:  'Vovete  et  reddite^     Sic  et  de  omnibus ipj.  76, 12. 

15  aliis  regulae  statutis  possum  exempla  aiferre.  Sicut  igitiu*  superius  de  devo- 
tario  S.  lacobi  dixi:  Si  impossibilitas  in  omnibus  aliis  statutis  necessario 
excipitur,  quae  est  ratio,  ut  in  sola  castitate  non  sit  excepta?  ubi  et  plura 
perieula  et  maxima  necessitas  urget,  ut  si  in  ulla  parte  regulae  impossi- 
bilitas locum  habere  debet,    merito  prae  caeteris  in  castitate  locum  habebit: 

20  si  in  castitate  locum  non  habet,  multo  minus  in  caeteris  locum  habere  debebit. 
Quantum  est,  quaeso,  periculum,  si  capti\^im  cogas,  ut  socium  habeat,  aut 
infirmum,  ut  oret?  imo  null  um  hie  periculum  est,  cum  fieri  non  possit  quod 
cogis.  At  si  incontinentem  cogas  ad  contineutiam ,  quautas  immundicias, 
quautas   fornicatioues ,    (juanta   adulteria  et    quid    non   malorum   provocabis? 

25  Nee  valet  hie,  sicut  et  supra  dixi,  quod  voluntatem  sufficere  captivo  et  in- 
firmo  dicas,  tuuc  enim  nihil  differret  vovens  a  non  voveute.  Quis  enim 
laicorum  non  possit  velle  socimn  habere  et  iuxta  formam  regulae  orare?  Non 
sie  nugandimi  est  in  rebus  ad  conseientiam  et  salutem  attinentibus.  Solide  et 
dextre  deceruendum  est.    Certum  est  in  regula  opus,  non  voluntatem  praescribi 

30  et  voveri :  ita  certum  est,  votum  ab  infii'mo  et  captivo  solvi  necessario,  quod 
non  licebit,  si  votmn  excludit  impossibile.    Stat  senteutia:  'Vovete  et  reddite'. 
Non  praeteribit  apex  aut  iota  ab  isla  lege,  nisi  omnia  fiant.     Aut  ergo  votum  mattf).  5,  is. 
us(|ue  ad  impossibile  solum  ligat,  aut  nullos  unquam  fuisse  monachos  concedes. 
Nullus  enim  fuit,  qui  non  aliquando  infirmus  aut  alia  causa  fuerit  imi)editus 

35   in  alicjuam  partem  suae  regulae,  id  (juod  onmino  contra  votum  suuni  est 

Aniplius,  quia  pertinaciter  obiicitur  illa  voluntas  voti,  (j[uae  perseveret 
sub  impossibili  exterui  operis,   depouamus  et  ipsam.     Concors  est  seutentia, 

15  possera  B 

')  Sgl.  Sutljerö  3tuefü^rungen  in  Qxl  Slueg.  '-  «b.  10  S.  452  ff.  '-)   ,Si  opus 

fuerit  ad  aliquam  necessitatem  mitti,  duo  eant".  —  „Ncc  cant  ad  Italnoa.  sive  quo- 
cunque ire  necesse  fuerit,  minus  quam  duo  vel  tres."  SBürger,  .^liftot.  5iadji;id)t  Don  .. 
Lutheri  '^lmd)i--<Bta\\b.     2.  2lufl.     l'eipjig  u.  9Jlerfebutg  1719.     <B.  ti7.  77. 


()34  De  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudicium.    1521. 

quam  et  Bernhardus  probat  lib.  de  praecept.  et  dispeu./  oniues  partes  regu- 
lariini  esse  in  manu  maioris,  qui  dispensare  in  iis  possit  cum  subditis  suis, 
non  modo  si  impossibile  aut  perieulum  occurrat,  sed  etiam  si  cougruum  et 
commodum  videatur,  aliquando  vero  et  mero  arbitrio  praesidentis  tenent  et 
non  tenent  hae  partes  regidarum.  Tum  Papae  tribumit  constanter  plenam  s 
in  iis  Omnibus  autoritatem  tollendi,  mutandi,  dispensandi.  Verum  quiequid 
illa  sedcs  Satanae  facit,  suspectum  est,  nolo  autoritatem  eins  mihi  in  re  con- 
scientiarum  patrocinari,  maneamus  in  gestis  sanctorum  et  vulgato  receptoque 
ab  Omnibus  usu.  In  his  igitur  dispensationibus  certum  est  et  voluntiitem 
servandi  voti  poni  et  libertatem  solvendi  concedi.  Non  enim  cogitur  invitus  lo 
facere,  qui  secundum  dispensationem  facit,  nee  cogitat  nedum  mallet  con- 
trarium  facere.  Responde  igitm':  si  ista  dispensatio  est  licita,  concludam 
ego  cimi  fiducia,  tenorem  voti  monastici  esse  hunc:  'Voveo  haue  regulam 
servare  ad  arbitrium  praesidentis'.  Si  non  est  vero  talis  eins  tenor,  iteruni 
detinio,  omnes  mouachos,  omuia  monasteria  esse  damuata,  neqiie  ulhun  adhuc  is 
inventura  fuisse  monaehum.  Nulhis  enim  aliter  unquam  sensit  ac  tenuit, 
quam  iam  dictum  est.  Si  autem  in  caeteris  partibus  in  manu  praesidentis 
est,  non  solum  opus,  sed  et  voluntatem,  id  est,  totum  votum  suo  subdito 
solvere  et  liberum  facere,  etiam  ubi  nulhira  impossibile  aut  perieulum  exigit: 
tu  die,  si  potes,  cur  non  possit,  imo  non  deljeat  laboranti  libidinum  procellis  20 
et  periculis  maximis  fratri  suo  et  in  hac  parte,  ubi  castitas  vovetur,  eadem 
autoritate  copiam  facere  nubeudi  et  libertatem  saltem  operis  exterui,  si  omniuo 
voluntatem  nollet,  impartiri?  Cur  solum  castitatis  votum  adamantinum  est, 
cum  caetera  omnia  stuppea  sint  et  stipulacea?  Nonne  et  iniquitatis  et 
crudelitatis  extremae  arguetur  iustissime  mouastica,  et  hoc  ipso  plane  suspecta,  25 
tauquam  Satanae  scena  sit,  habebitur,  (piod  in  rebus  nihili  tarn  clemens,  in 
rebus  gravissimis  tarn  severa  est?  Quid  enim  huic  perversitati  dicetur,  uisi 
TOnttf).2:i,'-'i.illud  Euangelii:  'Colantes  culicem  et  glutientes  camelum'?  Etiterum:  'Deci- 
a«nu()'23, 4.  mantes  rutam  et  mentam,  et  graviora  legis  omittentes'.     Aut  illud:  *Impo- 

nunt  in  humeros  hominum   onera  gravia  et  importabilia\     Quid  enim  aliud   'm 
hie  iudical)it  communis  sensus,  (juam  si)iraute  nequitia  Satanae  fieri,  ut  sola 
castitas  sit  indispensabilis,  quo  animas  irretiat  laqueo  indissolubili ,  et  cetera 
sint  disj)ensabilia,  quo  fictam  eorum  illudat  religionem? 

Quid  hie  igitur  respoudebunt  monastici?    Aut  nulla  pars  votorum  dis- 
pensari   pot^st,    aut   omnes    dispensari    possunt,    (piia  nulla  est  ratio  in  una   35 
parte  maior  (piam  in  caeteris,  nisi  (juod  in  castitate  plures  causae  urgent  et 
exigmit  dispensationem,    ubi  et  pertiuacius  eam  denegant  et  recusant  quam 


i  comodum  ABC  23  nullet  impartiri  AB  nullet,  impartiri  C  24  stupea  AB 

')  Liber  de  praecepto  et  dispensatione,  Migne,  Patrolog.  T.  182  ®p.  859  ff.  „patet 
quod  magna  ex  parte  regularis  traditio  subest  eins  qui  praeest,  etbi  non  voluntati, 
certe  discretioni."  ^p.  865. 


De  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudicium.    1521.  635 

iu  alii.-«.  Et  hie  paululum  morare,  lector,  et  tecum  cogita,  ut  iui(|uitatem  et 
crudelitatem  hanc  dispensandi  taceam,  quam  iucerta  et  periciilosa  sint  omuia 
hiiius  miseri  instituti.  Si  dispensandi  iste  mos  eiTat  et  den  displicet,  quis 
audeat  iutrare  vel  manere  iu  religione?    Quis  euira  ibi  maueat  aut  hoc  vitae 

5  genus  voveat  et  teneat,  in  quo  vovetur  id,  quod  uon  sen'andum  esse  et  verbo 
et  exemplo  proprio  docent?  Nonne  hoc  est  deum  cen  fatuum  aliquem  irri- 
dere?  An  autem  uon  eiTct  mos  iste,  quis  nos  certos  faciet,  praesertim  cum 
dicat  deus:  'Vovete  et  reddite'?  tiun  supra  dictum  est,  neque  sanctorum 
neque  midtitudinis   exemplo  nos   esse  tutos  posse,   cum  peccare  et  falli  po- 

lü  tuerint  omnes,  et  hie  certus  apertusque  sermo  dei  dicat:  'Vovete  et  reddite'. 

Si  autem  incertum  est  morem  hunc  erroneum  esse,  iterum   dico:   quis 

audeat  iutrare  vel   manere   in  religione?   et   omnia,  quae  ad  errorem  intuli, 

hie  etiam  inferam.     Paris   enim   impietatis    est   et   id  sequi,   quod  manifesto 

errorem  esse  scias,  et  id  pro  veritate  amplecti,  quod  nescias  eiTor  an  veritas 

15  sit.     O  vere  tempora  periculosa,    de   quibus   Paulus   praedixit.     Nimc  vero  2.  xim.  3,  i. 
cum  votmii  et  institutum  suum   in  hoc  verbum  dei  'Vovete  et  reddite'  fun- 
dent,    ego  pronuncio,    morem    istum  dispensandi   esse  imjuum  et  perditionis 
et  operationis  errorem.     Vel  eo  tandem    cogam,    ut  vota  omuia  prohibita  et 
libera  esse  eviucam,  quod  ut  plenius  et  copiosius  faciam,  videamus  }>rimum 

20  causas  levissimae  suae  dispensationis  in  aliis  partibus  regulae  et  rigoris 
crudelis  in  retinendo  castitatis  voto. 

Causantur  itaque  castitatem  rem  esse   incomparabilis  precii,   cui  nulla 
possit  inveniri  par  comnmtatio.     Huc  illud  Sapientis  afferunt:  'Xon  est  dignar^i-  2ii.  26, 
pouderatio  coutinentis  animae'.     His  adduut  ampullas  illas  laudatae  virgini- 

25  tatis,  quarum  haec  est  ex  Hieronymo  ^  caeteris  insignior:  'Audacter  dico, 
deus  cum  possit  omnia,  tamen  virginem  uon  potest  suscitare  post  ruinam. 
Caetera  vero,  cum  sint  minora,  possunt  dispensari  et  commutari'.-  O  caeci- 
tatem  bis  caecam,  quae  in  re  Christiana  et  divina  iudieat  de  praeceptis  se- 
cundum   opera    et   de   fide   secundum   persouas,   (juod   nee  gentes  faeiunt  in 

30  rebus  suis  humanis,  deinde  verbum  hominis  pro  articulo  sumuio  fidei  arri- 
piunt.  Hieronymus  dicit,  sese  audacter  dicturum,  non  posse  deum  suscitare 
virginem  post  ruinam.  Quid  ad  me,  ijuod  tu  audacter  dicis?  Non  quam 
audacter,  sed  quam  vere  dicas,  considerandum  mihi  est.  Neque  enim  iu 
audaciam  tuam,  sed  in  veritatem  dei  credo.    Unde  probas,  non  posse  suscitari 

33  virginem  post  ruinam,  etiam  a  deo?  Scilicet  hac  ampulhi  rudis  lector  discit 
nihil  praeciosius  aestimare  virginitate,    hoc  est,   opus  pracfcrre   fidei:    j)otest 


8  tum  [nid^t  dum,  tcie  ed.  Erl.  angictt]  AL5C,  ed.  Witt.,  cum  ed.  len.,  Erl.  21  re- 

tinendae  AB 

')  Sonas:  „baö  bud)  .^^ietotiiini  loiber  3oötniamim".  -)  Ep.  XXII  ad  Eu.stochiuni : 

^Audenter  loquar:  Cum  omnia  possit  Deus,  suscitare  virgiDcm  non  potest  post  ruinam". 
Mignc,  Patrolog.  Tom.  XXII  2p.  397. 


g36  De  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudicium.    1521. 

suscitare  corniptam  virginitateni  fidei  in  spiritu,  et  iion  jiotest  suscitare  cor- 
ruptara  carue?  Quam  vellem  haue  virgiuitatis  laudeni,  praesertini  a  tanto 
viro,  nou  fuisse  unquam  proditam,  vehementer  euim  iuflat  operis  opiuiouem 
et  gloriani.  Neque  est  vera,  quam  et  Hugo  de  S.  Vietore  coufutavit  iam 
antea.  Potest  euim  deus  et  carnem  reddere  iutegram,  imo  suseitare  mortuam  5 
Scj.  64, 8.  et  de  novo  tütam  immutare,  quae  nunquam  coguoseat  virum.  Sunuis  euim 
eiu.s  lutum,  ipse  fictor  uoster.  Si  autem  iutelligit,  ideo  nou  posse  suscitari, 
quia  non  potest  facere,  ut  corrupta  corrupta  non  sit,  hoc  est,  factum  uon  potest 
facere  infectum,  eadem  audacia  licebit  dicere,  nullam  virtutem,  nuUam  gratiam 
serael  corruptam  suscitari  posse  a  deo.  lo 

Sed  ad  rem  revertamur  et  novam  impietatem  huius  mouastici  iustituti 
videamus,  ut  inveniatur  iniquitas  eins  ad  odium.  Votum  asseruut  omnino 
iam  praeceptum  dei  esse,  dicente  scriptura  'Vovete  et  reddite',  rationem  vero 
implendi  non  esse  petendam  ab  ipsa  praecepti  forma,  sed  a  magnitudine, 
j)arvitate,  precio  et  vilitate  operum  vel  rerum  praeceptarum.  Sic  virginitateni  is 
devotam  reddes,  quia  res  magna  est,  caetera  opera  regulae  nou  est  necesse 
reddere,  sed  dispensari  possunt,  (juia  res  parvae  sunt.  Hoc  autem  quid  est 
aliud  dicere,  quam  'castitatem  reddo,  non  quia  praecepto  voti  exigitur,  sed 
(piia  magna  est'?  Et  hoc,  (piid  est,  nisi  dicere:  'praeceptum  voti  non  in 
arbitrio  dei,  sed  meo  ipsius  est,  quatenus  praece])tum  et  non  praeceptum,  20 
quateuus  impleri  et  non  impleri  oporteat'?  Et  in  has  amaritudines,  irri- 
i.©am.i5,i5.  tationes,  tentationes,  illusiones  maiestatis  putas  deura  non  irasci?  Saulem  illi 
egregie  referunt,  qui  domini  obedientiam  sibi  ipsi  arrogant  interpretandam, 
reservatis  pinguibus  bovibus  ad  sacrificium  dei.  Hi  sunt  qui  iactaut  meliorem 
esse  obedientiam  quam  victimam,  iactaut  verbo  praece])tum  voti  et  negaut  25 
opere. 

Sic  mulicrem  videbis  ad  concupiscendum  et  negabis  peccatum  esse, 
quia  res  parva  est,  ad  opus  comparata.  Rapies  proximo  pallium  et  dices: 
Non  est  prohibitum,  (piia  res  parva  est.  Dicens  fratri  tuo  'racha',  non  peccas, 
quia  nou  occidisti  fratrem.  Et  haue  regulam  monasticae  Theologiae  duces  per  ^0 
omuia  dei  praecepta,  in  rebus  et  operibus  magnis  docebis  ea  esse  servanda, 
in  parvis  posse  dispensari  et  tolli.  Deinde  ut  nihil  relicpuuu  facias  deo 
autoritatis,  in  arbitrium  tuum  voca  ins  decernendi,  (piae  parva  et  (juac  magna 
sunt,  sicut  hie  mouastici  autoritate  propria  castitateni  praeferunt  caeteris 
Omnibus  operibus.  En  tibi  monasticam  pietatem,  hoc  est,  furiosissimam  et  35 
sacrilegam  et  blas]>hemam  impietatem.  Didiceruut  haue  insaniam  a  suo  rege 
et  capite  Papa,  (j[ui  in  omnibus  votis  sibi  ins  dispensandi  arrogat,  exceptis 
votis  castitatis,  visitatiouis  Hierusalem  et  S.  lacobi.  Ad  cuius  sententiam 
iste  erit  sensus  praecepti  divini:  'Vovete  et  reddite  castitatem,  visitationem 


7  Victor  B  15  et   fc^U  in  C  21  oporteat  C  22   teutatioiies   fcl^lt  in  C 

24  bobus  ed.  Witt.,  len.,  Eil.  34  sint  15 


De  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudicium.    1521.  637 

Hienisalem  et  S.  lacobi,  in  aliis  vero  vovete  et  nou  reddite'.  Quare  hoc? 
quia  illa  tria  siint  magna ,  caetera  sunt  parva.  Ita  et  monastici :  'Vovete 
et  reddite  castitatem  de  regula,  reliquum  antem  regulae  vovete  et  non  reddite'. 
O  iusanias  uovissimis  irae  diebus  dignissimas  !    Christus  dicit  Matth.  v.  'Qiii  ^imI).  5, 19. 

5   solvent   unum   de   mandatis   istis  minimis  et  docuerit  sie  homiues,   miuimus 

vocabitur   iu   regno   coelorum'.     Et  iterum :   'Non   praeteribit   iota  nnnm  aiit  9)?attfi.  5, 18. 
apex  unus  de  Lege,  donec  omnia  fiant\     At  Papa  et  monastici  tollunt  nou 
iota  aut  apicem  solum,  sed  integra  verba  et  totum  praeceptimi  dicentes:  'In 
maguis  servate,  in  pan'is  nos  solvimus'.     Sed  nos  execrantes  et  detestantes 

10   abominationes  istas  abominandas  sie  sapiamus. 

Primum  uihil  inter  opera  discernamus,  aequalia  sunt  apud  deiun,  quae 
magna  et  parva  sunt  apud  nos  et  inter  sese.    Ad  mensuram  fidei  dicit  Paulus 
Ro.  xii.  omnia  donari.     Ille  enim  probatur,  non  qui  plura  et  maiora  fecerit,  5Höm.  12, 3. 
sed    qui    maiore   fide    et   charitate   fecerit.     Castitas    coniugalis  Abraliae  et 

15  Sarae  midtorum  virginitati  praeferetur.     Et  Petiü  Apostoli  coniugium  absque 
dubio  S.  Agathae   virginitate   snperior  erit.     Ad  fidem,   inquara,  omnia  exi- 
genda   sunt.     Non  enim  qui  operatus    fuerit,   sed  qui  crediderit,    salvus  erit.  i«avc.  ig,  le. 
Gentium  est  secnndum  opera  iudicare,   imo   et   ipsae  secundum  animuni  de 
operibus  iudicant:    Christianorum    est   secnndum   fidem  iudicare.     Deinde  in 

20  faciendis  mandatis  prorsus  nihil  spectandum  est  praeter  formam  praecepti 
et  voluntatem  praecipientis,  non  cm^audo,  an  parva,  magna,  vilia,  praeciosa, 
multa,  modica,  brevia,  longa,  aut  cuiuscunque  formae  et  nominis  sunt  opera. 
Non  enim  opus,  sed  obedientiam  exigit  in  opere,  seu  ut  scriptura  dicit, 
'Obedientiam,  non  victimam',  bonorum  nostrornm  non  indiget.     Sic  Samuel  iSQm.i5,22. 

25  ad  Saulem:  'Nunquid  holocausta  \'nlt  dominus  et  non  magis,  ut  obediatur 
voci  eius?'  Nunc  monasticos  conveniamus.  Non  possunt  negare,  quin 
voveant  totam  snam  regulam,  non  solam  castitatem,  quod  et  tota  regula  sub 
verbo  'vovete'  comprehenditur :  quare  necesse  est,  ut  et  tota  sub  verbo  'red- 
dite' comprehendatur.     Non    enim   dicit:   'Vovete  totam  et  reddite  partem', 

30  sed:  'quodcunque  voveris,  redde'.  Si  itaque  votum  suum  agiioscunt  pro  prae- 
cepto,  coguntur  confiteri,  apud  deum  exigi  obedientiam  totius  regulae  usque 
ad  novissimnm  apicem  indispensabiliter.  Nihil  hie  iuvat  laboriosa  partitio, 
qua  quidam  conati  sunt  seipsos  solari  et  regulas  suas  in  praecepta,  consilia, 
intcrjiretationes  partiri.    Stat  vox  divina:  'Vovete  et  reddite',  quae  si  in  h(tra 

35  mortis  coeperit  conscicntiani  pulsarc,  nihil  ))r()derunt  stipulae  istae  liumanarum 
inventionum.     Pavebit  enim  ad  vocem  dei,  ut  voces  hominum  non  sentiat. 

Quid  hie  facient  monastici?  hie  tandem  aperient  oculos  et  videbunt 
stulta  et  impossibilia  esse  sua  vota.  Et  quem  non  jioenitebit  esse  monasti- 
cum?    Et  quis   inter   cos   poterit   salvus   fieri?     Neque   enim  unum  unquam 

40  fuisse  monachum  invenies,  qui  totam  snam  regulam  opere  impleverit.  Sed 
et  ipsiraet  iamdudum  hoc  sensenmt  et  viderunt,  unde  commenti  sunt  et  aliam 

22  sint  B  29  totam  fefjtt  in  C 


(538  De  votis  monasticis  Martini  Luthei*i  iudicium.    1521. 

praecepti  diviui  elusionem,  tarn  infoelix  contritio  et  vastitas  agitat  misera- 
biles  homines  in  viis  suis,  postquara  semel  a  via  regia  ficlei  aberrare  cepe- 
runt.  Cum  enim  vidissent  regulas  et  ordines  tot  statutis  et  praeceptis  illa- 
queatos  voveri  et  luisquara  servari,  obstupuerunt ,  si  tot  damnarentur  tan- 
quam  voti  violatores,  simul  intellexernnt,  prorsus  stultura  et  impossibile  esse,  5 
si  praesumantur  omnia  illa  vota  sen^ari.  Ceperunt  itaque  rebus  suis  miseri 
consnlere,  et  cahos  illud  votoruni  partiri  in  duo,  quaedam  vocari  substantialia, 
qnaedam  accidentalia.  ^  Substantialia  fecerimt  tria,  paiqiertatem,  obediontiam, 
castitatem.  Reliqua  volueruut  esse  accidentalia,  itaque  sanxerunt  solum  eos 
voti  violatores  esse,  qui  substantialia  solverent.  Haec  est  una  omnium  sen-  lo 
tentia.  Sed  frustra.  Humanuni  est  commentum,  prorsus  inntile  ad  fir- 
mandam  conscientiam ,  imo  utile  ad  seducendam.  Quis  nos  certos  faoiet 
hanc  partitionera  deo  placere?  an  aedificabitis  meam  conscientiam  super 
vestra  somnia?  Quid  dicam  deo,  ubi  opposuerit  praeceptum  suum  'V^ovete 
et  reddite'  et  omnia  (sicuti  sunt)  substantialia  esse  decreverit?  Dictum  est  is 
enim,  apud  ipsum  nihil  valere  operum  differentiam,  omnia  sunt  substantialia, 
quia  omnia  sunt  sub  eodem  praecepto  aequaliter  pacta,  aequaliter  vota.  Nam 
et  vota  vos  ipsi  appcllatis,  accidentalia  ille  nescit,  sed  dicet :  'Sunt  vota, 
ergo  reddes,  si  autem  reddes,  substantialia  sunt'.  Ita  quocunque  sese  ver- 
terint,  deprohendentur  inter  angustias  nee  potermit  effugere.  Verbum  et  20 
praeceptum  dei  stat  in  seculum  seculi,  non  patitur  sui  elusionem  aut  depra- 
vationem. 

Igitur  oifendunt  et  impingunt  hie  mutuo  duo  illi  adversarii,  conscientia 
»gl.  'j.  no\.  et  lex.     Eduxit  et  mens  Moses  Israelitas  suos  de  castris  eorum  in  occursum 

dei.     Quid    reliquum   est,   nisi   ut  videant   montem    fumantem   et  terribilem,   25 
hoc  est,  iram  de  coelo  in  terram  et  a  terra  in  cor  codi  pertingentem?    Quo 
ibunt  a  facie  igneae  huius  legis?    Ipsi  dispensant  in  praeceptis  dei  et  opera 
eins  partiuntur  et  subtrahunt.    At  praeceptum  exigit  omnia.     Si  enim  vovisses 
aut   muscam  occidere,   aut  stipulam  levare,   indispensabiliter  votum  reddere 
et  non  quid  vovisses,  sed  quia  vovisses,  obedientiam  exolvere  deberes,  prae-  so 
sertim   si  non  pugnet  votum   adversus   aliud   mandatum  dei,    quanto  magis 
reddere  debes,  quicquid  in  regula  praescriptiuu  vovisti?    Vides  itaque,  lector 
charissime,  institutum  monasticum  per  sese  aliud  non  esse,  quam  Babylonem 
(juandam  erroruin,  ignorantiarum,  inobedientiarum,  perfidiarum,  sacrilegiorum, 
blasphemiarum   et  sentinam   novissimarum  impietatum  et  peccatorum.     An  35 
dubitas   haec   ita   esse?     Nonne  vides  eos  non  solum  non  implere  sua  vota, 
sed  etiara   id   docere,   quo  voveantur  et  non  impleantur,   et  hoc  unum  eos 
agere,  ut  vovendo  non  vovisse,  et  non  implendo  implesse  videantur?     Quis 

1  C  ftcÄt  agitat  leintet  homines         7  chaos  ed.  Icn.,  Erl.     vocare  ed.  Eil.  18  vota? 

ergo  ABC  20  deprclienduntur  C 

')  :3ona§:  „ottlid)  iinbetoC9lid)C  getübbe,  ctlic^  benjcgltdje" ;  ^eo  ^uh:  „tuefenüd)"  uiib 
„3Üfeüi9".     5Ü9I.  grl.  ^luSg.  ^  5Bb.  10  @.  454. 


De  votis  monasticis  Martini  Latheri  iudicium.    1521.  639 

porcus  aut  asinus  sie  pateretur  sese  illudi  et  ludificari,   ut  ipsi   praesumuut 
deum  \dvum  et  venim  his  iusaniis  suis  illudere  et  ludificari? 

Tu  uuuc  vide,    an    possit   ullus  in  hac  fornace  Babylouis  servan,   nisi 
virtute  miraculi  divini,  qua  electi  sunt  servati,  dum  sub  votis  et  erraverunt 

5  huraaniter,  et  tameu  purissinio  Euaugelio  dei  in  spiritu  libertatis  adheserunt. 

Sic  impletum  est   iudicium  dei,   quo   ccmfundere   solet   labium    aedificantium  i  söJoi.  11.7. 
tiu'rim,   ut  sibi  ipsis  nomen  faeiaut,   dum  faciunt  et  dicuut,   quae   uon   con- 
veniunt,   quae  uec  ipsimet  intelligimt,   pro   sensu  suo  reprobo,^   appellantes 
Votum  uon  votum,   illicitum   facientes   licitum,  praeceptum   non  praeceptum, 

10   impium  pium,  sacrilegum  sacrum,  blasphemum  venerandum,  et  eiusmodi  alia 
multa.     Haec   est   illa   nox,   in   qua  Christus   illuditur,   ceditur,   conspuitur, 
ministris  pontificiis  ei  dieentibus:  'Prophetisa  nobis,  Christe,  quis  est  qui  te  9«a»f).2G,cs. 
percussit?'     Forte    aliqui   non  eredent  haec  esse  monstra  raonastici  instituti, 
quod  sint  nimio  horrenda,   quos   ire   sino  et  abundare  suo  sensu,    neque  eis 

15  hoc  Scripte  servio,  illis  solis  servio,  qui  animas  suas  salvas  volunt,  quibiis 
arl)itror  satisfactum  per  praedicta,  ut  credant  vera  esse,  quae  dico.  Verum 
est  enim  mandatum  dei  'Vovete  et  reddite',  quod  non  fallet  quenquam,  nisi 
eum,  qui  non  crediderit  esse  aut  mandatum  aut  verum.  Similiter  verum 
est,   quod  irrefragabilis  usus   et   experientia   monsti"ant,    voveri  ab  eis,   quae 

20  non  solum  non  reddunt,  sed  docent  quoque  non  reddi  oportere.  Neque 
enim  mendacia  certius  cognoscas,  quam  suo  ipsius  dissidio  et  contradictione. 
Siquidem  divinitus  ordinatum  est,  ut  semper  impietas  seipsam  confundat,  et 
mendacia  sibi  ipsis  nuuquam  constent,  quin  adversus  seipsa  semper  testi- 
ficentur. 

25  Quid  igitur  (inquis)   faciam,   ut  salver  ab  hac  Zeor,  in  quam  fugi,  ut  i.wot.19,22. 

Zodomam  eifugerem?     Quid  facies?     Au  adhuc  disputandum  censes,  ut  ad 
montem  libertatis  matiu-es  cursum,  postquam  audieris  tete  vovisse  hoc  vitae  «gi.  1.  sjo). 
institutum,  quod  non  solum  verbo  dei,  Euaugelio,  fidei,  libertati  Christianae 
praeceptisque  dei  adversatur,   sed  et  sibi  ipsi  turjjissime  pugnat  et  dissidet? 

30  Sine,  regnum  hoc  desoletur,  ubi  in  seipsum  divisum  est:    putas  apud  deum  vuc.  n,  u. 
exigi  hoc  votum,  quod  in  rem  tarn  abominandam,  ipso  prohibente  et  invito, 
voveris?     Qui  enim   noluit   te   vovere,   non    volet  etiam  votum  servari,   sed 
quantocius  omitti  et  aboleri. 

Sed    cum   ipsis    monasticis    expostulo   et    quaestionem    repeto.      Dicant 

35  igitur,  cur  dispensent  in  reliquis  partil)us  voti  et  in  sola  castitate  uon  dis- 
pensant?  aut  cur  doceaut  caetera  omnia  esse  accidentalia  et  solum  ista  tria 
esse  substantialia  oporteat?  Dicant,  qua  autoritatc  votum  est  praeceptum 
in  aliquibus  et  non  in  omnibus?     Plane  obstructum  est  os  locpientiura  iniqua^i.  r.s,  13. 


16  satis  factum  C         18  autem  mandatum  C        20  Sodomam  ed.  len.,  Erl.        36  docent  C 

')  ^ona^  3ief)t   „pro  sensu  suo   reprobo"    3U   .appellantes",   Cco  ^nh  bagcgcn  3U 
,quae  —  intflligiint". 


(540  De  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudicium,    1521. 

et  coactum  eoncedere,  si  una  pars  voti  potest  omitti  aut  dispensari,  totum 
posse  omitti  et  dispensari,  aut  si  totum  omitti  vel  dispensari  nou  potest, 
nulla  eins  pars  omitti  et  dispensari  potest.  Proinde  si  praesidens  indulgere 
potest  fratri,  ut  carnes  edat,  vinum  bibat,  orationem  intermittat,  vestem  ponat, 
contra  quam  regula  voti  dictat,  potest  etiam  indulgere,  ut  res  habeat,  über  & 
eat  et  uxorem  ducat,  maxime  si  opus  illi  fuerit,  Sic,  inquam,  ego  respondere 
illos  cogo.  Non  tarnen  hoc  assertum  volo,  quia  ipsi  sie  respondent  vel 
respondere  coguntur,  quos  propter  monstra  suae  impietatis  nullius  fidei  et 
autoritatis  esse  oportet.  Quid  enini  si  errent  et  respondendo,  qui  nihil  nisi 
error  sunt  vovendo  et  viveudo?     Finuiore  et  tutiore  autoritate  conscientiae   lo 

i.^ctr.4,ii.muniendae  sunt,   nempe    divina   et   ea  sola.     Petrus  cnim  dicit:  'Si  quis  lo- 
quitur,  quasi  sermones  dei  loqui  debeat',  hoc  est,  ut  certus  sit  esse  verbum 

2.2;ini.  3,14.  dei,  quod  loquitur.     Quod  et  Paulus  Timotheo  commendat,  dicens:  'Permane 
in   bis,    quae    didicisti,    sciens    a  quo   didiceris\      Nou   autem   didicerat   nisi 
verbum  dei,  ideo  in  solo  verbo  dei  permanendum  est.    Hoc  solum  nunc  ago,   i^ 
ut  eos   contra  eommunem   sensum  et  contra  seipsos  insanire  demonstrem  et 
concludam  per  autoritatem  ipsorummet,  impossibilem  castitatem  esse  liberam 
et  Votum  eins  esse  conditionale  et  temporale  ex  natura  sua,  cum   hoc   con- 
cessisse  eos  probarim  in  aliis  voti  partibus,  nee  superesse  rationem,  cur  non 
in  Omnibus   fieri    debeat,    quando   et  causae  vehementiores  urgent  pro  liber-   '-*o 
täte  castitatis,  quam  pro  uUa  parte,  quam  ipsi  liberant.     Mera  ergo  arbitrii 
sui  libido  est  alia  substantialia,   alia    accidentalia  facere  et   caeteris  liberis 
solam  castitatem  indispensabiliter  ligare,  in  perniciem  et  laqueum  animarum. 
Caeterum  conscientiae  nostrae  muniantur  co,  quod  evidentibus  certisque 
scripturae    testimoniis  probavimus,    votum   monasticum    ex    natura   sua  ad-  25 
versari  verbis  dei,  Euangelio,  fidei,  libertati  Clmstianae,   praeceptis  divinis, 
ut  eommunem  sensum  et  ipsiusmet  contradictionem  taceam.     *Ex  natura  sua' 
dico,  quod  non  uegem,  sanctos  viros  hac  perversitate  foeliciter  usos  et  mira- 
culo  divino  servatos,  sicut  mortem,  crucem,  mala  mundi  natura  sua  adversus 
fidem  puguare  dico,   quibus    tarnen  Christus   et  sui  bene  usi  glorificati  sunt,   so 
At  nemo  vovet  exemplum  sanctorum,   qui   malo  bene  sunt  usi,   sed  ipsum 
malum  vovent  omnes.     Neque  enim  ullus  vovet  eo  spiritu  sc  victurum,  quo 
vixit  Bernhardus:   hoc  enim   necessarium   est  nee   sub  votum  cadere  potest, 
et  ab   initio  et  votum   et   ceptura  est  in  baptismo:    sed   legem  factorum  seu 
opera  legis,  iustitias  carnis,  easque  non  nisi  humanitus  inventas  et  statutas  35 
vovent,    quas    deus    in   novo   testamento   prohibuit,   ut    probavimus,   quae  et 
natura  sua  ad  interitum  perducunt  specie  et  ratione  sapientiae  suae. 

Proinde,  quanquam  sanctos  videam  in  eadem  sententia  fuisse,  ut  vota 
partireutur  in  substantialia  et  accidentalia,   tum  i])simet  et  dispensaverint  et 
dispensationem  acceperint  in  multis  partil)us  regularnni,  tamen  quia  incertum  4o 
est,  an  hoc  fecerint  deo  approbaute  eorum  facta  vel  ignoscente  eorum  errori, 

12  debet  B  24  quod  —  probavimus  fc^t  in  C  34  est  fefjlt  in  C 


De  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudicium.    1521.  041 

non  satis  tutiim  nee  fidele  patrocinium  est  pro  conscientiis,  ex  eorum  exemplo 

aut  facto  qnicquam  asserere.     Obstat  enim,   ne  hoc  ullus  audeat,   qui  prae- 

dixit  etiam  electos  in  errorera  ducendos  esse.     Alioqui  si  factum  eorum  deoWnttf).24,24. 

probatum  argueret  eorum  sanctitas,   plane  demonstratum   haberemus  et  ipsis 

5  factis  sanctorum  (hoc  est,  operibus  dei  testifieantibus)  vota  omnia  esse  libera, 
vovendique  formam  esse  apud  deum  non  aliam  quam  istam:  'Voveo  regulam 
temporaliter  ad  arbitrium  pi-aesidentis.'  Et  monasteria  ad  priscum  ritum  deo 
nihil  aliud  haberi,  quam  Christianas  scholas  pro  aetate  iuvenili  et  ardente 
instituenda  in  fide  et  pia  disciplina  nsque  ad  anuos  maturioris  aetatis.^    Nunc 

10  cum  autoritas  sanctitatis  exemplum  non  satis  firmet,  alia  autoritate  robo- 
randum  est,  scilicet  divina.  Sanctorum  enim  factum  ideo  placuit  deo,  quia 
iustitutum  monastici  voti  displicuit,  ideo  et  passus  est  et  voluit  sanctos  suos 
adversus  ipsum  dispensare  et  agere,  pro  fideli  admonitione  omnium,  ne  fallaci 
specie  devoti  huius  instituti  abducerentur  a  regia  via  Euangelii.    Neque  enim 

15  Benihardus  peecavit  neque  votum  suum  per  omnia  servavit,  quando  in  causis 
Papalibus  relicto   monasterio   perambulabat  terras,  quod  deus  voluit,  ne  in- 
stitutum   votoriun    apud    sese    ratum    habere  crederetur.     Non   aliter   atque 
Christus   permisit   discipulos   illotis  manibus  manducare  adversus  traditiones  ajjotto.  15, 2. 
seniorum.    Summa:  Exempla  et  facta  sanctorum  ex  verbis  dei  metimur,  ad- 

20  versus  quae  satis  probatum  est,  ut  pugnent  vota  monastica:  illi  metiuntur 
verba  dei  ex  factis  et  dictis  sanctorum,  quoties  optime  metiuntur,  adhuc 
tarnen  nolunt  errasse  videri. 

VLTIMO.     Ultimum  in  eos  impetum  faciamus,   et  fingamus  luctandi 
gratia,   esse  tria  illa  vota  substantialia  vota  apud  deum  rata  et  indispensa- 

25  bilia.     Quid  si  probavero,  duo  ex  eis  esse  libera  etiam  apud  vosipsos,  nonne 
dabitis  et  tertium  liberum  esse  debere,   scilicet  castitatis?     Tentemus  itaque 
aliquid,   quanquam   et   statim  a  principio  nonnihil  de  eis  dixerimus.     Primo 
paupertatem  videamus,  quae  duplex  est:  Spiritualis,  de  qua  Matt.  v.  Christus:  Wntth. 5, 3. 
'Beati  pauperes  spiritu,  quoniam  ipsorum  est  regnum  coelorum'.    Haec  voveri 

30  non  potest,  cum  sit  communis  omnibus  Christianis:  ea  est  spiritu  libero  in 
rebus  versari,  eis  uti  et  dominari,  non  servire,  non  apponere  cor,  non  con- 
fidere  et  gloriari  in  diviciis  et  non  esse  viros  divitiarum.  Verum  monastici 
liic  non  simpliciter  peccant,  primo,  quod  consilium  ex  ea  faciunt,  deinde, 
quod  sibi  eam  solis  arrogant  et  voveri  a   se  iactant.     Non  esse  autera  con- 

3r,  silium  id  probat,   quod  Christus  'beatos'  ap]iellat,   utique  volens   damnatos, 
qui   non    sint   pauperes.      Nam  beatitudinem   solet   iis  qui  necessaria  servant 
tribuere,  ut  dum  mulierem  castigans  dixit:  'Quin  beati  qui  audiunt  verbum«uc.  11, 28. 
dei  et  custodiunt  ilhuF.     Et:  'Beatus  es  Simon  Bar  Iona\     Et: 'Beati  cstis, ^^"»'{g'eji^- 
si  feceritis  ea\    Item  'quod  ipsorum  est  regnum  coelorum',  uticpie  Servituten! 


0  ^Ql  oben  6.  327. 
2utöer§  2ßcr!c.    VIII.  41 


ß42  De  votis  raonasticis  Martini  Lutheri  iudicium.    1521. 

iiiferni  volens  repositam  esse  iis,   qui  non    sunt   paiiperes.     Dura  ergo  lianc 
vovent  monastici,   dupliciter  peceant.     Primo  impia  opinioue  accedunt,   ere- 
dentes  consilium  [esse],    quod   praeceptum   est,    ac   per  hoc  inter  vovenduin 
solvnnt  praeceptum    divinum,    negantes    ipsum    esse  praeceptum.     Secuudo, 
quod  simulant  sese  vovere  aliud,  quam  in  baptismo  voverunt,  qua  hypoerisi    5 
revocant  aut  contemnunt  votum  baptismi,  ut  quod  parum  aut  nihil  sit  huic 
voto   comparatum.      At   hoc   est   blas})hemare  baptismum,   qui  est  omnia  in 
Omnibus  Christianis.     Si  ergo  votum  non  debet  esse  impinm,  sacrilegum  et 
blasphemum  coram  deo,   oportet  ut  haue  paupertatem  non  voveant.     Altera 
est  corporalis.    Ea  esse  potest  tri])lex  (lioeat  ita  nugari  cum  nugacibus):  Vel   10 
quod   nulla   re   utaris,   quae  est  impossibilis,   oportet   enim    victu    et   amietu 
utentes  vitam  hanc  conservare.     Vel  quod  nullas  res  adrainistres  aut  eures. 
Haec  est  infantium,   puerorum,   infirmorum,    fatuorum  et  similium,    qui  sub 
iugo  aut  manu  alterius  sunt.     Vel  quod  nihil  proprii  possideas,  administres 
autem  communia.     Et  has  duas  voveri  necesse  est,  si   panpertas  vovetur  a  15 
monasticis,  et  praesertim  secundam.     Caeterum  paupertas  corporalis  jiroprie 
est  penuria  in  victu  et  amietu,  quae  alienis  indiget  subsidiis,  non  potens  se 
proprii s  iuvare. 
•:>(p(ifcf).  2, 44.  Tu  nunc  vide  ludicra  ista  Satanae.    Lucas  in  Actis  laudat  Apostolorum 

4    32. 

factum,   quod   communia  habuerint  et  per  hoc  abundaverint,   non   appellans   20 

stpßfcf).  4, 34. 'paupertatem'  aut  'pauperes',    imo    (inquit)   *non    erat   quisquam    egens    inter 

illos\     Prorsns  nee  est  nee  dici  debet  paupertas,    ubi   sodales   aliqui  sua  in 

commune   conferunt   et   de   communi  vivunt,   sed    omnium   plenissima  abun- 

sipflirt).  2, 45.  dantia.    Haec  enim  erat  gloria  primitivae  ecclesiac,  referente  Luca,  quod  cum 

spirituali    et    Euangelica    paupertate    omnes    pollerent,    tamen    temporalibus  25 
abundabant,   pro   cuiusque   necessitate.     Postea  vero   consumptis   substanciis 
et  praevalente  fame  ceperunt  egere  et  in  temporalibus,  tunc  et  corpore  pau- 
peres  facti  sunt,  ita  ut  Paulus  et  Barnabas  ubique  })ro  eis  coUigerent  col- 
lationes  fidclium.     At  hanc  paupertatem  non  instituerunt  Apostoli,   quando 
communia  habebant   omnia,    sed  eam  passi  sunt,   deficientibus  communibus.   30 
Nostri    igitur  religiosi   neque   spiritualcm    neque   corporalem  vovent   ])aupcr- 
tatem,  sed  communem  illam  abundantiam,  qua  eis  abunde  administratur,  quam 
sicut    dixi,   violenter   ])otes   dicere  puerorum   et  fatuorum  ])aupertatem,   cum 
nihil   minus   sit   quam   ])aupertas.     Neque  enim  ut  egeant,   sed  ut  abundent, 
ii).  144, 13.  intrant  religiones,   commoti,   quod   in   monasteriis   sciunt  promptuaria   j^lena  3-. 
ernctantia   de  genere  in  genus.     Nam  ubi   paupertas   regnat  in  monasteriis, 
aut  non  illic  intrant  aut  intrasse  poenitet. 

Estne  igitur  haec  insignis  illusio  dei  et  horainum,  ]>raetend(>ro  votum 
]iau]>ertatis  et  tamen  eo  ipso  quaerere  securam  et  otiosam  copiam  ac  satu- 
ritatem,   aliena  manu  et  partam  et  ministratam,   ubi    nihil    miims  est   quam  40 


3  esse  V  cd.  Witt.,  leii..  Eil.  ^8   Et  iic  AHO 


De  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudiciiim.   1521.  643 

egere  aut  paupercm  esse?  An  ignorare  nos  volunt,  quid  sit  aut  significet 
]>anpertas?  An  et  vocabulis  suas  significationes  eviscerant?  Omniura  sensu, 
oranium  usu,  omnium  loquela  paupertas  corporalis  significat  penuriara  et 
egestatem  in  ^^ctu  et  amictu.  Quis  unquam  audivit  paupertatem  dici,  nihil 
5  proprium  possidere  et  de  communi  abundare?  O  illusores  et  deceptores, 
qui  fietis  verbis  in  avaritia  populos  cauponamini,  ut  Petrus  praedixit.  Igiturs.  ^eti.  2, 3. 
etiam  in  corporalem  paupertatem  mentiuntur  voventes  monasticen,  nt  et  impii 
sint  in  spiritualem  et  mendaces  in  corporalem  paupertatem.  Et  hoc  fictitium 
et  mendax  votnm  tu  arbitraberis  esse  gratuni  deo?   certe   sanctos  oportet  in 

10  hoc  voto  aliud  spectasse.  Natura  voti  est,  sicut  diximus,  mendax,  impia, 
sacrilega  et  blasphema. 

Sed  araplius  finge,  haec  impia  vota  esse  pia  et  grata,  et  appelletur  hoc 
paupertas,  quod  abundantia  securissima  est.  Quid  dicent  de  iis,  qui  ex 
monasteriis    sumpti    sunt   in   Papatum,   Cardinalatum ,    Episcopatum  et  alias 

15  dioceses  rerum,  ubi  certe  in  res  proprias  e  voto  sunt  translati?  Neque  hie 
dicere  potes,  nisi  iterum  fietis  verbis  ludere  voles,  Papam,  Episcopos,  Car- 
dinales et  similes  uon  possidere  res  proprias,  cum  eis  pro  libero  arbitrio 
utautur.  Esto,  raonachorum  praepositi  curent  res  non  proprias,  at  illi  certe 
curant  proprias,  quanquam  de  Ecclesia  acceptas,  ut  nihil  sit,  quod  dicis,  non 

20  suas,  sed  Ecclesiae  esse  eas  res,  quod  et  ipsum  fietis  verbis  dicitur.  Dat 
enim  eis  Papa  eas  res  tanquam  dominus  earum,  imo  Papa  utrarimque  rerum 
se  dominum  facit,  et  in  eum  locum  etiam  sancti  viri  aliquando  sunt  translati, 
ut  Anastasius,^  Bernhardi  discipuliis.  Ubi  manet  hie  votum  paupertatis 
monasticae?     Prorsus  Episcopatus,  Cardinalatus ,  Papatus  statum  damnabis, 

25  aut  negabis  posse  monasticum  virum  illuc  ascendere.  Hie  dicunt,  eiusmodi 
cedere  obedientiae  et  ingredi  statum  perfectionis.  Pulchre  mentiris  in  eaput 
tuum:  cur  antea  dicebas,  monasticen  esse  statum  perfectionis?  Rogo,  quot 
habes  Status  perfectionis?  Episcopus  si  posita  infula  intret  monasterium  (ut 
factum    est    aliquando),    intrat    statum    perfectionis    de    statu    im]ierfeetionis. 

30  Km-sus  monachus  deserto  monasterio  factus  Episcopus  intrat  statum  per- 
fectionis. Hie  vides,  ut  status  sese  mutuo  perficiunt  et  imperficiunt,  hoc 
est,  ut  mendaeia  in  seipsa  irruuut  et  mutuo  mordent  atque  consmnunt.  Quid 
speras  hos  audaces  et  insanos  tandem  dicturos,  nisi  forte  et  statum  per- 
fectionis facient,  si  intraveris  in  lupanar  de  thoro  couiugali?     Proh  Christe, 

35  niliil  est  in  hoc  sacrilego  vitae  genere,  nisi  confusissima  mendaeia, 

Porro  si  propter  obedientiani  et  statum  j^erfectionis  solvitur  votum 
paupertatis,  cur  non  et  votum  castitatis?  Ubi  sunt  nunc  vota  illa  sul)stan- 
tialia?  Est  paupertas  nunc  accidentale  votum?  Sic  agitari  debent  et  circum- 
ferri  vcntis  mendaciorum,  qui  relicta  solida  jietra  sibi  i])sis  novas  vias,  ]iro- 

40  prios    ducatns,    singularcs    paradisos    pracsumpserunt.      'Dimisi    (iiiquit)   eos  «jjf.  si,  13. 


')  '^ap\t  ^3(tini'tnfiu5  IV. 

41 


(344  D^  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudicium.    1521. 

secimdiim  desideria  eorclis  eorum,  ibiint  in  adinveutionibus  suis'.  Et  Petrus: 
2.*j5ctr.3,  s/Venieot  in  novissimis  diebus  in  deceptionc  illusores,  secundum  propria  de- 
sideria ambulantes'.  Quid  autem  ad  hoc  dicent?  votum  nonue  est  divinum 
praeceptum?  praesertim  si  sit  (ut  dicitis)  substantiale?  At  e  praecepto  divino 
ne  angelorum  quidem,  nednm  Papae  aut  ullius  hominis  autoritate  trans-  5 
sjvflid)  5, 29.  eundura  est.  Stat  enim  sententia:  'Obedire  oportet  deo  magis  quam  homini- 
bus',  alioqui  eadem  ratione  licebit  furari,  occidere,  mechari,  parentibus  rebel- 
lare,  breviter  deum  cum  praeceptis  suis  negare,  autoritate  et  obedientia 
humana.  Si  unum  praeceptum  hcet  transire,  omnia  licebit  transire.  Ex 
quibus  conficitur,  ut  aut  impossibile  sit,  votum  eiusmodi  esse  divinum  prae-  lo 
ceptum,  aut  necessarium  sit,  omnes  esse  voti  reos  et  damnatos,  qui  e  mo- 
nachis  facti  sunt  pontifices.  Non  hie  nugandum  est  et  garriendum,  quod 
maneant  in  jiaupertate.  Seria  res  agitur,  quando  de  conscientiarum  re  dis- 
putatur,  solide  docere  oportet.  Seimus  monachum  et  Papam  nulla  pro- 
portione  cou venire,  quod  ad  votum  paupertatis  attinet.  Ille  vovit  in  mo-  is 
nasterio  pauper  vivere,  hoc  tenetur  implere  tota  vita,  quia  votum  est  prae- 
ceptum dei.  Nee  prodest,  quod  statum  perfectionis  afferunt,  non  solum  ob 
mendacium  supradictum,  quo  sibi  ipsis  contradicunt,  sed  etiam  ob  aliud 
mendacium,  quod  Status  perfectionis  esse  non  possit  extra  et  contra  man- 
datum  dei,  sed  potius  damnabilis  Status  est.  Non  enim  ullum  praeceptum  20 
dei  pugnat  perfectioni,  imo  perfectio  solum  consistit  in  dei  praeceptis.  Ille 
enim  perfectus  est,  qui  omnia  mandata  dei  servat.  Quae  est  ergo  impudens 
ista  impudentia,  asserere  votum  esse  praeceptum  dei  et  statum  perfectionis? 
Kursus  asserere  ipsum  esse  solvendum  et  statum  perfectionis  relinquendum 
propter  statum  perfectionis?  Vides,  lector,  ut  magnitudine  et  multitudine  25 
mendaciornm  obruar,  ut  verbis  ea  non  possim  consequi.  Sylva,  mare,  arena 
mendaciorum  est  monastice  ista  inclyta.  Quam  insigne  quaeso  et  hoc  men- 
dacium est,  quod  pontificatum  appellant  statum  perfectionis,  quod  solius  fidei 
et  charitatis  est,  cum  sit  potius  Status  porai)ae,  luxus,  opulentiae,  aut  ad 
summum  superstitionis  et  hypocrisis,  si  quando  omnia  in  eo  optime  habent.  30 
Et  propter  hoc  mendacium  docent  solvendum  votum,  quod  volunt  esse  di- 
vinum praeceptum. 

Evanuit  ergo  nobis  raisera  et  male  substaus  substantia  substantialis 
huius  voti  paupertatis  monasticae.  Inventum  est  nee  paupertatem  esse  di- 
cendam,  tum  nee  ab  ipsis  votum  substantiale  aut  praeceptum  censeri,  qui  35 
docent  substantiale  votum  et  praeceptum  esse.  Cur  ergo  miserabilis  illa 
castitas  prae  paupertate  tarn  rigidam  habet  substantiam  in  suo  voto?  Nonne 
concedetis,  aut  castitatem  esse  accidentalem,  aut  vos  in  paupertatis  voto  in- 
finilis  modis  insanire  et  perire  tarn  docendo  quam  servando?  Concludam 
ergo:  Quando  ad  Episcopatiun  ]iotcst  aequaliter  et  religiosus  et  laicus  acce-  40 


7  iiioecliari  C  15  vovet  C  .'38  in  fef)lt  in  ed.  Erl. 


De  votis  nionasticis  Martini  Lutheri  iudicium.    1521.  645 

dere,  aut  religionis  votiim  nihil  est,  aut  religiosus  Episcopus  damnatus  est. 
Nam  in  enndem  locum  aseendit,  in  quem  is,  qui  nullis  votis  astrictus  est, 
ascendit,  quod  esset  impossibile,  si  vota  distinguerent  religiosnm  a  seculari. 
Neque  enini  Episcopus  vota  religionis  vovet  aut  vovere  tenctur,  sed  nee 
5  uUus  vovere  vellet,  tanqnam  rigidiora  et  perfectiora.  Et  ut  in  sumina  dicam: 
Votum  paupertatis  videtur  a  Satana  in  hoc  efBctum,  ut  religiös!  praetextu 
eius  liberi  flaut  a  iuvanda  paupertate  aliorum  et  ab  impendcndis  operibus 
misericordiae  et  charitatis,  quod  et  supra  tetigimus.  Tenet  euim  eos 
clausos,  ut  nidli  serviant,  deinde  ociosos  ab  operibus  manuum,  ut  tantum 
10  sibi  sinant  ab  aliis  serviri,  et  hac  occasione  avertat  vulgus  a  iuvandis  vere 
pauperibus,  coniugibus,  \dduis,  oqjhanis,  peregrinis,  ad  profundendam  sub- 
stantiam  in  hos  ficte  pauperes,  vere  autem  opulentos,  piugues,  ociosos  et 
securos  hypocritas. 

Videamus,  an  obedientiae  substantia  melius  subsistat  quam  paupertatis. 
15   Supra  diximus  et  obedientiam  esse  duplicem:   Euangelicam,    qua  omnes  in- 
vicem  subiicimur,  quam  in  baptismo  voviraus,  nee  deuuo  nisi  simulando  et 
illudendo  voveri  potest.     Alia  est  corporalis,   quae  quid   sit,    si   non   adver- 
saria  prioris  est,  ignoro.     Potest  tamen  dici,  quod  sit  uxorum,  filiorum,  ser- 
vorum  et  captivorum   et  omnium,   qui  necessitate  aliqua  subiiciuntur  alteri. 
20  Nam   Euangelica   est   libera  et   spontanea   erga  eum,    qui  nullo   iure  nobis 
superior  est,  nisi  quod  deus  ita  voluit,  ut  subderemur  iis,  quil)us  non  debe- 
mus  ullo  iure.     Peccant  et  hie  eadem  insania  monastici,   qua  et  in  pauper- 
tatem.     Primo,  quod  consilium  eam  faciunt,  deinde  solis  sibi  arrogant:  ideo 
dum  eam  vovent,  et  impie  negant  mandatum  dei  et  sacrilege  damnant  votum 
25  baptismi  sui,  simulantes  aliud  et  maius  sese  vovere,  quam  in  baptismo  vo- 
verant.     Si  vero  aliqui   pie  vovent,    certe   non   nisi   corporalem  vovent.     At 
nisi  Spiritus   in   eis    sit   et   tandem   aliis  quoque   subdat,   niliil  vovetur,   nisi 
contrarium  Euangelicae  obedientiae,  sicut  et  supra  diximus.     Professor  obe- 
dientiae vovet  obedientiam  uni  maiori,   nee  universaliter,   sed  iuxta  regulam 
30  praescriptam,  quo  facit,  ne  possit  Euangelice  obedire.     Siquidem  prohibetur, 
tum  aequalibus,  tum  inferioribus,   tum  aliis  maioribus  et  omuibus  aliis  obe- 
dire, cedere  et  morem  gerere.     Euangelica  enim  etiam  adversario  iubet  beue- 
vülum  esse  et  per  omnia  et  semper  cedere. 

Esto,  quod  voluntas  Euangelicae  obedientiae  in  eis  inancat,  (piod  non 
35  nego,  sicut  et  paupertatis  Euangelicae  voluntas  manere  potest,  ut  in  sanctis 
factum  esse  non  dubito,  tamen  ipsum  institutum,  ipsa  ratio  professionis  pugnat 
cum  Euangelio.  Non  enim  (ut  antea  dixi)  de  exemplo  et  spiritu  sanctorum, 
quem  oportet  et  coniuges  habere,  sed  de  lege  et  ratione  voti  ego  disputo, 
(juam  non  licet  statuere  neque  docere  neque  vovere,  cum  sit  Euangelio  con- 
40  traria.     Non  enim  sinit  te  votum  omnibus  subiici,  Euangelium  vero  vult  te 

2  in  quem  —  ascendit  fe^lt  in  C  G  paupertatis   adhuc  videtur  ed.  Witt.,  len.,  Erl. 

1 1  AB  taffcn  baä  .ffomma  jlBifd^en  pauperibus  unb  cuniugibus  ou§  :J0  l'Äiangelice  C 


g46  ^^  votis  monasticis  Martini  Lutheii  iudiciuin.    1521. 

Omnibus  subiici,  quae  duo  pugnaut  ex  diametro,  quautumlibet  spiritus  Eiiau- 
gelicus  in  quibu.sdani  sub  contrarii.s  Euangelio  votis  manet. 

Multo  sanctior  et  perfectior  est  obedientia  coniugis,  filiorum,  servorum, 
captivorum  et  similium,  quam  monachorum,  (pianquam  et  ipsi  corporalem 
non  possint  omnibus  prestare  externa  facidtate,  cum  sint  alligati  et  alterius  5 
iiu*is.  Et  superius  diximus,  libertatem  Euaugelicam  talem  esse,  quae  nulli 
aufert  suum  ins  aut  rem ,  tameu  ultra  vohmtatem  i)romptam  omnibus  ser- 
viendi  et  ol)edieudi  obediunt  suis  maioribus  simpliciter  et  sine  praescripta 
regida  in  omnibus.  Monachi  vero  suis  tantum  maioribus,  iisque  non  sim- 
pliciter, sed  ad  certam  mensuram  regulae  praescriptae,  ut  et  Bernhardus  docet,  lo 
in  qua  re  et  a  priscis  illis  monaclüs  et  Ercmitis  longe  lateque  discrepant. 
Deiude  in  lianc  angustam  et  frustillatam  obedientiara  non  casu  aut  necessi- 
tate  (quod  in  coniuge,  filiis,  servis,  captivis  et  similibus  contingit),  sed  sua 
sponte  veniunt,  ut  plane  sub  coelo  non  sit  vilior  et  parcior  obedientia,  et 
quae  Euangelio  magis  adversetiu"  quam  monasticorum.  15 

Ad  haec  est  et  alia  foelicitas  obedientiae  filialis,  coniugalis,  servilis  et 
civilis,  quod  longe  abest  ab  impietate  et  sacrilegio.  Nemo  enim  ea  obe- 
dientia arbitratur  sese  obsequiiuu  singulare  prae  caeteris  et  ultra  Euaugelium 
prestare  deo.  Nemo  eam  consilium  vocat.  At  nisi  haec  impia  et  sacrilega 
opinio  sit  in  obedientia  monastica,  ueque  doceri  neque  voveri  neque  teueri  20 
potest.  Singulares  enim  ultra  Euaugelium  prae  caeteris  esse  volunt  monastici 
sua  obedientia,  et  soli  esse  sponsae  et  uxores  maiestatis  divinae,  facientes 
ex  ea  Baal,  id  est,  maritmn,  qui  sit  illorum  proprius,  et  ipsi  eins  proprii, 
una  caro,  unus  spiritus  cum  eo,  caeteros  vero  arbitrantur  ceu  servos  et 
mercenarios  et  concubinas  in  domo.  Qua  tarnen  opinione  sanctos  non  fuisse  25 
infectos  certum  est.  Spiritu  enim  humilitatis  possessi  nemini  sese  praetule- 
runt.  Ita  vi  des,  non  minus  obedientiara  quam  paupertatem  monasticam 
esse  vocabula  nova  et  efficta,  ultra  et  praeter  usum  omnium  linguarum.  Cui 
figmento  addunt  et  impietatem  et  sacrilegium.  Vocant  enim  obedieutiam, 
quae  verius  tam  spiritualiter  quam  corporaliter  est  inobedientia  ad  Euan-  30 
gelium  comparata,  sicut  vocant  paupertatem,  quae  est  verius  abuudantia. 
Deinde  voveut  fictam  eandem  obedientiam  opinione  impia,  qua  eam  Euan- 
gelica  et  vera  perfectiorem  et  maiorem  aestimant,  in  quo  sacrilege  blasplie- 
mant  et  baptismi  et  Euangelii  obedientiam.  Igitur  melior  et  perfectior  est 
obedientia  filii,  coniugis,  servi,  captivi,  quam  monachi  obedientia,  etiani  ea  35 
({uando  est  optima,  id  est,  sine  impietate  et  sacrilegio,  qualis  in  sanctis  fuit: 
ubi  vero  impia  et  sacrilega  est,  non  est  comparanda  stupris  et  homicidiis, 
nedum  bonae  obedientiae. 

Proinde  ego  ausim  pronunciare  cum  fiducia,   nisi  monastica  obedientia 
voveatur  et  servetur   temporaliter  tanquam   rudimentum   ad  Christianam  et  40 


2  maneat  B  28  liuguarum,  cui  ABC 


De  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudicium.    1521.  647 

Eiiangelicam  obedientiuiu,  ut  iuvenilis  aetas  iu  ea  exercitata  discat  sie  omuibus 
in  omuibus  cedere,  sicut  per  votum  cedit  suo  maiori  iu  monasterio  iu  ali- 
quibus,  quemadiuüdum  iu  Vitis  Patrum  quaedaui  etiaui  proliaut  exeuipla, 
esse  plaue  impiam  et  mox  desereudam.  Sic  et  puerorum  paupertas  est,  ue 
5  res  administrent,  quo  discaut  frugales  esse,  qui  propter  aetatem  prodigi  et 
dissoluti  fierent,  si  statim  iu  mauu  eorum  res  traderentur.  Quae  est  euim 
demeutia  universalem  obedieutiam  imiversaliter  prestaudam  coutemuere,  ut 
2)articularem  particulariter  servaudam  extollas?  Au  mouastica  nos  docebit 
melius   esse,    paucis   pauca  boua   facere,    quam    multis   miüta   boua  facere? 

10  Igitur  si  ab  imperfecto  ad  perfectum  euudum  est,  ab  obedieutia  mouastica 
ad  obedieutiam  pareutum,  domiuorum,  mariti,  tyrauuorum,  adversariorum 
et  omnium  euudum  est.  Atque  ut  ipsi  votiun  obedieutiae  ferme  maximum 
et  summum  iu  religionibus  faciuut,  ita  uos  contra  videmus  esse  iufimum  et 
miuimum,   etiam  tum,   cum  pium  et  rectum  fuerit,   hoc  est,   dum  pro  rudi- 

15  mento  Euaugelicae  obedientiae  vovetur.  Nam  ubi  pro  perfectione  vovetur, 
neque  iufimum  ueque  miuimum,  sed  perversitas  et  sacrilegium  est.  Ita  fit, 
ut  sicut  de  paupertate  diximus,  uusquam  miuus  esse  paupertatis,  (juam  ubi 
iactatur,  ita  niLsquam  minus  obedientiae  est,  (juam  ubi  iactatur.  Et  imjjletur 
hie  verbum  Pauli:  'Habeutes  speeiera  pietatis,  virtutem  autem  eins  abnegantes." 2. ^ttm. 3, 5. 

20  Quare  obedieutia  mouastica  aut  pro  temporali  rudimento  habeuda  est,  aut 
mox  deserenda,  et  redeundum  vel  ad  legalem  parentum  et  dominorum  vel 
ad  Euaugelieam  omnium  obedientiam,  nihil  moraudo,  si  sexcentis  votis  fir- 
mata  esset,  quod  votum  hoc  adversus  Euangelium  sit  et  a  deo  non  possit 
probari  nee  exigi. 

25  Haec  dieta  sint  de  obedieutia  seeundum  veritatem,  sed  nunc  dicamus 

de  eadem  seeundum  mendacia  mouastica,  ut  videamus,  quam  nulluni  men- 
dacium  sit  soluni  et  siniplex.  Aiuut  obedientiae  votimi  esse  sul^stantiale  et 
iam  divinum  praeceptum.  Hie  repeto  ea,  quae  super  voto  paupertatis  iutuli. 
Quid   diceut  de  Episcopis  e  monasteriis  assumptis?   ubi  mauet  eorum  sub- 

30  stantiale  votum?  Diceut  et  hie,  eos  migrare  in  perfectionis  statum  et  cedere 
obedientiae.  Reduco  et  ego  quae  supra  opposui,  scilicet  Episcopum  non 
licere  monachum  fieri,  nee  ad  statum  perfectionis  eiusmodi  migrare,  atque 
etiam  hie  Status  perfectionis  sibi  pugnare,  invicem  sibi  perfectionem  et  im- 
jierfectionem  tribuere  et  adimere.     Ita  suavissimi  homines  Status  perfectionis 

35  non  ex  fide  et  charitate,  non  dcuique  ab  ipsa  externa  hypocrisi  operuni  suorimi, 
sed  ab  arbitrio  migrandi  metiuntur.  Si  enini  Episcopus  fiat  monachus,  ad 
statum  perfectionis  ascendit:  (piia  sie  placitum  est  vocare  statum  perfectionis. 
Rursus  monachus  fit  EpiscopiLS  et  ad  statum  perfectionis  ascendit.  Quo- 
cunque  migraris,  si  illorum  calculum  habueris,  ad  statum  perfectionis  migrasti. 


3    A  fc^t  ba§  fiomma    nic^t    nad)    aliquibus,    ionbern   naä)   mouasterio  33   huiic 

statum  B       et  imperfectionein  fc^U  in  C 


ß48  De  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudicium.    1521. 

lam  et  secularis  (ut  vocaut)  perfectior  est  sine  votis  quam  mouasticus,  cum 
possit  episcopus  fieri  sine  votis,  quo  venire  non  potest  monachus,  nisi  ultra 
sua  Vota  ascendat  ad  statimi  perfectionis,  igitur  vel  \MXves  smit  vel  inferiores 
secularibus  monastici  suo  statu.  Stulta  et  puerilia  sunt  haec,  et  tarnen  cogit 
ipsa  rerum  demonstratio  haue  eorum  seuteutiam  intelligi.  5 

Hlud  seriura  est:  Si  votum  est  praeceptum,  nulli  monacho  licet  fieri 
Episcopum  cuiuscunque  obedientiae  praetextu,  cum  praeceptum  dei  nulla 
autoritate  liceat  reliuquere,  nee  uUius  quautumlibet  magui  boni  intuitu  mu- 
tare.  Vult  enim,  ut  obediatur  voci  eins.  Insuper  hoc  in  obedientiae  voto 
singulare  est,  quod  egrediens  ab  obedientia  monastica  intrat  ad  obedientiam  10 
illam  communem  omuibus.  Nam  ut  Episcopus  Papae,  ita  quilibet  Christianus 
obedire  tenetur,  ut  ipsi  docent,  cum  tamen  ideo  voverit  monasticam,  ut 
maiorem  et  perfectiorem  hac  communi  obedientiam  impleret.  Quom  ergo 
cedit  obedientiae  viliori  et  relinquit  perfectiorem,  aequalis  fit  cuilibet  vul- 
gariter  obedienti,  qui  prius  voverat  perfectam  ultra  vulgarem.  Nonne  voti  15 
transgressor  est?  nonne  ad  seculum  rediit  et  iugum  obedientiae  excussit? 
Quid  hie  dicent?  certe  aut  temporale  rudimeutum  esse  sinent  votum  obe- 
dientiae, aut  omnes  damuabunt  voti  reos,  qui  e  monasteriis  fiunt  Episcopi, 
at  tales  aliquot  sanctos  habent,  ut  Bouaventuram  &c. 

Quantimi  vero  est  meudacium  et  sacrilegium  dicere,  hoc  esse  migrare  20 
in  statuni  perfectionis,  si  votum  substantiale  et  praeceptum  dei  solvatur  et 
relinquatur?  quasi  mandatum  dei  perfectioni  repugnet,  aut  extra  mandatum 
dei  ullum  initium  salutis,  nedum  perfectio  esse  possit.  Si  ergo  monachus 
perfectus  esse  volet,  in  suo  voto  manebit  et  praeceptum  divinum  servabit, 
quanquam  (ut  dixi)  omnia  sunt  ficta.  Episcoporum  enim  status  est  verbum  25 
dei  praedicare,  qui  status  non  est,  in  quem  ascendunt  religiosi,  cum  nemo 
melius  possit  verbum  dei  docere  quam  monachi,  sicut  fecit  S.  Bernhardus 
et  similes.  Proinde  migrans  monachus  ad  Episcopatum,  quales  nunc  sunt 
Episcoi)atus  a  plusquam  quadringentis  annis,  migrat  potius  a  vero  statu 
Episcoporum  ad  statum  idolorum  et  larvarum  Episcopalium.  ao 

Et  ut  meudacia  et  figmenta  finiam :  Inter  omnia  vota  monastica  nulluni 
est  minus  substantiale  quam  obedientiae  votum,  nullumque  irrefragabilius 
couvincit  esse  monasticum  institutum  merura  rudimentum  iuventutis  Cliri- 
stianae  ad  priscum  patrum  morem  temporaliter  observandum,  pro  discenda 
fide  et  disciplina  Euangelica.  Hoc  probo  sie :  Impossibile  est,  ut  monasteria  35 
non  habeant  praepositos  suos,  qui  praesint,  regant  et  pascaut  monachos. 
Estne  hoc  verum?  Quae  enim  confusio  foret  sine  pastore  congregatio?  Sit 
ergo  hoc  veruiu.  Impossibile  etiam  est,  ut  haec  praepositura  deo  non  placeat, 
3Ji3m.  13, 1.  quia  ordinata  potestas   a  deo  est,   Ro.  xiii.     At  praepositum  esse  et  obedire 


9  enim  Dens,  ut  ed.  Witt.,  leu.,  Erl.         11  in  omnibus  C        12  monastica  C        13  Quum 
ed.  Witt.,  len.,  Erl.         27  dicere  AB  docere  C         37  Est  ne  ABC 


De  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudicium.    1521.  649 

seu  subdi  siniul,  aeque  inipossibile  est.  Loquor  luitem  de  corporali  obe- 
dientia  seu  subiectione,  qiiae  et  sola  vovetur,  ut  diximiis,  sed  et  regida  dicit 
Praeposito  obedienduni,  et  disciplinam  iu  manu  eius  esse.  Et  Apostoli 
verbum   huc   trahunt:   'Obedite  praepositis   vestris,    et   subiacete   eis'.     Xoni-'c"!.  is,  n. 

5  enim  vel  congregatioui  vel  subdito  praepositus  esse  potest  subiectus  corpo- 
raliter.  Sequitur  ergo  onineni  praepositum  esse  apud  deum  absolutura  a  voto 
übedientiae,  quam  diu  praepositus  est.  Esse  autera  potest  semper  et  ipse  et 
quilibet  alius,  ergo  vel  nullus  perpetuo  et  necessario  voto  obedientiae  est  ob- 
strietus  etiam  coram  deo,    vel  nullus   potest  in  mouasteriis  esse  praepositus. 

10  Praepositus  enim  non  obedit,  sed  ei  obeditur,  et  obedienduni  dictat  regula 
et  tenor  professionis  seu  voti. 

Hie  mihi  ne  tautillum  quidem  negocii  facient,  qui  dicimt,  praepositum 
suis  quoque  maioribus  subdi  et  secundum  regulam  iraperare.  Scio,  sed  quid 
haec    ad    votum   obedientiae,    quod    iam    divinum   praeceptum    esse    dixisti, 

15  quod  nee  licet  mutare?  Non  licet  praeceptimi  dei  relinquere  propter  aliud 
praeceptum  dei,  multo  minus  propter  hominem.  Alia  res  est  praesidere  et 
maioribus  idiis  obedire.  Xam  haec  obedientia  tandem  in  Papam  redundabit, 
qui  nulli  obedit.  Nemo  vovet  praesidere  aut  Papae  ac  maioribus  praepositi 
obedire,    sed   praeposito  ipsi  in  monasterio  vovet   obedientiam,   obedientiam, 

20  iuquam,  et  corj^oralem  subiectionem  vovet,  quae  esse  non  potest  idem  cum 
praesidentia.  Noli  ludere  verbis.  Quod  aut^m  incommodum,  si  purus  laicus 
secundum  regulam  imperet  monachis,  ipse  tarnen  nulli  obediens  et  nihil 
vovens?  At  quid  ab  eo  differt  votivus  praepositus?  Igitur  stat  conclusio, 
obedientiam  monasticam  esse  rudern  et  puerilem  obedientiam,  pro  rudimento 

25  duntaxat  iuventutis  iustitutam,   nee  aliter   apud   deum   acceptam,   nee  aliter 
voveri  possibilem,  nisi  impiam  et  sacrilegam  facere  voles.    Quare  cum  Euan- 
gelica  forma  vivendi  sit  perfectior,  ad  ipsam  tandem  post  illam  est  redeuuduni, 
tanquam  a  parte  ad  totum.     Cum   enim   venerit  quod   perfectum   est,  eva-i.aoi.  13,10. 
cuandem  est,  quod  ex  parte  est,  et  quando  tempus  est,  ut  viri  siraus,  eva- 

30  cuanda  est  pueritia. 

Omnia  ergo  vota  sunt  temporalia  et  mutabilia.  Superest  sola  et  una 
castitas,  quae  cur  non  sit  temporalis,  quis  poterit  ostendere,  cum  oporteat 
eam  prae  caeteris  omnibus  esse  temporalissimam  ?  Haec  proh  dolor  non  est 
ficta  sed  vera,  licet  impia  et  sacrilega  ex  natiu-a  sua.    Non  enim  fingit  votum 

35  eonim  castitatem,  sicut  fingit  obedientiam  et  paupertatem  novis  vocabidis, 
sed  ipsam  veram  omnium  linguis  significatam  comprehendit.  Quancpiam  iu 
servando  eo  voto  nihil  aeque  est  fictum,  nee  uspiam  minus  castitatis  (piam 
in  iis,  qui  voverunt  castitatem,  polluta  sunt  femie  omnia  vel  inmiuidis 
fliixibus  vel  iieq^etua   ustione  et   flamma  inquieta  libidinis.     Atque  optabile 

1  aequae  C  17  maioribus  fe^lt  in  C  lö  ac  maiuribns  praeposito  AB  praepositi 

maioribus  C  20  vovit  AB  21   incomodum  ABC  37  usquam  B  39  libidiuis, 

atque  AB,  in  C  bagegcn  '^untt  unb  3tbfat{ 


(350  1^6  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudicium.    1521. 

erat,  ut,  si  quid  fictuni  in  niüiui.stei-iis  voveri  debuit,  licta  castitas  voveretur. 
Haec  enim  salutaris  fictio  erat.  Et  quis  dct,  ut  adliue  fictae  paupertatis  et 
(jbedientiae  votum  permutetur  cum  ficta  castitate,  ut  sicut  modo  sub  pau])er- 
tate  servatur  ubuudantia,  sub  obedieutia  servatur  inobedientia,  ita  versa  vice 
sub  castitate  servaretur  thorus  couiugii,  et  ad  veram  paupertatem  et  obe-  s 
dientiam  utrique  cogerentur?  Toleranda  haec  fictio  et  beata  permutatio  foret. 
Sed  defuit  Satanae  species  iu  voto  castitatis,  cum  sit  nimis  mauifesta  diffe- 
reutia  inter  castitatem  et  coniugium,  ideo  "non  faciebat  hoc  ad  operationem 
erroris  sui.  At  paupertas  pidchre  simulabatur,  nou  habendo  proprium,  obe- 
dieutia speciosa  erat  aliqua  parte  sui.  Nihil  enim  similius  Euaugelicae  et  lo 
imiversah  obedientiae  quam  monastica  et  particuhiris  obedieutia.  Caro  enim 
digiti  similis  est  carni  totius  corporis.  Hie  ergo  patebat  locus  maguus  opera- 
tionibus  suis,  ut  pro  paupertate  opulentiam,  pro  obedieutia  inobedientiam 
vivere  doceret,  cum  pro  castitate  coniugium  vel  libidiuem  docere  nou  posset. 

Profuit  tameu   et  hoc  ipsum  ad  operatiouem  erroris  sui.     Quod  enim   is 
defuit,  ne  doceret  libidiuem,  hoc  amplius  promovit,  ut  operaretur  libidiuem. 
Raritas   euim    et   impossibilitas    castitatis   cum   multitudiue  voveutium  cou- 
iuncta  impleveruut  cogitatioues  eius.    Honesta  nimis  erat  fictio  illa,  si  monachi 
sub  voto  castitatis  essent  couiuges,  neque  perdidisset  animas  ea  voti  obser- 
vatio :  ideo  ad  aliam  fictionem  Sataua  dignam  vertit  animum,  non  contentus,  20 
ut  scortationibus,  stupris,    adulteriis  votum  castitatis  conspurcaret,  sed  mo- 
nasticas,   moniales,    monachales,  id  est,   solitarias  libidines  [invenitj.     Haec 
Satanae  cogitatio  [fuit],  quam  au  perfecerit,  viderint  alii,  mihi  cogitatioues 
eius   duntaxat   revelare   propositum,   quibus   iu  Christianum  populum  omnia 
pessima   et  fi^edissima  semper  est   molitus.     Tu  cave,   ne  credas  eos   caste  25 
vivere,  quos  coustet  im]iie  vivere,  tum  alienis  opibus  saginatos,  ocio,  saturi- 
^cjcf.  iB,  49.  täte  et  abundantia  securos  agere.     'Quia  haec  est  iuiquitas  (ait  Ezechiel  xvi.) 
Sodomae  sororis  tuae :  Superbia,  saturitas  panis  et  abundantia  et  ocium  ipsius 
et   filiarum    eius,    et    manum   ])auperi    non   porrigebant,   et   elevatae   sunt  et 
Iccerunt  abominationes  coram  nie:  et  abstuli  eas,  sicut  vidisti.'     Castitas  vix  30 
multo  labore,   penuria  et  cruce  conservatur,   etiam  in  iis,  qui  piissimi  sunt, 
Sei.  11,5.  id  est,  qui  spiritu  fidei  cinguut  renes,  ut  Isaias  v.  ait:  *Et  erit  iustitia  cin- 

Sac^.  9, 17.  guluni  lumborum  eius ,  et  fides  cinctorium  renum  eius.'  Et  Zacharias  ix. 
'Frumentum  electorum  et  vinum  germinaus  virgines'  est  bonum  et  pulchrum 
populi   Christiani,    adeo    ut  Paulus   de   vidua   delicata   pronunciare   audeat:  35 

^•|i"'-^'^;'Viveus  niortua  est'.  Quomodo  ergo  isti  persistent,  qui  in  labore  hominum 
non  sunt,  tum  omnia,  (piae  Ezechiel  de  Sodoma  dicit,  superbiam,  ocium, 
saturitatem,  abundantiam  in  eis  regnare  videmus?  neque  ulli  sunt  pauperum 
magis  negligentes,  fidem  vero  et  spiritum  persequuntur  etiam,  nedum  possi- 


6  füret,  sed  AB,  in  C  baßCöcn  5Pun!t  Ullb  2lt)jofe         22  solitaris  C     inveiiit  fc:^a  in  AB 
23  fuit  fcl^lt  in  AB  27  Ezech.  26  (J 


De  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudicium.    1521.  651 

dent.  Solantur  tarnen  iuterim  seipsos,  dum  iuviceiii  (jiiilibet  de  altero  prae- 
siimit  castitatem,  quam  se  nou  servare  sentit.  Et  liac  praesumptione  ordo 
nihilominus  sanotus  est.     O  tempora,  o  regna,  o  facta  et  omnia  Satanae! 

Quid  igitur  de  voto  castitatis  amplius  dicam,  cum  de  servando  dicere 

5  non  sit  propositum,  et  de  nou  servando  abunde  dixerim?  Probavi  enim 
evidenter,  totum  voti  institutum  esse  fictum  in  primis  et  summis  eins  partibus, 
obedientia  scilicet  et  paupertate,  etiam  si  a  sanctissimis  et  jiiisimis  voveatur 
serveturque,  mendax  vero,  impium,  sacrilegum  et  blasphemum  ex  natura  sua 
iis,  qui  sancti  et  pii  non  sunt.    Quid  vis  amplius?    Deinde  id,  quod  maxime 

10  a  voventibus  quaeritur,  esse  longe  detestabilius  et  abominatius,  nempe  ipsum 
cultum  dei,  qui  nihil  aliud  est  ex  natura  sua,  quam  quaedara  Larva  illudens 
deo,  in  rasura,  unctura,  veste,  boando,  murmurando,  stando,  sedendo,  incli- 
nando,  genu  flectendo,  thurificando,  aspergendo.  Caput  vero  eiusmodi  cultus, 
Missae  scilicet,  quia  pro  sacrificio  et  opere  frequentant,  superat  omnem  im- 

15  pietatem  et  abominationem,  ut,  si  nulla  causa  mov'eret  ad  exuendum  cucullum, 
relinquendum  nionasterium ,  detestandum  votum,  sola  missarum  abominatio 
nimio  satis  esse  deberet,  ne  participaret  conscientia  cum  perversis  hominibus, 
maxime  cum  in  voto  et  monasterio  esse  non  possis,  nisi  intersis  Missis 
eorum  et  coopereris.     Quin  nemo  est  voventium,   qui   non  primo  et  summo 

20  cogitatu  Missas  et  cultum  dei  spectet.  Ideo  enim  fiunt  mouachi,  ut  deo 
servire  possint.  Nemo  propter  castitatem  induit  monachimi,  quam  seit  ser- 
vari  posse  et  extra  cucullum  non  minus  foeliciter  quam  intra.  Sed  abomi- 
nabilis  cultus  dei  specie  Satanae  allicit  nos  et  subtilissima  fallacia  pertrahit 
in    laqueum   castitatis    seu    potius    libidiuis    indissolubilem.     Tanto    scilicet 

25  precio  vendit  fucum  istius  abominationis,  ut,  nisi  perj^etuo  nefandae  libidinis 
periculo  te  dedas,  ad  eas  delitias  suas  non  ad  mittat. 

Cum  ergo  et  causa  vovendi  sit  natura  sua  abominabilis  et  conditio 
sacrilega  et  intentio  decepta,  tum  primae  partes  voti  fictae  et  falsae,  quid 
adliuc  dubitas  votum  eiusmodi   in  nulla  sui  parte  valere?    Non  enim  philo- 

30  Sophia,  sed  natura  et  ins  et  sensus  communis  docet,  pactum  mülum  esse, 
cuius  conditio  mala,  causa  sacrilega  et  intentio  falsa  est,  etiam  si  quis  simplex 
servarit  pactum  eiusmodi.  At  haec  in  voto  monastico  vides  per  hyperbolen 
superare.  Causa  est  larvalis  ille  cultus  dei  et  abominatio  missarum.  Con- 
ditio est  obedientiam   et   paupertatem  esse  consilia  Euangeliea,   tum  corpo- 

35  rales  esse  substautialia  vota.  Intentio  est  haec  onuiia  aliter  accipere  quam 
sunt.  Non  ergo  tenet  votum  natura  sua,  imo  rumpendum  est,  licet  sancti 
per  Spiritus  miraculum  in  mediis  istis  abominationibus  servati  votum  eius- 
modi supra  naturam  eins  et  contra  naturam  eins  servarint.     Finge,  si  pro- 

10  abominatius.  Nempe  A  14  Missa  ed.  Witt.,  len.,  Erl.         23  cultus,  dei  specie, 

satanae    B  28  falsae.  Quid  AC    falsae,  Quid  B  35    ABC   fe^cn  Iioc^  corporales  ein 

itomma.  £co  Sful*  Iö§t  tum  corporales  ganj  fort;  Sonac-:  „uub  let)plid^  ßc^orjam  unnb  atmüt, 
f ollen  unbctocgtic^c  gclubbc  fctin." 


652  De  votis  roonasticis  Martini  Lutheri  iudicium.    1521. 

misisses  patrem  occidere  et  matrem  violare,  nee  hoc  implere,  nisi  adiectis 
ieiuniis  et  orationibus  quibusdam  aut  aliis  bonis  operibus,  niin(piid  ideo 
teneberis  promisso  orationura  et  bonorum,  quia  sunt  bona,  cum  videas  caput 
causamque  et  inteutionem  vovendi  esse  in  totum  execrabilem  ?  Imo  bonum 
cum  malo  omittes,  et  aliud  promittes  sine  malo,  vel  nihil  promittes  pro  s 
voluntate  tua.  Sic  vides  et  in  monastico  voto  rem  sese  habere  in  oranibus, 
qui  per  spiritum  non  contempserint  et  pro  nihilo  sua  vota  habuerint. 

Habet  vero  et  castitas  suam  impietatem,  sicut  et  aliae  partes  votorum, 
in  hoc,  quod  supra  communem  fidem  iactatur  ad  iniuriara  Christi,  de  qua 
nonuihil  superius  memoravimus.  Non  enim  virgo  aut  castus,  sed  Christianus  lo 
®at.  3, 28.  salvabitur.  In  Christo  autem  ueque  masculus  neque  femina,  ita  neque  virgo 
Gpr).  4, 5.  neque  uxor,  et  similia,  una  autem  fides,  imum  baptisma,  unus  dominus.  Et 
ubi  Spiritus  non  affuerit,  impossibile  est  castitatem  non  esse  impie  et  votam 
et  servatam.     Credit  enim  vovens  hoc  opere  castitatis  sese  placere  deo,  cum 

4>cbr.  II,  6.  scriptum    sit:    'Impossibile    est    sine    fide   placere    deo.'     Proinde,    qui   hac   is 
opinione  castitatem  vovet,  nihil  vovet  et  liberum  habet  votum  non  implere. 
At  qui  sint,  qui  hac  opinione  voverint,   non  potest  ullis  verbis  definiri,  sed 
cuiusque  conscientiae  relinquitur.     Quod  autem   definiri  non  potest,  faciunt 

2.  Jim.  3, 1.  pericula   istorum   temporum,  quae  Paulus   praedixit     Posita  sunt  in  capite 

omnis  viae  scandala  et  pericula  laudatae  virginitatis,  iactati  voti  continentiae,  20 
exempla  Sanctorum,   in  quae  proclive  est  ruere  simplicem   turbam,   et  dum 
Euangelium  ac  fides  silent,  apprehendere  id,  quod  laudatur  et  proponitur,  et 
sie  in  opera  niti  et  perire.     Kursum  fieri  potest,  ut  aliqui  spiritu  fidei  haec 
apprehendant  citra  scandalum  et  foeliciter  impleant,  ut  de  sanctis  credimus. 
Et  cum  hos  non  liceat  damnare  nee  illos  laudare,  fit,  ut  periculosa  sint  omnia,  25 
et  nihil  possit  certo  definiri.     Si  vero  Euangelium  solum  regnaret  et  votorum 
retia  non  essent,  nee  pericula  forent,   nee  opus  diffinitione  ista,    cum  omnes 
scirent,  non  voto,  sed  libere  esse  castitatem  servandam,  nee  in  opere,  sed 
in  Christo  praesumendum.     Nunc  qui  praesurait,   praesumat,   qui   non  prae- 
sumit,  non  praesumat,  quid  possumus  amplius  dicere,  donec  scandala  et  peri-  30 
ciüa  rursus  tollantur  de  regno  Christi? 

5ci.  56,4.5.  Sed  obiicient  fiarte  mihi  illud  Isaiae  Ivi.  ubi  dominus  promittit  Eunuchis 

locum  et  noraen  melius  in  domo  sua  a  filiis  et  filiabus.  Videtur  ergo  vir- 
ginitati  et  castitati  melius  meritum  tribui  quam  caeteris  fidelibus,  ac  non 
solius   fidei  esse  merita.     Kespondeo:    Hie  locus   idem   vult,    quod   Paulus   35 

1.  cioi.  7, 2G.  i.  Cor.  vii.  qui  et  ipse  dicit,   bonum   esse  sie   hominem  esse,   et  melius  fieri, 
3ot  i4,2.si  virgo  non  tradatur,  quam  si  tradatur.     Seimus  enim  et  nos  in  domo  patris 

icsoi.  15,41.  esse  mansiones  multas  et  stellam  differre  a  Stella  in  claritate,  et  unumquem- 

i.iim.5, 17.  que  accepturum  mercedem  secundum  suum  laborem.     Quin  Paulus  prcsln-teros 

in  verbo  laborantes  duplici  honore  dignos  facit.     Et  ut  ad  Isaiam  veniamus,  40 


27  definitione  ed.  Witt.,  len.,  Erl. 


De  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudicium.    1521.  653 

consolatur  dominus  Eiinuchos  Euangelicos,  ne  existiment  sese  nihil  esse,  si 
non  generent,  quemadmodnm  in  lege  maledicta  erat  castitas,  abrogat  itaque 
haue    maledictiouem   et    dicit:    'Et    non   dicat    Euuuchus:   Eoce  ego  liguum  3ä 5g,  3-5. 
aridum  <tc.'     Deiude   non   laudat   nudam   castitateui    nee   eam  extollit  super 

5  omnia,  sicut  uostri  faciunt,  sed  dicit:  'Quia  haec  dicit  dominus  Eunuchis, 
qui  custodierint  sabbata  mea  et  elegerint,  quae  ego  volui,  et  tenuerint  fedus 
meum,  dabo  eis  in  domo  mea  et  in  mmüs  meis  locum  et  uomen  melius  a 
filiis  et  filiabus,  nomen  sempitemum  dabo  eis,  quod  non  peribit.^  Vides  hie 
castitatem  laudari,  ut  longe  praeferatur  custodia  sabbatorum  dei,  electio  volun- 

10  tatiun  dei  et  observatio  federis  domiui,   quae  communia  suut  omnibus,  sine 
quibus  nihil  esse  castitatem  utique  sequititr.    Proinde  hie  locus  et  hoc  nomen 
melius  a  filiis  et  filiabus  intelligi  aliud  non  potest,   quam  dona  esse  diversa 
et   maiora   alia   aliis  inter  sese  in  domo  dei,   sicut   et  Paulus  plus  caeterisi.iior.  1;, m. 
laboravit,  ita  virginitas  et  castitas  maiora  opera  et  dona  sunt  coniugio.     Et 

15  vere  sunt  nomina  et  loca  inter  filios  et  filias  et  inter  sese  in  domo  meliora 
et  maiora,  sed  inter  deum  ipsum  et  eunuchos  nulluni  est  nomen  uisi  unum 
et  conamune,  quod  est  Christi.  Hoc  enim  custodit  sabbata,  eligit  placita  et 
servat  federa  domini,  nomen  autem  Eimuchi  nulluni  liorum  facit,  sed  potius 
fit   ex    ipsis.     Hoc  modo   intelligendi   sunt    omnes   loci,   qui    videntur  opera 

20  iactare   et   diiferentias   operum.      Xam    et   Paulus  i.  Corint.  xii.  distiuctioues  i.eor.i2,4-G. 
gratiarum,  donorum,  operationum  describit,  sed  semper  addit  imum  esse  deum, 
dominum,   spiritum.     Et  Petrus  multiformes  gratias  dicit,  sed  in  alterutrum  i-^^etr.i.  10. 
ministratas.    Et  lioma.  xii.  et  i.  Cori.  xii.  unum  coqius  facit,  sed  multos  actus  f  e"ör/i2^^! 
diversorum  membrorum  in  una  eademque  sanitate  fidei. 

25  Sed   de   pia   et   bene   devota   castitate  loquamm-  ad  maiorem  conscien- 

tiarum  certitudiuem,  quanquam  ea  vel  nulla  sit  vel  uulli  impossibüis  sit, 
quod  Spiritus,  qui  eam  cepit,  fidelis  est  et  perficiet  coeptam,  etiam  si  sinat 
fijrtiter  pulsari  et  tentari,  nihilominus  tamen  de  ea  ex  abundanti  dicamus. 
Paulus  Po.  vii.  confitetur  peccatum  in  carne  sua  tale,  quo  carere  non  possitMom.  7,i8ff. 

30   in  hac  vita:  quod  peccatum  absque  dubio  contra  legem  dei  est,  sed  propter 
fidem  in    spiritu    repugnantem    ignoscitur   et   non   imputatur,   quanquam   lex 
exigat  nulluni  in  nobis  esse  peccatum.     Lex  autem  Spiritus  vitae  in  Christo  JRöm.  8, 2. 
succun-it  nobis,  ut  hoc  impossibile  legis  nihil  operetur  daniuationis,  modo  ani- 
bulemus  secundum  spiritum  et  non  secundum  camem.     Ex  isto  tanquam  per 

35  locum  a  maiori  arguo.  Si  deus  in  sua  lege  a  seipso  posita  indulget  et 
ignoscit  impossibile  legis,  quod  reliquum  est  in  nobis,  ubi  nulluni  est  peri- 
culura,  licet  sit  verissime  peccatum,  quanto  magis  praesumendum  est  cum 
fiducia  de  bonitate  eins,  quod  non  sit  imputaturus  votum  castitatis  (quod 
ipse  non  mandavit  neque  consuluit  neque  probavit,  sed   humana  temeritate 


13   alia  fe^It  in  ed.  len.,  Erl.  15  inter  filios  et  filias  et  fc^tt  in  C  21  deum, 

donum,  spiritum  AH  27  perficiat  B  30  vita.  quod  A  vita,  quod  BC 


(554  Dg  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudicium.    1521. 

et   ignorantia    siibintravit),   si   fuerit    impossihile    nobis    et   perieulum    nrgeat 
libidinis,   modo   intra    limites   inferioris   eastitatis   coniugii  maneamus  et  non 
secnnduni  caniein  amhiilemus.     NuDquid   severius   exiget  votum  uostra  stul- 
titia  inventvim  quam  suam  legem  propria  sapientia  dispositam? 
2ip3i(fi.i5,i2.  Apostolus  Paulus   Act.  XV.   ex   operibus    dei    demonstravit    libertatem    s 

Euangelicam,  quod  Spiritus  dabatur  geutibus  absque  circuucisione  et  lege 
Mosi,  licet  tota  ferme  Ecclesia  illa  primitiva  erronea  conscientia  contrarium 
sentiret,  solus  autem  Petrus,  Paulus  et  Baniabas  autoritate  divinorum  operum 
libertatis  sententiam  tulerunt  et  firmaverunt  adversus  omnes.  In  qua  re  dos 
erudimur,  ut  ubi  scripturae  testimonia  non  sufFragantur,  illic  certis  operibus  lo 
dei  nos  niti  o])ortere  et  vice  testimoniorum  ea  sequi.  Sic  et  in  hoc  casu 
faciendum  est,  cum  videamus  bonitatem  eins  esse  indulgentem  in  sua  sanctis- 
sima  lege  pro])ter  impossibile  ipsius,  indulgentem  etiam  praesumamus  in  im- 
possibile  nostri  voti.  Neque  enim  credibile  est  tarn  rigidum  esse  in  exigenda 
nostra  stultitia,  qui  tarn  l)enignus  est  in  sua  iustitia.  Et  credo,  si  quis  hac  is 
fiducia  uxorem  duceret,  castitatem  votivam  servare  non  potens,  et  hac  ipsa 
fiducia  promovente  indulgentem  et  facilem  patrem  inveniret,  cum  hoc  faceret, 
ne  graväus  in  legem  eins  peccaret. 

Tale  est  et  illud  opus,  quod  debitum  coniugale  [vocant]:  cum  teste 
W\-  51, 7.  psal.  1.  sit  peccatum  et  plane  fnriosum ,  nihil  differens  ab  adulterio  et  scor-  20 
tatione,  quantum  est  ex  parte  ardoris  et  foedae  voluptatis,  prorsus  non  im- 
putat  coniugibus,  non  alia  causa  nisi  sua  misericordia ,  quod  sit  impossibile 
vitari  a  nobis,  cum  tamen  eo  carere  teneamur.  Cur  igitur  et  coelibi  im- 
pf)tenti,^  alioqui  peccaturo,  non  praesumeretur  impossibile  istud  relaxare  et 
coniugium  irrito  voto  permittere,  aut  si  cum  peccato  voti  fiat,  ceu  del)itum  25 
coniugale  bem'gniter  indulgere?  Haec  ratio,  si  spectes,  quam  magna  res  sit 
lex  dei,  et  compares  omnia  diligenter,  impossibile  eins  et  peccatum  quod 
ignoscitur  et  magnitudinem  bonitatis  indulgentis,  deinde  nostri  voti  stultitiam 
et  imprudentiam,  meram  traditionem  et  inventum  hominum,  certe  nrgebit, 
ut  panmi  esse  ducas,  ignosci  coniugium  impotenti  et  labenti  coelibi,  ad  30 
ignoscentiam  peccati  in  universam  legem  dei  propter  impossibilitatem  eins 
in  Omnibus  hominibus,  ut  ex  isto  opere  dei  satis  fideliter  concludamus,  im- 
possibile Votum  non  ligare  saltem  ex  bonitate  dei,  siquo  modo  ligaret  ex 
natura  sua. 

Atque  haec  dixerim,   non  quod  concesserim,  tale  aliquod  votum  fieri  35 
posse  secundum  institutum  monasticum,  aut  necessaria  existimem  iis,  qui  pie 
vovenmt  etiam  sub  instituto  monastico.    Nam  hos  (ut  dixi)  Spiritus  ut  movet. 


3  sseverius  B         4  sapientia  fe'^tt  in  ed.  len.,  Eil.         10  ut  — oportere  fo  oKc  3lit§cial6en 
14  impossibili  ed.  Witt.,  Ten.,  Erl.  19  vocant  üon  C  etgänjt,  fe^tt  in  cd.  Witt.,  Ten.,  Erl.; 

naäf  AB  müfetc  öetl6unbcn  toexbcn:  quod  debitum  coniugale  —  prorsus  non  iniputat 

')  3ona5:  „pi)nem  ber  fniid)cl)t  gelobt  I)ett  nnb  nirf)t  f)n(tcn  fönt." 


De  votis  monasticis  Martini  Lutlieri  iudicium.    1521.  655 

ita  permovebit,  nt  suh  instituto  monastico  sine  institnto  mouastico  voveant 
et  vivant.  Non  euim  vovent  aut  servant,  quia  sie  et  dictat  et  exigit  forma 
et  lex  instituti,  sed  quia  spiritu  libertatis  gratuito  delectat  per  sese  faeere, 
quod   iustitutiim  praescribit,    alioqui  opus  legis  et  iustitiam  factorum  opera- 

5  rentur,  quod  est  maxirne  adversarium  Euangelio.  Uli  vero,  quia  ad  forniam 
instituti  et  propter  institutum  vovent  et  vivuut,  ludaei  sunt  et  impie  adversus 
Euangclinni  et  vovent  et  vivunt,  unde  non  potest  eorum  esse  tale  votura, 
quod  hoc  consilio  egeat,  sed  prorsus  revocandum  et  cassandum  est,  quod  in 
novo  testamento,  quod  est  testamentum  libertatis,  in  quo  ministorium  Spiritus  2.  Gor.  3,  g. 

to  et  non  literae  regnat,  non  licet  literam  statuere  et  docere.     Si  autem  statuta 
et  docta  fuerit  in  tentationem,  non  licet  apprehendere,  sed  declinare  et  fugere 
oportet.     Dicit   enim   Paulus  Ro.  xvi.  'Exhortor  vos   fratres,   ut   observetis5KBm.  ic,  17. 
eos,  qui  dissidia  et  scandala  faciunt  iuxta  doctrinam,  quam  vos  didicistis,  et 
declinate  ab  eis.     Tales  enim  non  domino  Hiesu  Christo  serviunt,  sed  suo 

15  ventri,  et  per  bonos  sermones  et  benedictiones  seducunt  corda  innocentum.'' 
Haec  verba  non  possunt  nisi  de  iis  intelligi,  qui  iuxta  viara  Christianam 
velut  meliora  docent.  Non  enim  dicit,  quod  negent  docti-inam  nostram,  sed 
quod  iuxta  eam  et  aliam  docent,  quod  propriissime  faciunt  instituta  monastica, 
sed  et  dissidia  et  sectas,   tum  Servituten!  ventris,   maxime  vero  bonos  ser- 

20  mones  et  iactantias,  laudes,  privilegia,  alias  benedictiones  ordinum  et  operum 
nusquam  videmus  nisi  apud  monasticos,  ubi  et  seductio  cordium  innocentium 
regnat.  Cum  ergo  praecipiat  ea  observare  et  declinare  ab  eis,  non  est  dubium 
Vota  eiusmodi  irrita  esse  et  nihil  unquam  valuisse.  Quare  et  declinandum 
ab  eis  est,  vel  spiritu,  sicut  sancti  fecenmt,  vel  spiritu  et  litera  simul,  tan- 

25   quam  a  seductione  certissima  per  Apostolum  hie  definita  et  damnata.    Idem 
vult,  ubi  Timotheum  in  utraque  Epistola  vult  manere  in   iis  quae  didicerat, 
nihil  permittens  addi.    'Hoc  faciens  (inquit)  salvura  facies  teipsum  et  qui  tei.Tim.4,  ic. 
audiunt',  haud  dubium,   quin,  si  non  permanserit  in  eis,  perdet  seipsum  et 
eos  qui   se   audiunt.     Hinc   et   Petrus  ii.  Pet.  ii.  sectas  perditionis   appellat,2.*l?ctr.2,i. 

30  horrendo   et  terribili   verbo  nos   a  sectis  et  opinionibus  extra  Christum  de- 

terrens.     Et  i.  Pet.  iiii.  ubi  iussisset,  ne  aliquid  doceretur  quam  verbum  dei,  1.  *^tr.4, 
neque  aliquid  disponeretur  nisi  opus  dei,  ut  solus  deus  in  nobis  glorificaretur 
in  Omnibus  per  Ihesum  Christum,  adiecit,  ne  peregrinaremur  in  fervore  ten- 
tationis.    Sed  ipsius  verba  saluberrima  audiamus :  'Unu?;(iuisque,  sicut  accepit 

35  donum,  ministret  ipsum  inter  vosipsos,  sicut  boni  dispensatores  multiformis 
gratiae  dei.  Si  quis  loquitur,  tanquam  sermones  dei,  si  quis  ministrat,  tan- 
qnam  ex  virtute,  quam  snppeditat  deus,  ut  in  omnibus  glorificetur  deus  per 
Ihesum  Christum,  cui  est  gloria  et  imperium  in  secula  seculorum.  Charisssimi, 
nolite  peregrinari  in  fervore,    qui  in  vo]>is  est,   qui  iit  vobis  in  t^^ntationem, 

-»0  quasi  peregrinum  vobis  contingat,  sed  communicate  passionibns  Christi.' 

31  Et  l.Pet.  4  vult,  nc  C  33  adiecit  — tcntationis  fe^lt  in  C  38  Charissimi — 

Christi  fe^tt  in  C 


556  ^^  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudicium.    1521. 

Primum  vult  nihil  ministrari,  nisi  acceptum  donnni,  nihil  doceri,  nisi 
verbum  dei,  nihil  geri,  nisi  quod  operetur  in  nobis  deus,  (juia  non  nostrae 
opis,  sed  multiformis  gratiae  dei  sumiis  dispensatores,  ut  nihil  hnmani,  sed 
omnia  divina  dicantnr  et  gerantur  in  nobis.  Quod  ideo  fieri  debet,  ut  glori- 
ficetur  deus  per  Ihesum  Christum,  cuius  est  gloria  et  imperium  in  omnia  5 
secula  seculorum.  Cum  euim  regnum  eins  simus,  et  ipsius  sit  reguare  et 
imperare  in  nobis,  permittendum  non  est  verbum  aut  opus,  quod  ipse  non 
loquitur  aut  non  operatur  in  nobis.  Si  autem  permittimus,  iam  abiicimus 
2i:c.  19, 14.  eum  cum  ludaeis,  ne  regnet  super  nos,  et  in  medio  regni  dei  regnare  faciraus 
wattt)  2J,is.  alienum,  atque  ita  vastatur  regnum  dei  et  sedet  abominatio  in  loco  sancto.  lo 
Ideo  euim  Ecclcsia  regnum  dei  est  et  dicitur,  quod  solus  deus  in  illa  regnat, 
imperat,  loquitur,  operatur,  glorificatur.  Si  igitur  aliquid  in  nobis  doeet  et 
operatur  homo,  quod  non  doeet  nee  operatur  deus,  iam  non  glorificatur  deus 
in  nobis  per  Ihesum  Christum.  Ille  euim  glorificatur,  cuius  est  verbum  et 
opus,  deus  autem  de  alieno  verbo  et  opere  non  glorificatur.  Ita  fit,  ut  i& 
necesse  sit,  deum  amittere  gloriam  et  regnum  in  nobis,  si  alienum  verbum 
et  opus  in  nobis  regnet,  eins  euim  erit  gloria  et  regnum,  cuius  est  verbum 
et  opus.  Quid  igitur  in  Papatum,  Episcopatus,  monachatus,  sacerdotia,  ut 
nunc  sunt,  potest  robustius  dici?  Estne  aliquis  tam  rudis  vel  audax,  qui 
asserat  Papae  et  monachorum  dogmata  et  opera  esse  dei  per  Ihesum  Christum  20 
tradita?  Ubi  enim  Ihesus  Christus  ea  tradidit?  At  quod  per  Ihesum 
Christum  non  dicitur  neque  geritur  in  nos,  non  potest  rursus  per  eundem 
a  nobis  in  pati'is  gloriam  referri.  Cuius  ergo  est  gloria  et  imperium  in  mo- 
nachis?  utique  Satauae,  per  S.  Benedictum  et  alios  homines  impia  hypocrisi 
et  perversa  operum  aemulatione  iactatos  et  celebratos.  Ut  ergo  Christus  25 
non  doeet  vota  monastica,  ita  non  operatur  ea,  licet  in  sanctis  sub  votorum 
instituto  captivis  operatus  sit  et  locutus  mirabiliter  sine  votis. 

Deinde  quod  dulciter  compellat  et  dicit:  'Charissimi,  nolite  peregrinari 
in  fervore,  qui  in  vobis  est  &c.'  sollicitus  est  pro  nobis,  ne  hanc  regulam 
a  se  praescriptam  aliqua  tentatione  capti  deseramus.  Peregrinandi  vocabulo  30 
utitur,  quod  graece  est  /.u]  ^eviCeoü^ai,  nolite  hospitari,  nolite  hospites  fieri, 
non  unam  figuram  veteris  testaraenti  spectans  eo  verbo.  Vult  enim  id,  quod 
epf).  4, 14.  Paulus  Eph.  iiii.,  ne  fluctuemus  et  circumferamur  omni  veuto  doctrinae,  ne 
4.!i){oi.  2.1, 2.  nos  invitari  siuamus  ad  sacrificia  Moabitarum,   nee  hospites  fiamus  omnium 

gentium,   quae  cii'cum  nos  sunt,   sed  in  propria  et  domestica  doctrina  per-  35 


19  Est  ne  ABO  27  3)ci- 51%^  Deiiide  —  moiuistica  solvit  (©.  607  .3.  1'))  fe()U  in  C> 
imb  haijcx  auä)  bei  ^ona§  unb  bcr  cd.  Witt. ;  ed.  Jen.  bringt  ha^i  ©tüdt  am  ©c^tuffc  nacf) 

')  3:tcfe  'Qtuslajjimg  ixtiaxi  firi)  luofjl  barnus,  bn^  bic  ^icr  üovflctvagcnc  2lu§lcgimg  be§ 
nolite  peregrinari  in  fervore  Don  iiutf)er  fclbft  fnüen  gclnffen  Imtvbc;  bnlb  baronf  tücnigftcn? 
erflartc  er  jenen  i'ervor  Dom  Reiben  ber  (^fjriftcn,  ugt.  6r(.  ?(uög.  33b.  51  ©.473.  ^Jhir  ift 
babei  nergcijen,  bn?  rriimiin  (oben  3-  l)r  bem  nun  bn?  I^einde  fcf)(t,  ,yi  tilgen. 


De  votis  monasticis  Martini  Lutberi  iudiciura.    1-521.  657 

severemus.  Fervorem,  qui  iu  vobis  est,  spiritnm  proprium  intelligit,  qui 
figuratus  est  verbo  conflandi.  ünde  in  vet.  test.  idola  conflari  et  conflatilia 
fieri,  id  est,  dogmata  impia  operum  compoüi  dicuntur.  Hunc  spiritnm  in 
nobis   et  inter   nos  uon  defore  praedicit,   sed  ue  per  ipsum  peregrinemur  in 

5  teutatiouem  et  in  scaudalum,  praenionet.  Erant  euim  futuri  et  fuerunt  ernnt- 
qne  haec  molientes  in  nobis.  Sed  nolite  (iuqnit)  a  domestica  vestra  regula 
declinare,  quasi  aliquid  peregrinum  vobis  accidat,  hoc  est,  eerti  estote,  nihil 
novi  docebitur  a  deo,  id  quod  audistis  verbum  aeternum  est,  manens  in 
seculum  seculi.     Quod   si   quid    novi    et  peregrini  acciderit,    scitote,  aliunde 

lu  quam  a  deo  venire,  ut  vos  avocet  et  peregrinari  faciat.  Quo  verbo  plane 
futurum  Papistarum  mendacium  praeoccupavit,  quo  dicunt,  non  omnia  esse 
a  Christo  et  Apostolis  dicta  et  instituta,  sed  Ecelesiae  plnrima  dieenda  et 
instituenda  relieta.  Hoc  est  peregrinum  et  novum,  quod  negat  Petrus  nobis 
accidere  debere  aut  posse.     Omnia  ergo,  quae  non  sunt  verba  et  opera  dei, 

15  hie  damnat  Petrus,  hoc  est,  vota  monastica  solvit. 

Omnium    autem    evidentissime    Clu-istus    loquitur    in    monastica    vota 
Matt,  xxiiii.  'Tunc   si    quis   vobis   dixerit :    Ecce    hie   est    Christus    aut    illic,  mam.  n, 

.  .      .  1    ^  •  23-26. 

nolite  credere,  surgent  enim  pseudochristi  et  pseudoprophetae  et  dabunt  Signa 
magna  et  prodigia,   ut   in   crrorem  inducautur,    si  fieri  potest,    etiam   electi. 

20  Ecce  praedixi  vobis.  Si  ergo  dixermt  vobis:  Ecce  in  deserto  est,  nolite 
exire,  ecce  in  penetralibus  est,  nolite  credere.'  Haec  verba  de  nullis  haere- 
ticis  intelligi  possunt,  nisi  iis,  qui  vias  et  modos  (ut  vocant)  vivendi  ad 
iustitiam  et  salutem  doccnt,  qnales  nulli  fuerunt  praeter  Pa])istas  et  moua- 
sticos.     Hi  enim  sunt  qui  iactant  Eremitas,    id   est,    vocant   ad  de.sertum  et 

25  penetralia,  id  est,  claustra  seu  monasteria.  In  his  doeent  inveniri  Christum, 
id  est,  iustitiam  et  salutem,  tarn  impudenter,  ut  caeteros  vivendi  ordines 
appellent  seculares,  quasi  apud  se  solos  sit  salus:  sed  hoc  ipso  sunt  pseudo- 
christi et  a  communi  fide  trahunt  ad  opera  et  a  Christo  post  seipsos.  Legitur 
in    Vitis   Patrum,    S.  Sylvano    visionem    apjiaruisse    et    infcrnum    monachis 

30  repletum  o.steusum  esse,  qui  deinceps  noluit  consolari  in  vita,  postquam 
viderat  huius  generis  homines,  qui  sancti  videbantur,  turmatim  perire.^  Quae 
historia  et  visio  certe  cum  hoc  Euangelio  cijusentit,  vidcturque  deus  idco 
eam  revelasse,  ut  erroris  Operationen!  tunc  ingredientem  ostenderet  et  differret, 
quod  et  multis  aliis  signis  voluit,  in  S.  Antonio,  Paphnutio  et  aliis.     Multa 

35  enim  in  eo  libro  exempla  sunt  periculosissima  in  fidei  doctrinam  operibus 
debacchantia.  Si  autem  co  tempore  monastica  vita  erroris  oporatio  fnit  et 
monachos  perdebat,  quid  nunc,  quaeso,  esse  putabis  iamdndum  extincta  fide 
et  Euangelio? 

36  debachantia  ABC 

')  „'Ego  atl  iudicium  i-ai)tu.s  fui,  fili,  nt  vidi  mnltos  do  habitn  nn.stro  nionachili 
euntes  ad  .qupi)liciuni  et  luulto.s  hiiconnii  cuntps  in  regnum  Dei".     Et  baoc  dicens  senex 
lugebat  gi-aviter."     Vitae  Patrum  ed.  Migne,  Patrolog.  Toni.  LXXIII  ©p.  800. 
ßut^etS  Söetfe.    VITI.  42 


ß58  De  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudicium.    1521. 

CoiTuit  hie  argvinieutnm  Parrhisiensiiim  asinornm  et  Papisticae  sectae 
porcorum,  quo  a  miütitucline  et  sanctitate  arguunt.'  Christus  solvit  argu- 
meotum  a  multitudine,  dum  dicit:  'Et  seducent  multos,  ita  ut  electi  iu 
orrorem  duci  possint.'  Argumentum  vero  a  sanctitate  solvit  eodem,  quod 
electos  seducendos  praedicit.  Nihil  ergo  rudientes  asini  agunt,  dum  dicunt,  s 
Ecclesiara  non  fuisse  tanto  tempore  derelictam  nee  ignorasse,  quae  Lutherus 
sese  scire  promittit.  Ecclesiam  ipsi  vocant  sectas  suas,  sed  non  magis  sunt 
Ecclesia,  quam   prophetae,  sacerdotes,  seniores,  reges,  principes,  pharisaei, 

i.fiün.  19,18.  sadducei  erant  syuagoga,   qui  omnes  etiam   Eliae  temporibus   erraverunt  et 

ignoraverunt,  ut  tantum  Septem  milia  relinquerentur ,  sed  qui  adeo  latebant,  lo 
adeo  non  videbantur  synagoga  esse,  ut  nee  Elias  unum  ex  eis  nosset. 
O  horrendum  exeraplum.  Igitur  habes  hie  autoritate  Christi,  ut  liceat,  imo 
oporteat  redire,  si  exieris  in  desertum  aut  intraveris  penetralia  istorum.  Quid 
hoe  aliud  est  quam  votum  tuum,  in  aliam  quam  Christi  doctrinam  factum, 
esse  revoeandum  et  cassandura  tanquam  erroneum  et  impium?  Dixi  enim  15 
S.  Bemhardum  eo  servatum  esse,  quod  de  votis  totaque  sua  vita  haue  ex 
animo  protulit  sententiam :  'Perdite  vixi\^  Hac  voce  et  confessione  nonne 
Vota  sua  nihili  fecit  et  ad  Christum  rediit?  Eadem  forma  et  alii  sancti  sub 
votis  sine  votis  servati  sunt,  nisi  quod  in  errore  electorum  sub  votis  vixe- 
runt,  in  laqueum  et  Operationen!  erroris  iis,  qui  pereunt  et  non  credunt  Euan-  20 
gelio.  Cum  ergo  haec  verba  Christi  et  aptissime  quadrent  in  monastieam, 
simul  et  argumenta  eorum  dissolvunt,  cum  fiducia  eis  innitendum  est,  et 
Vota  pro  non  votis  habenda,  ut  quae  evidenter  scias  in  verba  et  opera  non 
dci,  sed  hominum  et  fieri  et  niti,  quod  prohibitum  est,  et  peccent  in  gloriam 
et  in  regnum  dei  natura  sua.  25 

Ex  iis  Omnibus  colligitur  et  stultitia  voti,  praesertim  eastitatis,  ut,  si 
caetera  non  cassarent,  ipsa  stultitia  tamen  non  sinat  valere.  Quid  enim 
vovet  eoelebs  vovendo  castitatem,  nisi  rem,  quae  prorsus  nee  est  nee  potest 
esse  iu  manibus  suis,  cum  sit  solius  dei  donum,  quod  aceipere,  non  offerre 
potest  homo?  Irridet  ergo  deum,  dum  vovet,  non  aliter  quam  si  voveat  30 
sese  fore  Episeopum,  Apostolum,  principem  aut  regem,  cum  seiat  nihil  horum 
esse  in  potestate  sua  voventis,  sed  in  alterius  arbitrio  et  autoritate  vocantis. 
Finge  quaeso  insanum,  qui  voveat  deo  in  haue  forraam:  *Voveo  tibi,  domine, 
novas  Stellas  formare  aut  montes  transferre'.  Quid  de  hoc  voto  iudicabis? 
At  nihilo  differt  votum  eastitatis  ab  isto,  cum  non  minus  sit  opus  mirabile  35 
dei,  (piam  Stellas  formare  aut  montes  transferre.  ^Cum  ergo  iubeat  dominus, 
ut,   qui    vovet   vel   offert,    de   sua  substantia   et    de  donis    sibi    benedicente 

s.woj.  if.,i7.domino  datis  offerat,  ut  habent  onmia  verba  legis  Mosaicae  de  voto,  evidens 

9  seducei  C  13  3iaäi  istonun   jctjcn  A  u.  od.  Witt.,  len..   Eil.   ein  f^rageaeidöen 

18  nihil  C  21  monasticen  C  22  dissolvant  B  28  fovet  B 

')  5BgI.   oben   ©.  269.     Opp.   var.  arg.  vol.  VI  pg.  35.  36.  ^)  Oben  ©.  601. 

2.  Sov.  8, 12.  ^)  ?(m  9innbc:  Et  ij.  Cor.  viij.  'Accepta  ost  volnnta.«!  iuxta  icl  quotl  habet.' 


De  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudicium.    1521.  659 

est,  Votum  castitatis  non  placere  nee  exigi  a  deo  posse,  cum  fiat  de  re  non- 
dum  donata  uee  in  nostra  potestate  sita,  Si  enim  votum  unum  valet,  quod 
fit  de  rebus  non  uostris,  sed  in  manu  dei  positis,  poterimus  etiam  licite  et 
pie  vovei*e  omnia,  quae  deus  habet  et  potest  facere.  Si  ista  omnia  non 
5  valent,  nee  unum  illud  castitatis  valebit.  Voveas  ergo  te  fore  eertissime 
salvum,  fore  te  aequalem  Petro,  vastaturum  regna  Tui'carum,  victurum  annos 
^Mathusalem  et  omnia,  quae  deus  in  hominibus  facit  aut  facere  potest.  Si 
haec  non  licet  vovere,  quod  tua  non  sint,  cur  castitatem  voves,  quae  tua 
non   est"?    cur    in    uno   voves,    quae   dei   solius  et  tua  non  sunt,    et   non    in 

10   Omnibus?  si  non  in  omnibus,  cm-  in  uno?     Dices:  'Castitatem  possum  ora- 
tiouibus  impetrare^    Audio.    Et  quid  non  potes  oratione  impetrai'C?    Xoune 
promisit   Christus:   'Quaecuuque  petieritis   in   nomine  meo,  credite   et  fientfl|'^"''i",''.^4; 
vobis"?     Cur  ergo  non  omnia  alia  quoque  voves  et  impetras? 

Sed  obiicies  forte:  'Hac  sententia  nee  in  baptismo  vovere  liceret  deo, 

15  cum  et  fides  et  mandata  dei  implere  sint  non  in  manu  nostra,  sed  solius 
dei'.  Respondeo:  Pulchre  et  opportune,  quasi  vota  baptismi  cum  votis  tuis 
uUa  parte  conveuiant.  In  baptismo  est  promissio  dei  offerens  et  nostrum 
vovere  nihil  aliud  est,  quam  acceptare  Christum,  (^ui  oÖertur  nobis.  Foelix 
sane  votum,  quod  non  promittit  aliquid  dare,    sed  tautum  bona  accipere  et 

20  acceptis  adherere.  Hie  plane  nihil  vovetur  a  nobis  nostrarum  rerum,  nee 
eanun,  quae  sunt  in  manu  dei,  imo,  si  recte  cousideres,  deus  vovet  nobis  et 
votum  est  ex  parte  dei  promittentis  simul  et  donantis  gratiam  et  illud,  quod 
exigunt  eins  praecepta.  Xos  rursum  vovemus,  votum  et  promissiouem  eins 
libenter  et  cum  gaudio  accipere  et  servare.     At  cum  vh'giuitatcm  vel  casti- 

25  tatem  voves,  nunquid  ibi  deus  adest  et  eam  tibi  vovet,  promittit  et  offert? 
Quando  enim  promisit  eam  tibi  donare?  unde  certus  es,  quod  donabit? 
Nonne  tu  solus  et  vacuus  re  ipsa,  quam  promittis,  accedis?  Nonne  tu  solus 
es  promissor,  et  non  est,  qui  tibi  respondeat  et  promissionem  aceeptet?  Et 
cur  aceeptet,  cum  sis  promissor  inanis  et  stultus,  promittens  quod  non  habes? 

30  Yides  ergo  votum  baptismi  et  eontinentiae  esse  prorsus  contrariae  naturae: 
hoc  oifert,  quod  non  habet,  illud  accipit,  quod  non  habet.  Hie  homo  pro- 
mittit inanis  alienum,  illic  deus  dives  promittit  suum.  Donec  ergo  pro- 
missionem dei  donantis  non  potes  in  voto  eontinentiae  probare,  stultitiam  et 
vanitatem    voti   eiusmodi   excusare    non   poteris,      Stultum    autem   et   vanum 

35  deus  acceptare  et  exigere  non  potest,  baptismi  autem  votum  \'erax  et  plenum 
est,  quia  nititur  in  promittcnte  et  donante  deo.  Quid  si  ali(iui  non  acceptent? 
niiiilominus  verax  est,  qui  offert. 

Huic  stultitiae  iungunt  et  aliam,  quod  pro  adornando  voti  rigore  iudis- 
solubili  integrum    annum    probationis   (quem  vocant)   voventi    largiuntur   ho- 

2  quod  sit  ed.  Ten.,  Erl.  11   impetrarc?  AHC  12  pecicritis  A  lö  non  siiit  C 

IG  oportiine  AC  19  votnm,   nisi  quod  C  20  nee  fe^lt  iu  C  3.3  potest  ed.  Erl. 

;J7  offert?  A 

42* 


66Q  De  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudicium.    1521. 

mines  niire  niisericorcles  et  dementes.  Atque  ne  nihil  in  eis  laudem,  si 
anno  probatiouis  in  hoc  nterentur,  ut  ingressurns  ad  eos  spectaret  mores, 
victum,  amictum  et  aha,  quae  ad  corpus  pertinent,  probari  poterant.  At 
nunc  ideo  est  annus  probationis,  ut  in  eo  tentet,  au  et  caste  vivere  possit, 
qui  est  voturus :  obsecro,  quae  stultitia  esse  potest  par  huic,  si  ipsam  rationem  & 
iustituti  spectes?  Nam  sanctos  semper  excipio  in  suis  mirabilibus.  Scilicet 
probatio  castitatis  non  metitur  facultate  spiritus,  sed  uumero  dierum,  et  qui 
annum  caste  vixerit,  idoneus  censetm',  ut  tota  vita  caste  vivat.  Quando 
ergo  ab  externo  petenda  est  probatio  castitatis,  cur  non  petitur  et  a  locis 
et  persouis?  ut  ille  sit  idoneus,  qui  multa  loca  perambulaverit  et  multos  lo 
homines  viderit,  quo  solos  cursores  et  mercatores  faciamus  monachos.  Aut 
si  interna  res  tempore  probari  potest,  cur  non  fit  etiam  idoneus  ad  pacien- 
tiam,  mititatem,  fidem,  charitatem,  qui  uno  anno  sese  in  iis  tentaverit,  ut 
gratia  dei  nihilo  sit  opus  ad  has  res?  Sufficit  enim  tempus  transiisse  super 
cum,  et  mox  idoneus  est  novus  homo  fieri:  aut  si  in  iis  non  sufficit,  cur  15 
sufficit  in  castitate  sola?  Haec  dico,  ut  videas  nihil  esse  in  universa  mo- 
nastica,  quod  non  sit  egregie  stultum  et  impium,  plane  non  nisi  Papistico 
regno  dignum. 

i.*Uctr.4,u.  Sed  amplius,  cum  Petrus  nihil  fieri  in  Ecclesia  velit,  nisi  quod  certum 

sit  a  virtute  fieri,  quam  suppeditat  deus,  quis  eos  certos  facit,  annum  hunc  20 
probationis  apud  deum  sufficere?  quis  dixit  probari  apud  deum  probationem 
istam?  Imo  Petrus  dicit  non  probari  apud  deum,  cum  statuatur  ex  virtute 
humana,  virtute  autem  dei  nullus  est  annus  probationis,  sed  tota  vita  est 
unus  annus  probationis.  Fieri  potest  enim,  ut  non  uno,  sed  duobus  ac 
tribus  annis  caste  vivas,   postea  vel  urente  came  et  ferventibus  venis,   tum  25 

C^ob  41, 12.  afflante  igneo  halitu  Satanae,  qui  ardere  facit  pruuas  (ut  in  lob  dicitur), 
prorsus  continere  non  possis.  Probatio  autem  castitatis  fieri  non  potest 
quiescente  libidine,  sed  solum  furente.  Li  manu  autem  nullius  est  tempus 
furentis  et  concitatae  libidinis,  id  est,  tempus  probationis.  Cur  ergo  tempus 
pro  tempore  numeratis  et  probationem  appellatis,  quod  probatio  non  est?  30 
Ego  ipse  in  me  et  multis  aliis  expertus  sum,  quam  pacatus  et  quietus  soleat 
esse  Satan  in  primo  anno  sacerdocii  et  monachatus,  ut  nihil  iucundius  esse 
videatiu-  castitate,  sed  hoc  in  tentationem  et  in  laqueum  insidiosissimus 
hostis  facit,  cui  cooperantur  insani  monastici  et  annum  probationis  non  solum 
non  ex  spiritu,  sed  neque  ex  re  ipsa,  verum  ex  calendario  et  numero  dierum  35 
raetiuntur,  ut   probent  nihil   sani  neque  pensi   apud  se  esse,   incedentes    in 

2.<pctv.2,i2.  rebus  istis  spiritualibus  et  j)ericulosissimis  ceu  bruta  (ut  Petrus  ait)  irratio- 
nalia,  naturaliter  in  mactationem  genita.  Cum  ergo  annus  istc  probationis 
ex  solis  hominibus  stultis  stillte  solos  dies  numerautibus  pendeat,  et  incertura 
est  an  deo  placeat,   imo  certum  sit  displicere,   tum  ex  ipsa  natura  rei   et  4o 

14   transisse   BC  32    saccrdotii  R  38    ad   mactationem    ed.  Witt.,    Ten.,    Erl. 

39  incertum  sit  B 


De  votis  monasticis  Martini  Luthei-i  iudiciuni.    1521.  QQ\ 

autoritate  dei  nullum  certum  jirobationis  tempus  siguari  aut  definiri  possit, 
sed  tota  xäta  necessario  sit  probationis  aunus,  vides  et  votuiu  castitatis  nihil 
esse,  quod  super  eo  probatiouis  arnio  nitatur.  Cum  enim  ipsimet  ceuseant 
votura  probatione  praetentandum  esse  et  baec  probatio  uunquam  certa  sit, 
5  Votum  quoque  uunquam  certum  esse  jioterit,  auuus  vero  probatiouis  ipsurum, 
cum  sit  electicius  et  arbitrarius  ex  liominibus  positus,  facit,  ut  et  impletio 
voti  debeat  esse  arbitraria,  ut,  si  auuum  tollaut  et  abrogent,  quo  votum 
nititur,  etiam  votum  tolli  et  abrogari  debeat. 

Sed  illud  omnium  stultissimum,   quod  annos  professiouis  ceperunt  de- 

10  fiuire,  aliis  quartum  decimum,  aliis  decimum  octavum  annum  aetatis  signau- 
tibus.^  Obsecro,  uude  hominibus  hoc  ius  definieudi?  Hie  vero  mihi  aliijuando 
in  uno  placent  quidam  illorum,  quod  monachis  ante  decimum  octavum  auuum 
professis  copiam  faciunt  abeundi.  Hoc  unum  est,  quod  in  monastica  lauda- 
bile  et  Euangelicum  vidi,    quauquam    non   apud   omnes  passim.     Atque  hoc 

15   dolet,  quod  non  idem  faciunt  et  omnibus,  qui  ante  sexagesimum  anniun  sunt 

professi,   ut  Paulum    ex   parte   imitarentur,    qui   viduas   miuores  annis  sexa-i-3:im.5, 9. 
ginta   reiicit,   ne   assumantur  alendae  Ecclesiarum  facultatibus.     Nam  vires, 
cum  sint  robustiore  et  vegetiore  corpore  tardiusque  feminis  emoriantiu',  septua- 
gesimo  vel  octogesimo  anno  demum  recipi  oportebit.     Prorsus  hie  monachos 

-'0  propria  autoritate  constrictos  teneo.  Si  adolescentem  infra  decimum  octavum 
auuum  professum  absolvunt,  et  nulla  est  causa  definieudi  eins  anui,  nisi 
meruui  arbitrium  humanuni,  (pio  poterant  et  tricesimum,  quadragesinuun, 
quinquagesimum  et  sexagesimum  defiiiire,  debent  eadem  autoritate  quemvis 
quovis   anno   professum  absolvere.     Xeque   enim   maudatum   dei   aut   votum, 

25  sed  imbecillitatem  voventis  spectant  et  ad  eam  sana  et  pia  imer/Mcc  accom- 
modaut  votum  monasticum.  lam  fieri  potest,  nee  est  iu  ullias  hominis  po- 
testate  prohibere,  ut  iuvenis  aut  vir  usque  ad  sexagesimum  annum  aeque 
imbecillis  aut  etiam  imbecillior  sit  ad  continendum  et  gravius  uratur  libidiue, 
quam  adolescens.     Si  ergo  libido  et   imbecillitas   est   interpres  voti  et  etii- 

30  eiKEia  mandati,  sicuti  verum  est,  et  semper  ita  ab  olim  fuit,  debent  prorsus 
omnia  vota  libera  et  temporalia  esse.  Quod  nisi  fecerint,  plane  crudelissimi 
et  cruentissimi  sunt  animicidae.  Si  autem  sibi  hoc  non  licere  jKitabunt, 
nee  id  licebit,  quod  ante  decimum  octavum  absolvunt,  etiam  si  j>uer  vel 
infans  vovisset.     Tam  enim  incertus  est   et  ignorat  iuvenis,    (juid   sit  caste 

35  vivere,  vel  an  sit  caste  victurus,  quam  puer  vel  infans  (piilibet.  Quis  enim 
seit,  ([lud  possit  in  futurum?  In  baptismo  et  dei  sacrameutis  semper  certi 
sumus,  quid  simus  accepturi  seu  jiassuri,  nempe  divina,  ideo  sunt  rata  et 
fidelia  vota  dei  ad  nos.  At  vovere  ea,  quae  nostra  non  sunt,  eadem  est  stul- 
titia,  eadem  est  ratio  cassandi  infanti,  puero,  viro,  seni  et  omnibus  hominibus. 

5  annus  B,  annum  AC  25  Epiikia  ed.  Witt.,  leii.,  Eil.  26  accomodant  ABC 

29  imxEiaUi  B      Epiikia  ed.  Witt.,  len.,  Erl.  31  et  libera  et  ed.  Witt.,  len.,  Erl. 

')  Sgl.  21).  .Holbe,  bcutidje  '3Uu3uftiner=(5onflte9Qtton.    ÖJotljo  1^79  S.  20. 


ß62  De  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudicium.    1521. 

awarc.  2.  [Adücianius  et  corollam  iis,  quae  absolviniiis,  nempe  locum  illum  Marci  3, 

ubi  Christus  fidelem  canonem  Epiiciae  generalis  omnium  leguni  tradit,  dicens: 
'Kon  legistis,  quid  fecerit  David,  quando  necessitatem  liabuit  et  esuriit  ipse 
et  qui  cum  eo  erant?  quo  modo  intravit  in  domum  dei  sub  Abiathar  prin- 
cipe sacerdotum  et  panes  propositionis  niauducavit,  quos  non  licebat  man-  s 
ducare  uisi  solis  sacerdotibus,  et  dedit  eis,  (pii  cum  eo  erant?  Et  dicebat 
eis:  Sabbatum  propter  hominera  factum  est,  nou  homo  propter  sabbatura. 
Itaque  dominus  est  filius  hominis  etiam  sabbati.'  Haec  ille.  Obsecro,  nou 
transeamus  verba  ista  maiestatis,  plena  solatio  et  refectioue  spirituali,  necpie 
oscitanter  audiamus  neque  frigide  tractemus.  Primo  certum  est,  Sabbatum  i<j 
fuisse  divinitus  praeceptum,  non  ficte,  sed  rigidissime.  Non  minori  rigore 
])rohibitus  erat  pauis  propositionis  laicis  et  universa  lex  dei,  adliuc  tarnen 
David  solvebat  tuta  conscientia  propter  necessitatem.  Unde  cum  Achimelech 
1.  £am.  21,  sacerdos  trepidaret  et  diceret  'Non  habeo  panes  uisi  sanctos',  metuens  legem, 

David    cum  fiducia  legem  interpretatur,   dicens:  'Via  haec  polluta  est,  sed  is 
xtt.  1, 15.  sanctificabitur  in  vasis',   hoc  est  iuxta  Paulum:  'Muudis  omnia  muuda,  im- 
mundis  nihil  mundum'. 

Christus  vero  hoc  exemplum  generalem  Canonem  facit,  dum  arguit 
a  simili,  dicens:  David  solvebat  legem  prohibentem  edere  panes  sanctos, 
ergo  licebit  et  sabbatum  et  omnes  alias  leges  solvere.  Nisi  enim  haec  con-  20 
sequentia  generalis  valeat,  stulte  probat  Christus  legem  sabbathi  violandam 
per  exemplum  alterius  legis  de  non  edendo  pane  sancto.  Quare  hie  evidens 
est,  etiam  divina  mandata  semper  habere  exceptos  casus  necessitatis,  non 
modo  animarum,  sed  et  corporum  et  rerum:  (jua  enim  ratione  una  lex  potest 
solvi,  eadem  potest  quaelibet  solvi,  hoc  est,  interpretari  et  sano  sensu  in-  25 
telligi,  quatenus  liget  aut  non  liget.  Vere  enim  non  potest  solvi  scriptura 
g|°||-.  1^' J^-Iohan,  10.  Et  'non  praeteribit  unum  iota  aut  unus  apex  de  lege,  donec 
omnia  flaut.'  Quare  dum  de  solutione  et  violatione  legis  dicimus,  de  falso 
eins  intellectu  solvendo  et  vero  servando  intclligendi  sumus.  Sic  Christus 
swattf).  12, 6.  Matt.  12.  addit,  sabbatum  sine  culpa  violari  a  sacerdotibus  in  templo.  Dcinde  so 
5!uc.  13, 15.  etiam  ob  bovem  de  fovea  extrahendum  aut  adaquandum,  hoc  est,  non  modo 
propter  animarum  et  corporum,  sed  etiam  rerum  necessitatem  solvi  potest. 
Quod  est  aliud  nihil  dicere:  Dens  sua  praecepta  nou  posuit,  ut  corpus,  res 
aut  anima  pereat,  sed  ut  haec  salva  in  praeceptis  suis  exerceantur.  Quare 
semper  inteliigenda    sunt,    ut   simul   non   obliviscaris  deum   creasse  corpus,  35 


1  2)a§  ßtngeltammcrtc  fct)ü  in  AB     his  ed.  Witt.,  Ich.,  Erl.  2  epiikiae  ed.  Witt.,  Ion. 

11  minore  ed.  Witt.,  len.,  Erl.  12  uihilominus  tarnen  ed.  Witt.,  len.,  Erl.  17  |)tntct 

inundum    ^c^iebcn    ed.  Witt.,    len.,    Erl.    nod^  Tit.  1.  ein  18    cum   argumentatur  a  simili 

ed.  Witt..  Jen.,  Erl.         26  scripturas  C  28  Quare  cum  ed.  Witt.,  len.,  Erl.  30  Deinde 

quoque  ed.  Witt.,  len.,  Erl.  31  ^iad^  adaquandum  fd;!^«!  bie  6efammtau§g.  Lucae  13  ein 

nou  solum  ed.  Witt.,  len.,  Erl.  33  anima,  corpus  aut  res  ed.  Witt.,  Ten.,  Erl. 


De  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudicium.    15'21.  (3(33 

auimam  et  rem,   eorumque  te  velle  curam  habere,   ut  si  periclittJtur  aliquud 
eoriuii,  iam  .scia.s  praecepta  eins  uon  esse  amplius  praecepta. 

Veuiamus  uimc  ad  nostra.  Votum  castitatis  lex  est  mere  corporalis 
de  re  corporalissima.  Quare  solvenda  est  cum  fiducia,  imo  Duu(juam  ligavit 
s  uec  Hgare  potuit,  ubi  periculum  auimae  aut  corporis  intercessit.  Non  enim 
ut  perderes  animam  et  corpus,  votum  exigit.  Cogiturque  votum  castitatis, 
ipsomet  Christo  interprete,  huuc  sensum  habere:  'Voveo  castitatem,  quautum 
fieri  potest  absque  periculo  corporis  et  auimae'.  Si  itaque  te  postea  seutias 
uri,  iam  votum  nihil  est,  securusque  illud  Pauh  sequeris:  'Si  non  contiuent,  i.Güi.7,y. 

10  uubant'  Et  iterum:  'Melius  est  nubere  quam  uri.'  An  non  ludaei  tam 
rigide  voverant  legem  sabbati  et  panis  sancti,  quam  tu  castitatem?  prorsus 
nihil  est  discriminis,  secure  arguis  isto  argumento  Christi:  Uli  solverunt 
sabbati  et  panis  sancti  legem,  uecessitate  excipiente  et  interpretante ,  et  ego 
solvam  legem  votae   castitatis   maiore  uecessitate  et  periculo  auimae.     Noli 

15  timere,  Chi'istus  tete  uon  fallet,  non  enim  vere  solvis,  sed  sauum  intellectum 
voti  apprehendis. 

Dicet  hie  aliquis  perversus:  'Eadem  ratione  licebit  moechari,  si  neces- 
sitas  postulet,  item  occidi  et  furari,  et  omuia  dei  praecepta  solvere.'  Re- 
spondeo :  Ea  necessitas  non  venit  usu.     Sunt  mulieres,  sunt  viri :  nube,  duc 

20  uxorem.  Nee  est  periculum  aut  corporis  aut  rerum,  si  mitis  sis  et  tempe- 
rans  irae.  At  fm-ari  saltem  casum  habere  potest?  Respondeo:  Si  sit  ne- 
cessitas, licet.  Tunc  enim  proverbium  locum  habet:  'In  uecessitate  omnia 
sunt  communia.'^  Quam  stultum  igitur  et  impium  fuerit,  si  fame  occidas  te 
metu  legis,  ubi  possis  alimoniam  furari  ex  alterius  copia,  ut  vitam  servares, 

25  tarn  stidtus  es,  si  uxorem  non  ducas,  ubi  ureris  et  cum  periculo  animae  con- 
tines.  Sed  ut  legem  furti  interpretaris  tunc  non  praecipi  in  fame,  ita  inter- 
pretaberis  legem  voti  non  exigi  in  libidine  urente.  Videtur  autem  hoc  et 
Salomon  proverb.  6.  diffiuiisse,  ubi  hebraice  sie  ad  verbum  dicit:  'Non  con- ®VHi(f)iu.  e, 

tt  .     p         ,  .  111  ■  •  ••  •  30-32. 

temnent  lurem,  si  lurabitur  ad  replendam  ammam,  quia  esurnt,  et  luventus 
30  reddet  septuplum,  et  omuem  substautiam  domus  suae  dabit.     Adulter  autom 

mulieris  miuoratus  corde  est  et  vastaljit  animam  suam',  q.  d.  für  non  damna- 

bitur,  etiam  si  inventus  mulctetur  lege  ab  eo,  qui  crudelis  esse  volet,  modo 

furetur  uecessitate  replendae  animae. 

Quid?  quod   legimus  ludic.  21.  filios  Beniamiu  autoritate  totius  Israel 9ii(i)t- -'i. 23. 
35  rapuisse   filias   Silonitarum  in  uxores?     Esto,  filii  Israel  peccarint  vovendo 

5  ligari  C         ß  perderet  ed.  leii.,  Eil.  9  sequaris  ed.  Witt.,  len.,  Erl.  12  ludaei 

solverunt  ed.  Witt.,  Ten.,  Erl.  18  occidi,  furari  cd.  Witt.,  Ten.,  Erl.  19  duc  uxorem, 

nube  ed.  Witt.,  len.,  Erl.  27  et  fcl^lt  ed.  len.,  Erl.  28  definiisse  ed.  Witt.,  len.,  Erl. 

29  condemnent  ed.  len.,  Erl. 

*)  Thomas  Aq.  Summa  2.  2.  qu.  32.  art.  7.  ,in  ca.su  extrcmae  necessitatis  omnia 
sunt  communia.  Unde  licet  ei,  qui  taJem  necessitatem  patitur,  accipere  de  alieno  ad 
sui  sustentationoni,  si  non  inveniat,  qui  sibi  dare  velit"  mib  tie[onber3  qu.  G(j  art.  7. 
äßanbcr,  ©pricljlüörtcr^ywifon  Söb.  III  ©p.  1048  9ir.  97. 


554  Ue  votis  monasticis  Martini  Lutlieri  iudicium.    1521. 

vel  Votum  servaudo  de  uou  tradeiidis  filiabus  suis,  filii  tarnen  Beniamin 
rajiieutes  non  peccaverunt,  cum  uou  essent  aliae  mulieres,  quas  ducereut, 
negantibus  utriuque  filias  suas  et  Israelitis  et  Silonitis.  At  quanto  levius 
est  furtum  rerum  quam  filiarum?  Stuprum  et  raptus  erat  lioc  faciuus,  si 
legem  rigide  ad  literae  captivitatem ,  hoc  est,  stulte  et  superstitiose  iuter-  5 
preteris.    ünde  et  filii  Israel  haue  spiritualem  iutelligentiae  sanitatem  pulchre 

9Ucf)t  21, 22.  allegant,  dicentes  Silonitis :  'Ex  parte  vestra  peccatum  est,  quia  postulantibus 
non  dedistis  &c.' 

Quin  ego  ausim,  hac  fretus  Christi  autoritate,  asserere:  Si  (jui  filii  aut 
filiae,  castitati  devoti,  seipsos  vel  parentes  nulla  alia  ratione   in  casu  alere  10 
possiut,  nisi  diviti,  qui  alere  possit,  nupserint,  debere  eos  in  eiusmodi  casu 
Votum  et  sabbatum  suum  solvere.    Nihil  hie  moveaut,  qui  garriunt,  castitatis 
thesaurum   iucomparabilem   esse.     Nonne   et  obedientia  legis  dei  in  sabbato 
et   pane   sancto   est   incomparabilis  ?     Quid  enim  preciosius  obedientia?     Et 
tarnen  haue  sie  exigit,  ut  corpus,  quod  creavit,  per  te  uolit  destrui,  aut  res   is 
omnes  comburi,  sed   ut  in   obedientia  exerceatur.     Alioqui   cur  non  potius 
mandavit   nos   ipsos   occidere,   morbis   et  fame   cruciari?    Quid  enim  differt 
mandare   morbum   vel   interitum  nobisipsis   inferre,    et  legem  exigere,  quae 
praestari  non  possit,   nisi  morbo  vel  interitu  nos  ipsos  conficiamus?     Absit 
a  cogitatione  uostra  de  deo  sie  sentire.     Quanto  magis  in  animae  periculum  20 
nihil  valet  praeceptum  et  votum  exactum  intelligi? 

Summa,   in   hac  legum  Epiicia  et  sana  intelligentia  praeter  charitatem 
iudicem  nihil  tutum  est.     Quicquid  enim  adversus  charitatem  est,  dispeusari 
et  interpretari  nullo  casu   potest,   cum    sit   impossibile  casum  necessitatis  in 
charitatem  incidere.    Kursus  quicquid  contra  charitatem  non  est,  hoc  liberum,   25 
licitum    et  dispensandum   est,    praesertim   in    casu    necessitatis.     Stat   enim 

mm.  13, 8.  Paulus  fortiter  dicens :  'Nemini  quicquam  debeatis,  nisi  ut  invicem  diligatis.' 
Quis,    obsecro,   ultra   et  supra    hanc  legem  Pauli   aliam    legem    necessariam 
statuere  potest?     Et  si  statuatur,  voveatur,  exigatur,  quomodo  praestari  ne- 
cessario  potest  aut  debet,  cum  nihil  debendum  sit,  nisi  diligere?   Igitur  votum   30 
servare  possumus,   sed  non  debemus,   quia   nihil  nisi  diligere  debemus.     Et 

awottf).  7, 12.  Christus  Matt.  7.  'Haec  est  Lex  et  Prophetae."  Et  Matt.  22.  'In  liis  duobus 
mandatis  universa  lex  pendet  atque  prophetae.'  Nihil  ergo  contra  chari- 
tatem, nihil  ultra  charitatem  Jigat  aut  ligare  potest.  lam  facile  est  videre, 
ciu-  non  liceat  dispensare  in  adulterio,  homicidio,  furto  non  necessario  et  35 
similibus.  Kursus  cur  dispeusari  possit  et  debeat  in  voto  castitatis  et  omnibus 
votis,  nempe  (juod  in  illis  laeditur,  in  istis  non  laeditur,  imo  servatur  charitas. 
Nulli  enim  nocet,  si  nupseris,  imo  sicut  velles  tibi  licere  nubere,  si  ureris, 
ita  debes  licere  velle  et  alteri,  non  modo  autem  velle,  sed  et  cooperari,  ut  fiat. 

9  Christi  fretus   ed.  Witt.,    leu.,   Erl.  14   preciosius   C  27   Paulus,   l'ortiter 

dicens  C   Paulus  fortiter,  dicens  ed.  Witt.,  len.,  Erl.  29  exigatur,  voveatur  bic  6c}ammt= 

auägaljctt  35  nun  necessario  fc^lt  in  bcn  föefanimtaii§9a'6cn 


De  votis  monasticis  Martini  Lutlieri  iudiciuui.    1521.  665 

Hoc  confirmat  Christus  Matt.  12.  dum  praefert  misericordiani  omuibus  Wntth.  i:,  7. 
legibus,  dicens  ad  sabbatarios  illos  pharisaeos:    'Si  autem  seiretis,    quid  sit, 
misericordiam  volo  et  non  sacrificium,  nou  couderanassetis  innocentes.'     Hoc 
enim  eo  dicit,   quod,  ubi  corpori  aut  rei  necessitas  accidit,   misereodum  sit, 

5  et  legem  non  intelligendam  adversariam  eiusmodi  necessitati.  Sic  enim 
Apostolis  vellentibus  spicas  patrocinatur,  quod  esurierint,  hoc  est,  miseri- 
cordia  eguerint  in  ea  necessitate.  Quare  multo  magis  votum  castitatis  cedere 
debet  misericordiae,  si  urens  libido  uecessitateni  uubendi  fecerit.  Volet  enim 
misericordiam   magis  quam   illiberale   illud   castitatis  sacriticium.     Edat  ergo 

lü  et  hie  David  noster  panes  prohibitos  cum  fiducia  et  dicat:  'Castitatis  votum 
])ropter  hominem  factum  est,  nou  homo  propter  votum  castitatis.  Itaque 
dominus  est  filius  hominis  etiam  voti  et  castitatis.'  Nou  autem  sie  se  habet 
in  re  fidei  erga  deum,  (juia  non  deus  propter  hominem,  sed  homo  propter 
deum  est,  de  qua  spirituali  lege  alias  et  alibi. 

15  Proinde  gratias   agat,    qui   haue   veritatem   et   suavissimam   libertatem 

fidelium  Christi  intelligit,  et  securus  fideusque  coniugium  ineat,  si  continere 
non  potest  et  insanos  puppas  cum  sceleratis  et  impiis  tum  legibus  tum  minis 
suis  contemnat.  Qui  in  sua  illa  sacrilega  decretali  de  vit.  et  ho.  cle.^  blasphe- 
mare   audent,   in   coniugio    non   posse   deo   serviri.     Quid  enim  hoc  est  nisi 

20  nuptias  arguere  perfidiae,  impietatis  et  universae  apostasiae?  Scilicet  tibi, 
Papa,  Satanae  ministro  Abraham  et  uuiversi  Patriarchae,  Zacharias  et  Elisabet 
non  servierunt  deo?  Sed  (piid  cum  istis  monstris  seipsis  etiam  monstro- 
sioribus  ago?  quos  prae  uimia  blasphemandi  rabie  fugiendos  et  fugaodos 
esse  definitum  est. 

25  Porro  quod  multi  causantur  molestiam  coniugii  atque  ideo  contiueudum 

suadeut,  humaniter  quidem,  sed  stultissime  sapiunt,  scilicet  ut  molestiam 
vitare  doceas,  ad  carnificinam  conscientiae  invitas?  Xos  non  docemus  cou- 
iugiuui,  quod  molestum  non  sit,  nee  tale  promittimus,  sed  licitum  et  liberum 
esse  volumus,  ut  contineat,  qui  potest,  quamdiu  volet:  couscientiam  liberamus 

30  molestia,   non    coniugium.     C^uanto   autem   foelicius  est,   bis    molestum   con- 
iugium tolerare,  quam  perpetuo  conscientiae  aculeo  cruciari?    Molestiam  haue 
deus  imposuit,   et   tulere  omnes   saucti  patriarchae.     Paulus  molestiam  ean- 
dem  praedicit  nubeutibus,  sed  non  dissuadet  neque  dauuiat.    'Tribulationem,  i-  ßpv.  i.  2ä. 
inquit,  carnis  habebunt  huiusmodi.'    Sed  non  ait:  *Nolite  tribulationem  caruis 

35  istam  subire',  uec  dicit:  'Mala  est  et  damnabilis',  imo  hierum  est,  si  recte 
et  pie  eam  tuleris.     Molestum   est  in  carcere  pro  Christo  vinciri,   sed   nuu- 


1   cum  praefert  ed.  Witt.,   Icii.,  Erl.         4  corporis  cd.  Witt.,  leii.,  Erl.  IS  Vit.  et  bo. 

Cle.  ed.  len.,  Erl.  21  Papae  ed.  WiU.,  leii.,  Erl.  32  et  eam  tulere   ed.  Witt,   Erl. 

et  eam  tulerare  ed.  len.       eandem  mulestiatii  cd.  Witt.,  leu.,  Erl.  35  si  eam  recte  et  pie 

tuleris  ed.  AV'itt.,  len.,  Erl. 

')  Clem.  I.  de  vita  au  honestate  clericorum. 


QQQ  De  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudicium.    1521. 

quid  ideo  dis.suadt'ljis?  iioiiue  potius  hortaberi« ,  ut  coustanter  ferat?  Nos 
iis,  qiii  ocii  et  voluptatis  causa  uubunt,  nihil  scribimus,  quibus  recte  evenit 
molestia  pro  voluptate,  sed  iis  scribimus,  qui  periculum  salutis,  necessitatem 
peccandi,  impossibilitatem  contineudi  cum  universo  tartaro  couscientiae  mutare 
cupiunt  quavis  molestia  vel  labore,   qui   non  in  voluptate,   sed    bene  vivere    s 

i.ajJoj.a,  19.  volunt.  Ducant  illi  in  bonis  dies  suos,  nos  dicimus  nostris  coniugibus:  'In 
sudore  vultus  tui  vesceris  pane  tuo.'  8ed  nee  tu  unquam  credas  eos  foeli- 
citer  coutinere,  qui  molestiae  vitandae  gratia  abstinent  a  coniugio.  Expe- 
rientia  enim  docet,  ut  eontineant  egregii  isti  coniugii  contcmptores  et  casti- 
tatis  iactatores,  cum  illi  solum  eontineant,  non  (jui  fugiunt  molestiam,  sed  lo 
(piibus  datum  est,  ut  propter  regnum  coelorum  eontineant. 

Et  quid  tandem  ad  nos,  quid  iudicent  buUae?    Faciamus,  quod  bonuui 

^^"96^13  ^^^>  P^^  infamiam  et  bonam  famam.    Dominus  iudicat  populos  et  orbem  terrae 
mm.  3, 4.  cum  aequitate.     Omnis  homo  mendax.     Solus  autem  deus  verax.     AMEN.] 


DE  VIDVIS  APVD  PAVLVM  I.  TIMOTH.  V.  15 

REliipius  est  locus  unus,  quem  pro  votis  fortasse  facere  aliquis  putabit. 
Is  est  Pauli  i.  Timoth.  v.  de  ajiostatis  viduis  dicentis  hoc  modo :  'Cum 

11.  IL'.  ...  . 

lascivierint  adversus  Christum,  nubere  voluut,  habentes  damnationem,  (juia 
fidem  primam  irritam  fecerunt.'  Ex  hoc  loco  non  obscurum  est  veuisse 
celebre  illud  Augustini  verbum,  quo  definit,  Sanctimonialibus  non  solum  20 
nubere,  sed  et  velle  nubere  damnabile  esse.^  Sed  Paulum  prius  videamus, 
qui  si  non  hoc  cogit,  nee  Augustinus  quippiam  coget.  Primum  hoc  certum 
est,  Paulum  prorsus  nihil  locpii  de  vovendi  instituto,  neque  enim  Ecclesia 
primitiva  hoc  voti  genus  unquam  novit,  sed  de  viduis  loquitur,  quae  ale- 
bantur  Ecclesiae  faeultatibus   et   curabantur   ministerio    Diaconorum,    quäle  25 

9H)rtid).  6,  i.exemplum  in  Actis  quarto   legimus.     Nihil    ibi   de   viris  religiosis,   nihil   de 

virginibus,  sed  de  pauperibus  viduis  agit,  quarum  cura  in  lege  Mosi  instau- 

tissime  eommendatur.     Nam  in  eodem    capite  Paulus  definit   viduas,  quae 

i.sim.5, 16.  possint  ali  a  suis,   non  debere  ali  facultate  Ecclesiae,     Dicit  enim:  'Si  quis 

fidelis  habet  viduas,  subministret  illis,  et  non  gravetur  Ecclesia,  ut  iis,  quae  30 
vere  viduae  sunt,  sufficiat.'     Kursus  viduas,  (piae  parentes  aut  filios  habeant, 

i.xiiu.  5, 4.  aeque  secernit,  dicens:  'Siqua  vidua  filios  aut  uepotes  habet,  discat  primum 
doraum  suam  regere,  et  mutuam  vicem  parentibus  reddere,  hoc  enim  acceptum 
est   coram   deo.'     Veram  autem  viduam   facit  eara,   quae  nee   parentes  nee 


2  his  ed.  Witt.,  len.,  Erl.  3  his  ed.  Witt.,  Ten.,  Eil.  5  in  fe'^ü  in  C  14  in 

aequitate   ed.  Witt.,  Jen.,  Erl.        verax,    Ipsi  sit   gloria  in  aevura,  Amen  ed.  Witt.,  len.,  Erl. 

')  August,  de  bono  viduitatis  cap.  IX.  „in  viduali  et  virginali  continentia  .... 
iam  non  solum  capcsscre  nuptias,  sed  etianisi  non  nubatur,  nubere  velle  damnabile 
est."     Migne,  Patrol.  curs.  lat.  Tom.  XL  <Bp.  437. 


De  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudicium.    1521.  667 

filios  nee  ullos  habeat,  a  (juibu.s  curetur.     Sic  euim  dicit:  'Quae  autem  vere  i  Jim.  5, 5. 
vidua  et  solitaria  est,  speravit  iu  deimi,  iu.>?tat  oratiunibus  et  ubsecrationibus 
die  et  nocte/ 

Inter  has  igitur  inveuit  duo  geoera,  quae  damuet,  unum  qiiod  iu  deliciis 

5   vivit,    scilicet  earum,   quae   relicti.s    sibi    opibus    divites   suut,    uude    seipsas 

curent,  de  iis  dicit:  'Quae  iu  deliciis  est,  vivens  raortua  est.'     Alterimi,  quod  i.xim.  5,6. 
ab  Ecclesia  susceptum  erat  propter  paupertatem :  sed  hae  cum  essent  iuniores, 
alieuis  facultatibus  sagiuatae  lasciviebant.     Et  quae   in   propria  paupertate  a 
nullo  fuissout  pctitae,  nunc  iu  alieuis  laboribus  pingues  nitro  petunt  nubere. 

10  Sed   nee   hoc   iu  eis  damnat  Paulus,    quod   nubere   voluut,   sed   quod  fidem 

primara  irritam  fecerunt.     Sic  euim  dicit:  'Habentes  damnationem,  quia  fidem  i.xim. 5,12. 
primam  imtam  fecerunt.'     Alioqui  contra  seipsum  diceret,  ubi  sequitur:  'Volo  i.jtm.  s.u. 
iuniores   nubere,   filios  procreare.'     Fides  vero  in  eo  loco  votum  non  potest 
significare,   neque   euim   voverant    viduitatem    neque   in   tota   scriptura   fides 

15   Votum  significat,   .sed  fides  Christi  ea  est,   quam,    ut  .securius  uuberent,  ab- 
negavenmt  et  ad  ludaismum   vel    gentilitatem   redierunt,   id   quod  probant 
CLTCumstantiae   et   sequelae.     Sequitur  euim:    'lam   euim  quaedam  retro  con-i.:rim.  5,15. 
versae  sunt  post  Satanam.'     Et  iterum:  'Simiü  discunt  loqui,  quae  non  ex-i.iim.  5,13. 
pedit."     Haec  certe  dicuntur  de  apostasia  fidei  et  doctrinae,   ut   satis  notum 

20  est     Eodem   spiritu  et   in    secunda   ad   Timotheum   scribit:  'Demas  me  de- 2.  lim.  4,10. 
reliquit   diligens   hoc   seculum.'     Et  iteriuu:   'Scis,   quod   aversi    sunt   a   mei'.xim.  1,15. 
omnes  qui  sunt  in  Asia.'     Si  euim  non  peccassent  in  fidem,  non  de  eis  lo- 
queretur  hoc  modo,   sed   mandaret  eos  ciu-ari,    (juu   modo   fornicarium    apud 
Corinthios.     Quare   concludimus,   fidem   primam   esse   Christianam  fidem,    ai.^ior.s,  iff. 

25   qua  multi  in  primitiva  Ecclesia  ajjostatabant,  cum  adhuc  esset  novella.     Et 
haue  apostasiam  maxime  arguimt  Apo.stoli,  in  (juam  et  autor^  Epistolae  ad 
Hebraeos  invehitiu",   dum  asserit  esse  impossibilem  renovatiunem  salutis  iis,  vcur.  6,4-6 
qui   semel   prolapsi    sunt,    videlicet,    quod    ii    qui    labebautur,    arbitrabautur 
etiam  alia  fide,  nempe  propria  aut  ludaica,  sese  salvos  fore.     Nihil  ergo  ad 

30   Vota  pertinet  locus  iste,  multo  minus  ad  religionum  vota,  sed  et  hoc  maguum 

argumentum  est,  de  fide  Christi  cum  loqui,  quod  ait:  'cum  adversus  Christum 

lascivierint'.    Adversus  Christum  lascivire  est  non  sola  libidine  camis  iusanire, 

sed  contra  fidem  eius  ob  lasciviam  conari  et  negata  eius  fide  alio  spectare. 

Sed  finge  Apostolum  de  votis   et  non  de  viduis  loqui,    iam   fi3i'tissime 

35   omnium  pro  nobis  facit.     Et  nullus  scripturae  locus  tam  potenter  evidenter- 
que  vota  et  reh'gioues  damnat,  ut  plane  optandum  sit,  euni  vel  loipii  vel  in- 


1  Sic  autem  dicit  ed.  Witt.,  len.,  Erl.  2  sperat  ed.  Witt.,  leii.,  Eil.  4  delitiis  B 
7   haec  B  21   reliquit  ed.  Witt.,  Jen.,  Erl. 

')  Übet  2utf)et§  bomale  bcginncnbc  3^cu"el  betreffe  bei  23erfnffere  bcä  .^ebräetbrief« 
ögl.  bic  ^rebigt  in  bct  .Rirc^enpoftiUc  übet  bie  (5^piftet  bee  o.  Gljrifttnge«,  (ixl.  'Qtueg.  -  5Bb.  7 
<B>.  190. 


668  Dß  votis  nionasticis  Martini  Lutheri  iudiciuni.    1521. 

telHgi  de  votis.  Si  enim  de  votis  sentit,  manifestum  est,  eorrigi  et  damnari 
1  Jim.  5,11.  Vota  in  futurum,  utcunque  illae  in  praeteritis  peccaverint.  Dicit  enim:  'Viduas 
iuniores  devita.'  Et  iterum:  'Volo  iuniores  nubere.'  Quare  post  haue 
Apostoli  definitionem  prorsus  nulli  licuit  vovere,  nisi  annos  nato  sexaginta. 
Elige  ergo,  utrum  volueris:  aut  Apostolus  loquitur  de  votis,  vel  non  loquitur  s 
de  votis.  Si  non  loquitur  de  votis,  nihil  urget  hie  locus,  si  loquitur  de  votis, 
correcta  et  damnata  est  ab  ipsomet  vita  devotaria  ante  sexagesimum  aunum, 
et  patrona  erit  nostrae  senteutiae  autoritas  ista  fidelissima,  ut  securissima 
sit  conscientia,  si  vota  sua  cassaverit. 

Summa:   Cum  ahunde  satis  dictum  sit,   hoc  vitae  genus  pugnare  cum   lo 
Euangelio,   dum   facit  peccatum  in  cibis,   vestibus,  potibus,   locis,   personis, 
operibus,  gestibus,  in  quibus  Christus  nulluni  peccatum  facit,  sed  libera  esse 
iussit,  nee  subsistere  possit,  nisi   peccatum  eiusmodi  faceret  et  conscientias 
illaquearet,  ut  est  omnium  evidentissimum  (statim  enim  vanesceret,  si  libera 
haec  esse   putarent  et  conscientias  non  tenereut):    simul   evidentissimum  est,   is 
eiusmodi  vota  esse  nulla,  illicita,  impia  et  Euangelio  pugnantia.     Quare  non 
est  disputandum,  pia  vel  impia  opinione  voveris,  cum  certum  sit,  impias  res 
a  te  voveri.     Proinde  fidendum  est  Euangelio,  et  vota  ista,  quocunque  casu, 
quocunque   animo,  quocunque   tempore    emissa,    cum   tota  fiducia  deserenda 
sunt  et  ad  libertatem  fidei  Christianae  redeundum.     Haec  mea  est  firma  et  -o 
iudubitata  sententia,   de  qua   benedico  et  gratias  ago  benignissimo  liberatori 
domino  nostro  Ihesu  Christo,  qui  est  benedictus  in  secula,  Amen. 


HAec  pro  tempore  de  monastica  volui  dicere,  plura  dicturus,  siquis  ea  im- 
petierit,  quanquam  sie  arbitror  omnia  scripturis  et  ratiouibus  evidentibus 
mimita,  ut  non  solum  possint  adversariorum  os  oppilare  (quod  parum  spectavi),  25 
sed  etiam  conscientias  fideliter  erga  deum  erigere  et  securas  facere,  id  quod 
maxime  spectavi.     Illaqueatis   enim  diuturnis  legibus,  consuetudiuibus,  pro- 
priis   pavoribus    et   scrupulis,    deinde   sauctitatis    autoritate,    multitudine   et 
magnitudine  homiuum,  maxime  vero  divinis  scripturis  erroneo  sensu  altissime 
imbibitis,    certe   difficillimum    est    mederi   et   libertatem    tam   letam   tam    de-  30 
speratis  et  iam  dudum  in  inferno  deploratis  persuadere.    Nam  ut  haec  pugnent 
et  triumphent  ad  versus   Papam  et   suas   synagogas,   infinitum   illud  Acade- 
miarum,  monasteriorum,  collegiorum  vulgus,  non  magnopere  gaudeo.     Quid 
enim  ad  nos,  quid  sapiat  perditum  hoc  Papae  et  peiorum  Turcarum  regnum, 
quod  iam  dudura  contempsi?     Nobis  hoc  curae  est,   ut  conscientias  robore-  35 
mus  adversus  Satanam   in   hora  mortis  et  securas  reddamus  ante  filium  ho- 
minis.    Insaniant  homines,  ut  ut  volunt,  in  morte  saltem  nos  relinquent  sive 


14   evanesceret  ed.  Witt.,  leii.,  Erl.  84    qd  sapiat  A,    bon   ber  ed.  Erl.   irrig   atö 

quod  gebeutet 


De  votis  monasticis  Martini  Lutheri  iudicium.    1521.  669 

vncti  sive  victores.  At  coram  Sataua  et  iudicio  dei  quis  subsistet,  nisi  cer- 
tissimis  et  evidentissimis  verbis  dei  muuitus  steterit  supra  petram  et  custo- 
diam  suam,  audituriis,  quid  contradicatur  ei,  qui  possit  dicere  deo  sine  hesi- 
tatione  et  trepidatione  cordis:  'Haec  tu  dixisti,  qui  mentiri  non  potes." 

5  Unde  et  ego  per  Christum  oro  omues,  qui  meo  volueriut  hoc  consilio 

uti  et  deserta  monastice  libertati  sese  reddere,  ut  ante  omnia  suam  conscieu- 
tiam  probent,  ue  forte  hoc  tentent  novitate  rei  allecti,  aut  solo  hominum 
contemptu  vel  odio.  Xam  ii  in  morte,  suscitata  et  vexata  per  Satauam  cou- 
scientia  de  apostasia,  de  soluto  voto  &c.  non  subsistent,  sed  ad  sacrilegam 

10  poeuitentiara  spectabuut,  fientque  novissima  peiora  prioribus.  Opus  est  enim 
hie  solis  verbis  dei  puris  fortiter  inniti  et  ne  iudicio  quidem  dei  cedere, 
cum  sciamus,  veracem  eum  esse,  sese  n^are  non  posse.  Verba  autem,  quae 
huc  valeant,  ea  sunt,  quae  supra  posuimus,  in  quibus  sohis  Christus  uobis 
hix   et   dux   praeficitur,   et  quicquid   est   ab  hominibus  inventum,    damnatur. 

15  Ipse  igitur  dulcis  dux  et  lux  nostra  Ihesus  Christus  illustret  et  roboret  cor 
nostrum  in  %'irtute  sua  propria  et  verbo  salutari  in  vitam  aeteruam,  Cui 
est  gloria  et  Imperium  in  secula  seculorum,  AMEX. 

PETRYS. 
QVASI  LIBERI  ET  XON  QYASI  VEL  AM  EX  HABEXTESi  i-'t^  2.1G. 
20  MALICIAE  LIBERTATEM,  SED  SICVT  SERYI  DEL 

PAYLYS. 
IX  LIBERTATEM  YOCATI  ESTIS,  TAXTVM  XE  LIBER-®ai.5, 13. 
TATEM  DETIS  IX  OCCASIOXEM  CARXL 


1  Satan  &&C  11  caedere  C  17  hinter  AMEN  fügen  ed.  leii.,  Eil.  ein:  M.D.XXIl. 
Meuse  lanuario.  ed.  Witt,  ^at  M.D.XXI.  Meii.se  lannario.  unb  läfet  bie  folgenben  Sprudle 
fort.     SBgt.  oben  ©.  565  f.  18   l.Petr.  2.  ed.  len.,  Eil.  20  malitiae  B  21   Galat.  5. 

ed.  leu.,  Erl. 


^^^M^^^^^^S^^^^^^^^i 


©tue  treue  ^ßennaljunug  511  aßen  ©fjrjften^ 
fid^  5u  i)nkn  \}ov  2(ufru(jr  mib  (gnUJörung. 

1523. 

nl§  fiutf)er  in  ben  erften  ^agen  be§  Sje^ember  1521  r)eimlic^  öon  ber  2öart= 
bürg  bie  (yveunbc  in  äöittenberg  befu(f)te,  [c^ricb  er  tion  bort  au§  an  «Spalatin 
unb  fünbigtc  if;m  ii.  a.  an,  er  fei  äöillenö,  aUbalb  nacf)  ber  lOein^feljr  in  feine 
6infnnifeit  eine  „öffentlidjc  ßrmal^nung"  au§gel§en  ^u  laffcn  njiber  ha§i  nnfd)icfIicC)e 
S3etragen  mancf)er  feiner  3(n^änger.  Unb  ha^  er  biefen  ^?orfa^  balb  baranf  ancf) 
anegefü^rt  f)at,  bejengt  nnö  ein  S3rief  bee  in  SÖitteuberg  ftubirenben  ^^Übert  33urer, 
ber  am  27.  ^Jlärj  1522  bem  iBeatug  9t;^enann§  unter  ben  Sfiobitäten  ber  legten 
3eit  anä)  ben  „Cermanicus  libellus  de  non  oxcitando  tumultu"  nennt.  2Ba§ 
i)at  Sutf^er  ,^ur  SIbfaffung  biefer  Schrift  betoogen?  „Sie  ^eranlaffung  ^u  biefcr 
Scf^rift  ift  nict)t  befannt,  auc^  aus  i^rem  ^n'^alte  nid^t  ^u  erfc^lie^en.  Taix  foöiet 
gef)t  au§  berfelben  (jcrüor,  ba^  l'utl^crn  ^Beforgniffe  öon  (Sciftlic^en  tuegen  eine§ 
^Infru^rä  ju  £t)ren  gefommen  njarcn."  ^]3tit  biefen  rcfignirten  2Borten  leitet  bie 
fogenannte  Grlangcr  ^tnegabe  unfere  Sd^rift  ein.  ^n  ber  if)at  t)aben  trir  gerabc 
in  biefem  j^alU  befonberen  %nia^,  c§  ^u  bebanern,  ba^  bie  33riefe,  ttieli^e  Spatatin 
an  Sut^er  nad)  ber  Söartburg  gcrid^tet,  un§,  toie  e§  fc^eint,  untoieberbringtid; 
öerloren  gegangen  finb;  bcnn  fie  mürben  oljne  3^ueifet  tjicr  unö  mandje  ?^rage  be= 
antn^ortcn,  bie  mir  jeljt  )xiol)i  aufmerfen,  aber  nid)t  ,^n  crlebigen  vermögen.  9Jtan 
meinte  jmar  neuerbingö,  bie  i^eranlaffung  ,yi  Sutf)cre  3.>ermal^nnng5fd)rift  beutlid) 
in  SÖittenb erger  i^orfommniffen  crfennen  ,]u  tonnen.  Wan  meift  baranf  ^in, 
baf,  ja  gerabe  in  ben  lagen,  in  meldten  fiutt)cr  feine  'Ucife  nacf)  SBittenberg  au§= 
fü[)rte,  biefe  ©tobt  ber  Sd}aupta^  üon  red)t  nnfd)id(id)en  isorfommniffen  gemefen 
mar.  -^atte  iid)  bod}  fd)on  am  12.  ^Zoöember  ber  "^^rior  bes  äöittenberger  9(nguftiner= 
tlofter»,  .^elt,  beim  Änrfürften  barüber  befdimeren  muffen,  ba§  ausgetretene  ^JJlönd^e, 
bie  tfjei(5  bei  ben  93ürgern,  tf^eits  bei  Stubenten  llnterfunft  gefnnben,  je^t  „lofe 
Surfd)en"  mibcr  bie  bem  Älofterleben  treubteibenben  DJiönd)e  auf^e^ten;  er  felbft 
mage  uid)t  meljr  über  bie  ©trafen  au  gelten  au§  gurd^t  öor  @emalttt;ätigteiten. 
2Bof)t  t^atte  ber  SJeftor  ber  Unitierfität  bem  .^urfürftcn  burd^  Spalatin  mclbcn 
(äffen,  ba^  er  allen  ^U'if,  aufmenben  moHe,  um  „fömpiirung"  ju  üerpten;  aber 
er  f)atte  bie  unrnf)igen  ßeiftcr   nid^t  ju  ^ügetn  öermodjt.     S)enn  am  3.  S)e,}ember, 


©ine  treue  Serma^nung  ,3U  alten  6^rtften  k.    1522.  671 

am  xage  öor  !!3utt)evö  '^{nfuiiit  in  335ittenberg,  war  bie  O'i'ü^nieffe  in  bev  @tabt= 
pfarrfirc^e  burcf)  ben  Unfug,  ben  Stubenten  im  3}erein  mit  etlichen  93ürgern  babei 
getrieben,  gen^altfam  geftört  n?ovben.  53iit  „bloßen  'Diteffern  unter  ben  !;}tö(fen" 
waren  bie  Stubenten  in  ber  ßirc^e  erfc^ienen,  ^tten  hk  ^ließbüc^er  fortgenommen 
unb  hiz  ^priefter  öon  ben  9Ittären  öertrieben.  ^laä)  anberen  '4>vieftern,  bie  in  früher 
^i^Iorgenftunbe  eine  ^^Jlarienanbad^t  Ijatten  galten  rcollen,  mar  mit  Steinen  getoorfen 
morben.  9(m  nöi^ften  xage  ^tte  fic^  ber  Unfug,  bieemal  beim  {yran^iöfancrflofter, 
mieber^olt.  5In  bie  ßloftertf}ür  toaren  S^rol^briefe  angeheftet  toorben;  eine  Dtotte 
lärmenber  Stubenten  mar  t^atfäc^ücf)  in  bie  .ftlofterfirc^e  eingebrungen,  Ijatte  ben 
©otteebienft  ber  5}lbnc^e  mit  ©eläc^ter  unb  „fcfjimpftirfjen  äöorten"  geftöii,  ja 
fogar  einen  ^öl,3ernen  5Ütar  t£)ei(meife  bemoürt.  ^ür  bie  5lad)t  ^atte  man  einen 
förmlichen  Älofterfturm  befürcfitet,  foba§  bie  geängftigten  ^JJtönd)e  fic^  öom  Üiat^e 
eine  äöad^e  ,3um  Sc^u^  i^ree  -ßlofters  erbitten  muBten.  äöie  bie  nacf)fofgenbe 
Unterfud^ung  ergab,  mar  biefer  unruhige  unb  ungeftüme  öeift  befonberä  burd^ 
etliche  aus  ©i^furt  ^erbeigc^^ogene  Stubenten,  „bie  an  i^nen  felbft  empörifcf)  fein", 
genährt  toorben.  Sollten  es  nid^t  biefe  „junge  mut^toillige  unb  unöerftänbige 
5}lartinianer"  getoefen  fein,  bie  Sut"^er  ben  näc^ften,  bringenben  5lnla§  ^n  feiner 
eniftii(^en  ^l^erma^nungefcfirift  gegeben  l^ätten? 

So  nai)t  biefe  .Kombination  auc^  liegt  unb  fo  öiel  aud)  für  fie  3U  fprec^en 
fd^eint,  fo  ^eugen  bod)  jmei  Sinterungen  l'ut^erS  entfd^ieben  gegen  biefelbe.  Senn 
einmal  fd)reibt  er  in  eben  bem  Briefe,  in  welchem  er  Spalatin  feine  3l6fid)t  melbet, 
unfere  Sd)rift  ]u  üerfaffen,  über  bas,  mas  er  in  SBittenberg  felbft  foeben  gefeiten 
nnb  gehört  '^at,  nur  mit  Slusbrürfen  ber  l^öc^ften  33efriebigung:  «Oinnia  vehementer 
placent,  quae  video  et  audio."  hatten  hit  f^i-'^unbe  hk  ärgerlidien  i>orfäIle  öor 
i^m  möglic^ft  geheim  ge'^alten?  ober  erblidte  er  in  jenen  -Xusfdjreitungen  ber 
Stubenten  nur  „Änabenftreic^e"  (.ffolbe),  auf  bie  man  fein  befonbere»  Semid)t  ju 
legen  l^abe?  2febenfall§  mürbe  er  fid)  über  ba§,  ma§  er  in  9JÖittenberg  gefe^en 
unb  ge'^ört,  anbers  geäußert  l)aben,  menn  es  biefe  Stubentenftreid)e  getoefen  mären, 
bie  i^  ju  ber  2lbfaffung  feiner  Sd^rift  üeranla^ten.  '^lu^crbem  tefen  mir  aber 
auä)  in  bemfelben  ^Briefe,  er  fei  ,per  viam  vexatus  rumore  vario  de  nostrorum 
quorundam  importunitalc''  unb  eben  barum  toolle  er  eine  folci^e  Sd^rift  auegel^en 
laffen.  äöas  er  nntermegä  gefiört  auf  feiner  'tHeife  öon  ber  2öartburg  über  ßeip^^ig 
nac^  2Bittenberg,  baö  merbcn  ja  nic^t  6erüd)te  über  bie  eben  erft  in  2Bittenbcrg 
auöbrec^enben  Unruhen  getoefen  fein,  fonbern  es  mirb  oljne  birefte  ^^e^iei^ung  auf 
biefe  Slusfc^reitungen  bie  bange  3?efürc^tung  getoefen  fein,  ba^  über'^aupt  bie  fd^arfe 
Spannung  ber  ©egcnföfee  ,5u  einem  getoaltfamen  Slulbruc^  ber  i^olfyleibenfd)aft 
füf)ren  toerbe.  Gs  ift  be,5eid^nenb,  ba§  t'ut^er  gcrabc  je^t,  too  er  ^um  erftcn  'JJlale 
nuö  ber  füllen  ^urürfge.^ogenlieit  feine§  X!eben§  auf  ber  3i3artburg  fid)  unter  bie 
93tenf(^en  begiebt  unb  auf  ber  Dteife  l^ie  unb  ba  (Gelegenheit  l)at,  allerlei  ^eute 
über  bie  BeilfaQc  f^d)  äußern  ]ü  l^bren,  einen  C^inbrurf  tion  ber  ©ctoittcrfdjmüle 
empfängt,  beren  ^eängftigung  nmn  l)in  unb  Ijcr  cmpfinbet,  unb  nun  aud)  .VUagen 
nmndjerlei  3lrt  über  ba^  unfd)irflid)e  unb  getoalttljätige  IHuftreten  öon  l'cuten,  bie 
fic^  mit  feinem  ^Jiamen  brüften,  3U  ^oren  befommt. 

5Jtan  fann  bie  ^rage  aufmcrfen,  ob  nid)t  !L'utl)er  ]\ix  'Jtbfaffnng  einer  ber= 
artigen  Schrift,  meld)e  bie  Veibenfdjcften  im  .Greife  feiner  'Jlnljänger  befd^toidjtigen 
unb  il)n  felbft  unb  feine  Sadjc  tiom  ^4.'crbad;t  bcs  Slufrnt)rc5  reinigen  fodte,  üom 


672  ®ine  ti^enc  S3ermo'^nung  ju  allen  (£^riften  k.    1522. 

furfürftlicfien  .^ofe  felbft  biirci^  ©palatin  aufgeforbcrt  iinb  angeregt  fein  toerbe. 
3n  ber  2^t  fc^eint  ettoaö  Serartigee  feinem  C^ntfcf)lnffe  üorangegangen  jn  fein. 
S)enn  au§  bem  Briefe,  ben  er  felbft  am  11.  ^toöember  1521  an  ©patatin  ge= 
fd)riet)en,  lä^t  fid)  tuenigftens  erfennen,  ba^  it^m  ber  ^^reunb  feine  Sebenten  über 
allerlei  anftö^ige  ßrfd^einungen  öorgetragen  ^atte,  wie  fie  in  Solge  ber  reforma= 
torif(^en  ißemegnng  im  ,ßnrfürftent§nme  l^ie  nnb  ba  ^u  S^age  getreten  n^aren. 
äöurbe  ni(^t  mirflid)  bie  öffentliche  Crbnnng  burd^  ha^  ftürmifc^e  93orge^en  nament= 
lid^  jüngerer  ^Jtartinianer  bebrol^f?  2Benn  wix  red^t  fel)en,  fo  ^atte  ©palatin  nid)t 
nur  int  9lllgemeinen  geflagt,  fonbcrn  n^enigfteng  auf  einen  ä^orfaü  auSbrüdlic^ 
l)ingett)iefen.  5Die  fogenannte  „5Intoniu5botfd)aft"  (öermutljüdj  au§  bem  .^a\i\c 
Sied)tenberg  bei  lorgan)  l^atte  in  gemolinter  SBeife  in  SBittenberg  @aben  einfammeln 
mollen;  aber  Stubenten  l^atten  fic§  an  bem  9}lanne  im  DrbenSfteibe  mit  allerlei 
Spott,  ober  gar  mit  2;l)ätlic^feiten  »ergangen.  @§  fd)eint,  alö  tjobe  ©palatin 
unter  ^"»intoeis  auf  foli^e  ^orfommniffe  gerabe^u  ben  SÖnnfcf)  au§gefproc^en ,  ba^ 
Sutl)er  in  einer  9ied)tfertignng§fd)rift  feine  <Baä)t  üon  fold)en  ©enjalttlptigfeiteu 
fc^eiben  möd)te.  ?lber  fel)r  entfd)ieben  njeift  Sut^er  in  genanntem  Briefe  fold)e§ 
?lnfinnen  ]uxüä.  ^n  jeber  größeren  ©emeinfd^aft  muffe  ntan  Elemente  tragen,  bie 
nid)t  Pormurföfrei  feien.  Sr  finbet  ee  unbillig,  il;n  für  bie  mut^ttiilligcn  ©treidle 
einiger  jungen  ßeute  öeranttoortlid^  ^n  mad)en.  S)enn  mer  ift  im  ©taube,  alten 
jeber.^eit  unb  an  jebem  Crte  3ügel  an,^ulegcn'?  2Bie  foHten  benn  allein  bie  @^üan= 
gelifd)en  mit  einem  fo  unbilligen  53ta^e  gemeffen  merben?  „2öir  allein  finb'§", 
fo  ruft  er  untoillig  aug,  „öon  benen  man  öerlangt,  ba§  fein  -fiuub  bei  uu§  mudfe!" 
Unb  er  fügt  l^inj^u:  „^c^  bitte  3)id§,  mad)'  S)ir  feine  ^^offnung  barauf,  ba^  iüir 
jebem  einzelnen,  bem  unfer  Söittenberg  nid)t  bel)agt,  U^erantmortung  barüber  geben 
merben  (nos  apologias  singulis  reddere),  benn  ba§  ift  ein  3)ing  ber  UnmDglid)= 
feit."  2öir  feigen:  ben  ©ebanfen,  fic^  nnb  feine  ©ad^e  ben  9tömifd)cn  gegenüber 
3U  berf^eibigen  ober  ,^u  entf d^ulbigen,  Ijatte  ßut^er  entfd)ieben  abgemiefen. 
@in  3lnbere5  war  ee,  unüberlegte  unb  irrenbe  (Vreunbe  feiner  ©ac^e  mit  ernftem 
äÖorte  p  belel^ren  unb  .^urcc^tjumeifen.  5iid)t  bo|  ßut^er  bie  l'age  ber  Singe  fo 
angefel^eu  Ijätte,  al§  rtienn  e§  toirflic^  ju  einem  größeren  3(ufrul^r  im  Flamen  be§ 
6üangelium§  fommen  fönnte.  ^ielmc^r  bridjt  gerabe  Ijier  feine  ?tnfd)ouung  mäd)tig 
Ijeröor,  nad)  meldjer  er  bie  in  ber  ©d)rift  angefünbigteu  3:agc  beg  (Jnbe§  l)erau= 
na^en  fielet,  bie  Xage,  ba  ber  .f^err  felbft  nid)t  mit  bem  ©c^merte  unb  mit  teib= 
lieber  ©elüalt,  fonbern  mit  bem  @eift  feine§  ^JlnnbeS,  allein  burd)  bie  ifraft  feine§ 
Orüangelinme  bie  gottfcinblid)e  '^sapftfird^e  öernid)ten  luerbe.  Slber  eben  loeil  ber 
.^err  fid)  aufgemacht  l;at,  fein  (^Jerid)t  ^u  öoUftreden,  barum  foUen  9Jtenfd}en  it;m 
nid)t  öorgreifen.  £>em  einzelnen  G^riften  ift  feine  anbere  äöaffe  gegen  ba5  päpft= 
lic^e  9tcgiment  gegeben,  al§  ba§  9)tittel  be§  3öorte§  in  @ebet  unb  Seigre,  ß^ingreifeu 
barf  nid)t  ber  ein,^elne,  fonbern  immer  nur  bie  Cbrigfeit.  Slber  uid)t  allein  gegen 
füld)e  Dieiguug  ^u  t^ätlid;en  6^ingriffeu  llubernfencr  rid)tet  fidj  feine  ^JJtal^nnng, 
fonbern  ebenfo  gegen  ba§  ftürmifd^e,  ©d)aben  anrid)tenbe,  bie  ©c^tüod^en  ärgernbe 
2;reiben  berer,  bie  ol)ne  felbft  im  eöangelifd)en  Sßefen  tiefer  gcgrünbet  ,yi  fein,  mit 
^4^Dltern  unb  ©d^mäljen  nnb  '^^od)en  auf  iljre  eüangelifd)e  i^reiljcit  ben  Tiamen 
„ßntf)erifd)"  in  Uneljre  bradjten.  Unfere  ©d^rift  ift  baö  bebeutfame  ^JJtanifeft  be§ 
rein  religiöfcn  5}teformationögebanfen^j  !iintf)er§;  bie  ''JJiaffen  f)aben  eä  freilid}  meber 
öerftanben  nod)  bel^er^igt. 


Giite  treue  SJevma^nung  31:  allen  ß^riftcn  jc.   1522.  673 

•»Bit  ireUijmi  Oicdjte  bie  SenfuftT  @ejnmnitQii§gabc  bcv  SJßcrfc  ^^iitfjovö  imfevcr 
Sd)rift  ba§  2)atum  bee  19.  Januar  1522  beigefügt  fjabe,  ift  iud)t  eijtcfjtlirf).  3)ie 
9iieberfd)rift  bev  Uienigen  3?(ätter  ift  ya  atöbalb  nacf)  feiner  ^Küdfefjr  auf  bie  3Bai-t= 
bürg  (c.  10.  S)ecember)  in  tüenigeu  lagen  erfolgt.  Senn  fd)on  Wüte  Sccember 
fenbet  er  an  (Spalatin  bag  531annffript  ein  unb  bittet  nnt  mögüdjft  fdjneüe  .5ße= 
förberung  in  bie  Sruderci  ,in  occursum  nuliiim  illorum  et  insulsoriiin  nostri 
Hominis  iactatorum."  S)a  unö  aber  für  bu  iseröffcntlic^ung  ber  @d}rift  fein 
früTjereS  Saturn  be!annt  ift  aU  ber  27.  mäx^  1522/  fo  ift  ber  Srudf  berfelben 
tvoTj(  auc^  erft  nad;  bem  19.  i^anuar  ^u  dnbe  gebradit. 

93g(.  &xi.  %m(i.  Jciitfdje  ®cf)nftcit  m.  XXII  ©.  4:3.  2e  mdk  m.  II  (5.  94.  109.  111. 
tfnbcrS,  5BrteflDCc(}fct  Üiittjerg  9?b.  III  ©.247.  253.  255.  ©trobel,  53iifccltancen  8itevariicl)cn 
3n^cilt§.  5.  Sammlung.  Diürnberg  1781  <B.  119.  Sticfluec^fel  be§  Seatu?  ;}it)euanu§.  ßcip3ig 
188Ü.  <B.  304.  Corp.  lief.  Tom.  I.  ®p.  484.  485.  488.  489.  504.  506.  5pittt,  (^-iuleitung  in 
bie  9luguftana  ^b.  I  ®.  200  ff.    ^öftlin  J^b.  I '-  S.  510  ff.     Afolbe,  Wi.  ^\itt)n  m.  II  e.  28  ff. 

3lu§gaBen. 

A.  „(f^n  tretü  bormanung  Wax-  IJ  tini  J^^utljer  t,]u  allen  ^()ri=  j]  ftcn.    ©id)  t3U 

borfjuten  ||  für  auffrnl^r  bnnb  [|  C^mporung.  |1  ^lUiitteniberg.  j "   10  i>?lätter 

in  Quart,  (e^te  ©eite  leer. 

S^rurf  uon  ^Jeelc^ior  l'ottT)C);  in  ai^ittenbetg ;  ngl.  n.  Tommer,  l'utljcrbvurfc 
9{r.  209. 

B.  „Qx)n  trete  bormanung  5Jlar=  ||  tini  S^utfjer  t,^u   al(cn  6f)rif=  |I  ten.     (Sid) 

t,5u    öorl)nten  ||   für    auffru'^r    bnnb  |1  (?niporung.   H   ihiitteniberg.  ||" 
10  «tätter  in  Cuart,  le^tc  Seite  leer. 

^m  iitel  ber  Slu^gabe  A  übtlig  glctd^  mit  ^Jlu-;nn[)mc  ber  flciucn  '^Uniioirfjung 
in  bem  SÖJprte  „(f^riften".  5htc(;  im  Innern  iot)r  äl)nlid),  aber  gleid)Uiüt}(  ein 
uöllig  uerfriiicbener  2^rud  nnb  ^lüar,  tüic  me()rfad)e  .ßorrefturen  belueifen,  eine 
3njcitc  'Jlnflagc,  ber  gegenüber  A  ald  llrbrud  Ijctradjtet  luerben  mufj.  —  ^xnd 
öon  DJeI(^ior  ßottf)er  in  Söittenberg;  tigl.  u.  S)ommer  a.  a.  C  'üx.  270. 

G.  „6in  treütu-  ber  ||  manung  ^Jiartini  ^>?u  1|  tl^er,  ]\i  alfeu  C^fjrifte,  ||  <£id)  ,^ü 
berljüten  ||  bor  auffrür  bnb  \^  eniporüg.: "  5)lit  liteleinfaffung.  10  'iHiitter 
in  Cuart,  le^te  (Seite  leer. 

2'rucf  Uon  9Ibam  ^|^etri  in  33afel.  ffion  331.  ?lii''  an  finb  fämmtlid)C  ©eiten 
mit  fotgenber  2tufjd}rift  Derfef)en:  [(infc  Seite:]  „gür  üffrür",  [redete  «Seite:] 
„^JJartinua  Siut^er".     5J(arginaIinI)att'?angaben  finb  I)in3ugefügt. 

D.  „6^i)n  trett)  bormanung  ^Jtartini  |1  '!3uttljer  t,5U  allen  (Jljriften.  ||  Sid;  t^u 
borf)uten  für  auffrul)r  bnb  6m=  1|  porung.  |1  *  ^  *  ||  i^uittemberg.  ||" 
8  5?Iötter  in  Quart,  (e^te  Seite  leer. 

5Bieücid)t  Srnd  öon  lliirijael  i3nri)fiil)rer  in  (Erfurt ,  iebcnfaü?  fein  2LMtten= 
berget  2>tud. 


')  %n%  biefem  ^eugnife  erfefjen  lüir,  baji  bie  in  ein  ©remptar  unferer  Sd)rift,  lueldjeS 
bie  yaubancr  ©tabtbibtiot^ef  befiljt,  eingetragene  "^{0113  l)on  g(eid)3eitiger  .^lanb,  nad)  tnetdjer 
hai  33nri}lein  erft  1523  ausgegangen  fein  foU,  auf  einem  3rrtt)ume  beru()t.  'JlUerbing'S  giebt 
eS  SlUttenberger  '•ilu^gabeu  biefer  Sdjrift,  bie  erft  in  biefem  ;3nl)vc  erfd)ieuen  finb.  'Jiod)  iweiter 
irrt  bie  äÜittenbcrger  ^In-jgabc,  bie  nnfcre  Sd;rift  erft  ins  ^(it)x  1524  fe^t.  -)  lai  \x>  ift 

gebilbet  burd)  3»f"""nf"ffÖ""9  ö""  '  ""i^  ^• 

2ut{)er§  äßevte.    VIII.  43 


674 


(Jine  treue  3]ermal)nung  jit  nllen  (J^riften  jc.    1522. 


E.  „3(tn  Iretne  6vinn=  ||  innig  ^Jlnrtl^ini  l'iitljer  S^i  allen  ||  G^riften.     Sid) 

311  Oev^üten  1|  üor  5(utfvüi-  tinnb  ||  (yniberiing  \\  aBittemberg  \\"  10  ^Blätter 
in  Duart,  le^te  Seite  leer. 

2ÖQffer,5cict)cn  ein  .ffelc^.  .Rein  SBitteiiBerf^et  Ixud.  Xtalefttfc^e  6t)ovnftcriftifn 
finb:  fri^aufe  ft.  frfjnfe,  gidjvifft,  ttatj  |t.  tro^,  tjort  [t.  l}art,  (el)rf)tlid)  [t.  gleid). 

F.  „(5tn  treu   crmanuiig  Waxti  \\  iii  i^itl^ev   3Ü  allen  (?(jriften.     ©id)  1|  511 

öcr'^iiten  bor  auffriir  önb  |1  ßmporung.  |1  ^  ["  Xitelriidfcite  bebrucft. 
8  S3Iätter  in  Cuart.  9(m  (fnbc  ein  93Iättc^en  genan  toie  auf  bem 
Titelblatt. 

©übbeutfd).    leff^en  ft.  tippen. 

G.a.  „Sin  treln  öormanüg  ||  53tartini  ^utf^ev  ,yi  allen  1|  C^riften.  ©icf)  t,]U 
öDiijutten  für  auff=  H  ruljr  önnb  ©nipornng.  j]  SÖittenberge.  ||"  8  i^lätter 
in  Duart,  le^te  Seite  leer.     9lm  (Snbc:  jJt.S).  jjij.i  ||" 

3)n§  3^  in  „aötttenbetge''  ift  fo  fU'in  gefd^uitten,  haf^  man  c-3  and)  für  ein 
tv  (efen  tonnte;  bodj  fef)rt  e-i  im  Jert  nod)  >uicbert)ott  aVi  ein  grofjcC'  äl>  hjieber 
(j.  58.  3?l.  51 4a).  Sat)er  in  (Sri.  ^tn^g.  3?b.  22  S.  44  ^tr.  4  bie"  "^(ngabe  „lüitten= 
berge".     Äein  SBittenbcrger  S^rurf. 

©enan  mie  a,  nur  ift  in  „Sßittenberge."  ber  ^un!t  unb  öon  bem  legten 
„c"  foüiel  entfernt,  bo^  öon  bem  3?ud)ftalien  nur  ein  ^Minft  niib  ein 
ffeincr  Spiefj  fteljen  geblieben  ift  „2;öittenberg.'" 


1). 


H.  „  (£  in  treu  üromaniing  [sie]  531ar  ||  tini  Sutl^er  ,^n  alle  6'l)ri  |1  ften.  Sictj 
311  öerljut  II  ten  für  auf  frucr  [sie]  ||  bnnb  6mpo  ||  rnug  [sie].  ||" 
8  Blätter  in  Quart,  Ic^te  Seite  leer. 

I.  „6t)n  treUi  liormanung  |1  ^Jlartini  i.^ut§er  ju  H  allen  Gljriften.  ||  ©idf)  3U 
üDr=  11  Ijuten  für  ||  auffruljr  ||  önb  ||  ßmporung.  ||  äöittemberg.  I "  Wd 
3:iteleinfaffung.     10  SSlätter  in  Quart,  le^te  Seite  leer. 

2iteteinfaffnng  bie  .^Dtt()crfd)en  3luci  grofjen  ßöinen  (ügt.  ü.  S^ommcr  a.  a.D. 
8.  240).  3n  ber  ©ignatnr  auf  bem  0.  ii^latte  ber  5et)(er  „33  b  iii"  ft"tt  „33bii". 
S^rurf  Hon  ''JJietrijior  i'ott^er  in  SBittenlierg  Dom  ^a^rc  1523. 

K.  „Cft)n  trulue  liormanl)n  |1  ge  ^lartini  ?utl)er  to  ||  allen  6l)riften.  Sirf  to  || 
beljübenbe  öor  upror  |1  öplop  önbe  rumor.  |1  ^-Ihtittemberii).  |i"  93lit  2itet= 
einfaffung  [n?ie  1].  ^litelrüdfcitc  bebrucft.  10  ^-Blätter  in  Quart,  le^te 
Seite  leer.  9lm  Sdjlu^:  „föebrudt  to  Söittemberd)  bt)  5Jtcld)ior  Sotter  jj 
9ta  (iljrifti  gebort.  ^Jt.S.Oiij.  \{' 
Sügt.  ü.  STommer  a.  a.  D.  3Jr.  326. 

2öir  befitjen  fomit,  abgefe^en  öon  ber  nieberbeiitfdjen  9lu§gabe  K,  brei  2ottl;erfcl)e 
S)rurfe  unfercr  Sd)rift:  A,  H,  I.  G§  fragt  fid),  in  Uicid)ein  öon  iljuen  ber  llrbrud 
3U  fud)en  fei.  äöarum  mir  A  unb  B  in  ber  angegebenen  äBeife  georbnet  l)aben, 
ift  fd)on  oben  bemerft ;  aber  mie  üerl)ä(t  eö  fid)  mit  bem  IHlter  bes  Prüdes  I? 
S)ie  ©rlanger  ^^InSgabc  fieljt  in  il)m  bie  eililio  pi'inccps,    fül)rt  baljer  biefen  2)rurt 


')  ®o2  „j"  ift  fo  tur^,  baf;  e?  teid)t  für  ein  „i"  getefen  Serben  fann. 


Gine  treue  SJermafjnung  311  allen  ß^riftcn  k.    1522.  675 

als  g^r.  1  auf,  A  inib  B  mit  mancherlei  iNCimirrungen  aii  3  unb  7.  9(üein  bae 
ift  llmfe^rung  be-j  richtigen  i^er^äÜniffee.  Jenu  bie  '^orbüre  öon  I  finbet  fic^ 
erft  auf  Sott^erfc^en  S^rudfen  ijon  1523,  unb  auc^  fprac^tic^  jcigt  I  gegenüber  A 
unb  B  bie  cf)arafteriftifc^en  Umtranbtungen  ber  späteren  5?ottf)erf(f)en  Srndfe  (bc= 
jonberö  in  5Inttienbung  bes  Umlautes.)  Sarum  barf  I  nic^t  als  Urbrucf  betrad)tet 
ftterben,  als  fol(^er  f)at  öielme^r  A  ]n  gelten.  A  liegt  benn  audf)  fieser  ben  meiften 
^tac^brudfen  3U  6runbe,  fo  fieser  C,  F  unb  auc^  I ;  D  bagegen  folgt  bem  Srutfe  B. 

:3n  ben  ©efammtausgaben  fte^t  unfere  Scfirift  2Bittenb.  ^b.  II  (1569) 
331.  1-5*  (nac^  \)\  3en.  5Bb.  II  (1558)  m.  65''-70^  (1572)  ^i.  b8^-6S^\ 
^Iltenburg  33b.  II  S.  79-84,  geip^ig  Sb.  XYIII  ©.  288-294,  2Bald)  33b.  X 
8p.  406-425,  erlanger  9luög.  5Bb.  XXII  ©.  44—59.  9tuc^  in  ben  Gonsilia 
theologica  Witeb.  ^rancEfurt  am  5)tal)n  1664  Pars  III  pg.  78  —  81  ift  biefetbe 
0U5  ber  ^enenfer  ^Insgabe  abgebrurft. 

2öir  legen  A  ,^n  ©runbe  unb  oergleid)eu  bie  l^esarten  öon  B  unb  I  burd)= 
gel^cnbö,  hit  ber  anberen  Slusgaben  nur  gelegentlich. 


')   2 od)   finb    bie   33ibelcitate   311m   2f)eit    nad)   ber  ll'utl)crjc^cn   ^ötbelüberje^utig    ftarf 
üeränbert. 


43' 


576  ^^'"f  t^'f'"^  3Jcrmat)nitng  ,^u  nücii  (5f)riftcn  jc.    1522. 


6im  trelD  tjormanuufl  Wnvtini  S!utl)cr  l^u  allen  (i^()rifte«r 
ftdi  ^u  tJorljuten  für  auffru()r  umib  emVotuiifl. 

Tillen  Chriften,  ^ie  Mffen  brieff  Icf5en  obber  l]orenn,  geb  cjott 

glna^  lutnb  frY^e,    ^Imetu  5 

i[t  lion  flottiS  gnnben  l)n  biffen  iaren  ha§  felifle  lid;t  bev 
ttl)vi|t(idjen  tüar^etjt,  bui'd)  S5Ql)ft  unb  bie  feljnen  ^ut)or  t)or= 
Ibriidt,  lüibbcv  aufft^angcnn,  bn  buvrf)  l)f}vc  mnudjfclbic^e  f(^cb= 
lirfjc  unb  fdjciiblidjc  öorfunuii^e  allerlei)  inifjtabt  unb  ttjraiincl) 
offcntüd)  an  tog  6rad)t  nnb  Ijnfc^anben  Inorbcn  ift.  S)ay  10 
cy  fid;  anfef)en  (cft,  cy  Incrbc  gelangen  ^,u  anffrul)r  nnb 
5|.^f äffen,  ^Jhinic^,  S!3tffd)off  mit  ganzem  gel)ftlid)en  ftanbt 
etfdjlagenn  unb  tioviagt  niodjten  löerben,  tru  fie  nit  ein  ernftlidjc  nicrrflidjc 
befferung  felbS  für  tüenbenn,  benn  bcr  gcmcl)nc  man,  tjn  ktnegung  unb  Hor-- 
brief]  fet)ner  bcfc^ebigung  am  gut,  lel}6  unb  feel  erlitten,  |u  l)od)  öorfudjt  unb  15 
u6ir  alle  maf^  bonn  ljl)n  auffS  aUer  untrcuHd;ft  6cfd)lperet,  l)t)nfnrt  foldjy 
nt)mmer  lel}benn  mugc  noc^  iroEe,  unb  ba^u  reblidje  urfad^  §a6e  mit  pflegeln 
unb  folgen  brcl)n  Im  fd)lagen,  mic  ber  .^arft  l)an§  bratoct. 

Sßie  moE  nu  id)  nit  ungernc  l)ore,  ha^i  bie  geljftli^en  ijn  foldjer  furd^t 

unb  forge  fte^en,  oh  fie  ba  burd)  motten  ijn  fidj  fetb  fd^lal^en  unb  t)i)x  tnuteube  20 

tl)rannel)  fenfften,  unb  molt  got,  fold)  fdjreden  unb  furdjt  mere  no(^  groffer: 

f,]o  bundt  midj  bodj,  idj  fei)  beä  gemifj,  6l)n  and;  on  ailc  forge  eljuigeö  lui= 

fnnfftigenn  anffrnrljifj  obber  cntporungc,  fonberlid)  ber  bo  burc^  unb  burd; 

bringe  unb  bcn  ganljen  l)auffcn  ubir  falle,  auf,]  ber  urfad),  ha?^  idj  nit  mag 

nad)  foll  innetjffeln,  gott  merbe  uBir  fetjnem  mort  Ijalten  unb  Oiell  e^e  laffen  25 

l)l)mcl  unb  erben  öorgct)en,   e^e  e^n  et)niger  tnttel  obber  Bu(^ftaB  baöon  üer= 

TOatt(,.r,.  is.fatte,  mie  er  felb§  fagt  Wai^.  ö.  unb  ji-iiij.   3)er  l)al6en  laf]  id)   bramen 

'^*'^'''     unb  fc^rcdcn  mer  ba  mag  unnb  milt,  auff  ha§  erfüllet  merbe  bie  fd;rifft,  bie 

^iäi.  3c,s.bo  fagt  Oon  fold)enn   geljftlic^cn  u6eltl)etcrn ,   $Pfal.  m'ö-  'l)f}^"e  Bof^ljeljt  ift 


1    %xme  öcrmanung  ^cn.  5üt§g.  2   Q'iä)   fuv   5tuffr'6ui;  unb  SnUsorung  ,^u   '^liten 

3cn.  2(u§g.  :i  „3f)eiu§"  fe^It  in  Sßttt.  u.  ^cn.  ?tu§g.       „Ann.)  1524"  Sßttt.  StuSg.  „Ann.. 

M.D.XXII."  3en.  ^^u§g.  7   buvrf)  bcn  5Pat)ft   Sßatd)      jctjnc  AI      ücrbtucEt   I  8  nnff-- 

gangcn  A        11  auffruf)ur  1     „nnb"  fcf)It  in  I,  2Bitt.  'iUi§g.         l-'i  ueriagt  mochten  I        lö  üor= 
fucOt  A  IG  auff  AI  17   tuüUc  1      flegeln  I      xä)  nun  SBatc^      ^ore  I  20  fct6§  I 

hjiitcnben  A  luntcnben  I  21  groffer  I  22  einc§  3en.  ?Ui§g.  2:5  nuffrnrljifd^  I      bcr 

bo  burdj  bringe  I,  SOitt.  ?lu§g.;  bie  ba  burd^  unb  burc!^  ^en.  ?tn§g.,  2ßald5 


Gine  treue  33ermaT)nung  ^u  allen  Gf)tificn  jc.    lo22.  677 

offcnBor  tuorbcn,  ba§  man  l)f)n  fciinbt  tütrt'.^     C^tcm  ^iai.  riij.  'fic  fuidjtcun  *i.  14,5. 
fic^  ba  fci^uc  furcfjt  i]t\'-    ^tcm  proDcr.  rrtiij.  'Xic  gotloi3cu  flic()cii,  ob  fic2pn*iD.--'s, 
fc^on  nicmant  iagcf.    Unb  Scott,  rrbi.  '6-3  foU  fic  oiicf}  cl)n  ratnjdjcnb  6(abt  s.woiVie.sö. 
crfc^recfcn',  unb  Xcu.  rrtittj.  '6ott  nnrt  bt)r  geben  ein  crfdjrocfcn  l)cr|;,  Dn§5-siJot.i8, 

5  bcin  leben  lüirt  für  h\)x  Ineben.  2)e3  morgens?  tuirftu  fagcn :  tüolt  got ,  ic^ 
ubir  lebet  benn  abcnt,  bcS  abentS  tüirftu  fagcn:  lüott  got,  icf)  ubirlebt  ben 
morgenn\  5ol(^  fc^recfcn  unb  furdjt  gibt  bk  fc^rifft  allen  gottcv  fcljnbcn 
|um  anfang  l)brer  Oorbamnufj.  2^arumb  ift  biltid;  unb  gefcUet  ml)i-  tuol, 
bay  foId)c  plage  aufcf)et  t}n  ben  ^^apiften,  bie  gotlic^c  roai-t)et)t  uorfolgcn  uunb 

10  Dorbamncn.    @§  folt  fc^i}r  noc^  bafj  bet)ffen. 

Unb  has  i(^  mef)r  fage.  23}en  id)  kfien  Ut^'bc  I]ette  unnb  moc^t  bei]  got 
)]o  oilX  gnabc  ertucrben,  ba-3  er  fic  mit  bpffem  fuc^c^  fc^toan^  bec^  Icpplidjcn 
toby  obber  auffruf)rif3  caftel}ct,  f30  molt  id)  fie  boc^  alte  auf3  ^er^en  grunb 
gerne  bar  ftrecfen  für  ben  elcnben  f)auffcn.     "M)  f]crr  got,  c^  ift  nit  ein  foldje 

15  linbe  ftraff  für  ber  tbur,  e:^  ift  ein  unfaglidjcr  crnft  unb  ^orn,  bec'  fcl^n  enbc 
ift,  ubir  fic  fc^on  angangen.    Xer  f)t]mct  ift  cDfcrn,  bic  erbe  ecrcrn.     (fä  f)ilfft 
!el)n  bitten  mc^r.    Xer  |orn  ift,   toie  5.  ^^au(u§  Oonn  ^u^ct^  ii^St-  ubir  fic  1 -2:1)01. 2,16. 
!omen  entließ.    ^^  ift  nit  umb  ein  auffru^r  ^u  tt)un  für  gott,  loolt  gott,  bic 
iocl)I  bem  bauffen  nit  ]u  f)clffcn  ift,  h)ir  mod)ten  bod)  ett[ic^  crauf]  rci)ffen 

20  unb  bon  bem  gretülidjcn  ld)(unb  unnb  rochen  erretten.    Xic  fc^rifft  gibt  bem 
^apft  unb  ben  fcl)nen  gar  oiel  ein  anbcr  enbe,  ben  leppüc^  tobt  unb  auffrubr. 
Xaniel.  oiij.  ipric^t:  'ör  foU  onn  ()anb'  Imr  fnurffet  h.ierben',  ba>3  ift,  nit  mit  lau.  s,  2.v 
bem  fd^tüerb  unb  Iel)plic§er  gctoalt.     Unb  6.  ^kulu§  ij.  Xbcff.  ij.  tagt  öon  2.  iijcfi.  2,  s. 
pm  alf^o:  'Unf^er  berr  ^^eiu'^  h^irt  pbn  tobten  mit  bem  gcpft  fepncc'  munb§ 

25  unb   loirt  pn  oorftorcn  burc^   hac-   erleudjtcn   fepner  tuifunfft'.     Xic  ma(er 
malen  anä)  alfjo  6t)riftum  auff  bem  regen  bogcnn,  bo»  p^m  ein  rutpe  unnb 
fc^pjcrb   auf5    bem   munb   gebet,    toildjc^    ift   auf3   ^faia  ri.   genommen,    ba^^c- 11,4. 
er  fpricbt-  '^^"  ^^^'^  fd)la^en  bic  erben  mit  ber  ftangen  feinä  munb^,  unb 
mit  bem  gcpft  fcpncr   tippen  tnirt  er  tobten   ben  gotlof3cn.     Xac'  aber  bic 

30  maier  ein  blucnbc  rutl)en  malcnn,  ift  nit  rcdjt.  öc^  folt  cpn  ftab  abbcr 
ftangen  fepn,  unnb  bepbc,  ftange  unnb  fd)rt}crbt,   allcpn  ubir  bic  cpne  feptte 


4  Set  .öG3i9i  mirb  bir  ein   bebenbcä  ^cr^  geben  Söitt.  2lu§g.  5  we^en  1   ic^wckn 

SBitt.  ^ausg.  0  l)bir  lebet  15       %i)  bal  icf)  ben  ^ilbenb  erleben  mod^te  25itt.  ^luSg.       roolt  I 

5(^  ba§  id^  ben  5)lotgen  erleben  mochte  SBitt.  ^tuc-g.  s  borbonmiiä  1  9  fbldjc  A  bie  bie  3«"- 
3tuög.,  2Balc§  göttliche  l  M  fjeiiien  2Balc^  11  modjt  1  i:;  auffruljriic^  1  1»;  eueren  I 
17   ben  3uben    SSalc^  10   mod^teu   I  20  crretcn   1  22    fn^rjiet  1  'J-i  tobten  I 

25  bcrftoten  I  jerftoren  23ald^      erleuchten  I  2S  it^logen  1      SBalc^  i^iebt  nad^  „munbö" 

ein:    „unb  mit  bem  öeift  feine§  2)lunbe5"  -'9  gaift  feiner  gwiffcn  E      ertobten  A  ettobtcu  I 

30  bluenbc  I       nic^t  l       obber  lU 

')  Vulgata:    ,ufc  inveniatur  iniquitas   eins   ad   odium."  -)   Vulgata:    ^illic 

trepidaverunt  tiraore.  ubi  non  erat  tiiuor." 


678  Gine  ti^cuc  Serma'^rtung  ,^u  alten  6f)rtften  jc.    1522. 

^M.  10, 15.  gcl)cun  iiBir  bie  öorbamptcn.  ^^tcnt  ^]al.  j.  '^urtnuiffc  bcn  atm  bey  got- 
lofiacn,  criudjc  feljne  bof^I)cl)t,  f^o  tuirt  fcljn  gottlofa  tucf^cu  fd)on  nijnimcr 
Bcftc^en'.  ^ 

5(iif3  biffjcn  fprud;en  lernen  toir,  ba§  be»  33Q|)ft  (Snbdjriftiirfj  regimcnt 
mit  l)^m  lüirt  bif^er  mafjenn  öorftorct  tocrbenn.  Dlcmlic^  ha§  hnxdj  ha^  lüort  s 
(if)ii[ti,  luildjS  ift  bev  geljft,  ftang  nnb  fdjlücrb  fctjneä  munbif,],  \mit  feljne 
Buberel),  trigcietj,  fd)alcfet)t,  tl)rannelj,  dorfurerel)  auffbcdt  unb  für  aEer  h)elt 
bio]]  Im  fd;anbcn  tDcrben,  benn  bie  lugcn  nnb  öorfurerel)  lutrt  QÜe^ne  bamit 
öorftorct,  Inen  fie  offenbar  unb  erfant  lüirt.  ©30  balh  hu  lugen  erfennct 
toirt,  barff  fie  fc^on  !el}nc»  fc^log^  me(}r,  felb  unb  öorfdjtüunb  tton  tj^x  fel6g  10 

*f-io,  16.  mit  aEcn  fdjauben.  S)a§  mcljuet  5pfa(.  j.  'fnc^e  nur  feljne  Bof,3f)et)t,  f^o  ift 
felju  gotlofj  toef^en  fi^on  baljljn'.  6y  barff  nit  mel)r  benn  fuc^en  unb  er!ennen. 
9iu  ift  be§  S5apft§  hjef^en  mit  fet)nen  ftifften,  tloftern,  f)o^en  fc^ulen,  gefe^en 
unnb  leren  eljtteE  lugen,  bnrc^  ctjtteE  Ingen  auff  bracht,  ^at  anä)  hk  tüdt 
nit  anbers  benn  mit  fc^eljn  nnb  guter  geftalt  Betrogen,  öorfuret,  unterbrudt,  15 
an  Ut}h,  gut  unb  feel  borberbt.  Sjrumb  barffs  nit  met)r  benn  nur  erfennen 
nnb  offenbar  mad^en,  f^o  feUet  e§  haijijn  mit  S3apft,  Pfaffen,  ^JJtund;en  t)n 
aller  fd)anb  unnb  f(^mac§.  2)enn  !ct)n  menfc^  ift  f^o  toll,  ber  ba  folge  unb 
nit  l)aff3e  hk  offentlic^enn  lugen  unb  falfd)ct)t.  2Ben  nun  fold)  Offenbarung 
ber  ^epftifd;en  bubercl)  gefdjel)enn  ift  unnb  ber  get)ft  be§  munb§  (^^rifti  ^m  20 
fc^tuand  geljct,  hah  ber  iöopft  mitt  feljnen  lugen  nid)tö  mel)r  gilt  nnb  gan| 
oorad)t  luirt,  aU  bcn  Jnirt  mit  ^upla^cn  nnb  treffcnn  ber  iungft  tag,  unnb 
.  2f)c!).  2, 8.  lüic  ^^auluy  fagt,  Irirt  (Sl)riftu§  ben  ^opft  OoEenb  im  ftoren  burd^  fc^nc 
Ijufunfft. 


2  fe^ne  gotttolj  AI  4  jpvui^cn  1  ä3apft§  B            .5  Dorftorct  1  7  tuinct)  1 

bcrfuvcrct)  1           8  lugen  I  ijorfurcrct)  I  9  borftorct  1      offintiar  l  10  bcridjtüinb  I 

1.3  SJapft  1      tloftern   I  14  lugen  I  lugen  1            15  öei-furet  1  17   offiubar  1 

19  lugen  I          21  lugen  1  22  iunft  B  23  hjollenb  A      ftoren  I 

*)  jEarfteÜungen  61}n[ti,  loic  fie  Sutljer  t)ier  bef(i)rei6t,  t)atte  er  in  aSittenbcvg  fctbft 
bot  klugen:  über  bem  ^ßottal  bcö  Ö}otte'5acfct>5  unb  an  bcm  nörblidjcn  lljurmeingange  bet 
5pfartfivdjc  (Ugl.  3.  «.  ©djaboU),  älMttcnbercjS  Tcnfmälct.  aBtttcnbetg  1825  ©.  118  Talj.  M. 
^.  ^^.^ipcr,  (y()riftuö  ber  äßcaridjter  in  (Jüangct.  Wntcnber.  ^aljrbndj  für  1853  ©.  28.  29.  SBei 
crftcrem  ift  bie  ^nfjrei'ja^t  1310  nidjt  bie  ber  ^^(nfertigung  beö  5öilbe§,  bei  le^tercm  bie  i^alji 
1569  gleid)fal(§  ofjne  Sejie^ung  ju  ber  ©nifteljung  be§  betr.  ßl^riftnc^bilbe-j).  'J^od)  jc^t  füljrt 
bie  ©tablpfarrftrd}e  bicfe  ßfjriftugborftellung  im  ,Rird)enfiege(.  3htd)  fonft  ift  biefe  ?lrt  ber 
5Uibi(bung  6()rifti  be|onber§  im  15.  Siatjrl).  ^äufig  gehjefen;  bgl.  3. 5Ö.  .g)artm.  ©d)ebel5  2öelt: 
djronif  Fol.  CCLXV  ber  (otcinifd)cn ,  Fol.  CCLXII  ber  beutfdjcn  "Jluegabc;  .f)ot3fd)nitte  bee 
14.  nnb  15.  3al)r(}unbert';'  im  öcrman.  9}tufenm,  2af.  LXX ;  ?lförftcr,  Tenfmate  bcutfc^er  ^^au- 
tunft,  33ilbnerei  unb  5JJa(erei  33b.  IX  5JJalerei  S.  1.  33b.  X  5JJa(erei  ©.  1.  ;]nx  örflärung 
biejer  TarftelUtng  (^l)rifti  h)irb  juuörbcrft  auf  Cffenb.  1,  16  3U  liern)ei|cn  nnh  ineiter  jn  be= 
ad)ten  fein,  bofe  bie  „blü^enbe  9tutl)e",  an  ber  ^nttjer  'Xnftof;  nimmt,  ba  er  fie  an§  ^e].  11,  4 
beutet,  Dielmef)r  ein  Siüenftcngct  ift,  fo  baf^  ba§  ©d)n3ert  bai'  Ö5erid)t  über  bk  i^erbammten, 
bie  iiilien  bagegcn  bie  Uuid)ulb  unb  'Jteinljeit  ber  toeligen  anbeuteu  iollen. 


(fine  treue  Serma'^nung  ^u  allen  G^tiftcit  jc.    1522.  (579 

^sn  biffcm  fianbcE  i[t  bit^  ha-i  alter  fcl)n[t,  hac^  bcr  ^apft  unb  bic  fci)ncii 
öorftocft,  iücrbcu  )o(cf)i:  nit  gleuben,  funbcrn  Dovlac^en,  auff  ba-j  [ie  crfuUcn 
ben  ipxud)  ^auli :  '6um  btreiint  paj,  SJßen  fie  lüerben  ftc^er  fet)n  unb  jagen :  i-  iocü.  5,  a. 
Gc'  fjat  norf)  fcijn  nott,  [30  intjrbt  l)f)n  fomcn  fc^netl  iyf)r  DortcrBcn."  ^luff 
5  ba&  nu  bie  $|,^aptftcn  t)tic  jicf)  nit  beffcrn  unb  gnabc  jucf^en,  foücn  ftc  bi^  nit 
glauben,  unb  fagen:  'tja,  ber  vUmgft  tag  tft  no(^  feinn',  bi)]  bao  fie  t)m 
augenblicf,  cf)t  ftc  ficfj  Dorfe(]cn,  iim  gntnb  bey  fietlifc^en  felurif^  lic^cnu  ubir 
einem  ^auffen. 

5{ly  ic^  nu  f)ab  gefagt,  bic  we^l  ic§  getüif3  bi)n  auf3  btjfcn  fprudjen,  has 

10  buTc^  menfc^cn  t)anh  obbcr  auffruf]i;  ha^v  ^apftum  unb  gel)ftlic^cr  ftanb  nit 
toirt  Oorftoret,  funbernn  feljue  6of,3()ct)t  130  greiülic^  ift,  haä  l)^r  feljnc  ftiaff 
gnug  ift,  benn  atlet)n  ber  gottlicfje  feorn  felber  on  alle^  mittel,  f)ab  iä)  noc^ 
nie  mi(^  betnegenn  laffen,  benen  |u  töcren,  bie  mit  ber  l)anb  unnb  pflcgcU 
bralDcn.     äl>et)f3   tDoi,  ha§   t)(in  nit   trirt   ba|u  fommen,   ob  glct)cf}  cttlidjc 

iä  niurbcn  antaftet,  130  loirt^  boc^  nit  cl)n  gemeiju  antaftcn  mcrbcn,  finb  boc^ 
|uOor  n^otl  me^x  Pfaffen  on  allen  rumor  unb  emporung  erfcf^lagen,  ba  man 
fttfj  noc^  für  t)()ren  bau  furchtet  unb  bcr  tiorn  gotti§  nocf)  nit  n^ar  angnngcn, 
ober  nu  er  angangcn  ift  unb  man  fiel)  nit  met)r  für  ijn  furdjtet,  foUcn  fie 
fic^  furchten  umb  fonft,  glet}c^  mie  fie  uuö  bif3^er  borgeblic^  mit  t)!^rem  falfc^en 

-'ü  ban  l)aben  furchten  gemacht  unb  iju  unfjer  furcj^t  et)n  gutten  ]^offertigen  hiitlen 
gehabt. 

S)oc^  ob  luol  bie  l)anb  nit  bar  3U  fomen  toirt  unb  bcr  fclbigen 
mir  nit  nott  ift  tju  hicren,  fgo  muf3  ic^  boclj  aud]  bic  l]crl:,cn  ein  tDcnig 
untcrridjten.     Unb  für  ha^^  erfte   laf3  iä)  bk  lucltlic^  ubirfcijt  unb  abcl  iljt 

25  anftcl)en,  toeld^c  tuol  folten  auf,3  pflid}t  l)f)rer  orbenlic^er  gemalt  ba^u  tl)un, 
ein  iglidjcr  ^uxit  unb  l)err  tjnn  fcijuem  lanb.  Xm  Juac^  burc^  orbcnti^e 
getualt  gefc^ic^t,  ift  nit  für  auffrul)r  ^u  t)oltcn.  2lber  nu  laffen  fie  e^  allc-j 
get)en,  eljncr  I)i)nbcrt  ben  anbcrn,  ettlic^e  ^elffen  unb  rcdjtfertigcn  batui  be^ 
Gnbd^riftö  fac^e.    Öot  trirt  fie  tüol  finben  unb  t)t]n  geben,  nac^  bem  fie  t)l)rer 

3u  gemalt  unb  ubirfel)t  tju  rettung  ober  borberbcn  t}f)rer  untcrtl)an  an  lci)b,  gut 
unb  iccl  braucht  [)abm.  %bcx  bem  gcmcijncnn  mau  ift  fcl)n  gcmut  Im  ftiUcn 
unb  |u  fagen,  bai?  er  fic^  entlialbe,  auc^  bcr  begirben  unb  mort,  f^o  ^um 
auffrufjr  fid)  Icncfen,  unb  ^ux  fad)  nidjtö  furncf]m  on  befelf)  bcr  ubirfcijt  obbcr 
^utljun  bcr  gemalt,     xa^u  f ollen  i)t)u  belocgcn 

33  3"^t  crftenn,  bo»,  mie  geiagt,  es  boi^  nit  ^ur  tl)at  fomen  tuirt.    Unb 

e^teE  üorgeblic^e  luort  unb  gcbandcn  finb,   Inaä   bo   oon  gcrcb  unb  gcbadjt 


2  oerftocft  I  ionbern  BI  erfüllen  I  9  fpruc^cn  1  11  üovftorct  I  Sjonbcrn  IJ 
©onbcrn  I  12  genug  H  göttliche  1  l-i  flegell  1  lö  njurbcn  1  17  jur  1  fürchtet  I 
18  für  ^r  A  ^^r  H  19  öcrgcblicfj  1       folfc^  A  20  t)nDn  fct  I  22  ob  id^  mot  bie 

^anb  AI,    Grl.  "Ku^q.;    li,    3"'-    2tu5g.   unb  Söotc^    ftrci^cn   bQ§   Ad)",    bie  5ßJittenb.   idjaltct 
,'^offe''  ein  24  cbct  A  28  anbcr  A  yo  ubirfeDt  A      Derberben  I  :31  geniüt  I 

33  furucmeu  I  '-'A  ^u^un  A      gettjaU  bo^u  Xlil  -i'i  bo^  A 


ßgO  (^ine  treue  2}ermaT}nung  ,311  allen  61)rtfteit  k.    1522. 

toirt.  ^cn  itnc  gcfjoit  ift,  c^ott  tuill  uunb  toirt  fcUici;  I){c  bcr  ftrcffer  feljn, 
unb  fic  folcfjcr  Icljdjtcr  ftroff  gonl^  lutb  gar  nit  tuiibig  [inb.  5lud)  f^o  fctjcu 
Wix,  tük  bic  i^inftcn  iinb  I)errcn  f^o  uncljnifj  unb  \id)  gar  nic^tö  bo^u  [teilen, 
nlf3  rtoltenn  fic  bcn  fad^en  Ijclffen,  ti>tlrf)y  alle§  öon  gott  öor^enget  unb  ge- 
id)icft  iüirt,  ouff  hau  er  allel^n  ftraff  unnb  fetjncn  ^orn  u6tr  fic  auf,]  fd)uttc.  5 
äßic  tuott  i5»^ftc'^  u"^  Ijcrrcn,  luic  gefegt  ift,  bo  mit  nidjt  cntfc^ulbigt  finb. 
©ic  folten  bnö  l){)rc  ba|u  t^un  unb  mit  bem  fd)h)erb,  ha§  fic  tragen,  tücrcn, 
fjo  öicl  fic  mod)ten,  ob  fic  gottiö  |orn  bod)  eljnif^  tcljlS  t^u  bor  tonten  unb 
2.s»io).32,28.  Iijnbern  tunbcnu.    Ö)(el)c^  toie  5Jtofcy  ßi'o.  jjj;ij.  licfj  brelj  tanfent  öom  öolct 

erfdjla^cn,  auff  ha§>  gotti»  |orn  üom  tiolä  tüenbet  hjurbe,  Irie  ben  oudj  bon  10 
l:Soi:SS:^l^o  ii"^  ^p^ineljeS  bie  fdjrifft  fagt,  nit  ha?^  man  il]t  folt  bic  ^Pfaffen  tobten, 
tüitdjy  on  nott  ift,  fonbern  nur  mit  loorten  borpicttcn  unb  broB  mit  gemalt 
galten,  loay  fic  tretyben  uBir  unb  tüibber  ba§  ßüangclium.  ^JJton  !an  t)^ 
mit  tüortten  unb  Brieffcn  mcljr  bcn  gnug  tl^un,  ba»  tuibber  l)alncn  nod;  fted)enö 
bebarff.  15 

^um  anbern,  060  glcljd)  nuiglid)  tncre,  baö  ci)n  auffru^r  h)urbc,  unb 

got  fic  fjo  gnebiglii^  tbolt  ftraff cn,  f,3o  ift  bod)  bie  lüel)f,]e  feljn  nu^,  brcngt 

and)  nljmcr  mcljr  bie  bcfferung,  bic  man  ha  mit  fnd^t.    Denn  auffrul)r  Ijat 

!el)n  bornunfft  unb  gc^ct  gcmctjnidlidj  mel)r  ubir  bic  unfd)ulbigen  benn  ubir 

bic  fdjulbigcn.    S)arum6  ift  and;  fclju  auffrul)r  rcd)t,  mic  redete  fac^  er  l)mcr  20 

Ijabcn  mag.    Unb  folget  alleljeljt  mcl)r  fdjabcuy  bcn  Oefferung  bar  auf^.    5)a^ 

mit  erfüllet  mirb  hai  fpridj  iüort:  '5luf,3  ubcl  tbirt  ergcrS.'    !l)cr  t)albcn  ift 

bie  ubir!c^t  unb  has  fc^lrerb  ct)ngcfc|t  tju  ftraffen  bie  Bof^en  unb  |u  fc^u^en 

9iöm.  13, 1  ff.  bie  frumen,  ha^  auffrul)r  borl)uttct  tbcrbe,  mie  S.  5pautuy  faget,  <}io.  i-iij.  unb 

i.^cti.2,i3.i.  ^.^e.  ij.  ^^(ber  inen  (5r  omneö  auffftef)ct,  bcr  bormag  fold)  nntcrfdjcljben  bcr  25 

bofäcnn  unb  frumen  Ibljbbcr  treffen  no(^  galten,  fdjlegct  ^n  bcn  l)auffcn,  tüic 

c»  trifft,  unb  !an  nit  on  grof]  greulid)  unred}t  Iju  get)en.    Xarumb  [)ah  ad)t 

auff  bie  nbirfeljt,  fo  lange  bie  nit  Iju  grct)fft  unb  6cfiU)ct,  f^o  l)albt  bu  ftillc 

mit  ^anb,  munb  unnb  ()er|  unb  n^m  bid)  nid;t5  nn,  tanftu  aber  bie  ubir= 

leljt  Bctücgcn,  bay  fic  angrcljffe  unb  befcllje,  f30  magiftu  cy  tl)un,  loiU  fic  nid)t,  30 

fjo  foltu  audj  nit  tooUcn,  feriftu  aber  fort,  f^o  biftu  fc^on  ungcredjt  unnb 

bill  erger  ben  bay  anbcr  tetjK.    ^d)  t)alt  unb  toiUS  aEe^el)t  tjaltcn  mit  bem 

tet)l,  bay  auffrul)r  let)bet,  luic  unred)te  fad)  es  l)mer  i:}dbc,  unb  tbljbber  fcljn 

bem  tcljll,  ha^i  auffrul)r  mac^t,  mic  rcdjtc  fac^  cy  Ijmmcr  i)ahc,  barumb  bay 

auffrubr  nit  tan  on  unfd)ulbig  blutt  obbcr  fdjaben  ergeben.  35 

^um  britten,  [30  ift  auffrul)r  bonn  gott  borpottenn,  ha  er  fagt  burdj 

6.ajioi.  16,20. gjiofen:  'Ouob  iuftum  eft,  iufte  erequari§.     äüaö  rcd)t  ift,  foltu  mit  red)t 

5.TOoi.32,35.auf3furenn.'    ^tem  'bic  rad§  ift  mein,  i(^  loill  iui)bber  gelten'.    2)o  t)er  tompt 


•i  une^njS  1      fid^  jo  gar  ^en.  ?(ugg.  G  gui^ftcn  1  16  muglid^  I  23  fcoien  I 

fdju^cn  1        24  hjcrbcn  B    fogt  I        25  unterfi^eljb  B        26  bofcn  I     ij^n  bcn  ABI        29  uBer= 
Ic^t  I        :!2  t)att,  mit  A        36  öcrpottcn  I        38  rad^  ftim  e^n  I      >oiü  bcrgcltcn  SBitt.  2lu§g. 


(5tne  treue  SBetmafjnunci  ^u  aßen  (T^ttften  jc.    1522.  681 

ha^  tüarc  fprii^lnort :  "'K^n  lin)bbcrfcl)(c9t ,  bcr  i|t  unredjt.'  Stent  'ntcmant 
tan  fel)n  etjgcn  ric^tcr  fci}n.'  Iliu  ift  auffnif)r  nicf)t  anbcr>:?,  bcnn  fclbi?  richten 
iinb  rechen,  ha^^  tan  gott  nit  lci)bcnu,  barumb  iftv  nit  iiuiglicfj,  hai  auffrul)v 
ntt  folt  bic  fQC§  allc|ct)t  Dill  crgcr  mac^enn,  tücijll  fic  tüljbbcv  gott  uniib  gott 
5  nit  mit  t)t}x  i[t. 

<3um  üicrbcim  ift  i)im  biijcr  facf}  bcr  aiiffnil)i-  cQu  f^onbcrlid^  gctüiffj 
et)ngc6cn  be»  teuffcl».  2^'cnn  bie  tncljl  er  fil)ct  ba»  ^ctlc  liecf)t  bcr  n}ar()ct)t, 
h)cld)C'^  fcl)ne  go^en  3?at)ft  iiiib  ^nipiftcii  auffbccft  i)iiti  aller  n.ic(t,  iiniib  er 
^f)in  ijini  fct)ncn  Incg  bcgcgeii   tan,   bie   glent?  [inb  ijtjni  X)nn  bie  niigen  gc^ 

lü  fd^Iagen,  ha§  er  Dorblcnbct  nit  mct]r  ben  liegen,  teftcrn  unb  ha5  ncrrifdjt  bing 
für  geben  tan,  130  gar  ha^^  er  aiicf)  oorgift,  irf}ei)n  färbe  nnb  glctjffen,  niic  er 
bif^ljcr  gemonet  tjot,  für  tju  tücnben,  alä  ba^^  auf 3  njel)ffcn  bic  lugen  nieulcr 
S3apft,  Gtf,  Gmf^er  unnb  t)t)x  glcl)cf;enn  tjnn  t]f)rcn  bullen  unnb  fc^rifften,  feret 
cr^u  unnb  toitl  anffrul)r  anrid)tenn  burd)  bie,  f]o  fid)  beS  C^oangelii  rf}umenn, 

15  bomit  er  l)offctt  unf^ere  lere  lui  fc^inipfirn,  als  fei)  fie  üom  tcuffell  unnb  nit 
anf^  gott,  toic  ettlic^  fcfjon  auff  ber  fan^ell  gloriern,  oufj  bcm  fpicl,  ba^  er 
feu  Srffurb  mit  ben  ^^f offen  anficng.^  5lbcr  e§  foU  t)l)m,  ob  gott  tt)l)ll,  nit 
gelingen.  25}l)r  muffen  bm  fdjimpff  non  X)f)m  lepben.  (fr  folt  a"ber  ba  gegen 
aud)  etlDüi'  leijben,   ba§  t)l)n  rct)d)lid)  bcfealc.     '-Il^ildje  mcl)nc  lere  rec^t  leiten 

20  unb  Dorftc§en,  bie  madjcn  nitt  auffrulir.  5ic  r)Qbenf3  nit  t)on  mt)r  gclernet. 
Saö  aber  etlic^  folc^y  tluni  unb  fid)  unf^ery  namens  rliumen ,  ma§  fonncn 
h)i)r  ba^u  ^  äCnc  Diel  tfjun  bic  5}>apiftcn  unter  bcm  namcn  (ibrifti,  bac'  nit 
alleljn  ß^riftu»  borpotten  ^att ,  fjonbcrn  auc^  Ö^l)riftum  Porftorctt  ^  Sollen 
tüljr  unf^ern  6l)or  fp  repn  balten,   ba^:  and)  3.  ^^eter  nitt  ftraudjcle  unter 

25  unf3,  fjo  boc§  unter  ben  ^^^apiftcn  el)ttcll  ^nbac-  unb  ^nba^  lud  finb  unb 
toollcn  bennod^  l)i)x  lere  nit  bcm  teuffei  ^u  geet)gent  ^aben?  ^Jlber,  mie  id) 
fagc,  bcr  tcuffell  fud)t  alfp  urfac^,  bif^c  lere  I3U  fd)mcf)en,  mic  er  tan,  funb 
er  etmay  erger«,  130  ttjett  erf]  and).  Sr  ift  matt  morbcuu,  er  muf]  t)er  l)alteu, 
ob  gott  mill,  tnetjl  er  folc^  lame,  lof^c,  fatole  anfc^lcg  furnl)mpt.    G-j  mirtt 

30  unnb  foll  pl]m  tnnt  auffrul)r  nit  gebel)en,  mic  er  gerne  lüoUt. 

!3^arumb  bitt  ic^,  mer  fic^  bc5  (il)riftlic^cnn  nameuv  mill  rbumen,  ber 
!^alt  fic^  \ük  S.  ^aulus  fagt  ij.  6or.  iij.  ba^  it)l)r  ben  mibberfadjcrn  nit  nrfac^  2.^01. 6,3. 
geben,   t.u  Icftern  unf.^erc  lere.    S)enn  mjx  fe^en,   mic  bic  ^^^apiftcn  gefd)idt 
finb,   ba5  fie  ben  baldcn  l)nn  l)f)rcn  augcn  ftef)en  laffen   nnb  mit  ganzem 

35  ülctjfj  fud^cn  unnb  fdjarren,  ob  fic  cljn  flcljnifj  ftecflein  i)nn  unfjern  augcn 
finbcn  mugen.  äß^r  fotlen  t)^n  nit  auff  rüden,  bas  fie  faft  nic^ty  gutt'5  be^ 
t)^n  l)abcn.  'Über  Ino  unfjer  cpner  nit  epttel  gepft  unb  enget  ift,  [30  foll  all 
unfjer  bing  unrecl)t  fcpn.     2)a  frelücn  fie  fid),  ba  l)upffcn  fic,  ba  fingen  fic, 


1   »uibbctfc^tec^t  I        '-i  nid^t  tcljbcnn  J5    muglid)  I         s  hjUd^c»  I     go^en  I         10  üot= 
blenbet  I,  ßrt.  ■Jtuäg.  12  lügen  lucuicr  1  -Jo  üorftorett  I 

>)  S39I.  gf.  3CÖ.  Jflampic^uttc,  lic  Uniüet)ität  ^tfutt.    3iDeitct  Iljeil.  Irict  ixtiO  2.  I06ff. 


682  ®»c  treue  5ßermot)itung  31t  allen  G^riften  jc.    1521. 

qI|3  t)cttcn  fic  gan|  gcluonncn.    £)aruml)  foEen  lütjr  1111)3  glitten  öor  urfad) 
t)l)rcr  IcftcrunQ,  ber  ft)c  tioll,  HoH,  boE  [terfcn,  nitt  umB  l)t)rciib  lüiUeii,  beim 

a)Jatt(M2,34.fic  miificn  bocfj  le|ternn  iimib  ba»  maul  iibir  gc()cii  laficu,  bei?  ba§  §cr^  foU 
i|t,  foUtcn  fie  e§  aii(^  mit  lugen  aufjridjtcn,  tüie  lDt)r  fe^en,  ba§  fie  t^un, 
fjonbern  iiinB  be§  ^cljligcn  Gnangclii  mijtten,  baS  mijr  jet)nc  fdjmact)  bormarcn    5 

i.^ctr.3,  le.uub  i^n  ljl)r  mnittt  Iju  ftopffcn  (alf.]  o.  5^u'tniö  Icret),  ha^  [ie  mit  feljucr  timr- 
l^et)t  unfä  fd^cuben  mugen,  f^o  öiel  unfj  muglic^  ift.  2)cnn  tüaö  fie  bof^eS 
öou  uufj  fagen  mugen,  jiljcn  fic  i]o  halb  aiiff  bie  lere,  unb  muf]  alf^o  ha^2 
l)el)lig  tüortt  gottiy  unf.jer  fd;anb  tragen,  baöon  mijr  alle  et)re  l)abenn.  -ilber 
fie  moEen  t)'^re  lere  ungeidjcnb  ^aben,  ob  fie  e^ttel  fd^anb  tüirifen,  baö  eble,  10 
^arte,  rechtfertige  Hold. 

©prid^ftu  aber:  'n)ay  foEen  toljr  benn  tl)un,  )o  bie  uberfcljtt  nidjt  an= 
fal)en  lt)l)E?  f^oEen  mt)rg  mä)  lenger  gebulben  unnb  l)f)ren  luuttlüiEen  ftertfen'?' 
^^nttmortt:  9lel)n,  bu  foEt  ber  !el)nif3  tl)un.  ©reljcrletj  foEtu  ba|u  tt]un. 
2)015  erft,  bu  foEt  erfennen  beljn  fnnb,  loildje  gotti§  ftrenge  gercdjti(fet)t  mitt  15 

2.xM^2,ii.fotd)em  (fnbdjriftifi^en  rcgimentt  geplaget  I)att,  iüie  ©anct.  $Pauluy  ij.  3^eff.  ij. 
öorfunbiget:  'Öott  lüirtt  tj^n  tiufenben  ijrrige  lere  unnb  regiincnt,  borumb 
ha^  fie  bie  liebe  ber  marl)cl)tt  nit  angenommen  baben,  bamit  fie  feiig  Unirben.' 
(iö  ift  el)ttcl  unf^er  fdjulb,  aEc^ö  may  ber  33apft  mitt  hm  fel^nen  an  unf^erm 
gut,  let)b  unb  feel  t^an  l)att.  S)arumb  muftu  |ut)or  bie  funb  belennen  unb  su 
ablegen,  el)e  hu  ber  ftraff  unnb  plage  loilt  lof^  fepnn,  f^onft  iüirftu  tnpbber  ben 
fpiei3  tretten,  unnb  ber  ftepn,  ben  bu  über  bi(^  loirffift  gen  b^u^cl,  h3t)rt  bljr 
Quff  benn  !opff  faEenn.  5)a§  anbcr,  bu  folt  bemutiglid)  bitten  tü^bber  has 
SBcpftifc^  regiment,   ioie  ba  tt)ut  unb  lerct  ber  netonbe  pfnlm  unb  fpridjt: 

*i.  10,12-15. '(gtanb  auff,  t)err  gott,  unnb  ergebe  beljue  l)anb,  öorgiff^  nit  bepner  armen.  -'-> 
^Ißarumb  leftert  ber  gotlofj  bid;,  l)er  gott,  unnb  fprid^t,  bu  fragift  nidjt  bar 
nadj?  bu  fil)eft  l)t)e  unb  crtennift  fel)ne  mul)e  unb  grpm,  auff  bay  bu  fic 
iibirgcbift  i)nn  bctjnc  tjcnhc.  S)cr  arme  ift  bl)r  gelaffcn,  beni  trcljf^cn'  loirftu 
t)elffcn,  3ur  fnurfe  ben  arm  bcö  gottlof^cn,  fiidjc  feljiic  bofjljcljt,  f^o  toirt  fet)n 
gotttof^  lücf^cn  upinmer  fe^n  jc.'  30 

2)ay  britte,   bay  bu  beljucn  munb   laffift  fcpn  el)nn  munb  beö  gepftcy 

2.2()cii.2,8.(^i;)rifti,  oonn  bem  S.  5|^auluy  brobcn-  faget:   llnf^cr  l)crrc  ^l}efui5  loirt  l)l)n 
tobten  mitt  bem  munb  fc^ncS  gcl)ftcy.'    S)a§  t^un  U)ir,  f,30  toir  getroft  fürt 
farcn,  toie  angefangen  ift,  bcy  33apft  unb  ber  ^apiften  buberep  unb  tricgcrct) 
unter  bie  leut  trepbcn,  mit  rcbcn  unnb  mit  fdjrepbcn,  bifj  bay  er  l)nn  aEer  ^^^ 
h)eEt  blofs  ouffbedt  ertennet  unb  Im  fd^anbeu  toerbe.    2)enn  mit  loortcn  mufg 

1  l^uttcn  I          4  Imjcit  I     nH)r  ABl-Xil,  ßvl.  ^luäg.;    >üir  t;i)FlI,  SBitt.  u.  ^en.  ^iluög. 

7  lj6fc§  I        8  mugen  I     fi^cn  AL',l)(i         lo  »oollcn  I         15  junb  I     gcrcdjtidEct  I  20  i)att 

tx.  Aß      junb  I            33  tobten  1      mir  öctioft  AI,  (&xl  2tu5g.;   >uir  ß,  Sßitt.  u.  ^cn.  ^iluäg. 
34  baS  »apft  AI          :',:>  Icut  I       unb  fc^vciben  SUaliiö          36  auffbedE  B 

1)  =  orphano  (Vulg.).  -)  S.  077.    !Jott  I)eifjt  C'^  ridjtii]:  „mit  beut  (-(eljft  fel)ne§ 

munbö". 


Gine  treue  SetmaTjuiing  ^u  allen  P!^riften  jc.    1522.  683 

man  t)f)n  ^iitior  tobten,  bcr  nuinb  (if)n[ti  mnf^  c*5  ttntn,  ha  mit  tüirt  er  an\] 
bn  menfcfjen  l)er^cn  gcii)ffcn  unb  [ei^nc  lugen  ertennet  nnb  üorac^tet.  Sik'un 
er  aber  au]'3  hmn  ^cr^en  tft,  ha§  fet)n  binc!  nitt  mcr  gilt,  f,30  ift  er  idjon 
öorftoret.     ,^ie  mit  fan  man  i)t)m  ha']]  robten,  benn  mit  I)unbert  auffrufjr. 

5  ^JJtit  gelüatlt  lüerben  tvxjx  t)t)m  ni(^tc'  abbrcc^cnn,  ia  me{)r  t)n  ftercfen,  luic  ey 
Bi|'5t)er  üielcn  ergangen  ift.  5tber  mitt  bem  liccfjt  bcr  mart)ci)t,  ftienn  man 
t)^n  gegen  6l)ri|to  unnb  feQne  lere  gegen  ba»  ©oangetium  ^eltt,  ha,  ha  feilet 
er  unnb  mirt  ^u  ni^t  on  alle  mu()e  unb  erbel)t.  Biä)  met}n  tfiun  an.  ioab 
id)  nit  bem  ^apft,  5©iffd)offen,  ^Miffc"  i"^!^'^  utnndjcn  allelju  mitt  bem  munb, 

10  on  alten  f^tüerb  fc^lag,  me^r  abbrechen,  benn  ^^m  bif^^er  alle  ^eljfjer  unnb 
Jrlonige  unnb  durften  mit  alle  l)lir  gctralt  l)abcn  abbrodjcn^    'irmrumb  ha^'^. 
S)arumb  ha^:-  5)aniel.  niij.  fagt,  bt^f^cr  A^onig  foll  ou  ijanh  Dorftoret  merbcn,  xau.  8,25. 
unnb  5. 5paulu»,  @r  foll  mit  bem  munb  (St)rifti  norftoret  merben.     diu  mag 2. zf)cf).  2, 1 
icf)  unnb  el)n  iglic^er,   ber  ßljriftuä  mort  rebct,  frei)  fiel}  rljumcn,  hai^  fcl)n 

15  munb  ß^riftuy  munb  fet).  ^ä)  bijnn  l)l)e  gen^if],  ha^i  me^n  tüort  nitt  meiju, 
fonbernn  (S^riftuS  inott  fe^,  f,3o  mu§  mcl)n  munb  auc^  be^  fet)n,  beö  tüort 
er  rebet. 

2^arumb  barffiftu  nit  begcren  eljuer  let)plic^en  auffrul)r.     Gy  bat  C^l]riftuy 
felbi  fc^on  ebne  angefangen  mit  feljncm  munb,  hk  bem  53abft  allbu  fdjloerc 

20  iüirt  fei)n,  ber  felbige  laf^  uuy  folgen  unb  fort  faren.  fe  ift  nit  unfer  merc!, 
bay  i|t  gebt  b""  ber  lüelt.  ßy  ift  nit  muglic^,  baS  ein  menfd)  folt  allcljn 
foldj  el)n  mcfjcn  anfaljen  unb  füren,  (^y  ift  auä)  on  mein  bebenden  unnb 
robfc^lagen  fjo  ferne  !omenn.  ßy  foll  auc^  on  mebnem  rabt  b3oll  l)bnfluf3 
ge^en,  unb  bic  pforten  ber  l)cllen  foUcuy  nit  bpnbern.    6in  anbcr  man  ifty, 

25  ber  ba^  reble  trebbt,  ben  fef}en  bie  ^4>flpiftcn  nit  unnb  gebeuy  unf3  fdjult.  5ie 
foIlen§  aber  gar  fc^b^'  b^nen  mcrbcn.  Xcr  teuffei  l)at  fic^  lange  bcljt  für 
biffen  iaren  gefurcht  unnb  ben  braten  Honn  ferne  gcrorfjcn,  bat  auc^  oiel  pro- 
pbc|el)en  ha  toljbber  laffen  auf3get)en,  ber  etliche  auff  mic^  beulten,  buy  id) 
mi(^  offt  febner  groffen  fc^altfebt  Dortounber.    6r  l^ett  mic^  auc^  offt  gar 

30  gerne  tobtet,  ibt  niolt  er  gerne,  bay  ein  lepplicfj  auffrubr  lüurbe,  ha  mit  biffer 
gcoftlic^  auffrubr  l^u  fc^anben  unnb  Dorl)bnbert  murbc.  (^y  mill  aber  unnb 
foll  t)i)n  nit  l)elffen,  ob  gott  mil.  (^r  mufj  on  bonb  unnb  atlebn  mit  bem 
munb  öorftoret  hjcrbenn,  ha  l)ilfft  nid)ty  Oor. 

Si^e  nun,  trel/be  unb  büff  trel)bcnn  baö  bcb^is^  C^oaugclium,  lere,  rcbc, 

35  fc^rebb  unb  prebige,  mic  menfdjcn  geieb  nicljty  feljnn,  mcrc  unnb  rab,  bay 
niemant  5Pfaff,  ^JJlunc^,  9ionnc  tüerben,  unb  lucr  brl)nneu  ift,  eraufj  ge^e,  gib 

1    tobten    l  2   gre^^cn   A       lugen  1       ucvQdjtct  locrbcn   ai>Qlcfj  i   üorftorct   I 

7   t)äUt,  ia  fällt    2öotc^      feüct  unb  er    1  S   mu^e  1  9   ic^  mit  1  II  .Honigc  I 

durften  I  1'2  Äonig  I      üorfloret  I  13  Dorftorct  l         21   „nit*  fe^lt  in  F      miiglid^  I 

folt  iolc^  atletjn  hjefjen  AI  jolt  folc^  cl)n  locfjen  HDG  folt  ein  fold^  lucfen  CFII  allein  folt  fold^ 
ttejen   SlMtt.  "Jlusg.,    folt  allein  fold^  ein    '^\tn.  "^luc-g.  2-!  meljnen  151  20  „gor"  fef)U  in 

Söitt.  u.  3en.  ?luög.  29  e^ner  g^ffe«  l  ^0  biffe  15  3:j  Dcrftoret  1       nid^t-;  für  15 

3G  munict)  15       orauä  ge'^c  1 


684  ^tne  treue  23ermaT)nunc5  ,^ii  affett  0>'f)riften  jc.    1522. 

nit  mer  gelt  |u  SSuHcii,  ^Ucitjcn,  G)tocfcn,  Saffclu,  Äirdjcn,  f^onbcvn  fage, 
büy  ct)n  6()ri[ttidj  Icbcim  [tcl)C  Ijtn  glaiiBcn  iiiinb  UcBc,  iinnb  lof^  uuy  ba§ 
nocf)  lOucl)  inv  trcljbcii,  t,]ü  foltu  lüol  [cl)cn,  \vo  iöapft,  Si3tfi(^off,  GarbiuQl, 
$Pfaff,  ^JJhmd),  3ionnc,  fölotfen,  2urnn,  Wc]],  ä>igi({cit,  Butten,  ß'alJpcn, 
^platten,  3Jcgcl,  ftntiitcn  unb  baS  ganl?e  gcfdjtuurm  iinitb  gelöurm  Scpftlirf)ö  5 
logementS  B(et)6c,  Inie  bcr  raud;  fol  cy  lioi)d)tt>iiibcu !  leeren  \vl)i  qBci:  baö  nit 
iinnb  ßringcn  fold)  tüaii)cl}t  nit  unter  bie  leut,  ba§  tjfyx  fold^  bing  auf^  bcm 
()cr|cn  genommen  toerbe,  fo  Inirt  ber  SSapft  tüoE  für  un§  bletjBenn,  luen  tuir 
glcl}dj  taufent  auffrnf)r  tuibber  ^t)n  onfiengen.  Sit)e,  tüay  l)aty  geluirctt  nttelju 
bi|^  el)nige  iar,  ba§  tnir  ^aBenn  [otd^e  tiinrl)el)t  getrieben  unb  gefdjiljbeu,  luic  ki 
ift  ben  ^Papiftcn  bie  bcde  fjo  !url^  unb  fdjmal  tuorbcnn!  3)ic  6tationirer 
tlagen,  fie  muffcnn  fd)l)r  fjungerf^  fterben.  äl^aö  tüill  toerbeu,  \vo  fold^er 
munb  (5f)ri[tt  nod^  Ijtüel)  iar  mit  fel)nem  gel)[t  breffc^en  tüirt?  ©old)  fpicl 
tüolt  ber  teuffell  mitt  leljplidjer  nuffrut)r  gerne  ()t)nbern.  5tBer  laft  unf^ 
n)el)f,3e  fetju,  gott  banden  für  feijn  ^et)tig  mort,  unnb  btjfjer  feiigen  auffrul)r  15 
benn  munb  frifcf)  bar  geben. 

6§  ift  offenbar  iuorben  ber  5popiften  uniüiffenl)el;t.  (Sy  ift  offenbar 
tüorben  t)I)r  glel)fneret).  (Sy  ift  offenbar  Inorben  l)l)r  falfdje  lugen  l)nn  l)l)ren 
gefe^cnn  unnb  orben.  (So  ift  offenbar  Uiorben  ljl)r  falfdje  ttjrannct)  bcy  banney. 
Stüxi}  umb,  e§  ift  aEe§  auff  bedt,  bamit  fie  bif^tjer  bie  tüelt  beljaubcrt,  er-  ji. 
fdjrcdt  unb  öorfuret  l)aben.  ^Jlan  fif)et,  baö  e§  el)ttel  gaudel  inerd  gemcf,]enn 
fei).  5iidjtö  mel)r  ift  bei)  l)^n,  bay  man  furd)t,  on  aEel)n  nod)  el)nn  flel)ner 
bel)elff  tueltlidjer  gelualt.  ^ilber  hu  \mt)i  ber  fd^e^n  abt  ift,  unnb  mit  lautter 
gclualt  fie  fic^  fd)nl3en  muffen,  iftö  nit  muglid),  ba§  c§  lange  mugc  bcftel)en. 
^2lud)  luay  bem  munb  (Sl)rifti  über  bleibt,  hivj  lüirt  fel)ne  ^utunfft  Dortilgenn,  25 

2.  locii.  2, 8.  tüie  S.  ^pauluy  fagt.     2)arumb  laft  unS  frifd)  anl)alten,  baS  lüort  reblid) 
c^n  treiben,  bie  menfd)en  gefeit  auf,]  treiben.    ©30  tobtet  ßf^riftuö  burd)  uuy 

wnvc.  15,34.  baö  :^abftumb.    (5-5  finget  fd)on  '6li  Gli',  eS  ift  troffen.    ©d)l)er  tuirtö  l)el)ffen: 
•(Sjbirabit'. 

5lber  l)ie  l)nn  btjf^em  treljben  muf,]  id)  abirmatt  ettlid)  öormanen,  bie  30 
bem  l)cl)ligen  (Söangclio  el)nen  groffeu  abfall  unb  nad^  reben  mai^en.  S§  finb 
etttid),  i]o  fie  el)n  blatt  ober  Ijluel)  gelef^eu,  obber  ein  prebigt  gel)oret,  ripy 
rapö  auf3l)er  miffdjen,  unb  nid)t§  mel)r  tl)uu  benn  ubirfaren  unb  öorfbredjenn 
hk  anbern  mitt  l)t)rem  Uiefen,  als  bie  nit  (Stiangelifd)  fel)n,  unangefel)en  hai 
^u  luel)len  fd)lcd)t  el)nfeltige  leutt  finb,  bie  moU  bie  marl)el)t  lernten,  fo  man  35 
fie  ^^n  fagete.  3)a§  t)ob  id)  and)  niemant  gelerct,  unnb  «5. 5paulu§  l)at  e§ 
^art  öorbotten.  5ie  t()unf]  nur  barumb,  bay  fie  moüenn  etluay  neluefj  miffen 
unnb  gut  lutl)crifdj  gefet)en  fel)n.    ';Uber  fie  miffbraud)cn  beS  l)e^ligcn  i&\)a\u 


(>  tegimcntö  I  7  Icut  1  11  3U  lur^  'Süalä)  lö  '{diäfen  1  18  litgcn  I 

24  fcfju^en  1       muglid^  1  27  tobtet  1  -'JO  airn  maU  1  ;32  ^rte  A       geboret  1 

34  fctjcn  1!     ba  ju  >v)cl)Icii  1  35  leut  I  ■^^  uor^Jtteu  I 


@ine  treue  23crmaf}niing  jit  aücn  (?()vi[ten  k.   1522.  6g5 

gelii  |u  t)^i-em  miitinißcn.  :Sa  mit  Unrftu  ba^^  (SüanflcUum  nl}mmcr  ntcf)r 
Ijnn  bie  f)ci-^enn  trdjBcn.  3)u  töirft  fie  nid  inc()r  nbfdjrcctcn,  unnb  iniift  ein 
fc^locv  nnttxiort  gcbcnn,  ba§  bii  fie  atf^o  öon  bcr  triarr)et)t  getviebenn  ^a[t. 
9iit  aii]o,  bu  narr,  f)orc  unnb  ia]]  bl)r  fagcn.  2,^nm  crftcn  6itt  irf},  man 
5  lüolt  mci)ne§  namcn  gcfd)tüei)gcn  unb  fid)  nit  lut^cri)cf),  fonbern  (^'l)vi|tün 
^eljffen.  3i^a§  ift^ut^et?  ift  boc^  bie  lere  nitt  mel^n.  ©30  b\)n  iä)  aud)  für 
niemant  gccrcu|igt.  S.  5t>aulu§  i.  ßorint.  iij.  tuolt  nit  Icljben,  ba§  bie  S()rifteni.Gor.n,4. 5. 
fid)  foltcn  t)et)ffen  ^paulifd)  ober  5peterfd),  fonbcrnn  ß^riftcn.  2Bie  ferne  benn 
iä)  ormer  ftindenbcr  mabcnfad  hai^u,  hav  man  bie  !l)nber  (I§rifti  folt  mit 

•0  meinem  Ijeljlofjen  namen  nennen?  5Htt  alf^o,  lieben  freunb,  laft  ung  tilgenn 
bie  partel)fd)e  namen  unnb  (^f)riften  l)ei)ffen,  bey  lere  \vix  l)aben.  Xk  ^apiften 
^abenn  billidj  ei)ncn  partcl)]d)en  namcn,  bie  Ineljl  fie  nit  benuget  an  6t)riftuy 
lere  unnb  namen,  tüoUenn  audj  ^epftifd)  fel)n,  fjo  laft  fie  ^epftifc^  feljnn, 
ber  t)^r  mcl]ftcr  ift.    ^s^  Bt]n  unnb  lül)tl  fctjnif]  mel)fter  fel)n.    3^  ()fl6e  mitt 

i&  bcr  gemel}nc  bie  eljuige  gemcijuc  lere  Sf)rifti,  bcr  allein  unf3er  mei)fter  ift. 

^laiit}.  jjiij.  watto.23,8. 

3um  anbern,  tücnu  hu  invi  Göangclium  luitt  6f]riftli(^  fjanbelu,  fjo 
muftu  ac^t  auff  bie  perfon  ()abenn,  mitt  benn  bu  rcbift.  Xie  finb  IjUieljcrlcl): 
^um  erftenn  finb  ettlid§  öorftodt,   bie  nit  l)orenu  inollen,  ba^u  anbere  mit 

20  t)§rem  lugen  maull  borfurcn   unnb  liorgl)ff tcn ,   alfj   ha  ift  ber  Stapft,  (?d, 
6mfer,  ettlidjc  nnf^ere  33iffd)off,  5pfaffcnn  unnb  ''JJluudj,  mit  benn  felbigen 
foltu  ni(^t§  t)anbetn,  fonbern  bidj  l)alten  be§  fprudjy  ß^rifti  5Jiatt^.  l^ij.  'l)t)r  wattii.  ?,  o. 
folt  ha^j  (]et)ligtl)um  nit  gcBcnn  ben  l)nnben,   nod)  bie  perlen  Inerffen  für  bie 
fetüe,  auff  haä  fie  bie  nitt  mit  fuffen  tretten,  unnb  bie  tjunb  fid;  umb  feren 

25  unnb  euc§  |u  ret)ffen',  laft  fie  l)unb  unb  felü  blel)Ben.    @y  ift  bod;  borlorenn. 

^tem  8alomon:  'Wo  nit  ift  ber  bl)r  ^u^oret,   f^o  foltu  bci)n  Inort  nit  aufjrsci.str.3-2,c. 
giffen'.^     äßenn  bu  aber  fif)eft,  ha^j  bie  felBigcn  lugner  l)()r  lugen  unnb  gifft 
oud)  l)nu  anbere  leutt  ft^enden,  ha  foltu  fie  gctroft  für  benn  fopff  ftoffcnu 
unnb  tüibber  fie  ftret)tten,  gleijd)  Jüie  $pautu»  ftie^  beu  ©limam  act.  i-iij.  mit  «ipAici).  13, 

30  garten  fdjarffen  iDortten,  unnb  6l)riftuy  bie  $pi)arifeo§  nennet  'otter  gelud)te\au\mi'.':!,33. 
2)a»  foltu  nit  umb  l)f)renn  JüiÜen  tl)un,   benn  fie  l)oren  nitt,  fjonbern  umb 
ber  lüillen,  bie  fie  tjorgiffteu.    ^llf^o  gepeut  S.  ^^auluy  Sito,  (5r  foU  foldjtit. mo  n. 
unnutje  plauberer  unnb  fcel  oorfurer  l)crttidlid)  ftraffenn. 

3um  anbern  finb  ettlidjc,  bie   foldjy  Ijubor  nit  mel)r  gcljort   tjabenn, 

35  unnb  U)ott  lernen  motten,  f^o  manf,]  pl)n  fagct,  obber  finb  f^o  fdjlnad^,  ha^ 
fie  e§  nit  le^c^tlid)  faffcu  mugen.    3)l}ffe  foU  man  nitt  ubirpoltcrn  nodj  über 

4  ^orc  I     jngcn,  tjum  AHI  19  fjorcu  I  -20  titgeti  I      oevgljfftcit  1      bot,  3<apft  A 

21    btfic^offt   IJ  2:!    l)ct)(9itl)imi   A    l)el)(iitl)iim    1!  2G  ©irac^   Gfrl.  'iin-ic^.       ,yif)orct   I 

27  ruguct  I     tugcn  1        28  tcutt  I         29  (Sajmam  1'.     \'lchi.  I        30  fd^ntpffen  I         :]lfartuH 
^oren  I        'U  Sum  britten  SHJitt.  ?(u§g.        30  mod^teu  1     311  fc^tüocf)  ^cn.  'iluvg.        •'!(;  niiiflcn  I 

')  'Jfdd)  Vulgiita:  „Ubi  auditus  non  est,  non  ort'unilas  .sonnononi." 


G86  6ine  treue  S3ermaf)nung  p  alten  (fünften  k.    1522. 

rumpeÜTt,  fonbcrn  fic  ftcuntlicf)  unnb  fenfft  unter  tüct)fcn,  gtitnb  itnb  utfat^ 

an^el)gen,  tüo  fic  e§  ober  nitt  qkt)^  t^^ffen  inugcn,  ct)nn  ^et)t  lang  gebiilt  mit 

9jüm.  14,  i.t)^n  t)a6cn.    2)o  öon  fagt  ©.  ^Pauluy  5}{o.  rb.  'ben  fc^toni^enn  t)m  glatüben 

i.*Peti-.3,  i6.fo(t  ly^r  an  nehmen.'    ^itctn  S.  ^etcr  i.  $Pc.  iij.  't)()r  folt  Qlle|el^t  bereist  fetjn 

|iir  anttoort  ct)nem  igüd^cn,  bcr  bonn  eurf)  begerb  grunb  unnb  urfadf)  etrer  & 
Hoffnung,  mit  fanffmutirfel^t  unb  forest.'  S)a  fi^eftu,  ha^  mit  fenffte  unnb 
gotti§  furcht  tt)ir  f ollen  unterri(i^t  gebenn  unfjerg  glaubend,  fjo  e§  Ijmanbt 
begert  obber  borff.  Söenn  bu  nu  für  biffen  (euten  bet)ne  groffe  fünft  iniltt 
er^el)gen,  unb  f^o  furj  l)erferift,  unnb  gibft  für,  tük  fie  nit  rec^t  beten,  faften, 
mefj  t)Qbenn,  unnb  tüttt  f(et)fc^,  el}er,  bi^  unb  bo§  effen  auff  benn  fret)tag,  lo 
unnb  fogift  nit  bancben  mit  fanffnnitiiJetjt  unb  furdjt  utfad^  unb  grunb,  f^o 
tan  etjn  fotcfj  el)nfclbig  (jerlj  bic§  nitt  onbcrS  netten,  benn  ba§  bu  e^n  ftol|er, 
frecher,  frebelcr  menfc^  feljeft,  alfj  benn  anä)  \üax  ift,  unnb  met)net,  man  foEe 
nit  betten,  nit  gut  tl)un,  ^JJiefg  fei)  nid^ty,  unb  bcr  gtetjc^en,  ti»i(d)§  tjrt^umfj 
unnb  Quftof^  bu  urfadj  unb  fc^ulbig  bift,  ba^cr  e»  benn  !omet,  boy  fic  übel  !■• 
ricl)ten  unnb  reben  bcm  l)el)tigen  ßbangelio  unnb  met)nen,  man  ^ob  birf)  un= 
getjctüre  bing  gelerct.  $lßay  ^ilfft  bic§  nu  fold)  bclcljbung  beljnif^  ncljiften 
unnb  f)l)nbernif3  bcy  ßbangelii?  hu  !^aft  betonen  muttmiHenn  gefulct,  fjo 
fprec^cnn  fie:  '6^,  iä)  tDtjtl  Ijnn  meinem  glaubenn  btel}ben',  unb  fperren  l)l)r 
^er^  |u  ber  redjtcn  U3arl)el)t.  20 

Sßenn  bu  aber  mit  furcfjt  unnb  fcnffmutic!el)tt  (mie  ©.  5petru§  Icret) 
urfarf)  ljcl)gtift  unnb  fprectjift  olf^o:  'lieber  menfd;,  faften,  et)cr,  flc^frfj,  fifdj 
effen  ift  ein  fol(^  bing,  bo§  nitt  bran  ligt  bie  felidtet)t.  (S§  mag  inol  unb 
ubcl  gef(^cl)en  unb  nacfjgtaffen  Serben.  5lllel)n  ber  glotübe  madjt  fclig  ^c' 
tiiie  benn  t)ie  bei)  ^u  fagenn  ift.  '^illf^o  aurfj  bie  5Jleffe  Inere  tooE  gut,  menn  25 
fie  redjt  geljoltcnn  Inurbe  Jc":  mit  ber  lüe^fje  f ernenn  fie  ^t)n^u,  ^oreten  unb 
lereten  ^u  le^t,  ba§  bu  fanft.  5lbcr  nu  hu  fjo  frecf)  bift,  crl^ebift  bic^,  ha§ 
s-'uc.  18, 11.  bu  ettmay  Iniffift,  ha^i  fie  nit  lüiffen,  tl)uft  alf,^  ber  $^l)arifeuy  ^m  ßdongelio 
unb  leffift  b^r  urfac^  be^ne§  uTbirmutt§  fc^n,  ha^  fie  nit  auä)  bay  felb  lüiffen, 
9?öni.  14,  ir,.  bay  bu  lücljff^ift,  fcEiftu  l)nn  bay  urteE  ©.  ^pauH  9to.  plij.  '^a^  ^^on  fccun=  30 
bum  caritatem  ambulay',  bora(^tift  beinen  nel)iften,  beut  bu  boc^  mit  furcht 
unnb  fcnffmutidteljt  bienen  foltift.  ^Dlertf  el^nn  glcl)(^nif3.  äöenn  bel)nn  bruber 
mere  mit  eignem  ftrid  umb  ben  Ijalf^  ferliif)  gepunben  Don  fel)nem  fcljnb,  unb 
bu  narr  lüurbift  tiornig  auff  ben  ftricf  unb  fel)nb,  tieffeft  ^u  unb  riffeft  benn 
ftritf  mit  groffem  ernft  tju  bl)r  obber  ftec^ift  mit  einem  meffer  barnac^,  ha  35 
folttiftu  lüol  beinen  bruber  crlmirgen  obber  erftedjen  unb  me^r  fc^aben  t^un, 


2  ab  er  A    n^tt  te^d^ttt^i^  öoffen  E         3  ba  üon  I     „©."  fefttt  Bei  5ffiotd^        4  1.  Spift.  3 
Sßalc^,  ßtr.  5lu§9.       aülje^t  15  i>  fanfftmutidtcljt  1  7  ^emabt  I  8  nun  EF  nur  I 

teilten  1  9  rec^t,  Ijctcu  Al'.l  11  fanfftmuticfctjt  I  18  mittiuiücnn  A  19  meinen  A 
21  fenfftmutic£el)tt  I'.I  22  ^el)9ctft  A  ^e^gttft  BD  scigteft  OF  aatgteft  E  jciQttft  II  3e>59ti[t  I 
anjcigteft  W^alä)  24  naä)  getoffcn  I  20  :^orctcn  I  27  tevnten  F  Icrncten  3cn.  ^luSg. 
"Hbtt  bu  nun  fo  C        29  bie  Urfarfje  Sßatd^    utiermut§  I        31  öeroc^tift  I        32  fenfftmutirfctjt  I 


©ine  treue  Sßermal^nuug  311  allen  (i^riften.  3C.    1522.  C87 

benn  bcr  ftric!  itnb  fcl)nb.  ä"l>cnn  bu  aber  t}()m  (iclffcn  tinlt,  nniftu  aIf]o 
t§un:  ben  feQnb  mtigftu  f)art  genug  ftraffen  obbcr  iii)la()cii,  abcx  mit  bem 
[tvicE  muftu  fenffte  unnb  mit  furc^tenn  umbgc^cn,  bif3  bu  t)f)n  noun  feljuem 
^alfj  bviugift,  ba>5  bu  bcincn  Imtbcr  nitt  crtmirgift. 

■T  21(130,  bic  lugncr,  bie  üorftocf tc  tl)ranncn,   magftu  luoU  fjartt  antaftcn 

unnb  fre^  t^un  lütjbbcr  l)f)r  Icrc  uub  tüerd,  benn  fic  lüoHen  nit  ^oren.  5t6er 
bie  ctjnfcltigen,  bic  fon  l)f)uen  mit  ftric!en  foId)cr  lere  fer(irf)  gepunben  finb, 
muftu  gar  öieE  anbery  I)anbeUn,  mit  furcht  unnb  fenffte  hk  menfc^en  lere 
aufftof^en,   grunb  unnb  urfad)  fagcn,  unb  fie  alf^o  mit  ber  ^et)tt  auc^  lofj 

1"  machen.     5rif]o  tf)ct  5.  ^\nilu§,  ha  er  allen  ^uben  ju  tro^  nit  Inolt  S^itnmfjpy.'fc,  3. 
(offen  6efc^net)ben ,  unb   befrfjnetjb  bod)  Simotljeum.     Si^e,  alfp  muftu  bie 
l)unb  unnb  feit)  anberS  benn  bie  menfc^en,  bie  tüolff  unnb  (cl-Dcn  anber§  benn 
hk  fdjtoac^en  fc^aff  l)anbeln,  ben  luolffen  fanftu  nit  ]n  ijaxti  fel)n,  ben  fc^mo(^en 
fc^affen  !anftu  nit  3U  met)d)  fel)n.     äßtjr  muffen  uufj  bod)  itjt  nit  anber§ 

1^  ()a(ten,  benn  a(f3  lebten  mt)r  unter  ben  ()et)ben,  mel)l  lül)r  unter  ben  5papiften 

(eben.   Sa  fie  finb  iüoE  fiebenfeltige  l)et)benn,  barumb  fotleu  \vt)x,  mie  S.  5petru»i.^etv.  2,12. 
Icret,  et)n  glitten  manbel  füren  unter  ben  ^el)benn,  ha^^  fie  un§  nidjtS  ubel§ 
mugen  nac§  fagen  mit  it)arf)et)tt,  mie  fie  gern  Sollten.    Sie  f)orenf3  gar  gern, 
fo  bu  bt(^  bt)f3er  lere  r^umift  unb  ben  f^madienn  l)ertjcn  erger(i(^  bift,  auff 

2"  hü?-'  fie  bie  ganzen  lere  mugen  ergerüd)  unb  fdjcblic^  befd)ret)cn,  triebt  fie  t)l)r 
fonft  nid;t»  mugen  abbrcdjen  unnb  befenncn  muffen,   bao  fie  loar  fei),     öott 
geb  un§  aEen,  ha?^  tüir  audj  lebenn,  mie  luQr  leren,  unb  bie  toortt  ouc§  l^nn 
bie  t()att  bringen.    Unfjer  ift  biel,  bie  ha  fagen  '-öerr,  .*perr'  unnb  loben  bie  wattri.  7,21. 
lere,  aber  baö  tl)uu  unnb  folgenn  miLl  nitt  l)ernadj.    '^a^  fet)n  bit^mal  gnug 

2->  3ur  nehjen  öormanung  für  auffru()r  unb  ergernuf3  |u  be()utteu,  auff  ha^  nitt 
burd)  unf3  fe(b§  ha^  ^eljtige  gottiä  tüortt  bor  un§et)(igt  tüerbe.    ^2(men. 


3  fenffte  I  4  etn)urgeft  I  5  lugner  I  G  ij^rc  I       f)üicn  I  9  anfftofcn  I 

IS  ^oren§  I  20  „unb  fc^ebüc^"    fcf}tt  6ei  Söatc^  2ö  „neluen"    fo  aUe  Slrude;   06  aber 

Sut^er  nic^t  „trehjen"  gefc^riefcen  f}atte  (ügt.  2tteO?       crgevni§  1  2G  9Jt. 3:. seü.  (l      XIX. 

Tauuarij  Anno  XXII  ^en.  ^U'3g. ;  bie  nQcf)fo(gcnben  '3(u§ga'6cn  jc^vcibeu  bann  btefc?  3;atum  nac^ : 
d.   19.  I.aiiii.ini,  Aniio   l.=i22.    (fo  ^Qalä)  unb  (Sr(.  ?tuSg.) 


Bulla  coeiiae  domini, 

ba^  ift,  bic  ^uHa  uum  9(6eubfvcf|cn  bc§  allevl)ciliflftcu 
^crni,  bc^  *^5a))ftc^,  Dcrbcutfrfjt  buvrf)  SDlartin  ilnti)ct. 

1522. 

-vjn  bcn  Xngcn,  in  tncM^cn  fid)  ^ut^cr  ^ur  9ieifc  nad)  3öorm§  rüftcte,  cntdib 
ficf)  in  9voni  ü6cr  if)in  unb  feinen  5(nf)ängern  ein  nene§  ©eluittci-.  ^Jtad)bem  nänilid) 
bnrc^  bie  am  -T.  ^annar  1521  an^gefertigte  !i3nl(e  „Decet  Romanum  Pontificem, 
ex  tradita  sibi"  bcr  „,^e^er"  nnb  feine  ©enoffen  erconnnnnicirt  unb  öevbaninit 
niorben  luarcn,  erl^ieltcn  er  nnb  fie  ant  ©vünbonnerStag  biefe§  ^af)ve§  ^um  evften 
93ta{e  ifjre  ©teile  in  ber  fogenannten  Bulla  coenae  doniini,  bev  3ufaiTi"ienfteIInng  ber 
(^rcommnnicntionSccnfnren,  \mlcl)C  feit  beni  fpiitern  ^litteloltev  an  jebem  SDonnevätage 
ber  GfjartDüdje  öon  beni  jeUieiligeu  ^^apftc  in  feierlidjer  SÖeife  Be!annt  gemadjt  unirbe. 
\?ntr)erö  9ianie  inurbe  in  bie  Dtubrif  ber  .(päretifer,  öon  benen  hi^cx  auSbrüdüc^ 
bie  „Galliari,  Patareni,  Pauperes  de  Lugduno,  Arnaldistae,  Speronistae,  Passagen!, 
Vicleffistae  seu  Ussitae,  Fraticelli  de  Opinione"  genannt  iraren,  aufgenommen. 

iH  ent^ietjt  fid)  unfcrer  .ffcnntni^,  tüanu  ber  9ieformator  juerft  öon  ber  er= 
toeiterten  ^iad)tmaf)(5(ntl(e  .ßunbe  erl^ielt:  fo  üiel  barf  aber  at»  fidjer  gelten,  ha'^ 
biefe  erft  geraume  3tit  nac^  il^rer  93eröffent{id)ung  il^m  auf  ber  SBartbnrg  jn  @e= 
fid)te  fam.  ^utTjer  fonnte  bie  nenefte  bon  iKom  gegen  if)u  ergriffene  9Jca^regeI 
fo  mcnig  anfedjten  als  bie  früfjeren;  luaö  er  tton  ber  ©rünbonnerötagöhille  (jielt, 
baä  fiatte  er  fcl^on  in  feiner  ©d)rift  „%n  ben  d^riftlicrjen  l'Ibel  bentfd^er  'Diation  n.f-lü." 
^reuub  unb  ^finb  auf  ba§  Un.^tneibeutigfte  öerfünbigt.  2öic  tnrj  borljer  bos  Ur= 
tfjeit  ber  ^^^arifer  üfjeologen,  fo  übertrug  er  and)  bie  Bulla  eoeuae  domini  in§ 
Seutfcfie;  n.iäf)renb  er  jenes  aber  au^er  einem  ^-I>or=  unb  ^Jlacfimort  nur  mit  einigen 
menigen  Otanbbemerfungen  begleitete,  üerfal)  er  biefe  mit  ,^al^treid}en  ©(offen,  am 
9ianbe  be§  Jejtee  foiuot^t,  alö  aucf)  'hinter  bemfelben.  ^^In  bie  ©pi^e  feiner  ?lrbeit, 
„bem  allerljeiligften  rijmifd^en  Stn^t  jum  neuen  3aT)re"  .zugeeignet,  ftellte  er  einen 
SBibmung^brief  an  ben  ^-^apft  unb  fein  '|>artament,  an  ben  ©d)Ui§  berfetben  eine 
Überfe^ung  unb  fur^e  31uölegung  bee  10.^|^fatme§,  aU  eine§  9lbbilbe^  be§  ^apfttl)nm§. 

S)ie  3<-'it  "^fi-'  ^^(bfaffung  unb  2)rudtegung^  bcr  35uIIe  Coenae  doniini  (ä^t 
fid)   nur  ungefär^r   beftinunen.     Sie  bürfte,    n^ie  bie  tt.neberT)otte   ©rlpä'^nnng  beö 


•)  aBertf)lioÜc  2atcu  lüüvbcn  Ivix  \via[)x\d)mi[id)  bcfiljcn,   locitn  Don  bcm  in  iöricgcrS 
„3ettfcf)rift  für  iJircfjcnflcfdjidjtc"   TV.  3?anb   (1881)    ©.  299    cv)uä()ntcn  »rief  mdanä){i)on^ 


Bulla  coenae  doniini.  bn^  ift,  bie  ^guila  Dom  'Jlbenbfteiicn  jc.    1522.  G89 

Dleuja^re  an  bie  Jpanb  giebt,  um  bie  äöenbe  beö  ^afjvey  lö21  unb  1522  ent= 
ftanben,  bie  33orrebe  oielleidjt  jogar  3ti?if^en  2öeif)nad)ten  unb  ^leujal^r  feltft  ge= 
fc^riebcn  fein.  Sie  ^iufjiifjlung  non  mehreren  ec^riften  ?ut^ev§,  bie  ficf)  in  einem 
33viefe  bes  5Ü6ert  3?urer  an  iBeatus  Oi^enanus  üom  27.  ^Mx]  1522  finbet,  legt 
bie  3}evmut^ung  na^e,  ba^  im  %xuä  bie  „Irene  i^erma^ung,  iid)  ]n  öer'^üten 
üov  9(ufru^r"  unmittelbar  öor  unjerer  9?uIIa  in  äöittenberg  befannt  n?urbe;  jmeifelloö 
aber  )e^en  bie  SÖorte  53urer5:  „Ne  tarnen  nihil  mittam.  mitto  Bullam  Cenae 
tlomini  a  Martino  glossatani.'-  bie  bereite  erfotgte  ^Veröffentlichung  bes  Sottl^erfc^en 
Criginalbrurfe«  öoraus. 

G^ine  S^e^ugna^me  ^>.'utt)er5  auf  bie  '^iad^tma^tsbuUe  finbet  fid)  in  beffen  ?tu5= 
(cgung  bee  ^ubaebriefeS  ^u  iUn-5  10:  „SoIcf)c  i3äfterer  finb  fie,  baß  fie  nichts 
9lnber5  funnten,  benn  bannen  unb  uerflnc^en,  unb  bein  leufel  5U  eigen  geben,  nid)t 
allein  bie  .ffonige  unb  iltajeftäten,  fonbern  aud)  Sott  unb  bie  Jpeiligen;  roic  man 
fielet  in  ber  Bulla  Coenae  Doniini." 

23gL  BuUaruni,  fliploinatum  et  privilegiorum  sanctorum  Rouianorum  pontißcum 
Taui-inensis  editio,  Augustae  Taurinorum  IStiO.  tom.  V  p.  491  sqq.;  VI.  218  sqq.  Unfere 
5tu€.gQbe  SPb.  VI  ©.432.  ^öftün  I^  S.  483.  .'porohii^  unb  .öartfelber,  ^Briefroec^fel  he% 
SeatuS  at^enanus  ©.303  f.    ©rtougcr  eutf)er=?lu5gabe,  bcutfd)c  ©djriftcn  52.  JPb.  ©.  277  f. 

5lu§gaben. 

A.  „Sulla  Gene  bomini:  bae  ift:   bie  |1  Bulla  öom  9(bentfreffen  bes  ||  aner= 

5et)(igften  ^ern  bp§  ||  Zapfte:  üorbeu=  ||  tfc^t  burd)  |1  "«J^tartin  H  Sutf;. 
Sem  aller  ^ei)=  |i  ligften  :)iomiid)en  |]  ftuet  t^um  nettjen  ^axi\  j|  (2ei}n 
maul  ift  öoll  fhu^en«,  triegenfj  ünb  gei)t3e6  ]]  ihiter  fei)ner  tjungen  ift 
mu^e  önb  er6ei)t.  ]|  '4>falmo.  r.  "  litelrüdfeite  bcbrurft.  22  Q^tütter 
in  Cuart,  teijtee  Statt  leer.  9tm  C^nbe:  „©etrutft  t^n  SBittemberg, 
^Diac^  Ö"f)rifti  ge=  |1  burt  laufent  5unfff)unbert  önb  ijnt  j!  ätüetjbnb^ 
t^ment^igften  ^ax.    " 

3n  einigen  gremplarcn  trögt  boi  brüte  5<(att  bie  Signatur  „^üj",  in 
anberen  nid)t.  2;rucf  tion  ']JJclcf)ior  2ottt)er  in  älMttcnbcrg.  —  5ßg(.  ö.  2:ommfr, 
l'ut^erbrurfe  ^ir.  200  S.  130. 

B.  „Sulla  Gene  bomini:    ba^3   ift:    bie  |1  buüa   üom  ^^(bentf reffen   be§  ||  aller-- 

f)et)ligften  f)eni  fe«  ||  Sapft«:  öorbeu-- ü  tfd)t  burd;  Ij  ^33iartin  ||  Vutl). 
2)em  atlerf^et)-  ||  ligften  i)?omifd)en  H  ftuet  ^um  nemen  "^axi.  ||  Sein  maul 
ift  DoU  fludjeuö,  triegenc^  Pub  gep^ee  ]]  Suter  fepner  jungen  ift  mu^e 
Dnb  erbept.  i;  '|>fnt"iO-  i'-  "  litctrüdfeite  bebrurft.  20  Slätter  in 
Quart,  lefetee  Statt  leer.  \>(m  Gnbe:  „'^lufgangc  ^u  SÖittemberg.  ')\a&) 
(5f)rifti  geburt  ||  laufent  funf()unbcrt  Pub  im  \xoi\)  \\  ün  .jniein^igften  jar  " 
2:rud  Hon  5)Jcld)ior  ;Hatniniuger  in  'itugc^burg. 
G.  „Sutta  cene  bomini  |1  2)a§  ift  bie  Suüa  üom  9tbent-  H  f reffen  bee  aüer= 
^epligiften    'Ferren    bee    Sapfts  |]  Serteütfd)t  burd;    IHartin   Vutt()er.  i. 


an  ©palatin,  beffen  'JtbfaffungS^cit,  inie  eine  Süerglcid;ung  mit  '2Jicland)tf)onS  Sd)reibcn  Corpus 
Ref.  vol.  I  ep.  503f.  ergibt,  üor  ben  25.  gfebruar  1522  fäUt,  mt\)X  üU  t>ai  gragment  „De 
missa  jani  ante  misi  postillas;  mitto  tibi  unam,  illi  duas.  De  votis  nondum  ab- 
solutus  über  est.     De  bulla  coenae  etc."  crt)n[ten  hJÜre. 

£utfjet§  SBetfc.  ^TII.  44 


690  Bulla  coenae  domini,  bo?  tft,  bie  !^uUa  Dom  *3(6cnbfrcijcn  ?c.    1522. 

S)em  nllcr  f;et)ngften  9iDmi=  ||  fd)eTi  (itüet  5Ü  beni  ||  nctucn  ^nre.  1|  ^  || 
Sein  maul  ift  üoü  fliid^ene,  tviegen^  öü  9el)l}C':j  IJ  ^^ntcr  feiner  .jungen 
ift  mtje  önb  arBet)t.  |1  ^^Mntino.  j.  |,"  ütelrücffeite  bebvncft.  IG  Blätter 
in  Duart,  leljte  Seite  leer.  5tm  ©nbe:  „c  (Mctvuift  311  Söittembevg, 
9iac^  II  (i^rifti  geburt  loufent  minff  |1  t^unbert  önb  im  ^Wa\)  \\  ünb 
3n}aint3igi=  H  ften  i^are.  ]]  ^    " 

3]teüctd)t  Xrucf  üon  ^'ox%  5iabtcr  in  'iJlugSbuvfi. 

D.  „53ul(a  Gene  biii :    bas  ift:   bie  Bulla  |]  bom  ^^tbcntfveffen  bcs  aller  ||  '^et)= 

ügfle"  I;crrn  bes  23ap=  |1  fteö:  öertentfc^t  burcf)  ||  SJlartin  Sutfj.  H  S)em 
aüerl)et)ügften  1]  9t6mifc§en  ftüt  ||  jüm  ncüiuen  1|  ^ax(.  \\  ""  *  *  1|  c  ©ein 
maul  ift  üoE  flüc^enö,  triegens  ön  get^t^cg.  ||  i?nber  feiner  jungen  ift 
mü  üub  arbeit.  H  '^sfalmo.  x.  |!"  3litelrücffeite  bebrurft.  22  Blätter  in 
Quart,  le^teö  5ßlatt  leer. 

2öa^rfd)eiTtlid^  Xrurf  uoii  ä]a(cntin  CMtrio  in  33nfe(. 

E.  „^uUa  Gene  S^omini  !|  Xaz^  ift:  bie  3?u(ta  öom  ?((ient=  ||  freffen  be§  aller-- 

fjeljligften  ||  I^errn  bee  23apft5 :  öor=  H  beutfdjt  burd)  ^Jtar=  1|  tin  ^uttjer. 
S)em  II  9mert)ei}tig=  ||  ften  9{omi=  |1  fdien  ||  ©tuet  jum  I|  nctuen  ^axe.  \\ 
©e^n  maul  ift  t>oi  flud)en§,  triegenö  önb  gel)t3e§.  |i  i?nter  fet)ner  jungen 
ift  mü^e  önb  arbet)t.  ||  ^^ifatmo.'r.  ||  ihiittcmberg.  ||  1523.  ij"  2ite(rücf= 
feite  bebrudt.  22  2?lätter  in  Duart,  (e^te  ©eite  teer. 
S^rucf  Don  ^llJc(cf)ior  8ott()er  in  SBittcnTictg. 

^eBen  ben  öoranftetjcnben  S^rurfeu  erfc^eiut  in  ber  1.  ?(uflage  ber  O^rlanger 
9lu§ga6e  üon  S3anb  24  ©.  1G5  unter  Tir.  4  nod)  ein  iueiterer  ©onberbrucE.  „Bulla 
cena  domini,  b.  i.  bie  ißuüe  öon  ^^(benbfreffen ,  be§  aüerl)eljlid)ften  ^errn  be§ 
5|3apfteö,  öerteun)tfc^t  burc^  'D3tart.  l'ntl)er,  bcm  allerl).  rem.  ©tuljt  ^um  neuen  ^aT)r 
1522.  4.  5^2  53.''  ?(ber  baö  Don  ^Hotermunb  befeffene,  ungenau  befd)ricbene 
(^remptar,  becft  fid),  mie  öon  un§  burd)  (^infid;tno(jmc  be^fetben  feftgefteüt  n)erben 
tonnte,  mit  unferer  Plummer  B. 

3tn  A  l^aben  toir  ben  Urbrutf,  üon  bem  unmittelbar  alte  übrigen  ©onber= 
ausgaben  ausgegangen  finb. 

3n  ben  ©ammtungen  ber  SQÖerfe  Sutl^ere  finbet  fid)  unfere  ©(^rift  Söitten= 
berg  %f).  VII  (1561)  m.  293l'-304^  Sena  %\).  II  (1572)  S8t.  44^-58*,  3ltten= 
bürg  3:^.  II  ©.  G2''-78'',  ^eip^ig  IT).  XVIII  ©.  l^-18^  Sßalc^  21).  XV  ©p. 
2127-2170,  erlangen  iöb.  24  ©.  1G4— 202,  2.  ?{nfl.  ©.  lGG-204. 

2Bir  geben  ben  Üert  nac^  A  unb  bcrürffid)ttgen  burd)gel)eub5  bie  ßeSarten 
üon  E;  üon  ben  übrigen  ©oubcrbrurfen  üermerfcn  mir  nur  bie  auffallenben  ,?e§orten. 
3n  ben  ein^elbrurfen  finb  tebiglid)  bie  Stoffen  ßut()er5  3U  ben  beiben  erften  C'fapitetn 
mit  3?U(^ftaben  bejeic^net;  bie  9Zumerirung  ber  übrigen  ift  üon  uns  f)ergeftettt. 


Bulla  coenae  doniini.  bai  ift,  bie  '-Bulla  nom  3(benbfrefjen  JC.    1522. 


691 


Sulla  ßctic  bomint,  ba^3  tft,  bic  fintta  uom  9l6eittfref|en 
be^  aUcr()etiürtftcn  ()crn,  bcv  ^^ap]i^^,  üorbcutjcfit  biird) 

SDJartin  Sutljcr. 

^Hartin  Cuthcr  ^cln  allerhcYlicjften  Stuel  t^u  Hom 
un^  feinem  gant5en  perlament. 


^^ 

O    (^^^K^ 

^^11 

ri 

/jb    V"^a\^ 

^^ .)  ( 1  ^r  / j  '^  /  ^H^ 

^i"     ^^s^'4- 

^^^'  M  y^-.^üi  ^H  'S 

f    ^ 

^^tll 

^i^^ 

"^^^^J^ 

(5t)nc  nnabc  unnb  gritl]  t^iiöor.    5((Ierf)eiücic[tcr  ftucl, 

c^nncf  iinb  6ricf)  ntd)t  iux  btf]cm  nclncn  öntj],  bQrt)n 

ic^  mcl)ncn  uaTuen  juöor  oben  anfct3e  imb  beS  fuf3= 

fuifcn-o  öovfleffe:  itrfacf)  hJtrftii  f)ovcn.    ß^  t[t  it3t  ein 

neiiic  jax,  bao  bu  ^iiöov  nie  erfaren  f)aft.    ^c^  f)n6 

niidj  l)t]t  nobtlic^cr  mit  bt)r  t^ureben,   beim  baS  ic^ 

bebenden  uimb  fletoartten  finibt  bcö  alten  jarf]  braudj. 

3cf)  bände  bt)r,  bn  t)olbieliger,  t^arttcr,  trolc^elevter 

ftnet,  an  ftabt  gant^er  gemetjncv  6t)riftcnt)eit,  tjuöor 

ir,  benttfc^er  Ühition,  ba§  bn  boc^  ein  mal  bie  angen  betjner  gnabe  nnnb  fcf^reljn 

beiner  barmf)ert,]icfcit  aiifftfinft  nnb  unf]  fe^en  teffift  bic   f)od)bcrnmpte  nnb 

tieft  befuvrf)te  nnb  lr>cl)t  öorpovgenc  33nlla  fom  abentf reffen  bel)neo  t)crren. 

S)enn  nac^  bem  Inir  erlitten  ^abenn  fjo  öiet  Skullen  fremcr,  (Sarbinel, 
Segatcn,  ßommiffaricn,  Untercoinmiffarien,  Grt^bifd^off,  3?ifc^off,  %bk,  ^^Hxbfte, 
20  £)ec^ant,  2}ortt)iimpte  ()ern,  ^-Priore,  ©arbianten,  Stacionirer,  Serminicrer, 
fttfft  boten,  ftofter  boten,  capeücn  boten,  alter  boten,  glotfen  boten,  tnrn  boten, 
nnb  Iner  !nnbt  bic  rotte  fotdjcr  f(^t)nber  nnnb  fc^Iinber  alle  crtjclen,  f^o  ber 
9iei)n  fanm  gnug  Inere,  bie  bnben  oUe  ,]nerfenffcn:  nnnb,  foltj  lenger  tneren, 
tju  let^t  an^  bie  genf^c  nnb  ber  tutnä  bullen  treger  unb  oblaf,]  fremcr,  hav 
25  ift,  Legaten  nnnb  Commiffarien  be§  allerf)el)ligften  ftiiely  ^n  i}?om  tncrben 
mnften,  ba^  ja  ber  ruft  nnb  bic  matten  ben  fc^at,]  bc5  ablaf^  nit  tiorterbcten 
unb  bcntfd)lanb  ^nreid)  iDurb,  tuo  er  in  bem  fc^ret)n  ber  allert)etyiigcften  ftnely 
öorf(^toffcn  bliebe: 


Iff.  üie  iHerfd^rift,  tocli^c  nadj  bem  Site!  unfcrct  Sd^vift  cict)ttbct  ift,  feljtt  in  ben 
Sonberbtucfcn  an  biefcr  Stcüc  ß  gnob  K  7  fnattj  \'>  S  ba?  fu^fiiüen  1!  9  wittii  li 
^otcn  E  10  oor  nit  15  11   „tjt.^t"  fcf}(t  V>     nottlid^cr  K  12  t^fbcncfcn  unb  »üorten  C 

lü  bu  auä)  ein  D     id^clju  I'.         17  tieffc  forcfjtiame  15        20  tf)um  f)etn  15        21  flifft  boten  D 
23  aüertrentfen  D  20  nid^t  E  27  oüerfjeijtigften  E 

44* 


692  Bulla  coenae  domini,  bai  tft,  bte  ^ulla  Dom  'Kbcnbfrcfien  2C.    1522. 

So  {[t  boc§  bur(^  fotc^e  bctnc  atlertrelnifte  ''^(püftcl  ein  grofj  untrec^Uc^ 
Dortongen  nad)  bif^er  aücr(}cl)(ig[ten  buUc  beo  abentfrcfjenÄ  crftanbcn.  3)enn 
ha  tütr  fa()en,  bay  iimb  etni  fetter  ober  guttcn  truntfy  tütEen,  juöor  fjo  bte 
guten  gefetlen,  bie  abia')]  frcmer,  luftig  unb  JdoI  gct]cc^t  inarcn,  atlerlet)  funb 
OorgeBen  töurbcn,  unnb  06  l)emanb  alle  e§e6ruc^,  morb,  rau6  begangen,  ianhi  5 
unb  leutt  borr^atcn,  öatter  unb  mutter  tourget,  fc^toeftern  gefci^enbet,  ja  ob 
^^x  6^riftum  felbc^  fieBen  mal  f)ctte  crcut,]iget  unb  feine  mutter  batju,  ha^ 
tnaxi  otf^o  gar  ein  leicht  teglict)  funb,  fo  leidjtfertig  öorgcben,  borfaufft,  bor= 
f(^en(ft,  unb  lüie  man  e§  !^aben  tcolt,  inen  nur  boy  gefdjiagene  fitber  einen 
frolic^en  blitf  gab  unb  l)f)re  tofc^en  freuntlid;  angtent3et,  bay  fic^  tjberman  »o 
borttiunbert ,  tüaS  boc^  bay  mochten  für  funbe  fein,  bie  in  bcr  aller()et)ligften 
buüa  bcy  abentfreffeuy  auf^t^ogen  unb  furbcf)alten  tücrcn,  bay  bie  alleine  nit 
tunbten  abtoaffc^en  f^o  biet  looldfenburft  unb  fl}nbfluf3  beS  unfegtic^en  abtay. 
(S§  funb  niemanbt  groffer  funb  benden,  benn  bie  inibber  gottiy  gebot  Jüaren, 
h)ild;e  bod)  alte  baö  abtay  öort^eret,  loie  bie  5on  bcn  ttetjnenn  fd;nee  auffledt.  v, 
3lber  ba§  luar  nu  ber  groben  beutfdjen  fc^ult,  bie  nic^t  biet  fic^  auff  funb 
t)orftet)en.  2)enn  id)  ben  aller  l)el)ligiftcn  ftuel  bamit  entfd^ulbigt  f)aben  mit, 
boö  er  fie  bif^ijer  nid;t  offinbart  t)at:  cy  ift  bcr  beutfd)cn  unborftanbt  baran 
borfc^onit,  boy  ^f)n  folc^  grofj  licc^t  nit  hk  äugen  borblenbte. 

'^u  aber  bay  bortangen  ubirt)anb  genommen  unnb  nit  me()r  tregtid)  ift,  -m 
iompi  bein  attt)erfommeub  gutte  red)t  ,5umaf,3,  fttllet  bie  f)crt3en  fet)n  unb  left 
auf3get)en  biffc  aEer^et)(igfte  buEa  bey  abentfreffen§,   barinnen  nu  ^berman 
fit)et,  tüie  nit  on  rebüc^  urfac§  bu  fo(c§c  groffe  funbe  furbe(]alten  ^aft. 

2)a  toil  id)  nu  audj  ein  mal  mid)  umb  hid)  tool  borbienen,  Itier  lr)eQf3, 
bu  gibft  mir  biEeic^t  oud)  nod;  elju  C^arbinal  ^ut  obber  ein  biftum  obber  ein  25 
gutte  :pfarr.    (fö  ift  t3el)t,   hah  id)  mid)  fc^ulbigy  bicnftä  erfennc  unb  t)elffe 
bif3e  SuEen  auf3brcl)ten  unb  gemcl)n  madjen  für  l)bernmn.    3^arumb  loit  ic^ 
fie  nit  aEein  borbeutfdjen,  fjonbern  aud;  e^n  tüenig  glofjc  babet)  fct3enn  unb, 
bie  tüe^l  t)§r  niemant  tüirbig  ift,   b^r  felbft  aEeine  t3uf(^rel)bcn  unb  bamit 
hid)  boretjren  t3um  nelüen  ^are.    ^d)  lx)il  bir  aber  nit  bergen  me^ne  groffe  ;io 
mut)e,   bie  id)  haxl)n  3uOorbcutfd)en  unnb  gtofiern  gcf)abt,   auff  bay,  f3o  bu 
mir  etlDay  geben  tüitt,  meljne  mu^e  redjt  anfit)cft  unb  nid)t  aüein  ein  6ar= 
binal  titel  on  t3inf3  gebeft,  tüie  et(id;en  gefd)e[)en:   benn  id)  mag  nit  fetjn  ein 
(iarbinal  aEein  bom  tuttel  obber  bom  bud)ftaben,  ey  mufj  baf3  beljffen  mit 
m^r  unnb  me^r  ba  fein,  benn  t)n  tüebff3en  linblnab  fd;tr)ent3enn.    üDenn  ic^  35 
fage  bl)r,  ob  fie  tüol  mitten  l)m  (atinifdjen  taub  gemad^t  ift,  f30  ift  fie  bod^ 
fo  gar  unlatinfd),   alf]  tjett  fie  ein  fudjen  bube  gemadjt.    Xod)  bay  ac^t  id; 


r.  ef)6ru(^  IC          G  ettüütflct  D           7  ba§  tuev  gnr  ('          9  nun  C          10  früücf)en  E 

11   f}at(iciften  ("  12  ntd^t  K         13  tootdfcn  ||  6riic^  <'  woWcnbiMift  D         17  aücvf)ct)(iciften  E 

19  bDvict)onct  E  nid)t  E          20  nic^t  E          22  „mi"  fe^ü  ('        2:i  nidjt  E         2S  nid^t  E 

borjü  ('          :30  nid^t  E      öerbergen  C          ;J1  mu^e  E          32  müife  E          33  ntd^t  E 


Bulla  coemie  domini.  boe  ift,  bie  2?uIIa  uom  "Jlbenbfreficn  jc.    1522.  693 

Tiid^t  gcfc^c{)cn  auf]  untinffen,  tnic  ctlic^  fagen,  G^^  fcl)  nic^t^;  ungclcrtcr^^  unb 
grobcrö  auff  erben  bcnn  '^cpft,  Garbiiicl  unb  33ifc^off,  unnb  fcl)  auc^  ein  grofje 
e^re,  tücn  folc^  leutt  auffv  aller  tncnigft  fonncn :  glcicf)  tote  C'3  ein  groffe  etirc 
ift,  lücn  furften  unb  groffe  t)crn  übet  fcfjrcljben  funbcnn.  Sc^re^ber  foHen 
5  fcf)rel)Iien  fonnen,  f)crn  foticn  Iierfcf)en  fonncn:  alfo  f)ie  auc^,  Stubcntcn  unb 
fc^uler  foticn  gctert  fein,  '-i^apft,  Garbinet,  bifc^off  fottcn  i]l]ri3  bingc'  toartten. 
^2lbcr  id)  t)alt,  ba^  fei}  nit  be^n  urfac^  getuef^en,  f^onbem  baii  fic§§  ^at 
t^limet  auff  ein  trundtcn  abcnt  fotc^  latin  ]ureben,  ^u  bcr  t^eit,  locn  bk  tjungc 
auff  ftctt3en  gef)t  unb  bie  oornunfft  mit  t)atbcm  feget  feret.    Gin  mater,   ]]o 

10  er  etjnen  norren  matete  unb  gebe  t)[)m  bie  geftalt  unnb  färbe  eljnf.j  !(ugen, 
tnere  nic^t  ein  mctjftcrticf)  ftuct :  bcr  ift  aber  ein  mcl)ftcr,  ber  ctju  narren  auff» 
alter  nerrifcfjt  malet.  '^llf]o  auc^,  ineijt  bit3  nit  aädn  ift  ein  ^uUa  be» 
obcntfrcffcn^ ,  fonbern  tuirt  aud^  bafelbs  für  berum|3t,  ioar  t3ubebentfen,  tüo 
fie  f)ettc  ein  e^nigec'  anfcl]cn,  aVj  lücrc  fic  auff  elincn  nüchtern  morgen  gcmadjt, 

15  f,3o  iDcre  bie  fünft  fatfc^,  unb  mufte  nit  bulta  cenc,  fonbern  buUa  jcjunii,  ein 
hüUa  bcö  nucfjtcrn  morgen^  t)ei}ffen. 

3tber  nu  f)aftu  bic^  recf)t  fcljn  get)altcn,  unnb  gct)ct  alte»  auf]  bcr  fünft 
batjer  nacf)  bem  fpruc^  S.  ^-t^auti  i.  2cffa.  ii.  'Xic  ba  trundfen  finb,  bie  finb  bc»  i-2:Dni.  0,  ?. 
abenb'3  truncfen',  unb  lüic  bie  bcutfd)cn  fingen:  "JJcc^t  t^abent  loar  ic^  truncfen, 

20  ba  rebt  icfj  noc^  gebuncfcnn'.^  ^Itf^o  finbt  fiel)  mctjnc  mul)e,  beutfd)  auff  untatinfcf) 
latin  tjumac^cn.  ^cf)  adjt,  id)  muffe  aucf)  truncfcn  U)crbcnn,  bav  mir  bk  fünft 
nidjt  fctjtc.  Xie  anbcre  muf}e  ift  nic^t  geringer,  bay  id)  bie  funb,  i]o  brtjnncn 
ertjetet  finb,  rec^t  auf^ftreic^,  auff  ba»  e»  auc^  fc^el)ne,  toic  fie  auff  einen  truncfcn 
abcnt  aufjt^ogen  unnb  alten  funben,  bie  toibber  got  finb,  furt^ogcn  finb. 

■2h  Xcnn  ba»  bu  ubir  bif]cr  bulta  fo  bart  t)cltift  unb  fie  am  grünen  bonftag 

lefjen  leffift,  unb  bod)  ba^  gant]  jar  über  ba»  Guangeti  nidjt  ein  mal  ge= 
bendift,  barff  mcijucr  gtof^cn  nid)t:  c»  bittidjt  fidj  fetb»,  fl)ntcmat  in  fcljncn 
tücg  fid;»  t,3l)mpt,  ba»  bu  etloa»  tt)ucft,  baö  einem  nudjtcrn  morgen  cijgcnt, 
aU  ba  ift  bas  Guangetium. 

30  2tud)  f^o  gibt  c»  bie  fünft  bc»  aBcntfrcffcn» :  bcnn  toa»  fott  ein  truncfcn 

bolb,  lücn  er  nidjt  ftudjcn,  matcbctjcn  unb  auff»  unoornunfftigcft  loutcn  unb 
toben  funb,  luen  anbcr  teut  rügen  unb  fdjtaffen  foEen?  2tlfo  bu  andy.  auff 
ben  tag,  ba  (itjriftu»  aller  mclt  rüge  unb  frib  geben  bat,  t^ijmpt  fidj»  bcijncm 
obcntfrcffen,  ba^j  bu  bcljun  maul  getroft  aufftbuft,  ftudjift,  normalcbcijcft,  tobeft 

■ib  unb  rtutift  ubir  attc  lüctt,  at»  lueriftu  rafenb  unb  unfinnig,  tüie  bcnn  bifc 
58uüa  tfjut.  G»  gcl)t  alleö  nadj  bcr  fünft  unnb  tjeit,  loa»  bn  i]axin  ftuel 
furnljnipft,  unnb  fdjicft  fid)  üon  ijtjm  fetber,  tnie  cö  fot. 

2  gtoÜct^  E  4  funncn  K  7  nid^t  K     fid)  l'  IJ  btoc^I  I)     nid^t  K     .ein" 

fe^tt  C  15  muft  nid^t  K         19  'Jltäft  jii  abcnt  D         20  nad^  K    mu^c  E        22  mu^e  E 

25  ob  bifcr  C  bijfc  B  grünen  boncrftag  E  20  bcö  GwongcU  HC  bc§  Guangcli  DE  28  £§ 
fit^  D       nut^tetn  E  ol  muten  E  -JO  fid^  C  -H  tobift  E  35  bie  D 

»)  Sgl.  Ul}lanb,  3llte  l)od)--  unb  nicbetbcutfc^e  aJotfeUebct  ©.  248. 


694  Bulla  coenae  domini,  bai  ift,  bic  Sulla  üom  3lbenbfvcffen  k.    1522. 

äßo  i(^  t)^m  aber  tüurb  t3u  tuentg  tf)un,  tüoltift  für  gut  IjaBcn,  ic^  toilS 
ein  nribcr  mal  bcffeni:  bcr  nelüiarfj  tag  lieft  cl)lcnb  baöon  unb  iuolt  jal)  btt^ 
gefc^entf  mit  bringen.  S5e^ut  bid)  mein  gnnft  unb  gnabe,  bu  l)olbfeliger, 
freuntlic^er,  ^e^ligcr  ftuel!    2lmcn. 


^ortor  ICutijct  ^pribilcgium,  öicfsc  ftullcu  t^u  örurlicn.        5 

SÖßer  biefse  buEen  briiclt  unb  nljmpt  nidjt  groffe  budjftabeu  ,5um  tejt, 
bamit  ber  Ijeljligcn  5But[a  ef)rc  gnug  gefd)ef)e,  ber  fol  lüiffcn,  baö  cl)r  ber  funb 
eine  fdjutbig  ift,  hk  in  bief^cr  buEen  begriffen  finb,  unnb  ba§  id)  befell)  f)abe, 
tjl)n  tju  abfolöirn  auf^  gnabenn  beä  allerf)cl)tigften  ftuls  3U  9{om.  äßer  aber 
!letne  budjftabe  nt)mpt,  ben  iceljfj  id;  gen  9tom  felbö  t^u  bem  aücrl)ciyiigftenn  10 
ftuel,  bcnn  ha  ift  uod)  eine  bulla,  hk  foldjen  fal  ubir  bife  buEa  borbel)elt: 
er  lüagc  fein  ebent^eur. 


2)tc  aSuHc  bc§  9lBcntfrcffcn§  bc§  fetten,  bc^  35a^3ft 

Seo^  bifc^off,  ein  Inedjt''  aller  !ncc^t  gotttS,  t^u  einigem  gebec^tnifj  15 

bifjer  gefc^ic^t. 
(5g  '^aben  gch)onet  hie  Ütomifc^en  bifdjoff,  unfere  borfaren, 
auff  bifjeö  feft  ,3U  üben  bie  tuaffen  ber  gcrcdjtideit,  nad)  pflid|t*= 
be§  ^^(poftolifd^en  ampts,  bie  rcljnideit  (5f)riftlic§ö  glalnbeuö  t3ur= 
l)alten  unub  bc§  felbigcn  el}nidcit  (lüildjc  furnemlid)  beftel)et  l)m  -'u 
anl)ang  ber  gliber  on  einem  l)en)bt,  6l)rifto,  unnb  feinem^'  ftabt- 
Wolter)  unb  hit''  l§et)lige  gemeljnfd^afft  ber  gletubigen  ^ubetuaren. 

*  ^k  ein  tüolff  einn  l)irt.  ''  ^^m  abent,  locn  iuir  trundcn  finb, 
aber  am  morgen  l)el)ft  eS  2eo,  bominuö  bominantium,  ein  l)crr  aller  l)ern. 
"  apoftolifc^  ampt  l)eift  l)ie  flud)en  unb  feel  umb  bringen.  ^JJierd,  (if)riftlid)  25 
glauben^  rel^nidcit  l)el)ft  bey  bapfty  lanb  unb  brieffe,  bic  er  in  bicfer  buEc 
erhalten  inil.  ^  6l)riftug  ift  nit  gnug  bat^u.  *=  6if)e  ha,  bofje  bubcn 
lonnen  f)el)lige  Icut  beJnaren. 


2  tuolt  iä)  bttö  B  12  alüciit:^eur  B    abentljeür  C    al)eutf)cür  D  13  Sa^ftä  E 

17  JRomijdjcii  E  19  au^aUen  C  27  nid^t  E 


Bulla  coenae  doniini.  bae  ift,  bic  ^Bufla  üom  •ilbenbfrefien  jc.    1522.  (395 


2)a§  5(nbcr  6a))ite(. 

S30  folgen^  luir  bcm  alten  uub  gclüonltc^em  Braucf)  iiiib  Cor- 
bannen  unb  üormalebeljen  oon  trcgen  hd  almec^ttgen''  gottis,  be» 
öaterc'  unb  bec^  f3onf,3  unb  bey  ^ctjltgen  geljftcl,  unnb  au),3  getüatt 

5  ber  ^el)Iigen  3lpo[te(  --^^etri  unb  ^^ault  unb  auc^'^  unfei;  aUei-lel) 
fetter,  bieöafarer,  bte  ^^ateroner,  hu  armen  öon  Ston,  bie  5lrnoI= 
btjtcn,  bie  Speroniften,'^  bte  ^^affogiter,  bic  Sl^iglcpfitften,  bte  .Spuf= 
fiten,  bic  5^'fiti-"icel  Don  ber  opinion  unb  llhirtinum  ßutf)er,  nelnlic^ 
burc§  unf^   öorbampt    um6  g(ei}cf}er  tet^crcl)  lüiüen,    fampt   allen 

10  feinen  an^angern,  uuiib  bie  ^^m  gonft  crtjeljgen,  hai  er  nic^t 
!onne^  ftrafft  tnerbcn,  Incr  fic  auc^  finb,  unb  alle  anbcrc  fetter, 
toie  fie  gcncnnet  finb,  unb  alle  gonner,  auff^alter  unnb  rud^- 
^altcr  ber  fel6igcn. 

^  (fin  Blinb  bcm  anbcrn,   ciju  narr  mac^t  t^clicn.         ^  £er  bo  fpricf)t 

15  ^o^an.  iii.  '60t  ^at  feinen  f^on  nicfjt  gcfant,  bie  tnclt  5U  üortcrBcn,  fonbern  ^on.  3,  n. 
feiig  3umad;en'.        '•"  Unb  id),  fprac^  ber  t)unb,  oB  gotti§  gclüalt  3U  fdjmacl) 
toere  t)m  abentfreffen.        ''  Unb  nidjt  bie  popiften,  bic  frumcn,  tjartcn  c^riften, 
Xeo  gratiaö.  ©rammartj^.        ^  @§  ift  tjt.^t  in  ber  martcr  bocken,  beö  flctjfc^iö 
ift  man  nic^t, 

20  2^if3c  !et5er  ^aben  nidjtö  lüibbcr  got  tl)an,  f]onbern  gar  üicl  ein  groffcr 

fc^ulb  öortnirtft,  nemlic^  fie  lt)olten  bie  ^eijligc  fd^rifft  unb  gottis  lüort  ^abm 
unb  gaben  für,  bie  armen  funber,  ber  Stapft  folt  frum  fein  unb  gottiS  Inort 
nucf)tern  prebigen,  nicf)t  bie  6utla  bcc^  '^Ibentfrcffcn-j  trunden  furlcgcu.  Xa6 
ift  f,30  ein  grof,^  t)rtl)um,  ba'i  fic  billic^  ^erttcr  ftroff  Porbienet  l)ctten:   aber 

-•5  ntü  tl)ut  t}^n  ber  allcrl)ct)ligft  ftucl  auf]  f^onberlidjcm  mitleljbcn  bie  gnabe 
unnb  lüirfft  fie  X)n  abgrunb  ber  Ijcllc  nad)  ber  fecle,  Dorprennet  fie  ]u.  pulüer 
am  let)be,  öormalebc^t  i)l)ren  namen  unb  tilget  tjiji  e^re  unb  npmpt  l)l)n  t)^x 
gut,  unb  ift  i)f)m  tel)t  für  groffcr  gutte,  ba§  er  nit  tin  crgcr  fieltc,  felnr, 
fdjanb  unb  fc^abe  l)aben  fan. 

30  5lu  er  aber  felbc^  befennet,  me^n  fet,3ere^  fc^  Q^nenn  glet)d),   unnb  id) 

tüol  erfenne,  lüag  ic^  gletobc,  b\)n  id}  fd^utbig,  abermat  jubancfcn  bpr,  bu 
^olbfcligcr  ftucl,  ha^2>  bu  mic^  mit  ben  Icutcn  norbammeft:  unnb  lua^  fol  ic^ 
bl]r  bafur  tl]un  ^  äßolan,  ba§  bu  fil)eft  mcljucn  ernft,  ^d)  tuil  bl^r  laffen  ben 
ßarbinal  l)ut  unb  begere  nit,  baö  blu  mir  ctloay  gibft,  id)  fan  tuol  bencEcnn, 

35  bay  bu  fein  fclby  barffift.  -Ultjr  ift  gnug,  ba^  mci)n  namc  t^u  Üiom  auff  bay 
fcft  f,io  l)erlid)  auf^gcruffen  inirt  mit  ben  armen  feticrn  unb  nu  in  ber  hjclt 
umbfuret  Inirt  in  ber  tiundcn  abent  bullen. 


3  uub  A        9  mitiamtit  C        lu  gunft  E        U  ben  BD         l<3  machen  C        19  iijct  E 
23  nud^tetn  E  25  mitta^leit  C  2b  nit^t  E  32  Icuten  E  34  nic^t  E 


696  Bulla  coenae  domini,  ba-3  ift,  bic  Sulta  üDiii  2lbcubficjjcu  k.    1522. 

3)u  fprtdjft  au(^  ijm  crftcn  capitcl,  lüaficu  her  gcrcdjticfcit  fcl)  foldj  mQlc= 
2.Got. 6,6f. bcl;cn  unnb  bannen,  [30  bocf)  fanct  ^^aulu5  tüaffcn  bcy  Uc(^tc§  nnb  U)nffen 
bcr  gcicc^tirfcit  fclbu  beultet  fenffmuticfcit,  gebult,  gutideit,  tcufdjeit  ii.  Sor.  bi. 
3l6er  ha^i  mad)i,  er  rebt  auff  einen  nucfjtern  morgen:  hau  Icgtftu  auff  einen 
trunden  obent  nit  unbitlidj  auf]  für  tuuten  unb  toben,  nnb  glci(^  baö  toibber  5 
fpicl:  bcnn  obent  unb  morgen  finb  tüibbern  anber.  2)u  bi[t  lüarlic^  ein  bor= 
[tenbiger  ftuel. 

35tt§  2)ntte  (^apiitl 

;3tcm,  äßir  öorbannen  unb  öormalcbe^cn  alle  mecr  retüber, 
leuffer  unb  reubcr  auff  bem  me^r'',  fonberlid}  bte,  f,]o  auff  unferem  10 
meer''  oom  filberberge  Bif^  gen  5Ierracljn  ^rr  lauffen  unb  bie 
f(^iffleut  btauff  bcrahibcn,  lernen,  tobten  unb  \)f)x  gutter  unbl^obe 
t^uronjben  bifjtier  ficf)  öormeffen  f)aben  unb  nodj  Oormeffen,  unb 
alle  t)I)re  aufff)a(ter,  unnb  bie  ^I)n  rab,  f)utff  unb  gunft  t()un. 

'^  ^Fceer  retnber  unb  retüber  ouff  bem  mecr  finb  t^lueljerlel)  auff  ben  trunden  15 
abent,  tücn  bie  t.^ungc  ftottcrt.  ^  23on  bem  unferm  mecr  fagt  S.  5|3etru§,  unf^cr 
opg/s'stöorfarer,  alfao  ^2lct.  iii.  'öolt  unb  falber  Ijab  id)  nid)t\  'Unb  G^riftuö:  '2)ic 
durften  bcr  ^ctjbcn  Ijirfdjen  ubir  fic,  \-)i)x  aber  folt  nidjt  alf^o  t^un'.  %oä) 
e^ncm  trunden  man  fot  ein  fubber  f)alü  aufj  bem  iDcgc  iDCljdjcn,  fd;lt)eljgc  benn 
G^riftuö  unb  S.  5peter  bem  abentfreffer.  20 


^a^  25icrbc  Ga^itcl. 

3tem,  SCßir  öorbanncn  unb  t)ormalebe^en  alle,  bie  in  tj^ren 
et)gen  lanbenn  nein  tjol  auffridjtcn  obber  bic  borpottene  fobbern. 

Xcnn  Itiir  finb  ein  l)err  aud)  über  alle  frcmbbc  t,]ct)tli(^   gutter  nac^ 
sKatt^.  8, 20.  bem  fprud^  6f)rifti  5Jtat.  üiii.  '2)cö  menfdjcn  fon  I)at  nid)t,  ha  er  fein  ^etübt  25 
ff\)n  lege'. 

^a§  gunfft  (S^apikl 

3tem,  2ßir  Oorbannen  unb  Oormalcbcljen  alle  borfelfc^er  ber 
bullen  obber  3lpoftolifc§en  brieffen  unnb  ber  bittbrieffen,  fie  be= 
treffen  gnab  obber  redjt,  bic  bo  t)ort3cid)nct  finb  burdj  ben  5Bapft  30 
obber  untercanccler  obber  l)^rc  ftatl)alter  obber  amptleut  bes  untcr= 
canceler  ber  ^cljligcn  9tom.  ürdjcn,  aufä  befcl^  beS  fclbigen  35apft§, 
aud)  bie,  f^o  folc^c  bittbrieffe  üort^cijdjen  in  bem  namen  bc»  SSapftö 
obber  untercanccler  obber  l)f)rer  ftatl)alter. 

5  nid)t  E  12  fd^iff  tcüt  E      tobten  E  13   ,MUW  fe^^t  l^      3Üoetmc|fen  I) 

15  bem  B  10  geftottcrt  D  23  ncttje  E  25  nid^tä  CD  31  amptlcut  E 


Bulla  coenae  domini,  ba-i  tft,  bic  33uIIa  Dom  5lbenbfrcficn  jc.    1522.  (397 

5(Bcr  gottt^  bitctfc  utib  fcfjrifft  mag  mann  luot  liorprcnncn  unb  tior^ 
bamnen.  llrfacfj,  bcnn  in  foldjcn  6ricffcn  legt  er  bic  frfjrift  aui,3,  hjilrfjy 
^f)m  oUcin  gepurt,  tcic  er  rumet. 


2)a§  ©ct^ft  ca^itcl. 

5  ^tem,  Sßir  öorbonncn  unb   öormalebei)en  alle,   bic  ba   rof^, 

tüaffenn,  et)f,3enn,  r)oIt5U)cr(i  unb  onbeie  öorpotten  bing  Bringen 
hcn  8aracener  unb  SurcEcn  nnnb  anbern  fel)nbcn  bcö  6{)rift(icf)cn 
nomenö,  bamit  fie  bic  (£f)riftcn  6eitrel)ttcn. 

2ßild^  etjnn  ernft  bing  ift§  umb  etjnen  trunden  man,  ber  auff  ein  obent 
lü  aEe  Xurtfen  frcffen  !an! 

2)a^  SicBcnb  ca^iicl. 

;5tem,  2ßir  üorbannen  unnb  öormolebe^en  alle,  bie  ha  t)or= 
'^t)nbcrn  obbcr  antaften  hie,  fjoba  narung  unb  anbcre  notburfft 
be»  9lomiic§cn  f)offö='  tjufuren,  obbcr  l)l)nbern  unnb  bclct)bigcn  fie, 
15  ha^  fie  bem  9tomi|d)cn  t)ofie  uit  t^ufurt  obbcr  t^ubrac^t  lücrbcn:'' 
au(^  bic  folc^ö  tt)un  obbcr  ru(l()alten,  fie  fein  loitdjy  orbenö,  f)o{)e, 
hjcf^enö  unnb  ftanb»  fie  mollen,  ob  fie  auif)  in  iöifcfjofflidjcr,  ^onl)g- 
lieber,  fonigijnnifc^cr,  obbcr  ioildjcrtcl]  tuirbcu,  cö  fcQ  geijftlic^ 
obber  toeltltcfj,  furtrcfflid)  tücrcn.*^ 

20  ^  2)a§  ber  band;  nit  öorfd^mac^tc.       ^  äßic  fan  ein  trunden  man  f^o 

bof,3e  fcljn.  ""  ^JJlcrd,  h)ie  IjcUc  mirt  t)ie  bic  fdjrifft  aufgelegt:  lüic  folt  ber 
bapft  ijrren  Euubcn  in  fo(d)cm  lied^t? 

^ad  %6)t  dapiitl 

3tem,  2ßir  oorbaunen  unb  üormalcbcl)cn  alle,  bie  auf,^  et)ge= 
25  nem  frcOcl  berauben,  ncmcn,  auffl)alten  obbcr,  Wo  fie  nit  l)abcn 
orbenlidjen  obbcr  befol^cnen  getualt,  auf,^  muttüilligem  furfatj 
Oormeffcu,  t3ufd;laf)cn,  Icmen  obbcr  tobten  bic,  fo  .^u  bem  Hbofto- 
lifd}cn  ftucl  tomnicn  obber  abget)cn,  unb  bic  in  bem  felbigcn  '^0= 
mifd)en  f)offc  mouen:  aud)  alte,  bic  foldjy  laffen  tl)un  obber  bc= 
30  feigen. 

Cn  ber  SSapft,  ber  mag  aud^  Inot  Äunig   unb  bic  Wdi  auffeinnanber 
l^etäcn  unnb  l)m  (itjriftcu  blut  boben. 


9  root  aiii  ernftUd^  C  SBot  ein  crcnftlid^  D  14   3Jomijd^cn   K  lö   SJomifd^en  E 

nid^t  E         17  königlicher,  Al6it^gl)nnii^ct  E         19  futtreflic^ti:  ii         20  nid^t  E         'Jj  nic^t  E 
27  tobten  E  28  5i6mij(^en  E  :J1  funig  fein  unb  E 


698  Bulla  coenae  domini,  ba^  tft,  bic  33ulla  öom  2lbeubfrcffen  ic.    1522. 

3itcm,  äßir  öorBonncn  unnb  üormalcbctjcn  alle,  bie  bo  fret)e= 
lid^  lernen,  tuunben,  tobten,  fatjen,  gefangen  legen  nnnb  auffl^alten 
bie  patriardjcn,  (SrtjBifi^offen  nnb  Sifc^offen  unb  tjl)re  gelücrben. 

äßay  aber  Don  bcn  anbern  6^l)n[ten'^    (St)n  ijglidjev  benift  btUid)  fcljn    5 
bcfte§.    ©%  bu  für  bic^! 

2>a§  5c^cnb  cn^itel. 

^tem,  äßir  öorbannen  unb  Dormalebeljen  alte,  bic  ha  umb 
l)l)rer  fad^  unb  gefc^efft  iüillcn  fd)lal)en,  lernen  obber  tobten  obbcr 
guttcr  berauben  benen,  fo  burdj  ficf)  felby  obber  burd}  ein  anbern  lu 
obbcr  anbcrc  perfonen,  fie  fein  gcl)ftlidj  obber  ineltlit^,  t^unt  Uo- 
mifd)en  §offe  lauffen  umb  l)^rer  fad;  unb  gefd^efft  lüillcn,  unb  bie 
in  bcm  felbigen  i^offe  öolfuren  unb  procuriren,  unb  l)l)re  gefdjcfft 
l^anbeler,  borfprec^er  unb  procuratoreS  obber  auä)  bie  öorl^orer 
obber  rid^ter,  3U  bcn  felbigen  fadjeu  unb  gefdjefften  öororbenet*.  !■- 
^^lud)  hie,  \]o  ha  fid)  öormcffcn,  ]n  tiorpicteu  bei)  fd)it)erer  pe^n, 
fetten  unb  gepieteu,  baö  bcn  bricffen  unb  gepotten  be§  5lpoftolifc§en 
ftul§  unb  feiner  Icgatcn,  bottcu  unb  befttjutptcn  rid)tcrn,  fie  bc^ 
treffen  gnob  obber  rcdjt,  unb  bcn  urteilen,  fjo  baruber  gangen, 
unb  onbcrn  crtcntnifjcn,  l)cnbcln  unb  ejecution  nid^t  folge  ge=  -20 
fd)cl)c,  fjo  fie  nid§t  t.^uöor  l)abcn  l)l)rc  betoilliguug  unnb  gefallen: 
unb  bay  aud)  bic  fd)rcl)ber  unb  notaricn  nit  follen  offcntlid^  brieffc 
obbcr  libcl  mad^cn  über  obgcbad^tcr  brieffe  unb  t)cnbcl  ei'ccution 
unb,  fo  fie  gemad^t  finb,  nidjt  übergeben  follcn  bcm  tet)l,  bcm  c§ 
gepurt.  25 

%üä)  bie,  f^o  tjur  far''  ^l)rcr  feclen  fic^  fclb§  ^alftardlid)  öor- 
meffen,  juentji^cn  öon  uufcrm  unb  bes  3{omifc§cn  S^ifd^offs,  f^o 
t^ur  tjc^t  ift,  gcl)orfam  obber  el)nigcrlcl)  tücljfj  cntit)ct)(^cn. 

3ludj  bic,  f^o  ba  fid)  ber  ridjtyt^tücngc  obber  frudjtc,  t3t)nf,3 
unb  ctutomcn'',  bie  ba  gcl)oren  bcn  gc^ftlidjcn  perfonen,  umb  ber  ;iu 
tixä)cnn,  lloftcr  unnb  anbcrc  pfrunbcn  teilten,  bic  fie  ijnnen 
l)abcnn,  untcrftel)cn  unb  jufid)  rctjffen  obber  on  auf^gcbrndtcm 
Urlaub  bc§  Oiomifc^en  &'ifd)off'3  mittein  unb  unterfid^  l)abcn,  c§ 
fei)  aufä  h)a§  urfac§  c§  tüollc^. 


3  tobten  E            4  „unb"  üor  „iötidjoffcu"  fcT)tt  U  :,  gcbcucft  1)            0  tobten  E 

10  guttet  E        11  atomtfci^cn  E        14  bor^otct  E        15  ober  auä)  rid^tcr  H        20  ejcution  D 

22  nid^t  E           23  cjcution  1)          2(5  ^alftradttdj  C           27  9i6mifdöeu  E          :Ju  gc'^orcn  E 

31  lloftcr  E     pftunbcn  E        32  jü  inen  C     aufegebvutfteu  D  33  JRomifd^cn  E    unter  in  C 


Bulla  coenae  domini,  bau  ift,  bic  iöiitla  oom  3tbciibfre)jcu  k.    1522.  699 

^üä)  bic,  ^0  ba  fid)  nit  &ciurd;tcn,  folcf)ö  biirrf)  ]iä)  fclöy  obber 
el)ncn  anbcrn  ober  anbcrc  [trodö  obbcr  Irumfj  t^u  nolt^icfjcu  unnb 
Dorfdjaifen,  obbcr  in  bcin  fclöigcn  rab,  I)ulft  obbci"  gun[t  rcl)djcit, 
fic  fetju  tüildjctlcl)  l)ot)c,  luirbcii,  orbcuy,  tüci^cus  obbcr  [taiiby  )te 
'  lüoUcn,  oB  fic  quc^  in  ^ifi^offlidjcr,  foniglirfjcv,  !orügl)iini)d^er 
obbcr  lüilc^crlct)  tüirbcn  furtrefflic^  lt)crcn°. 

*  Unb  f30  ift  crfuKct  bic  lere  ©.  5|3auli.  5Hcmaut  menget  fic^  iii  lücltUcf) 
gefrfjcfft,  ber  got  bienen  tüit,  on  auff  ben  trunrfeu  aBciit  ftcljt-j  bcm  ^apft 
irol  an.  ^  £)a,  ha,  ha^i  ift  ber  feclen  far!  '^  Gö  ift  umb  gelt  5utl)nn,  ba  bic 
10  t)ern  umb  friegcn.  '^  Unnb  hau  ift  bic  glof,3c  ubir  ha^j  luort  6()rifti  -3Jlatt().  b.  »"it'f-  ^.lo. 
'SBcr  mit  bljr  rcdjtcn  lüil  umb  bcn  nuintcl,  bcm  lafj  ancf)  bcn  xod\  ^^o, 
morgen  tum  lüibcr!  ''  ßy  mcrbcn  lommcn  fa(fd)e  lerer,  bic  bic  majeftcten  unnb  2- 'i^fi-  2, 
fonige  öormaIcbel)cn  unb  leftcrn  unb  bic  fjirfc^afftcn  uoradjtcn,  ii.  ^4^et.  ii. 


2>aö  (gtjlfft  ca^itcl. 

15  Stcm,  2Bir  öorbanncn  unb  öormalcbc^en  alle,  bic  ba  lemcn, 

trunben  obbcr  tobten  obbcr  fa^cn  obbcr  aufff)altcn  obbcr  bcralüben 
bic  5Hom(cuffer  unb  pilger,  bic  aufj  anbadjt  obbcr  öon  pilgcrnf^ 
tocgen  gen  Otom  gct)en  unb  ha  blcl)Ben  obbcr  öou  bannen  gef)cn: 
auä)  alle,  bic  §ulff,  rab  iinh  gunft  batgu  tl)un. 

20  2)a§  ^ttjclfft  capM. 

intern,  233ir  öorbannen  unb  öormalcbeljcn  alle  bie,  fjo  burd^ 
fi(^felBy  obber  ein  anbcrn  obbcr  anbere,  ftradf,]  t3u  obbcr  frumf^, 
c§  fct)  mit  tDaf5er  titcl  obbcr  färbe  cy  mugc'',  unter  fid)  bringen, 
aufft)alten  obbcr  auff  fc^nbö  tt)c^f3c  tjuftorcn  obbcr  antaften  obbcr 

25  bormeffen   unterfid^   t3ubringcn,    auffl)altcn    obber   umb   louffcn 

unb  feljuby  tüel}f,3e  antaften,   gant^Uc^  obbcr  eljuy  te^U,  bic  ftab 

•  Otom*",  bie  tonigreid^  6icilien  obber  Ürinacric,  bie  infulen  ©arbi= 

nicn  unb  Gorfica,  ba§  lanb  bei)  fariim,  ha^j  octterlid)  erbe  8.  ^petri 

inXf)ufcia,  ba§  tjcrt^ogttjum  ^u^Spotct,  bie  grafffd^afft  3U  ä>enufl)n 

au  unb  8abt)n,  bic  ^J3iarggrafff(^afftcn  3U  2lncon,  'OJlaffa,  Srebarta, 
9tomanbiol,  G^ompanic  unb  bie  lanb  unb  pflege  am  mcer,  bic  unf3 
fjonbcrlic^  el)nt()an  l)abcn  bic  'ilrnulffi^  batju  nnnfjcr  ftebte  58o= 
nonienn,  f^errer,  Senebent,  5pcruf3,  ^Äbinicn,  bic  ftab  Gaftcl,  %u- 


1  nid^t  E  :J  ^Iff  E  i  t)o^c  E  5  ein  D       loutgltd^ct  E     fonigtjnutfdOet  E 

H>  tobten  E         19  I)ütff  E         2'J  „anbern  obbcr"  fc^U  C         23  waö  D    mugc  E         24  ju^ 
[toten  E  27  ihni^xet)^  E  31  fletfen  C 


700  Bulla  coenae  domini,  ba^i  ift,  bic  iBuUa  üotn  'ilbenbfrcffcn  jc.    1522. 

bett  unb  nnber  [tcbtc,  lanb  unb  ort  unb  rcdjt,  ju  bcr  9tomtf(^en 
!ir(i)cn  9cl)ürtg  unb  anf)cngtg  unb  ^uftcnbig^':  audj  alle,  bic  fo(d)en 
gunft,  fd§ut3,  I)ulff  unb  rabt  bnt3u  geben. 

"  6§  tüer  bcnn  ber  2urd£,  ber  öorftc'fict  bte  Bulla  bc§  abcntfreffcnö  ntd^t. 
^  6i^c,  5pcter,  blo  armer  fifdjer,  tno  !ompt  9tom  unb  fol(^  !ontgretd)  ^u  b^r? 
©rufä  bid;,  5petcr,  !onig  ju  Sicilien  unnb  fifc^er  jn  29etl)faiba !  "  äöaä  fc^obet 
ein  gutte,  ftartfc  lugen  einem  trunden  bolb  auff  einen  trunden  abent,  ber 
folc^  lanb  ratüben  unnb  mit  lugen  tl)ar  ijljm  t^umeffcn!  ''  £)aö  l)cl)[t  et)n 
maure  auf^  papljr  gcflodjteu,  lanb  unb  leut  fdjlaffeub  regieren. 


2)aö  brci)t5c^cnb  ca^itcl.''  lo 

3tcm,  äßir   üorbanncn    nnh   bormalebcljen   alle   unb   ijglic^e 
untcrcant^ler  unb  rebtc,  bet)bc  orbenlidje  unb  f^onbcrlic^e,  aller 
!onige   unb   furften  unnb  ßant^elcljeu,   rabögcmeljnen  unb  perla= 
mcnten,  bat^n  and)  ^^re  gemetjne  procuratorey  obber  anbercr  h)elt= 
lidjcr  ^^urftcn*',    ob  fie  aud^  t)u  teljf^crlid^er,  loniglii^er,  l)ert3og=  is 
lieber    obber    Uiafgerlel)    toirben    furtrefflid)    teeren.     ^ilu(^    @tt3= 
bifi^offc,   Sifc^offe,    5lbtc,    ßomenbater   unb   l)t)re   ftabl)alter    unb 
official,  bic  ba  burd)  fidj  felbö  obber  ct)n  anberu  obber  aubere  t^n 
fid^  öon  unfern  bor^tcrn  unb  ßommiffaricn  (tuie  man  fagt)  laben 
bic  fadjcn  allerlei)  ejccption  obber  anber  gratieu  unnb  ^^Ipoftolifc^e  20 
brieffe,    auä)   ber   tjcljcnbcu,    bic  pfrunb  bclaugenb,    unb  bic  auc§ 
fonft  an  get)ftlic|en  bingcn    Rafften,   unnb   auf,]   lel)en  getualt  bic 
cjecution  ber  Oorman  brieff,  labbrief,  Oorpictbrieff,  mittclbricf, 
cjccutionbrieff  unb  anber  ^2lpoftoliid)C  brieffe^  guab  unb  red)t  bc= 
trcffenb,  toild^c  bon  un§  unb  üom  ßamericr  ßarbiual  unb  bon  ben  20 
bortucfgeru  ber  ^2lpoftolifd)en  ßamer^  unb  üon  ben  öor^orern  unb 
5lpoftolifd)en  Gommiffaricn  in  ben  felbigen  fad)cn  3U  fct)ncr  t^c^t 
finb   aufjgangen,   unb   l)l)rcn  laufft,  borl)orung,  perfon,    capitel, 
conOcnt,  collegia,  bic  fold)  fad)e  bolfurcn  tnollen,  Oorl)l)nbcrn  unb  , 
untcrftel)cn   fid),   als    rid)ter   bic   felbigen   3U   erleunen,   nnh  t)or=  30 
fd)affen  obber  t^lüingcn  bic  gcgenpart,  bic  fie  3U  bcfcl  crauf3  er= 
langet  l)abcn  unb  nod)  erlangen,  t3u  tuibbcr  ruffcn  unb  bic  l)l)enigen 
bon  bannen  unb  pet)nen  3U  abfolbiern,  toiber  lt)ild)c  fold^  borpiet 
brieff  auf3gaugen  finb. 

'^  äöannc,  toanne,  ba  tDilf3  l)el)f3  crauf3  ge^cn,  ber  trunden  man  ift  t3ornig.  35 
^  (5r  ftclt  fi(^,  al§  tüolt  er  !onigc  unb  O^urften  nit  leftcrn,  be^ft  aber  l)[)rc  ge- 

1   „unb"  Dor  „Ott"  fc^U  1)    5H6mifd)cii  E        2  gc'^orig  E     „unb"  bor  „an^eitgig"  fc^It  1) 
8  lanbrcubcr  C      t)t)m  f^or   E  1:3   lonigc  E  15  louigltd^ct  E  19  oot^oreru  E 

26  bot^otcrn  E  28  bor'^orung  E 


Bulla  coenae  domini,  ha^  ift,  bte  ^iilta  üom  'ülbcnbfreijen  jc.    1522.  701 

toerSen  unb  ompter.  "  iiv  i|t  bem  Stapft  um6  bvieff  i]n  tf)un.  *^  2)er 
flroifenn  l)iirn  t3u  Sabl^tonien. 

2)aö  tjicrt5c^enb  ca|jitc(. 

^tcm,  2Bir  oorBannen  iinb  t)ormalebel)en  alte,  bte  ha  öorpietcn, 

f.  bet)  Inaf.^cr  petjn  e§  fei),  tüai3erlct)  petfonen  e§  jel),  in  gemeljn  obbcr 
fonber^eit,  ha^  fie  ntt  [öden  t]ur  ejecution  befteUen  tjrgent  et)nen 
^2lpoftoIif(^en  brieff,  iDenfj  gtetjd)  ein  breöe  tuere,  e§  betreff  gnab 
obber  rec^t,  aiic^  ntt  tabebrieff  nnb  erccuttonbrteff,  bte  öon  ob= 
gefügtem  ftuel   aufjge^en  unb   t3u  fet)ner  tjeljt  aufjgefjen  iDerben, 

10  c»  felj  bettn,  ha^  fie  ij^re  obber  ijl^rer  durften  tuolgefallen  unb 
erfennen  fjaben.  ^2lu(^  bie  ha  fa^e"/  fangen  legen  unb  nufff)a(ten 
obber  fa^en,  gefangen  (egen  unb  aufft)alten  (äffen  bie  ^totarien, 
ßfecutoreg  uttb  unterejecutore§  ber  fetbigen  brieffe,  oortnanbrieffe, 
labebrieff,  öorpotbrieff. 

1''  5Iuc^  bie,  f^o  t)^r5i  antpt»  t)alben  obber  üon  anregen,  Irilcf^erlet) 

e§  fe^,  für  fic^  t3t)I)enn  t3u  ^f)rem  rid)tftul,  Oor^orc,  canceüel), 
rab§gentel)ne  obber  pertament  unb  tnibber  bie  orbnung  be§  ge^ 
ntet)nen  rec^tel  t^ifjen  laffen  unb  öorfc^affen,  ftratfiS  obber  frumfj, 
tüafjerlet)   bef)enbicfeit   unb  färbe  ha5  gcfcfje()e,  bie  get)ft(i(^en  per= 

20  fönen,  capitel,  conoent  unb  coüegia. 

Unb  borfleren  nickte-  weniger  unnb  bebingen,  loie  tuir  benn 
bif3el  t)n^a(ttf  un§  öorfleren  unb  üerlirf;  bebingen,  baS  hie  ^2tbfo- 
lution,  hu  tüir  ^eutte  obber  fonft  auc^  mit  alter  t)cr(idEeit  tt)un 
tperben,   fotte  in  !et)ner{el)  lt)el)f3e   fcf)tcc^t   nichts  furtreglicf)  fein, 

25  noc^  furtreglicf  fel)n  mugen  ben  oOgenanten  untercancelern,  9iabl= 
gemeinen  unb  procuratorn  unb  ben  obgefagten  öorpanten,  e»  fei) 
benn,  bo?  fie  obfte^n  öon  allen  unb  t)glicf)en  obgefagten  unb  allen 
anbern  rechten,  bie  Don  bem  Slpoftolifdjen  ftuel  unb  t)cl)liger  9to- 
mifdjen  tirc^en  gefud)t  finb  unb  nod)  gefud)t  tuerben,  hjie  unnb  lim 

30  er  e§  mag.  Unb  e§  fol  nit  na(^tel)lig  fein,  ob  burd)  unf3  obber  ben 
Wpoftolifdjen  ftuel  etlnay  balüibber  getl)an,  ober  luic  ba-j  pflegt 
nadjte^lig  3U  fein,  e§  fei)  gefc^e^en  obbcr  Inerbe  gefd)e^en,  cö  fei) 
Dorfc^lt)l)gen  obber  auf3gebrucft:  aud)  fein  lengc  ber  t3Cl)t,  bat3u 
tei)ne  unfer  gebult  ober  erlel)bung. 

35  3)amibber   fol  nidjtö    ^elffenn   priöilel)   bricff,   abla»   brieff, 

^ilpoftolifd)  brieff,  gemel)ne  unb  funberlidje,  bie  l)[)n  obber  ^l^r 
einem  obbcr  i)l)r  cttlidjcn   oon  bem   obgcfagtcnn    ftuel    geben  finb. 


ö  ttJQ^  f'     h)o(cf)etlo^  ('        f.  ni(ftt  K     beftcücn  cttoann  ainen  ('         S  nid^t  K         i:]   „unb 
untetejecutoteg"    fe(j(t  K  u;  rit^tftiict  K      üoitiorc  K         19  n)6(d)erlcl)  (l)         24   ft^tec^tö 

nit  D        25  mugen  E        28  Slomifdjcn  K        30  nt^t  E        35  ptioiteglj  brieff  D        36  unn  A 


702  Bulla  coonae  tloniini,  ba?  ift,  bic  58uIIa  Dom  ^üictibfrcffcn  k.    1522. 

hJtld^eiict)  oxben§,  ftanb§,  tüefjeng,  iDirbcn  obber  ^oe  ftc  ftnb,  oB 
fie  and)  (lüic  c^cfnc^t  ift)  in  ^ifdjoftUdjcr,  !ontöIi(^cr,  !onigt)n= 
nifdjcr  obbcr  Uicld)ct(ct)  tüitbcn,  gcl)[tlicf)  obber  tucltlidj,  furtreff^^ 
Hä)  tüetcn,  ob  oud)  bie  form  unb  t)nt)alt  ttjere,  ba§  fie  nit  mochten 
öorpant  lüerbenn  burd)  5lpoftoIifd)c  brieffc,  bie  ha  nid^t  ttjun  ein  5 
öülle  unb  ttarc  me(bung  bon  lüort  t^u  n^ort  fotc^y  prit)i(el)  unb 
hJtrben  unb  ^^re§  orben§,  ort§,  namen»,  tjunomenS. 

(Sy   follen    anä)   baiuibber   nid)t§    I)elffcn    allerlei)   gelDon^eit 
unb  braudj,  fie  fein  befc^rieöen  obber  nidjt  befdjrieben,  unnb  nlle§, 
h)a§  balüibber  fein  modjt,   burd)   lüildje  fie  fi(^  mochten  6cC)elffen  i^' 
unb  fd^utjen  Inibber  bifje  unfere  proccf,]  unb  urteljle,  al§  bie  uic^t 
brt)nnen  Begriffen  loeren. 

S^on   tüildjen   urtel)len   ferner   and)   muge   abfolöicrt    toerben 
bur(^  ^emont,  benn  burdj  ben  Otomifdjen  SSifc^off ,  on  Ipo  er  in  tobi 
noblen  ift:  bod)  nud;  atf^  bau  nic^t,  e§  fei)  benn,  bo§  er  gnug  tf)ue  i^ 
obber  gnugfani  oorfid^crung  tl)u,  t.^nfte^en  beut  gepot  ber  t)el)ligen 
y{omifd)en  firdjen. 

3)afur  fol  aud)  nit  l)elffen,  ob  er  furlüenbc  ßonfeffional  obbcr 
allerlei)  fre^l)cit,  fie   fein  mit  loortten,  brieffen   obber  lncld)erlcl) 
fd)rifft  geben,  ob  auc^  brl)nnen  ftunb,  baö  allein  bie  figuatur  folt  20 
gnug  fein,    unb  ob   brl)nnen  erfunben   mürben  bifje  unBrcui^lid^e 
tjufet^e,  ba§  ber  auffl)ebcnben  Brieffe  rec^t  fterder  unnb  frefftiger 
ift  benn   ber  auffgcl)abenen,  ob  bie  felbigenn  mot  aud^  alte  anber 
tjuöor  auff^eben,  bic  bon  unf3  obber  Don  obgefagtem  ftuel  geBen 
finb,  obber  mie  fie  geben  merben  ^l)nfurt  modjten,  mitc^erlel)  pcrfon  25 
e»  fei),  milc^ertel)  ^o^c,  mirben,   mcf,^en§  obbcr  ftanb§  fie  finb,  ob 
fie   and)    (luie   gefagt   ift)    in    bifd^offlidier,    loniglid)er,    !onigl)n= 
nifd)er  ober  mild)erlcl)  anber  mirben  furtrefflic^  meren,  bel)be  get)ft= 
lid^en  unb  mcltlid)en,  man  unnb  fraloen,  ca|3itel,  collegien,   con= 
oenten,  auc^  ben  bettet  orben  unb  ben  fpitalen  ber  ritterfd)afftcn,   10 
bruberfd)afften  unb  l)ot)en  f(^ulen. 

5Die  aber,  f^o  mibber  ben  l)n^alt  bicf,5er  bullen  fold^en  obber 
e^nem  obber  ettlid)cn  auf,]  l)l)ncn  bic  moltat  ber  abfolution  cr= 
tje^gen  mit  ber  t^at,  bie  nor!nupffcn  mir  in  baS  urteil  be§  Bonne§ 
unb«t)ormalebcl)ung  unb  liorpieten  l)l)n  bic  ampt  t^u  prcbigcn,  ju  35 
lefjen,  facrament  t]urel)c^en,  bcl)d)t  t,]ul)orcn,  unb  öorfunbigen 
unb  öorllcren  unf,]  tlcrlic^   ben  fclbigen  ubirtrettern  unb  üorod)^ 


1  '^oc  E        2  fonigtid^cv,  lonigtjnnif^cr  E        4  nic^t  E        c  ^jribitegt  I)        \'-i  ntugc  E 
14  9Jomi|(^cn  E      »ijdöoff,  unb  h)n  C  15  nobtcn  E  17  JRomifciöen  E  18  nid5t§  C 

niiä^t  E  19  h}i(rf)cr(el)  K  20  bn§  er  oücin  15  23  oufffle'^adcnen  ober  bic  yctfcigen  B 

27  fontgüdöcT  !Dni9t)nniicöcr  E        33  einen  U  eljnen  E        34  öorfnujjffcn  E        30  311  ^orcn  E 


Bulla  coenae  doraini,  baS  ift,  bic  iBiiUn  Dom  ^Ibcnbfrefien  k.    1522.  703 

tern,  bai  lüir  Diel  f)ertter  tnibber  fie  t)anbe(n  lüoüen,  6el)be  gel)]'t- 
(ic^cr  unb  tüeltlic^cr  tx)ct)f3,  barnacf)  intr  fe()cn,  bay  e§  nobt  fein 
lüirt,  unnb  nic^tg  befte  lüenigcr  aüe>3,  toav  fic  mit  ber  abfohition 
t§an  f)a6en  obber  auc^  fonft,  hai  fol  !ct)n  mac^t  nac^  frafft  £)aben. 

5  2lufi  baS  aber  bifjc  unj^et  proceij  bracf)t  n^erbcn  ^u  gemeljnem 

aller  gelüiffen,  Inollen  töir  laffen  an^efften  unb  ^cngcn  tjebbeln 
obber  bletter  an  bie  t^ore  ber  ürc^cn  be§  furften  ber  ^^poftel  unb 
janct  ^o^ann^^  ^fllc'i'f'^cni^'S  t3u  9tont,  barl)nnen  fie  begriffen  finb, 
tüilc^e  follcn  Oorfunbigen,  nlo  mit  tj^rem  lautbarn  auf^fcfjret)  unb 

10  offentli(i)em  t^ctjgen,  bif^e  procef^,  auff  ha^  bie,  fo  bifje  procefj 
belangen,  nit  mugen  fnrgcben  eljnige  entfdjulbignng  obber  un^ 
n)iffen  ant^i^en,  a(§  n}eren  bie  nic^t  für  fie  fommcn  obber  fjetten 
fie  nid^t  gehjift:  fl}ntemal  e§  nit  gletüblic^  ift,  ba^  bei)  l}l)n  blcljBe 
unbefanbt  ba§,  fjo  offenließ  allen  tnirt  Oorfunbigt, 

1.^  5tber  auff  ba§  bif3e  fcgenmcrtigc  bricffc  unnb  alleö  unb  l)g- 

lic^§,  ha^  brtinnen  Oorfaffet,  f^o  üiel  baf.j  betaut  tuerben,  fjo  öiel 
mef)r  fie  offinbart  rticrben  in  öicl  ftebten  unb  ortten,  f^o  bcfeUien 
tüir  in  bifjen  fdjrifftcnn  ben  hjirbigen  brubern,  ben  patriar(^en, 
^Primaten,  ©rt^bifc^offen,  bifrfjoffen  unb  ben  orbinarien  an  allen 

•M  ortten,  Jno  fie  aud^  finb,  unb  gerieten  in  frafft  be^*  l)ei)tigen  ge= 
^orfam§  mit  hartem  ^et)ff,]en,  hav  fie  burdj  iiä)  felbS  obber  el)uen 
anbern  obber  anbere  bif,5e  brieffe,  nad^  bem  fie  Cy  empfangen  obber 
t)t}x  tüiffen  l)abcn,  t^um  tncnigften  et)n  mal  t)m  jar  obber  meljr  mal, 
fjo  fie  hcnä)i  nobt  fein,  in  t)()ren  firc^en  ^erlic§  oorhmbigen.  Inen 

•'f.  ba?^  mel)rer  tel)l  Oold?  bafelbS  tju  gotti?  bienft  t^ufamen  tompt, 
unb  ha^  fie  e§  bringen  in  bie  Ijert^en  ber  G^riftgleubigcn,  prcbigcn 
unb  üorfleren  fic. 

3)arumb  fo  fei)  Dorpotten  i)berman,  ba^  er  nit  bencE,  tv  t^lime 
l)^m,  bifjeS  blat  unfer»  banne»,  matebel)ung,  abt^unfj,  anfagenS, 

30  Dorflerung,  niibberruffung,  Oorlnupffung,  üorpot,  befell)  unb 
gepot  t^ubre^en  obber  mit  freoeler  tl]urft  njibberftreben.  030  aber 
ha^  t)emant  fic^  öormiffet  t,]uh)agen,  ber  fol  loiffen,  ba§  er  an= 
lauffen  mirt  in  bie  ungnabe  be5  almcrf)tigcn  gotti»  unb  fel)ucv 
l)et)ligen  ^ilpoftel  5petri  unb   ^4>auti-     Öcben  tpi  ^Kom  bei)  5.  ^^eter 

35  5lnno  yjh2).Tji.  Quinto  ^atenba§  5lprilt§,  ^ontificat.  noftri  ^^nno 
nono. 

OiJelefen  burcf)  micf)  ;sot)anf3  '^Irberium  iKomannm, 
Subbiaconum  ''^Ipoftolicum. 

6  otiMen  A  1 1  nid^t  tniigen  E  eljnc  E  i:]  nic^t  E  14  offentlid^  E  17  offen« 
Bart  E  bieten  E  IS  firiibern  E  27  ertlcrcn  ('  -JO  oorfnupffimg  E  32  ein  |1  lauffen  I> 
35  ?tnno  bomini  C 


704  Bulla  coenae  doniini,  ba^  i[t,  bie  iBuUn  Hörn  ?lbenbf reffen  k.    1522. 


9Jlartitiu^  Sut^cr. 

36^  ^nttc  hjitten,  11111  ben  tvundfen  BoUen  h.ict)ttet  tjufd^ei'tjen :  fjo  gefjet 
ni^r  ber  iinluft  f,]o  nafje,  ha^  bie  clcnbcnn,  liort]h)e^ffeItenn  (eutt,  ^apft, 
(^orbinel,  uiinb  tuer  fie  aurf;  finb,  bie  bif,]e  biiEen  [teilet  ^benn,  iiicfjt  QHel)n 
130  imöorfc^ampt  finb,  ba§  fie  fold^e  ^^ren  truntfen  geljffcr  unb  äffen  fcnt3en  & 
bnrffen  bem  6^rift(i(f;en  tiold  furgeben,  f,]onbern  tjeben  anä)  t)I)r  gifftigS  lofter 
moul  in  ben  l)t)mel  nnh  i]t)^m  an  hm  I)ocf)geloBten  nomen  ber  ^o^en  got= 
lid^en  mojeftet  unb  t)onnalebet)en  boinit  bie  feelen,  ber  boä)  e^ttel  Benebe^ung 
ift,  bQ§  ml)r  bQ§  (orfjen  brob  öorgef)t.  äBaS  leret  bod)  bif^e  gifftige  lofter 
Nullen,  benn  nur  t.jorn,  unletjben,  flud^en,  inalebel)cn  an  Ie^6,  gut  unnb  10 
feelen,  aHcr  tuelt  borterbenn,  umb  be§  clenben  t^e^tlic^en  ret)(^tuuib§  iüillen. 
^Jiennet  e»  ber  l)el^ligcn  f irc^en  gut  unb  ©.  $eter§  erbe ,  ba»  uu  fanct  ^peter 
ein  ^ert3og  ju  ^^vcr  unb  !onig  ju  Sicilien  fein  niuf^!  äßa§  fol  id)  fagen*? 
6§  ubirtrifft  be»  ^eUifrf)en  tra(^en  bof^^eit  unb  feiner  ^poftel  buberel)  aüc 
tDort,  f^n  unnb  gebnnden.  ^(^  tt)et)f3  nid;ty  erger«  3ut!^un,  benn  ba§  ic^  bitt,  «5 
et)n  Ijglidjer  lef3c  bie  ^^nUa  für  fid)  felb§  unb  fel)e  borfj,  Itiie  aüe  budjftaben 
tüuten  unb  toben  Inibber  (Ji)riftli(^e  liebe,  l)offnung,  gla^übe,  gebult,  fenff= 
uiutideit,  nriuut  ic,  unb  iuil  bennoc^  gefurd)tet  fein,  ^dj  aber  fage  auff§ 
.^■Bapftö  unnb  bif3er  bullen  bratuen  alfo  öiel:  'SBer  für  bratnen  ftirbt,  bem  fol 
man  mit  fart3en  1311  grab  leutten\^  20 

S)oc^  auff  ba§  tüir  ben  elenben  ^apjften  einenn  bienft  tl^un  unb  iji^n 
t3et)gen  t)l)ren  got3eu,  ba§  fie  fel)en,  Uia§  fie  unter  be§  Stapft?  montel  anbeten, 
iDotten  loir»  ein  Ineuig  auf3ftre^d}en. 


5(uff§  ©rft  (JnVitcI  @(ofa. 

xit.  1,9. 11.  6Quct  ^^aulu§  lit.  i.  gepeut,  man  fotte  ben  falfd^en  lerern  ba§  maul  -jb 

ftopffen  mit  fc^rifft,  unnb  ein  S^ifd^off  fol  ine(^tig  fein,  mit  ^eljlfamer  lere 

i.*ctr3,i5f.  bie  tüibberfpred)er  3uftraffen.  Unb  ^PetruS  i.  ^4^et.  iii.  fprid)t:  '9){)r  folt  alle 
t3el)t  beret)t  fein  t3ur  fdjut3reb  allen,  bie  Don  end)  iirfunb  fobbern  ber  t)off= 
uung,  bie  t)\)x  ^obt,  unb  ha^  mit  fuT(i§te  unb  fenffte".  ©i^e,  bit3  finb  tüort 
unnb  fat3  be§  l)el)ligen  gel)fty!  5^u  laf3  fagen  alle  ^^apiften,  ob  ha§  in  bif3er  30 
buEa  get)alten  merbe!  3)a  ift  !et)n  fenffte,  k\)n  furdjt,  fet)n  buc^ftab  l)c^l= 
famer  lere,  !ein  uilunb,  !ein  fd)ut3rebc,  f3onbern  el)ttel  blof3,  narfet  öorbamnen, 

2  tnmöcn  fcottcn  ('  4  ticftellct  D  5  fotd^cn  E  7  in  bem  C  S  tormalebetjet  E 
13  fonig  E  17  Wnten  E  fenfftntutidfcit  E  22  gotjen  E  2G  berftotjffen  C  29  ©il^c 
bo§  fctnb  C 

')  Sgl.  Söanber,  ©prid)U)örter  =  ycrifon  1.  «b.  <Bp.  698. 


Bulla  coenae  douiini.  ba§  ift,  bie  SButta  oom  5(6cnbfvcijcn  3C.    1522.  705 

Bonnen,  ma(cbci]en,  fluchen,  to6cn  inib  luutenb,  aU  n  ein  6e)ef|cncr  menfd) 
tnere.  Sarumb  fttict  ijbcrnian  tnol,  auf]  tnilc^cm  c\ct)ft  bif]e  bulla  flcuft,  bic 
fo  unc^riftlic^  tütbber  bic  lere  be-^  i)el)Iigen  geljfty  ftrebt. 

äßen  ba^  gnug  tnere,  ben  6f}rt|ten  glaluBen  3ufc§iit3en,  mit  getünlt  ftiüen 

5  obber  mit  malebet)en  teeren,  fo  touft  icfj  fein  beffere  (^in'iftcu  unb  3?tfd)offc, 
benn  bic  tljrannen  unb  morber  obber  bie  6of,5en  Incijber  unb  befeffene  leut,  130 
f)etten  bie  ^et)ben  ni(^t  unredjt  an  ben  martern  tt)an  unb  bie  2iii>^cn  Biltic^ 
Gbriftum  creut^igt.  Unb  bicmit  mit  id)  ben  ^^apiften  ba^^  maul  ftopfft  f)aBen, 
bie  ha  faft  feer  f lagen,   ic^  fci)  beijffig.    S^eljffig  fel)n  ift  mit]  unb  not,   ba>:i 

10  man  [traft  ^^^  ^artten  topffe:  aBer  iä)  ^db  niemant  ijfie  ein  mal  gelcftcrt 
obber  oormatebetjet ,  fonbern  alt]eit  benebet)et  unb  gutc^  gönnet.  SiVi-?  fagen 
fie  nu  t)ie  t^u  t)t)rem  abgot  unb  grctoel  got3cn,  ber  nid}t§  tf)ut,  benn  male= 
bel)et,  (eftert  unb  f(ud)t?    2i\irumb  loben  unb  eljren  fie  ben? 

(E§  ^at  lüot  S.  5|>anln'3  bormalebet)t  falfd)e  lerer  @al.  i.,  aber  ba§  tüar&vi(.  i,s. 

1^  umB  beö  Guangeli  tüillen,  gottiö  ef)re  t^urrcttcn:  aber  tno  er  Irart  antaftet 
an  bem,  has'  fetjn  fear,  ba  Benebeltet  er  alt.^eit.  'Über  ber  ^apft,  tüie  bifje 
bulla  unborfdjampt  t]et)gt,  malebeijct  ni(^t§  auberc^  benn  hiK-  l)l)m  an  feinem 
ret)(^tum  unb  getealt  ah  bredjcn  mil.  £enn  fif]e  boc^  hk  ert]bnrnfttirn  bif.^cr 
bulla :  ha  tüirt  !et)ner  öorbannet,  ha^i  er  c^ebric^t,  feinem  nebften  frfjabet,  got 

20  leftert,  fgonbern  gleich  tüie  hk  tne^ber  unb  ünber  Ijculen  unb  fic§  mit  leftern 
rechen  unb  fprec^en:  ^a,  er  nl}iupt  mir  ha?\  tl)ut  mir  bac^  k.  5hir  )x>a^i  ben 
S?apft  felbi?  antrifft,  hai:  ift  bormalebet)et:  loa«  got  antrifft,  ha^:  gebeult  er 
ni(^t.  Sft  ba§  nit  ein  unDorfc^amptc ,  tl)urftige  normeffenljcit ,  alfo  öffentlich 
in  ber  firc^en  mibber   gottiy  gcpot   l^anbcln  unb  bcnnoc^  furgcben,  man  fol 

2.5  fic^  bafur  furchten  unb  für  rcc^t  unb  tüoltf)at  annel)men^ 

3)orum'b  t^ut  aber  mal  einr  äugen  auff,  l)l)r  blinben,  elenben  ^^apiften, 
fe^et  elürcn  gölten,   teie  efir  tuibber  6t}riftnm  tl)ut  unb  ei)ttel  tcuffcl-:*  loerc! 
trel^bet!    61)riftu§  fpric^t  ^Ftatt.  Di.  unb  ^uce  in.  ^s>lbt  lieb  etere  fei)ub,  tl)ut  S'J; -^Z^^; 
tool  ben,  hk  euc^  liaffen,   benebet)et  bie  mä)  malcbet)en,  bittet  für  bie  eud^ 

30  fc^nlcfeit  tl)unn.    äßer  bt)r  ben  mantel  nt)mpt,  beut  lafj  auä)  ben  rocE,  teer 
bic^  an  baifen  f(^legt,  bem  t)ait  and)  ben  anbern,  teer  bac-  bei)ne  n^mpt,   ha 
l^ole  e§  nic^t  teiber."    S)if3c  teort  (il)rifti  finb  i]o  i)axi  gepotten,   ha^i  er  am 
enbe  baüon  fogt  alf^o :  '2i3er  bifje  mel)ne  teort  ^oret  unb  tt)nt  fie  nit,  ber  ift  mmu.  -,.  2«. 
glel)cl)  epnem  narri^ten  man,   ber  fein  bauf^  bateet  auff  ben  fanb  k.\  teie 

35  teol  bie  groffen  flarfjgelcrten  oon  ber  l)ül)en  fdjulen  t,]u  l^Hirif]  Ijaben  rebte 
unb  bormonung  brauf,]  gemacht.  ^ 

5hl  fage:  23}ie  l)elt  bif]e  Buüa  an  bif^en  teortten?  61)riftny  fprid)t: 
'äßer  bi)r  ben  mantel  nljmpt,   bem  laf^  andj  ben  roct'.    5^er  '^apft  fpridjt: 

1  »Butenb  E  5  mir  \)  tuuft  K  tctjnc  ficjfer  K  0  morber  K  tiefen  K  8  Oerftot)ft  C 
10  fopffc  E  11  gönnet  E  12  gctjcn  E  22  „bog"  öor  „gcbcnctt"  fcf)U  1>  2:)  nicf)t  E 
2G  erter  E    gotjen  E         HO  oud^  bcinen  3?o(f  C        :]:}  ^otct  E    nic^t  E        34  ncrrijc^cn  15(" 

')  5Ö9I.  oben  e.  284. 
Sut^exS  SOßerfc.    Mll.  45 


706  Bulla  coenae  domini,  bn§  ift,  bic  'iSnUa  üoiti  3tbenbfrcifen  k.    1522. 

2Ser  m^r  ctn  ^eEer  nljntpt,  ber  fet)  bc§  tcuffclö  mit  Iel)p  iinb  fecl,  ein  fetter, 
ein  abtrinnicjer,  unb  oUeg  nnglucf  6e[tcl)e  tj^n.  äÖaS  ift  ba»  anberS,  benn 
nlij  lüen  etjn  t3ornige  ^ure  fprec^  t^n  bem,  bei*  l)f)r  ein  Pfennig  neme:  Xa§ 
bicf)  ber  blitf  unb  bonner  exfc^lag  unb  QÖe  teuffei  f)olen!  Se^^et  ha,  lieben 
^Papiften,  eiurn  go^en!  Sil)e,  fold^  grel^el  niufj  man  alle  ^ax  tju  9tom  am  :. 
^e^ligen  grünen  bornftage  lef^cnn:  ha5  f)cl)ft  bic  6^nftenl)eit  leren  unb  regirn. 

Unnb  06  bie  fc^rifft  melbet  ettüc^  malebetjung,  bie  GdoI,  6l)riftu§,  ^^Ipoftel 
unnb  propljeten  t^an  I)a6en,  bcnnod)  t^tjinpt  fic^  nicfjt  eignem  t)bermQn  Tnale= 
bellen,  tuen  er  lüil.  $Ißa§  iüere  fonft  bie  (cre  nut3,  ba^  h3ir  nit  malebet}en 
foUen?  Sie  fc^rifft  malebe^et,  toa^  tüibber  ha^  ßnongelium  l)anbelt,  unb  10 
ftretft  bod§  t}l)re  malebeljung  ni(^t  tt)et)ter,  benn  t^ur  befferung  ber  feeten  burd) 
iel)p(icl)e  u6cl.  5l6er  ber  ^apft  malebetjet  burc^  unb  burd),  Icl^B  unb  fecl,  gut 
unb  e^re,  frcunb  unb  gefetCen:  fuc^t  ha  mit  !el)n  6efferung,  f3onbern  ct)ttcl 
öorterBen  unb  fpric^t  uic^t  mel}r  benn :  ©iB  tüibber  unb  lof^  mic^  mit  friben, 
unb  laf3  mid)  fet)n  creut^  tragen!  1^' 

^DarumB  ift  bcm  crcmpcl  ber  fd)rifft  nid)t  lüel)ttcr  t3ufolgen  benn  in 
bcn  fachen,  ha  fie  t)n  molcbeljet,  btn  moltift  benn  fagen:  2^ic  fdjrifft  male= 
bet)t  be§  ^unngeü  öorlercr,  brumb  Inil  iä)  quc^  mcilebctjen,  tOQ§  mid)  lüftet, 
gleljdj  mic  bic  efetl  öon  ^axi]^  fpredjcn :  älHr  motlcn  auc^  on  urfad)  unb  ur= 
!unb  borbamnen,  iüie  bie  ^Ipoftel  on  ur!unb  ^oben  gefd)rieben.^  9iet)n,  nid^t  20 
f30,  lieben  efcll!  äßiltu  bem  ercmpel  folgen  in  ber  fc^rifft,  f30  folg  t)^m  lautter 
unb  cl)nfcltig,  obber  laf3  anftel)cn! 

Unnb  ob  ber  efel  üon  ^Qrif3  lafterlugen  loar  toere,  ha§  ß^riftuS  inort 
nur  rab  unb  tnolmcl^nung  loercn,  bcnnod)  folt  fic  ber  Sapft  galten:  benn  er 
loil  nit  allein  fet}n  l)m  ftanb  ber  l:)olfommcnf)ct)t,  f3onbern  auc^  ha5  l)Cit)bt  2.1 
unb  ber  furnemft  in  bem  fclbigcn  ftanb.  5hi  ift  l)l)C  ber  fclbige  ftanb  f(^ulbig, 
fie  t3ul)alten  alf3  gcpot  unnb  nic^t  aU  xahi.  S)arumb,  mie  biu  c§  Icndift, 
f30  ift  ber  SSapft  epn  lefterer,  malcbcl)cr,  fluc^cr,  unb  nidjt  alleljn  ift  erf3, 
f3onbern  Icret  audj  baffelb,  aU  fet)  e^  rec^t  unnb  tüoltl)an.  D  grctoel,  0  ah= 
ominatio,  e§  h)il  mit  btjr  anf3  enbe,  bu  ubirmad^ft  e§  t3u  f)oä)\  ^ 

3)a§  fei)  eud),  ^papiften,  3U  bienft  gefagt  auffS  erft  capitel:  ha  l)abt  t)l)r 
etorn  trolgot3en,  be§  tcuffel^  laroen! 

5luffa  5lnbcr  ^a^itcl  ©lofa. 

th-  oorpannet  unb  Oormalebctjct  Oon  tocgcn  ber  l)ct)ligen  bretifaltideit, 
goti§  be§  Oater§  unb  be^  fonf3  unb  be^  l)et)ligen  gepfti-i.    ^ragc  \ä):   2Bo  ift  3.=, 
watti).if„i9.ber  befel^  pt)m  gefd^e^en?     6oll  baljer  tomen,  53lat.  jOi.  'äßa§  bu  binbeft 

1  ber  et)  be§  E  2  ungtucl  E  4  unnb  bir^  nüe  D  •',  t^otsen  E  C  «runen  E 
9  nid^t  E  18  tiiftet  E  20  apoftel  D  21  nlfo,  ItC&cn  CD  22  unb  E  2:3  toftev^ 
lugen  E  24  ratt  1)  20  nic^t  E  20  ben  felbigen  A  27  jul^alten  ouß  gepot  B 

:i2  etgo^en  C"  trotgotjen  K  :'.5  got  D 

V  5Ü9(.  oben  £.  271  f. 


Bulla  coenae  domini,  bah  ift,  bie  Jöitlla  com  '^ibcnbfreijen  jc.    1522.  707 

auf  etben,  fol  ge)3unben  fein  1)m  l)t)mcr?  !oai  boc^  6f)ri[tU'5  ntcfjt  meljr  benn 
binben  bamit  eingejet^t,  unb  ba»  tjcüifc^e  trac^en  maul  bc^  '-Bapft;?  malcbeljct 
unb  flud^t  für  ba»  6inben.  Da»  Binben  ift  nur  ein  euf3er(td§  abfonbern  bero, 
bie  fic^  felbs  mit  funben  in  bic  malcbei)ung  fteiien,  fic  hjibber  eraufj  3U  ()olen, 

5  fo  ftoffet  fie  ber  ^e^Iigft  Datcr  ()i)nel)n:  bai^  f)cift  hk  fcf^aff  toe^ben! 

9hl  ber  geBenebet)te  name  ber  gotüc^en  majeftet  ift,  bac-  alte  ^ertjen  ßr= 
fretoet,  baxX)n  h}t)r  6enebet)et,  taufft  unb  fetig  finb:  be§  braucht  ha^  grof] 
gifftig  lefter  maul  t3ur  ma(ebel)ung  unb  fc^retft,  tobtet,  martert  bie  feete  ha- 
mit,  ha5  man  bem  namen  fotte  fetjnb  iücrben.     ST^cn  er  bcn  tiodjgebenebetjeten 

10  namen  in  et)ne  miftpfut^en  murffe  obber  tret  t)t)n  mit  fuffen  obber  teftert  i^^n 
fonft,   hjott  ic^  t)t)n  unter  anber  gemeine  gotti-3  tefterer  tjetiten.    3tber  nu, 
hai  er  ber  ^eubt  bof^tüic^t  fet)  atter  tnelt  unb  ber  groffift  gotti-^  fel)nb,  h?ie 
5Pautu5  öon  t)t)m  borfunbigt  ^at,  muf]  er  bamit  ftuc^en  unb  matebetjen :  unb  2.Jficii.2,3  tt- 
fol  bennoc^  rec^t  tüolt^on  fein,   nennet  folc^^  tnaffen  ber  gerec^tirfeit ,  fo  alte 

15  anbere  befennen,  hai^  es  groffe  funb  fet),  Inen  fie  nur  mit  gotti5  namen  flucfjenn, 

fd^lnet)ge,  toen  fie  fotten  bartjn  feljne»  befet^l  rl^umen.    C  tüot  t)at  S.  5petru»  2  *i'ftr.  2, 19. 
gefagt  ii.  ^ti.  ii.  'Gc^  finb  ünber  ber  malcbel)ung',  nemlid),  hac^  fie  et)ttet  mate= 
be^ung  toerb  finb  unb  aucf;  ni(^t§  benn  matebeljen  funben. 

6r  fa'^e,  ber  ^etobtfcijatc!,  ba§  er  ben  !onigen  unb  furften  3ufc§ti3ad;  toar, 

20  t)^r  lanb  unb  ftebt   t]urauben  unb  erl^otben  mit  bem  fc^tnerb:   brumb  teret 
^^n  ber  geQt],  fic^  feren  ju  bem  malebcljen  mit  gottiv  namen.    ^a  ift  er= 
fuÜet  ba5  tüort  S.  ^auli:  'Otabir  omnium  malorum  aöaricia,  6et)t.3  ift  cim^im.  c,  10. 
tDurt^et  alles  ubel-^'.     Unb  fitje,   ob  nicf)t   auf]  fc^irfung  bcv  t)el)tigcn  gcljfty 
bifje  oier  totinifc^  mort  mit  l)f}ren  erften  bucf)ftabenn  ben  namen  9toma  gent.jen, 

25  ba^  foIc^5  übet  ju  9tom  folt  t)irfc§en! 

5(uff  bö«  dritte  (S:apikl 

S)ie  meer  reh)ber  muffenn  auc^  bxann :  ber  tl)c)x>xc  f riegSman  fan  ftret)ttcn, 
Balten,  pftant]en,  fc^ut3en,  ge(ci)b  f)atten  unnb  alle  binc!  auf5rid)ten,  altetin 
mit  fluchen  unnb  malebetjen.    Sit3t  ber  faute  efet  auff  fci)uem  ftucl,  mit  foldj 

30  groffe  bing  nur  mit  bremen  regirn!  2lber  mcr  ift  ber  groffift  meer  rember 
unb  meer  morber,  benn  ber  got3e  mit  fel)nem  matebcijeu,  ber  attc  feelen  auf^ 
fe^et,  tetjmet  unnb  umBbringt?  Gr  ift  auff  ba'^  t3el)tticfj,  lci)plicf)  gut  unb 
tüefjen  gefaUenn,  brumb  !an  e^r  getjftlidj  ni(f)t§  benn  bah  Inibberfpiet  t^un: 
benn  t3ei)tlicf)  unnb  gel)ftticf;  mugen  nidjt  5ugtei)cf)  öorforgct  tnerben.    6t)riftu§ 

35  fpric^t:  '^jl^r  tunb  nic^t  bem  ^Jiammon  unb  got  bienen".  aijottd.  c,  2^. 


1  nid^ti           2  be§  l^ettifd^cn  SradEcn  C           8  ücrflud^t  C    beten  D  ö  ftoffet  E 

f!  gotlic^cn  K            s  tobtet  E             10  miftpfutjcn  lüiirffe  E            12  bofjnjid^t  E       gtoifift  E 

IG  v^iimen  E           18  matcbeljung  l)           19  fonigen  E           .10  groffift  E  :}1  motbet  E 

flot  ü  gotje  E  auff^e6t  D  34  mugen  E 

45* 


708  Bulla  coenae  doniini,  ba§  tft,  bic  iBii(fa  Dom  ^Idcubfreijen  k.    1522. 

3tuff  ba^  a^icrbc  capiitl 

£)aa  ift  eljn  |tuc!Ie  et)n  mal,  ba§  er  ueiüc  t^oEc  öorpeutt.  S)Qy  itieve 
tüol  gut,  dbtx  tüa§  menget  fi(^  ber  un]l)nntge  naiT  baret)n,  ba§  frembb  ift 
unb  l)f)n  nic^ty  nngef)et?  .Königen  iinb  !et)f3crn  gepurt  folc^§  tju  fotgen: 
35ap[t  folt  be§  (Suangetiiimi3  tüartten  unnb  tjufefjcn,  ha^2  n^rgetit  !et)n  gel)[t= 
Üä)  t3oI  unb  Befcfjtrerung  nelüer  lere  auffftunb.  3l6cr  lua§  tf)ut  er?  6r  6e= 
]d;h)eert  feI6§  bie  luelt  mit  unfeglic^en  gefet^en,  uBirfet^t,  xatübt,  ret)[t,  nt)ntpt, 
jeuget  auf^  attc  Biftum  unb  [tifft,  mit  mentcln,  annaten,  referöaten,  nblnf,] 
brieffen  unnb  mit  ber  gle^c^en  untjelic^en  Bu6crel)en  unb  triegercljen ,  [teilet 
firf)  barnac^,  alfg  tüolt  er  nein  t3oEe  teeren.  3ft  ^(^^  "ii^t  ^in  "^effige,  fel)nb= 
li(^e,  üorbriefjlic^e  6of3l)ctjt  unnb  frfjaWetjt  on  bem  allerl)et)ligften  [tuel,  ber 
et)nen  leffel  er'^clt  unb  üorfdjlinrft  ha^i  fjauf^,  effet  unf^  bat^u,  ba§  n.il)r 
|old§  foEen  furd)ten  unb  loben,  ^ä)  met)n,  ba§  ^etjffe  bie  mutfen  fetjgen  unb 
wattti.23,24.  ein  cnmel  öorfc^lucten,  tüie  (Sl)riftu'5  jaget  5Jcatt.  i-j:iii.  Hub  oBy  glet)(^  unredjt 
i|t,  nelüe  t3ot(e  auffrii^ten,  folt  man  barumB  hk  fclbigcn  malebet)cn  unnb  nid}t 
auff  et)n  onbere  töel)f3e  Beffernn  ?  5ld^,  toa»  folt  ber  lugenl)afftig,  6of3l)afftiger 
ftuel  beö  teuffeltf  tt)un,  benn  nur  liegen,  triegen  unb  aüe  buBerel)  treljBen? 
(S»  fol  ni(^t§  guty  auf3  bem  grelnel  fommen. 

5(uff  ha^^  S«nffte  (^nVitel. 

3)e»  :^e^ligen  ftuel§  brieffe,  ba§  ift,  gottiy  lefterung,  feel  morb  unb  tnelt 
oorberben,  fol  t)l)e  uiemant  felfc^en,  2Ben  Inilö  luerbenn,  hai^  er  and)  etjn  mal 
malebetje,  bie  mibber  gottiy  t3et)en  gepot  l)anbeln?  5{el)n,  ha  muf3  er  felb 
tüibber  ^anbeln,  er  muft  fonft  uiemant  met)r  benn  fic^  felb  üornmlebeljen. 
2)arumb  muffen  fold)  äffen  unb  narren  Jncrd  Oormalebc^et  merben,  boy  nur 
ber  gel)t3  unb  hk  lugen  belj  Irefften  blcl)ben. 

5luff  H^  8crf)ft  capiicl 

6r  üormalebel)et  bie  ben  5Iurden  unnb  Saracener  et)f3en  unb  l§olt3  t3u= 
füren,  bay  man  adjten  foUe,  eS  fei)  fet)nn  ernft,  ber  (5l)riftenl)eit  guty  t3utt)un. 
äßen  cl^r  aber  6t)riftuy  ftabtl)alter  ioerc,  fo  tourbe  er  auff  feljue  fuffe  trctten, 
t)l)ngel)en  unb  ben  Xurden  bay  (^^uaugeli  prebigen,  baran  fet3en  lel)b  unb  leben : 
ba§  tüere  elju  (^()riftlicl)  )öel)f3e,  bie  Wurden  3ubeftrel)ttcn  unb  hk  fö()riftenl)el)t 
mel)ren  unb  fd)ut3en.  2)enn  too  t3u  bienet  eö,  bay  mau  bem  2;urden  lel)plid; 
loeret?    äßoy  tl)ut  ber  %\ixd  bof3e^?    ör  ni^mpt  lanb  ei)n  unb  regirt  t3etjt- 


2  ihüi  E  4  nic^t  1)  Äoniflcn  E  gc^jutt  E  5  H  D  nienbert  C  .  6  W\ä)toexet  E 
10  jotle  E  12  öoi-fd^üilt  li  i:;  iaugcit  ('  fügen  1)  14  fagt  E  15  3oüe  E  IG  lugen-- 
fjafftig  E  19  guiifft  K  '2o  lugen  E  28  evft  AE  31  luejen  C  33  6ofcö  E 


Bulla  coenao  tlomini,  ba§  ift,  bte  iöuUa  Dom  'JlOettbfi-effcu  ic.    1522.  709 

Itc^.  9Jhtifcn  lüir  bocf;  bafjclfi  aucf)  öom  &'ap[t  fcUvS  Icljbcn,  bcr  uiifa  bo(^ 
IctjB  unb  leben  fdjtnbet,  Unlcf;^  ber  %nxä  nidjt  t(jut!  SDatju  (e[t  ber  Znxä  ctjneii 
Ijglicfjen  in  feljncm  glatuBen  bicljben:  baä  t^nt  bcr  ^'ap[t  nnrf;  n{cf;t,  f^onbern 
t^lningt  alle  lüelt  üoni  (Sl)ri[tcn  glanben  auff  feljn  tenffcltidjc  lugen,  boy  frct)= 
s  lid)  an  lel)6,  gut  unb  feel  bc5  iöapftS  regtment  t,]el]en  mal  erger  t[t  benn  beä 
2urd;en.  Unb  tuen  nid}t  (sl)ri|tu-5  fclbä  bcn  ßnbcf^rift  fturt,5en  folt  nac^  ber 
fc^rifft  unb  man  t)l)c  ben  lurtfen  öortilgen  luolt,  muft  man  an  bem  ^apft 
anfallen. 

5(nff  t^a^  Siclicttb  cn^itcl. 

10  2)ti,3C  acfjt  fülgenb  capitel  malebcljcn  unb  bcl)ffcn  untun-fc^ampt ,  allel)n 

umb  bcy  bandjy  luillen,  glel)d;  lüie  elju  t)unb  umbö  betjui]  tutUcn:  ha  tuirt 
nii^t^  gefucf)t,  benn  bay  ber  ^cl)lige  [tnel  freffen,  iautfen,  muffig  gel)en,  prongcn, 
lx)ülluften,  l)eric^en,  linieten,  toben,  licgenn,  tricgen,  fdjinbcn,  fdjcnben,  t)or= 
füren  unb  alle  bubcrei)  mugc  fieser  unb  gcrugelidj  l)anticren.    ©aö  folt  nidjty 

1^  gelitten,  !el)n  ubel§,  !e^n  ftutf  be§  creutjg,  !el)n  loar  t3el)djen  6l)rifti  felju, 
ba^5  iä)  nid)t  mel)r  mog  nod;  fan  ben  f)et)lof,5en  ftucl  l)anbeln.  @ljn  anbcr 
öorfuc^e  boy  fetjue  auc^  brau !  2Bay  id)  met)r  baöon  fogen  luil,  befill)e  ic^  bem 
!onige  Saöib  in  folgenbem  pfalmen:  ba  tüirftn  fel)en,  ha§  ber  felb  allcö 
t,',ut)or  l)at  gefel)cu,  \vk  bcr  bnpft  Inurbc  liegen,  triegen,  malebcl)en,  gott  leftern, 

20  bic  6l)riftenl)eit  öorluuften  unb  nidjty  loben  nod;  fud^en,  benn  bay  feljnc,  unb 
Inuy  feijuer  feelen  gefeit. 

©lof^a  bcy  fouig^  2)atjib  ubir  bif^c  Imlleu,  ^^fnl,  j. 

{.       .f)erre,  Irarumb  hjirftu  fjo  ferne  abtretten 

unb  bic§  öorpergen  ju  hcn  ,3el)tten  ber  tuibberlnertideit? 
25  ii.       2)er  gotlof,]  tnirt  tjofertig  fein   unb  lun-prenneu  hk  armen:   fie  fatten 
auf  ^l)ren  mntmillen,  h)Q§  fie  nur  erbenden, 
iii.     3)enn  ber  gottof^c  lobet,   toay  ba  ift  nadj  Inft  fetjner  feelen,  unb  ber 

gel)t,3ige  benebel)et  unb  leftert  got. 
iiii.     3)cr  gotlofgc  für  feljnem  auffgeblaf^en  t^orn  fragt  nod)  nicmanty:  aud) 
30  got  ift  nidjty  für  el)ttel  fcljuem  mutloillen. 

t).       Seljn  tljun  engftet  fidj  alt^etjt  nadj  ber  l)ol)e.    3)cin  geridjt  ift  bon  feljuem 
angefleht. 
6r  reb  frei)  fcd  gegen  alle  feljue  luibbcrloertigen. 
öi.      i&i  fpric^t  in  feljuem   Ijert^en:   ,3dj  locrbe  nidjt  loanrten,   idj  Inerbe  on 
35  übel  fetjn  für  unb  für. 


4  lugcn  K         0  jctfi  E         7  Wurden  K  13  iüuten  E         14  mugc  !•:    öcrugtid)  E 

15  übel  D  16  itic^tä  D    bem  1)  IS  fonigc  E  20  borlüiiftcn  E         :j:3  olicn  feinen 

hjiberloertigen  B  gegen  feinen  hjibcrhiextigen  D        34  hjürbc  C  hjüvbc  C 


710  Bulla  coonai!  douiini,  büi  ift,  i)k  33ul(a  Doiii  Slbenbfreffen  ic.    1522. 

t)ii.     <Bt\)n  moul  ift  bol  ffudfjcny,  tncgcnfj  unb  gct)t3c§,  unter  feljttcr  t^unge 

ift  mul)c  unb  crBctjt. 
oiii.    6^r  fit,3t  auff  bcr  lalnrc  bcr  öorijofc,  Ijntoenbig  tobtet  er  bie  uufdjul= 

bigen,  fet)n  ougen  feigen  t}et)mlic^  auff  bcn  armen  Ijouffen. 
ii*.      Sr  lauret  borporgen  h)ie  ein  tetüc  in  fetjnem  lod§,  5 

er  (auret,  baö  er  ben  armen  erf)af(^e. 
ör  ber§afc^t  ben  armen,  fo  er  ^§n  jeuc^t  in  fein  netje. 
%.       Unb  er  t^uBrirfjt  unb  t^ufrummet 

unb  tjufeUet  bcn  armen  t)auffen  mit  fetjncr  gcloalt. 
%i.      6r  fpric^t  in  fernem  Ijertjen :  ©ot  Ijat  ij()r  borgcffcn  unb  borporgcn  fet)n  10 

angefi(^t,  er  fi^et  fte  nic^t  mef)r  an  für  unb  für. 
Tcii.     @tanb  auff,  f)err  got,  ergebe  bet)ne  §anb, 

öorgif,5  nic^t  ber  ormen. 
i'iii.    äßie  lange  fol  ber  gotlofjc  got  leftern,  ha^i  d]X  fprid^t  in  fetjnem  Ijert^en: 

2)u  fragift  nicfjty  barnac^?  15 

^iin.  2)u  fi^cft  fie  jo^  an:  benn  btü  6ift»,  ber  Belebe,  hk  erBe^t  unb  haö  tuueten, 
ft^et,  ba^  e§  in  be^ne  ^enbe  geben  tüerbe,  unb  ber  arm  f)auff  tnirtS 
btjr  laffen,  bcr  bu  bift  ber  tüc^fgcn  f)elffcr. 
p).      3ubric^  bcn  arm  bcy  gotlof^en  unb  fudjc  ben  Bof^tjafftigen,  f^o  tnirftu 

fe^n  ungotli(^  tnefjen  nimmer  finben.  20 

i'öi.    !3)er  I)crr  ift  el)n  fonig  l}mer  unb  eiüiglicf). 

?)()r,  ^c^ben,  Incrbet  umBlomcn  auf^  feljuem  lanb. 
jbii.   £)a2i  Begirbe  ber  armen  ^aftu,  l^erre,  erl^oret: 

bu  mirft  l)[)r  fjert^  Bercl)tteu,  unnb  belju  ore  iüirt  auffmerden. 
i'öiii.  5luff  bay  bu  bem  tt)et)f,3cn  unb  bcm  armen  fetjne  facf)  ric^teft,  25 

Saö  fid^  t)i)nfort  nidjt  mel)r  eijn  menfrfj  gefurdjtet  madjc  auff  erben. 

5rttf5(cgung. 

i.    ."perre,  hjarumB  Itjirftn  f^o  ferne  trctten 

Unb  bicf)  öorpcrgcn  in  hi^n  tgctjtten  ber  tüibbertuertidcit? 

2)enn  tno  got  umB  unfcry  unbandy  iöitlen  nit  f30  gar  unfj  I)et  öorlaffcn,  ^ 

tücr  cy  nid)t  muglid),  ha§  bcr  @nbc§rift  folt  fold^e  ungcl^cn^r  in  ber  ürdjcn 

(mie  folget)  burffcn  furnc()mcn,   fc^Jt>el}gc  benn  üolBringen:  barumB  tüctjf^et 

^ie  ber  |jrop()et  Xiatiib  bcn   redjtcn  grunb  unb  frafft  35e|5ftlid§er  tt^rannet), 

i.iiK)f.2,3f.unf3ern  borbienft,  iuie  benn  6. 5paulu§  aud)  tf)ut  ii.  5lf)effa.  ii.    6y  hjunbert 

ben  ^ropl)eten  bie  groffe  ber  ttjranne^,   bay  fie  got  lct)benn  !an,  unb  tgeljget  35 
boc§,  bay  unf^cr  fct)ult  fei),  unb  fcl)  mit  Bitten  unb  fc^reljen  baloibbcr  t^u 

2  mu^e  E  3  öor^offc  E  tobtet  E  7  txijal^t  1)  12  er^od^  C  16  hjutcn  E 
21  lontg  E  22  Wnhm  D  2:5  3!ic  begirb  D  er'^oret  E  ."JO  nid^t  E  81  mugtid^  E 
bie  üxä)m  D  35  „bcr"  fep  BE  36  unb  f^e  mit  D 


Bulla  coonae  doniini,  ba-i  ift,  bie  3?uUü  imm  'Jlbciibfreiicit  JC.    1522.  711 

^anbcln.  "^ai  ift  mi  ha^  cr[t  unnb  f)of)i|t  ftuc!,  ba  burd^  bcr  iBapft  ift  auff- 
fommeit  uub  folgcnbc  grclucl  trieben  l)at,  bn^  got  umb  uuf]cr  uubandbarfci)t 
abtrctten  ift,  unnb  nic^t  tücnig,  fpnbcru  ferne  abtretten,  unb  f,3o  gant]  unb 
gar  in  aller  tnelt  norlaffcn,   hau  fel)n  gottiS  toort  nocfj  regimcnt  blieben  ift, 

5  f^onbcrn  eijtteL  tijrannei}  '-Bepftüc^cr  gefe|.  2a  t]n  l)at  er  fic§  Dorporgen,  baö 
er  nic^t  allein  unfj  öorleft,  f^onbern  left  fic^  auc§  nit  finbcn  nod^  erbitten 
in  bcr  grctrlic^en  inibbermerticfeit.  3<i'  ^ft  >^iitf)  nicmant,  ber  gepeten  bat: 
unb  ob  etüc^  getncfen  finb,  bie  fic^  t)aben  balüibber  gefetzt,  ben  bat  er  nid;t 
^t)nbur(^  gef)oIffen,  f)at  fie  laffen  untertigen  unb  bie  toar^etjt  fampt  t)f)n  öor= 

10  tilgen  unb  borbaninen,  Unc  ^anict  auc^  fagt,  ha^:^  nic^t  aüetjn  ba§  Pole!,  fjon^  sn«- s.  i^'- 
bern  aucf}  bk  inarl)cit  nt)bbergefd;(agen  ift.    Sarumb  folget: 

ii.    £er  gotlof^e  ift  boffcrtig  unb  oorprennct  hic:  armen. 
Sie  fallen  auff  ijl)rcn  mutluiUen,  rva^^  fie  nur  erbencten. 
2)a§  mufte  folgen,  ha  got  abtratt  unb  unfj  oorliefj  unb  feeret  nid^t. 

15  ^If.^o  feilen  h)t)r,  bog  ber  33apft  alter  bing  oben  ift  gelegen,  ^at  öiel  (^l)riften 
öorprennet,  ha  bur^  er  l)offertig,  ftolt^  unb  fic^cr  rtorben  unb  el)n  fdjrcctcn 
in  bie  toelt  bxaäji,  ha§  er  frep  tbut  unnb  left  nadj  alle  feijucm  mutlinüen: 
fet^t  auc^  unoorfc^ampt  in  feljuen  bccretalen,  5Uemant  mugc  i)l)ni  tuercn, 
richten,  ftraffen,   fonbcrn  er  foUe  ridjten  atte  njclt.    5)arnmb  tbun  fie  auff>5 

20  aEer  muttüilligft,  tüa§  fie  nur  erbenden.    £aa  ift  bie  tjeljt  ber  tuibberlrertidcit, 

ha  G^riftuy  Pon  fagt  5Jlattt).  jriiii.,  ha^  t^fjx  glc^c^  nic^t  getüef,3cn  nod)  fctjn3JJaui).24,2i. 
folt.     %]\vax  allein  bac'  forprcnnen  t^epgt  gnugfam  an,   hav  bcr  ^^apft  fei), 
ben  bif^cr  pfalm  mepnet:  bcnn  hat:  ift  alleljuc  fcpn  epgen  ftraff,  ba  er  mit 
tobet,  unb  ber  prop^ct  ami)  fie  ant^eud^t,  ben  l)cljbcn  gibt  er  ha^  fd;merb  pm 

25  öorigen  pfalm.  2)ic  6l)riftlic^e  firdjc  tobtet  nid)t  Icpplic^:  barumb  laf]  bpr 
fagen,  toer  bo  töil,  bie  fctor  tprannen  mugen  nic^t  (Sbriftcn  fepnn,  bac'  tncrd 
tücpf,3et  allein,  h)cr  fie  finb. 

iii.  !l;er  gotlof^e  lobet  alle^,  tuac'  ba  ift  nad)  bcgirben  fepner 
feelc.    Unb  ber  gcpt,3igc  benebepet  unb  leftcrt  got. 

3ü  030  grof3,  ^o^t  bing  f)at  nie  !epn  fc^mepdjler  bem  i^apft  t3ugemeffen, 

bay  ]iä)  ber  bapft  ein  mal  gcfd)cmct  unb  gcfagt  bette:  Ta^  ift  t^uoicl,  f3on= 
bern  ec^  ift  alle>^  "beftetiget  unb  t3u  artidel  bcy  glaubcn-3  gcmadjt,  iinh  bie  fct- 
Bigen  buckle  für  c^riftlid;  prcpffct:  ba-ö  finb  frume,  trctre  finber  ber  bepligen 
9to.  firdjcn  gef)epffen.     Ser  art  ift,   bav  bcr  bapft  nid)t  prren  tan,  alle  redjt 

30  in  fcpncm  Ijcrt^en  l)at,  er  fep  ba^  f)etrbt  oller  menfdjcn  auff  erben,  ein  fepf^er 
ber  trelt,  ber  auc^  ben  cngcln  t3ugepieten  unb  pnf]  fegfetnr  mac^t  Ijabe  unb 
glcl)d^en  getüolt  mit  6f)rifto,   bcr  aud}  ubir,   aufer  unh  lüibbcr  gotti»  tüort 

6  nic^t  E  8  fic^  boc^  l^abcn  E  9  mitfampt  C  1«  ba  ba  burd^  A  18  muge  E 
22  „ba^"  öor  „öot))rennen"  fc^tt  C  23  allein  E  25  tobtet  E  26  mugcn  E  30  „^oi)t" 
fe^lt  C  33   „treroe"  fel^lt  C 


712  Bulla  coeuae  elumiui,  hivi  ift,  bte  ^uUa  Dorn  3lbmbf reffen  jc.    1522. 

luib  fc^rifft  f)anbetn  luugc  uub  bc§  glcljcfjcu:  bafur  cljucm  bai?  t)cit,^  moc^t 
aiifi  taufcut  ftucfcn  ^ujpriiigcii,  Ircr  Cy  nur  Ijovct,  fcfjlücljij  beim  fcl)cu  fol. 
3lu{^  tobet  er  felBS  fotc^»  qEc»  in  feinen  becretoten :  bai  mad)t  aEe§  ber  ubiige 
mutlüil  unb  f)otfQrt,  ha^  \}i)m  got  nietet  h3cret. 

•Jtra  ift  boö  üKcc^  t^ut^un  um6§  gel^t,]^  lüitien,  iuic  ex  I}ic  fagt.    äBa'3    & 
ift  beö  S3apft§  regiment  benn  lautter  get)t3,  h)i(c§y  gle^(^en  nod)  nie  in  fcljnem 
xxgiment  bcr  tüclt  atfo  erfarcn  ift?    S)a^cx  ift  tommcn,  hai  man  fagt,  ber 
(fnbd^rift  fo(  bie  fctict^  hex  erben  finben.    ^rf)  mctjn,  er  f)a6  fic  fnnbcn,  haii 
fc^icr  fe^n  Pfennig  in  ber  tnelt  ift,  ber  nic^t  feljn  fet). 

Xay  6encbel)cn  ift  boy  fegen,  bar^n  ber  bapft  met^tig  ift  nnb  alle  bing  lo 
mit  auf,]ricfjt,   atfo,  bay  er  au(^  t)m  gruf,^  feljner  buttcn  an  ftab  gotlidjer 
gnaben,   bamit  bie  2tpoftel  tjugruffen  pflegen,  er  e^n  netug  branc^t,  unüor= 
fc^ampt  anbeuttct   ben  rot.]  unb  get)ffer  feljner  gnabe  unb  ^ilpoftolifdjc  benc= 
bctjung,   nnb   feljne  bencbet)ung  grof]  gef)alten  inirt:   ober  bo(^  baruiibcr  bie 
luelt  mit  fcijucm  geljt]  Oorfc^linget  unb  leftert  got,  bie  loeit  er  nicf)ty  bcnc=  15 
betjet  mit  ber  benebe^ung,  benn  lugen  unb  ^rt^um  unb  h)o§  t)§m  nutglid;  ift, 
niQy  aber  gotlic^  unb  tnarr)et)t  ift,   bie  toet)l  ey  mnf]  toibber  t)f)n  fcl)n,  bcnc= 
bet)ct  er  nic^t.    B]o  ift  nu  bifjc  lefterung,  bay  er  mit  fet)ner  bcnebetjung  gottiy 
namen  braucht  unb  t)el}ft  bay  gotlic^,  boö  teuffelifd)  ift:  unb  alfo  umb  fe^nfj 
gcijt^y  toitlen  befrefftigct  er  mit  gotti§  ^ct)ligen  namen  ct)ttc(  tcuffcliftfj  tDef3cn,  ju 
merct,  lugen  unb  t)rtt)um,  macf)t,  bay  alle  melt  bie  lugen  auffnljmpt,  alfj  Hon 
got,  unb  gibt  fie  got,  ber  metjnnng,  ey  fet)  tt)arl)eit.    £)  gottiS  lefterer  unb 
lefterung,  Inilc^  ein  fljnbflut  ift  bay  in  aEer  toelt! 

iiii.    2)er  gotlofje  für  fernem  auffgeblafen   tjorn  frogt  no(^  nie= 

mant§.  25 

51u(^  ift  got  ni(^tö  für  eijttel  fernem  muttoillen. 

S)a0  fel)en  toir  and)  ^m  Sapft,  tok  er  fid)  bruftet,  trotzt  unb  auffbleft 
in  fctjnen  bullen,  toie  Porcdjtlid)  er  fonigcn,  furftcn,  bifdjoffen  unb  aller  Inelt 
breiüet,  alf^  merenf^  tef^enjurmlin  für  l)I)m.  Unb  ob  man  ijljm  got  unb  gottiy 
hjort  entgegen  !§elt,  f^o  ifts  ein  fpot  für  t)i)m,  beutlet  ey  boc§  nod^  louttcr  30 
mutmillcn,  too  er  ljt)n  mil:  ba  ift  !ct)ne  furd)t  in  gottiy  loorttcn  ]n  banbeln. 
Gö  gcpur  t)^m,  fpridjt  er,  bie  fc^rifft  aufjtjulegcn ,  man  fol  feljner  beuttung 
gefte^n,  tüo  ni(^t,  fgo  ift  bie  ^etle  üiertjetjen  mal  l)e^ffcr,  benn  fo  bu  inibber 
got  gefunbigt  l]aft:  f,]o  gar  ubir  alle  maf]  l)oc^  unb  auffgeblafen  ift  ber  t^orn 
bif.jer  ottern.  2)al)er  ey  üon  got  on  t^lneljffel  gefc^icft  ift,  bay  beä  ii3"apftö  3:. 
brieff  eljnen  f^onbern  namen  l)aben  für  aßer  Inelt  bricffcn  unb  ^el)ffen  bullen. 
SSuCta  ^e^ft  ein  blafje  auf  bem  iraffcr :  ^  bie  felbige  l)at  bod;  f 0  eben  bie  et)gen= 

1  gfd^tifft  B  muge  E  2  in  taufent  D  ^orct  E  11  gottid^er  E  i:^  gnaben  D 
15  öerjdjlinbct  D  16  lugen  E  17  gotlic^  E     e§  rtiber  in  mufe  fein  1)         19   gotücf)  E 

21  lugen  E      lugcn  E  2.'1  lefterung,  »ool  ein  1)     fünbfluB  B  finbftufe  D  27  truftct  E 

28  !ontgen  E  30  nac^  E  32  gfc^rifft  D  34  getieft  D  35  notcrn  D 

^j  Sgl.  (Snbcrg,  Sutt)cr§  Sricfiüedjfcl  2.  Sb.  ©.  503.  505  Sinnt.  4. 


Bulla  cot-mie  domini,  bac'  ift,  bie  ^iilla  Hüiti  '^Ibeitbfn'üen  3C.    1522.  713 

fcfjafft  bc^^  33npft,  hav  luimbcr  i|t.    3)cnn  fie  bleibet  ficfj  fclbis  auff  utib  fompt 

Don  bcm  xcgen:  a(i3o  bruftet,  lobet  unb  crl)cbt  ficf)  ber  ÄÖapft  aud)  fclby  uub 

turnet  ft(^,  er  !ome  f)er  öon  bcm  iüott  gotti^  ^}Jiatt.  xbt.  '%u  e§  ^petruä  jc.'aJiattD.ie.is. 

2^cnn  lote  ber  regen  unfruchtbar  ift,  fo  er  ijnfj  tnaffer  feitet,  unb  mac^t  nur 

toaffer  btofen,  atf,30  auc§  goti§  trort,  tuen  e^  in  fotc^e  tocit  fiert^cn  feilet, 

mnc^tö  nur  et)ttcl  nuffgebtafcn  bcrtjcn.    ^km,  hk  btaf^e  feret  auff  beut  toaffer, 

a(f3  folt  fie  fagen:   ^c^  bt)n  md)i  Inaffcr,   f3onbcrn  tctj  ^trfc^e  unb  fore  auff 

bcm  tüaffcr.    Unnb  ift  boc^  nic^t'^  6rec§(icf)cr§  in  aller  creatur:   fie  ^at  aucf) 

bcn  rucfen  fegen  l)t)mcl  t]ugcfcf)loffcn,  unb  unten  ift  fie  gar  offen,   at§  luolt 

fie  bo»  toaffer  aU  faffcn.    '^iltf.^o  t()ut  ber  ^apft  auc^,  loil  nic^t  menfc^,  f3on= 

bern  über  olle  mcnfcfjcn  fcfjtoeben,   fraget  nicfjt  nacf)  got  unb  toil  aEc  loelt 

freffen,  unb   ift  boc^    uicfjty  ungcgrunbtery   auff  crbenu  tommen  benn  fcljue 

tt)ranue^. 

0.    8e^n  t§un  cngftet  fid^  alt3el)t  noc^  ber  I)o^e.    S)et)n  geritzt  ift 
öon  fernen  äugen. 
Unb  er  rebt  frc^  !ctf  gegen  alle  fetjue  toibbcrtoertigen. 

S)u  finbeft  f(^ier  !ein  bullo  obber  gefetje  bc§  bapftö,  bar^nuen  er  nic^t 
melbc,  toie  er  ber  ubirft  fet),  unb  toie  ferlic^  c§  bcn  fcclcn  fei),  fo  fie  uicfjt 
tj^m  untertuorffcnn  fiub,  hai,  glct)(^  toie  et)n  loe^b  fic^  cngftet,  locn  cy  gc= 
pcren  fol,  alfjo  cngftet  fi(^  ber  Stapft  alt^cljt,  ha^j  er  bif^e  frud^t  t3ur  Inclt 
bringe  unb  feljne  l)o^e  t)bcrman  cl]ntrct)bc,  hav  aud)  Oorbricf^licf)  tjulcfcn  ift, 
lt)cnf3  glcljclj  toar  loerc.  2;arumb  (}at  mit  bif]em  tüort  ber  propl)et  cijgcntlidj 
fci)nc  forgc  unb  Incljmut  in  foldjcm  ^anbcl  troffen:  benn  auff  l)cbrci)fclj  lauta: 
parturiunt,  ba^  ift,  fepnc  tücge  obber  \vcxä  gcpercn  alt^cljt  bie  l)oI)c,  ha^^^  ift, 
alles,  toa^i  er  t^ut,  ift  allein,  hai^  er  mit  forgcn  unb  angft,  luic  an  tt)Ct)B  ein 
ünb  mit  fc^mcrtjcn  gepirt,  fiel)  crl)ebe  ubir  alle  33ifdjoff,  furftcn,  fonige  unnb 
tüa»  ba  ^oc^  ift.  6r  ^at  aut^  te^n  anber  forgc  in  allen  fet)nen  gefet^en,  benn 
ba§  er  nur  in  bie  l)ol)e  fommc  unb  brennen  btcljbc,  toic  bav  bctcnncn  muf,3, 
toer  e§  tieftet. 

Unb  bar^nnen  fragt  er  nid)t  noc§  gotiS  gcricfjt,  tnilt^er  bod^  lucifcr  bom 
l)^mel  umb  folrfjcr  ()of)mut  loiUcn   fticf3  unnb  aller  luclt   fcljn  urteljl  fagcn 
left:  '2ßcr  fic^  felbc^  erl)ol)ct,  ber  fol  cruljbcrt  tocrbcif.     'ilbcr  buy  gcridjt  mitüuc.  u.n. 
allen  fetjnen  erempeln  ift  h)et)t  Don  fel)neu  äugen,  ja  f3o  toeljt,  ba^  er  bQ§ 
tüibberfpicl  für  artidel  bcc^  glalobcnS  fet 5t,  ba-^  fid)y  billid)  ber  propl)et  munbert. 

2^at3u  bie  l)l)m  barljuucn  mibberl)altcn,  bie  grcljfft  er  frei)  an,  ift  fcct 
luibber  fie,  Dorbannct  unb  Dorbampt  fie,  ift  ferner  fad^  gctüif3  unb  barff§  für 
arttdEet  be§  glaubend  ftetten:  fo  gar  uicfjt  adjt  er  gotti»  gerid^t,  luic  bif^e 

2  ttrüfet  15  brc^fet  ('         :5  rümct  K        4  nun  C        (>  machet  H  maä)t  U  7  ^crfd^c  E 

8  titet^tti^erS  E         15  öor  1)         n;  „Unb  er  rcbt"  !6i§  „MibberWcrtigcn."  fcljU  (J  allen  feinen 

hJtbetlDettigcn  BD         17  fetjnc  E     barljnnnen  A          is  nicfjtö  1)          21  ^oijc  E  3uer,5eten  H 

24  "^o^c  E        26  er^ofie  ('  cxijM  I)     fonige  E       27  „ba"  feljü  (.'        2S  l^o^e  E  30  nid^tä  C 
;J1  jolc^e"  D           :j2  et^o^ct  E          :J4  fic^  be§  biUic^  C          =37  bifei;  D 


714  Bulla  coenat:  domini,  ba^  ift,  bte  iöiilta  Dom  'JUienbfteffen  jc.    1522. 

Bulle  a{lct)n  gnugfam  tüctjf.jct.  '^\t  nur  fclju  forg,  hau  bic  tcutt  nicfjt  fetter 
an  l)f}m  tücrbcnn,  bay  ift,  bnö  er  nidjt  f)oc^  6Icl}6c.  (So  ift  bic  natur  ber 
lugen,  boS  fie  mit  forgen  unnb  cngftcn  fidj  bcfcftigct,  benn  fie  ftcf)t  auff  l)t)r 
felb»:  ober  bie  tr>Qrl)cl)t  ift  fic^cr,  left  got  n^nlbcn,  benn  fie  ftcfjet  auff  got. 
''äuä)  i]o  ift  bcr  lugencr  öormeffcnn,  !ec£  tnibber  fcl)nc  tuibbcrUicrtigen,  aber  s 
ber  n)arf)afftigc  trotzt  auff  got  atlet)n. 

öi.   CSr  fpric^t  in  fetjncm  ^crt^en:  ^c^  lüerbc  nicf)t  lüandcn. 
^ä)  tücrbe  on  ubel  fel)n  für  unh  für. 

2)a§  ift  bie  getoiffc  fidjerl)eit,  baöon  fic^  ber  ^apft  unb  ^^apiften  rumen 
unb  fic^  brauff  öorlaffcn.  2)enn  fie  fagcn,  hau  bapftum  fet)  gcgrunb  auff  bcn  i« 
9Watti).i6,i8.  felf^,  ba  ß^riftu»  öon  fagt  ^JJlattl).  jbi.  '3luff  ben  fclfj  h)il  icb  1)aW)m  uieljne 
lixd),  unb  hk  l)cllifd)cn  pfortten  foUcn  fie  nirf)t  uberioclbigen'.  .'picrauff  ftcl^eu 
fie  fieser,  fagen,  ber  yiomifrfje  ftuet  hjcrbe  b(cl)beu,  unnb  cy  f)aben  l)f)n  tuibber 
funige  noc^  lel)f,]er  mugen  beUjegcn:  unb  hai^  ift  lüar.  ^2lber  fie  luiffen  nid)t, 
boy  fold)  l)l)r  fic^er^eit  {)ie  unb  an  nte^r  orttcn  üorfunbigt  ift,  unb  ha§  allein  i'^ 
ber  jungft  tag  fol  ha^  bapftum  tgurftorcn.  ^n  beö  left  t)f)n  got  fingen:  Wxä) 
hjirt  Ictju  uBcl  rurcn,  tner  tüil  mir  lct)b  tl)un?  ^'dj  fit,]  auff  bcm  felf^  unb 
bl)n  gcmif^,  bas  bie  f)eljlige  iKomifdjc  tirdje  bae  t)clt)bt  b(ct)bcn  lüirt.  3)ey  ift 
olle§  bifg  tjum  ubirbruf3  üolt,  üoE  felju  geljftlidj  rcdjt,  unb  bcr  Ijc^lig  gci)ft 
aUe»  tjumal  eben  tjuöor  troffen  l)at.  20 

ölt.   Sein  maul  ift  öol  fluc^enfj,  triegenfj  unnb  getjt^e^. 
Unter  feiner  t,3ungen  ift  mul)e  unb  erbcijt. 

5Dcr  S5apft  tunb  feine  tt^rannel)  mit  lieb  unnb  gunft  nidjt  auffrit^ten 
nodj  erf)alten,  benn  niemant  tüolt  fie  ^l)m  gönnen:  fjo  !unb  er  fie  audj  nidjt 
mit  bem  f(^tt)crb  erobern.  Xa  er  aber  jal)  nit  l)t)r  cmperen  luott,  luic  folt  er  25 
l)l)m  anber§  t^un,  benn  mit  fluchen,  malebel^en,  bremen,  leftern,  liegen,  fdjclten, 
bie  einf eltigen,  f rumen  l)ert3enn  bef(^re(fen?  X)a§  fil)eftu  in  bif^er  trunden 
Bulla  Herlief.  (5^riftuy  t)at  mit  bencbcljcn  unnb  lieb  bic  inclt  an  fic^  trogen 
frcuntli(^,  fein  ftabl^altcr  lüirfft  fie  mit  f(ud)cn  unb  malcbcljcn  unter  fidj. 
Äurt^lic^,  nid;ty  tau  ber  tjcl^lig  ftuel  hmn  fhid^cn:  l)at  aud)  nie  ctlüaö  mit  30 
lieBe  aufgric^t,  f^onbern  alles  mit  fluchen  unnb  brclücn,  baS  rcd^t  ber  prop^et 
l)ie  fagt,  Sein  maul  fet)  t)ol  flu(^cnf]. 

Satju  alles,  \va§  er  fagt,  bay  leugt  er  unter  gotis  namen:  benn  !e^n 
ßuangelifd^  tuar  tüort  leret  er,  barumb  fagt  ber  prop^et  auc^  rei^t,  baS  fein 
maul  öott  triegenfj  felj.    2)cnn  bic  Incil  er  nid;t  ha^  Guangelium,  fjonbern  35 

1  nun  I)  leut  E  3  lugen  E  fte^ct  E  4  Icftö  E  •")  lugeuer  E  7  toürbe  C 
banden  B  8  hjütbc  C  9  rumen  E  10  9iomijc^  E  14  fontge  E      niugcn  E 

10  jurftorcn  E  17  ruren  E  18  giorntjc^e  E  19  „öott"  fe^U  B  21    „tvicgcnfa" 

fe^lt  B  22   mu!^e  E  24    gönnen   E       „anä)"    feljlt  C  25  erobern  E      ntc§t  E 

35  ©uangelton  E 


Bulla  coenac  doruini,  büC'  ift,  bic  ^uUa  üom  '.}[beubficijen  JC.    1522.  715 

allein  fein  tüort  (crct  nnb  bocfj  ben  kutten  furgibt  für  Gfiriftlicfje  n3arf)cit, 
ift»  nic^t  allein  liegcnn,  f^^onbcrn  auc^  triegcn.  Iricgen  ift  nicf)r  benn  licgcnn. 
Üriegen  ift,  h)en  bie  lugen  geraten  unb  angef)en,  tuic  ben  ^apfts  (ugen  ge= 
fc^e^en  ift.    Siegen  aber  fan  h)ol  fel)len,  tr-iegenn  fei)lt  nic^t:  ber  ift  Betrogen, 

5  ber  ba  gtelrbt  bem  tugener. 

^tem,  broBen  ift  gnug  gefagt,  ha^  tt)iid  getjt^  ift  t)m  23apftum:  benn 
barumS  ftuc^t,  (engt  unb  treugt  er  f,30  tüuctenb  unter  gotti§  namen,  ba^:^  er 
ber  ubirft  fet)  unb  aKer  trelt  gut,  et)rc,  let)^  unb  fcct  unter  fic^  bringe.  Xrumb 
ift  rec§t  gefagt:  Sein  maut  ift  üoll  gc^t,3§.    5i^e  bifje  butta  an,  tüa»  ber 

w  bapft  mit  feinem  DoUen  fluct^maut  fu^e! 

5l6er  ha^  ift  nod)§  aller  crgift,  hav  unter  feiner  t^unge  ift  muf}c  unb 
erbeit.  Si^e  an  bec^  ^apftö  tijrannet},  mit  milc^er  (aft  er  bie  melt  befrfjnicret 
unnb  brudt  an  le^b  unb  gut,  aber  öiel  me^r  an  ber  feeten  mit  feinen  unt^c^e^ 
ticken,  untregtic^en  gefeiten.    5llle  unf^er  gut   \)ai  er  abgefc^unben ,  130  uicl 

lä  ijrriger  gehjiffen  gemacht  mit  gefeiten  Don  beten,  beichten,  faften,  fet)ren,  flcijbcn, 
effen,  trinken:  hjie  ^at  er  allein  bie  e^e  öortnttret!  ^nxt^iii^,  es  ift  tüunber, 
ha§  er  nic^t  auc§  ha^j  fart^en  an  f)ct)mlic^en  orttern  oorpotten  ^at.  £ie  ftielt 
^at  er  Doli,  üot(,  Doli  engftlic^er,  löblicher,  tietlifc^cr  ftricf  gelegt,  bas  l)ei)ft, 
mu^e  unb  erbeit  unter  feiner  t^ungenn.     3il)eftu,  tük  eben  ber  propliet  ben 

20  58apft  l)at  ertennet  f^o  lange  t^uoor!  6l)riftu§  l)at  unf^  frei)  gcnmcfjt  unb 
ein  leichte  burbe  auff gelegt:  aber  bif'jcr  legt  unf^  alle  tcuffcl  auff  unb  tl]ut 
hai  mit  et)ttel  fluchen,  triegcn  unb  geijt^en.  Se^e  ha,  unbancfbarfcit,  ba  l}aftu 
beinen  lo^n! 

'üiii.   Gr  fit^t  auff  bem  lauren  ber  üorl)ofen. 
25  5)m  borporgen  tobtet  er  bie  unfdjulbigcn. 

«Seine  äugen  Dorpergen  fic^  auff  hcn  armen  ^auffen. 

£;a5  fitzen  ^et)ft  f,30  Oiel  al»  leren  obber  lerer  fein,  unb  ber  prop^ct  tüil 

fagen:  Gr  fet^t  ficfj  felb§,  Jüirfft  einenn  ftuel  auff  unb  macf)t  fiel)  t^uni  lerer 

aller  ftielt,  tvk  tvix  benn  aucfj  fcl]cn,  baz^  ber  S?apft  bac^  luort  ijmer  auffrucft: 

30  2)er  l)et)lige  Üiomifc^e  ftuel,  ber  '2lpoftoIif(^e  ftuel.    ^tem:  2Bir  finb  ber  mcifter 

aller  n^elt,  bie  reget  bcy  glauben»,  ber  brunc  alle^^  rechten  unb  bc»  glcl}d)cn 

gremlic^  bing  Diel  me^r,  haii  it,3t  nic^t»  bcrumptcr  nod;  gemel)ncr  ift  benn  ber 

9tomifc^e  ftuel.   Ter  propl)et  lüuft,  ha'5  folc^er  name  folt  aufffommen:  barumb 

ruret  er  t)^n  f^o  lange  tjuDor. 

35  5lber  baS  fitzen  tl)ut  er  mit  lauren  iuDorliofen:  ben  Dorl]off  fc^el)bet  er 

^ie  Don  bem  fancto  unb  fancto  fanctorum,  gleid)  löic  itjt  bie  fircfjenn  l)abcn 

1  feine  D  teuten  E  3  lügen  E  lugen  E  5  lügenet  E  6  oben  D  7  roütcnb  E 
8  S;arum6  E  10  „ooUen"    fe^tt  C  11    'nbti  ift  noc^   baä   aüercrgeft   1)       mü^e  E 

12  rtelc^em  D  17   „baö"  bor  „fartjen"  fe^tt  ß       otttetn  E       Octborgcn  D  IS  tobt-- 

lic^et  E  19  tnu^e  E         21  burbe  E         2ö  oerbergen  C     tobtet  E  28  ju  cim  lerer  B 

30  Ülomiic^e    E  32   nic^t  D      bcriempterö  V    berümpterS  D    berünH)tet  E       gcmainerS  C 

33  9l6miic^e  E  34  rürct  E  3ö  üor^offen  E 


71(j  Bulla  c-ofnat;  doniini,  baS  ift,  btc  SuKa  liüui  '^Ibeiibfreffcit  ic.    1522. 

brct)  tcl/(,  bcn  !ür,  Ürdjcii  unb  !trrf)l)of[.  2)ny  finb  brcl)crlct]  leben:  ba» 
tjuuerlidj,  fanctum  faiictonim,  ift  ha^  rcdjt  ötelubig  Uiefjeii,  ba§  aiiber,  fanctum, 
ift  ha^i  tücf,3cn  in  guten  tücrdcn,  bie  got  gepottcn  l)Qt,  bcr  t)off  aber  ift  haö 
tücf^cn  bcr  cercmonicn  unb  el)gcn  luertfen.  630  tüil  nu  ber  |jiopl)et  fagcu: 
2)cr  (Snbc^rift  mit  fctjner  untreglii^cn  tl)rannel)  terct  ui(f}t  glah^ben,  nidjt  gute  5 
tücxä,  f^onbern  uur  hac^  eufjciiicf)  gleiffen  unb  pompen  bon  fclb  erbndjteu 
h)ct(fen,  alfj  bo  finb  !lel)bet,  fpeljfj,  ftett,  l^erfon:  inic  Irir  benn  ha§  aEc§ 
fctjen  in  ber  ^papiften  leren  unnb  leben  nltgu  ubirftuffig.  S)q§  ^et)ft  fitgen  in 
t)orl}offen,  e^n  lerer  fel^n  folc^er  geugeletj. 

2)od§,  bie  Jöct)l  er  folc§§  für  ernftlid)  gutt§  furgibt,  geltet  er  mit  ben  10 
feelen  umb,  luie  bie  öogler  utit  ben  fogeln.    6§  ift  et^ttel  laureu  unb  ftell= 
falten,  ha  bie  feelen  fidj  Ijunen  fal)en,  faEen  brauff  unb  meljuen,  e»  fei)  ba» 
rec^t  tüef^en.    6i^e,  ba^  l)et}ft  fitzen  auff  ber  faE  l)m  bor^ofc,  leren  unb  fteEcu 
ben  feelen  ijnn  euf^erlidjen,  menfdjlidjen  gefet3en  unb  merden. 

S)arumb  folget  aud),  bay  er  bie  nnfdjulbigeu  tobtet  in  bem  Uorporgen,  15 
ha^  ift,  t)m  gel^ft:  benn  eö  fi()ct  !el)n  menfd),  luie  gretnlidj  bie  feelen  ba  er= 
tüurget  iDcrbeu  bon  i)l)m.  -bluffen  fc^el)uet  e»,  al§  tt)un  fie  guttis,  unb  er  lere 
fie  rcdjt:  aber  ijunienbig  bortitget  er  bamit  ben  glauben.  £)enn  aüeg,  loaS 
auf3  ber  tauff  tompt,  toeuf^]  grof^  luirt,  [30  feitet  eä  in  bif^e  fatten  unb  laur= 
fteEe:  bo§  l)el)ft  bie  uufdjulbigen  l)ct)mlid)  umbbra(^t.  l'u 

2)a§  ift  aud),  bay  feine  äugen  fidj  öorpergen  auff  ben  armen  l)auffeu, 
haö  ift,  er  lauret  unb  filjet,  U)ie  er  fie  umbbring,  bay  l)()m  nidjt  tjemaut 
tüibber^alt  unb  feine  lugen  offinbare:  benn  c§  l)aben  öielc  fold)  bing  guftraffeu 
angefangen  unb  bie  ftett  faEe  tuoEen  t)orrl)ateu,  aber  fie  finb  öorbrudt  mit 
gelualt,  tnie  folget:  25 

ij.  (5r  louret  ^m  borporgeu  tuie  ein  leh)  in  feinem  lod). 
6r  lauret,  ha^i  er  hcn  armen  crfjafdje. 
Gr  ber^af(^ct  bcn  armen,  tuen  er  ljl)n  t^endjt  in  fein  net^e. 
S)oö  ift  aEe§  gefagt  bon  beö  S3apft':5  leren   in  ber  tuelt,  ba  er  nic^t 
aEepnc  mit  triegen,  fgonbern  aud)  mit  treljben  unb  t^lningen  bie  Icut  in  baß  30 
net,]  feljuer  lere  tjcudjt.    äBer  uid;t  lt)il  in  fel)n  uet^,  ber  mufj  fetter  fein: 
unnb  ba  lauret  er  auff  Inie  ein  letue  burc^  S^ifd^off,  l)ol)eu  fd^ulen,  llofter 
unb  tgubor  burd)  letjermeifter:  bay  finb  bie  redeten  lodjer,  bartjunen  bif,5er 
letoe  ligt  unb  lauret,  baö  jal)  bay  (Suangelium  nidjt  auffgel)e  unb  bie  luarljeit 
crfur  lomme.   6in  redjt  latocn  t^orn  l)at  er  l)icrt)nnen.   S)a§  fel)en  tüir  aud^,  35 
\vk  feljue  S3ifd)off,  Pfaffen  unb  munc^  auff  ben  (^aut.^elu  fdjreljen  unb  toben, 
tnolten  gern  bie  felfjen  tjureljffen  für  bof3f}eit,  tneren  unb  fed^ten,  baö  fie  bie 


9  boi-^offcn  K  10   „ben"   bor   „feelen"   fe^lt  B        11  bct  bogler  Ü        15  tobtet  E 

bevbcrgen  CD        23  lugen  E        24  uev^alncn  D        28  ei;l)a|(5et  1)        ao  Icut  E        31  netäe  E 
muJ5  ein  le^er  B  müfe  ain  le^et  C       32  !l6ftcr  E       33  lodjci;  E        34  ouffgange  B      36  muniä^  E 


Bulla  coenae  domini,  bo^  ift,  bic  iBiiÜa  uom  'ilbmbfvcffm  3C.    1522.  717 

leutt  in  be^>  Stapft»  netj  t^i^en  itnb  be()alteu.  äBo  ba§  nit  Ijelffen  Uni,  t^un 
fic  lüie  folget: 

j.  Unb  er  t^urfc^Icgt  iinb  t^iiltummet  unb  t^iirfeUct  bcn  armen 
^anffen  mit  [eigner  geloatt. 

5  2llfo  rumet  \iä}  ber^apft:  toen  fein  (arten  t^orn  nit  mit  t)elffen,  ba  er 

brertet  nnb  tobet  nnb  fic  mit  bannen  nnb  falfrf^en  fcfjredcn  nnb  ftelfaÜcn  nit 
tan  t^tningen,  f^o  9rel)fft  er  aucfj  mit  lueltlidjer  gcrtalt  bat^n,  nnb  toilcf)e  er 
nicfjt  borprcnnen  fan,  bie  borjagt  er  unnb  bringet  fie  fonft  nmb  obber  l)l)n= 
bert  fie.    S)rumb  fet]t  t)ie  ber  bropljet  brel)  ftntf  nac^cinanber.    3um  erften, 

10  tüo  er  !an,  fo  t^nbricfjt,  t^nrfc^legt  nnb  macfjt  t)f)n  tjnnicfjt:  tüo  ha^  nic^t, 
fjo  frnmmct  er  ^(]n,  legt  tjtjw  bod}  gefangen  obber  I)l}nbert  nnb  loeret  ljl)m 
fonft,  tüie  er  fan:  tno  ba»  and)  nid)t,  fgo  feUet  er  ^!§n  bod§,  ha^  er  bod)  nic^t 
fan  bem  anbern  nnt3  fein,  retjffet  üon  i)f)m,  bic  l)I)m  folgen  nnb  t]nl)oren,  baS 
bod;  bay  mort  fallen  muf^.     030   I)at  er  Dielen  tl)an,  f^onberlid)  bcn  fricdjcn 

if.  unb  33el)emen  unnb  biel  anbern,  burc^  !^ulff  iuettlid^er  durften:  beS  rnmet 
el)r  fid)  in  bifjer  bullen  auc^  \)m  letzten  capitel. 

ji.  2)enn  er  fpric^t  in  feinem  t^ert^cn:  @ot  ^t  ^^r  üorgeffcn  unb 
öorporgcn  fein  angcfic^t,  er  fil)et  fic  nid^t  mc^r  an  für 
nnb  für. 

20  S)aö  mad)t  bcn  (^nbc^rift  fune  unnb  fterdft  allen  fet)nen  folc^cn  mut= 

millen,  ba^i  got  fern  ift  abtrcttcn  unb  Incret  l}^m  ni(^t:  ha?^  beutet  benn  bcr 
öerftodte  narr  bat)t)n,  alf3  fei)  got  mit  b^m  auff  feiner  fet)tten,  nnb  er  tf)n 
lüol  unb  redjt  brau.  3^rnmb  barff  er  fc^licffcn  unb  urtcblen,  mildjc  er  üor= 
bambt,  bie  merbe  got  nbmer  anfe^cn.    'illf^o  ift»  auc^  gcfd)el)en,  ha^i  ber  Stapft 

25  l)f)r  biet  alf^o  l)at  bortilget,  f^onbcrlid;  bcn  ^Biglepl)  unnb  önf]  mit  bll^'i-'^^ 
gcnoffcn.  Xa  rumcn  bcnn  bk  papiiim  nnb  fprcdjcn:  Sct)ct  ba,  biet  Ijabcn  fic^ 
tüibber  ben  l)cbligcn  ftucl  auff  gerieft,  U)ie  ift»  b^'^  ^^^^  gongen?  ©ie  finb 
borftoret,  mit  fi^anbcn  bortilgct,  nnb  ber  f)ebligc  ftuel  ift  blieben.  5i^c,  hav 
t)ai  ber  gebft  alle»   l)ic  tjuoor  Oon  bl)i^  Oorfnnbiget:  benn  fie  finb  borblcnbt 

30  unnb  fe^en  ni(^t,  ba^  t)f}x  bing  barumb  fort  ge^et,  ha'5  got  fern  tretten  ift, 
auff  ba»  ber  b^-'t^nm  mit  gclnalt  regiere,  loic  S.  5^^anluö  anä)  oorfnnbigt  l)at. 
5Üf30  muffen  nn  bie  5|.^abiftcn  jaud^tjcn  unb  fingen:  föot  tjat  bl)v  norgcffcn, 
fie  finb  mit  fd)anben  borbampt  eloiglid),  er  Inirt  fie  nbmer  mel)r  erfcnnenn: 
h)ir  aber  finb  bic  l)cbligen  (vl)riftcnu.     äl>a»  follcn  luir  n\v  tl)nn  t^n  foUtjcm 

35  gretüel?  Sollen  mir  mit  fcnftcun  brebn  fd)lat)en?  "Jtebn,  fjonbcrn  ben  tciiffcl» 
grebjcl  mit  bem  gepet  fturmen,  mie  folget: 


1  teilt  E    ntd^t  E        .1  jurfrutnmct  E        5  Tilmet  E        0  nidöt  E        S  bcn  öeriat^t  D 
13  bcn  anbcvn  E      ju£)oven   E  14   VUio   1)  15  Ijutfi  E      lumet  E  1*1  >  finie  E 

20  vimien  E  28  uorflovct  E  2'J  (iciftücf)  1>  ;!•:  ftuvmen  E 


2.'? 


718  Bulla  coenae  domini,  ba^  ift,  bie  ^utln  Uom  'äbenbircifcii  jc.    1522. 

jii.   §etr,  ftanb  auff,  got  ct^ebe  bet)nc  t)anb, 
öorgif3  "icfjt  ber  armen! 
@ot  mu)3  biefje  t^ronne^  olletne  tjubrec^enn,   burd)  unijer   Beten  unb 
f(f)rel)en  betncgt,  n^ie  qu(^  6.  ^aulu§  fagt,  bQ§  6l)riftu§  totrt  mit  feinei-  l^eEcn 
iKit- 2, 8.  t^nfunff t  htn  (Snbcf^rift  öorftoren,  ü.  2^effa.  ii.    S)a  tücrbcn  mir  benn  fef)enn, 
ob  ber  ^^apiften  rum  befielen  mcrbe,  bog  bie  mit  fi^anben  öortilget  finb,  bie 
bcm  l)et)ligen  ftuel  bie  toor^eit  gefagt  ^aben. 

jiii.  äßie  lange  fol  ber  gotlofje  got  leftern  nnnb  jagen  t)n  feinem 
l^ertjen:  5)u  fragift  nid)t§  nad^  l^§n? 
5Da  fi()cftn,  ba§  bie  lefternng  ben  ge^ft  am  met)ftenn  öorbrcnft,  ba§  ber 
SBapft  über  allen  feinen  gretoel  fic^  noc^  rnmet,  er  ()abc  inolt^an  nnb  bie 
armen  rec^t  oorbampt,  öorjagt,  öorprennet  nnnb  öorftoret:  benn  ha^  ift  got 
gcleftert  unb  l)^m  jugefc^rieben  fol(^  l)o^e,  groffe  greinel.  @§  t§nt  auii)  am 
oller  me^iften,  ha^--  mir  nic^t  aEein  fotten  fe^en  hk  unfd^nlbigen  üorprant, 
Dorbampt  unb  gefd^enbet,  fonbcrn  follen  and)  ben  6nbcl)rift  fic^  ber  gcred^tideit 
rumen  unb  preljfjen  loffen.  1)a§  mirt  t)l)m  ben  ^alf^  breiten,  ba  ift  er  fjo 
l)ocl^  fommen,  ha^  er  nic^t  ^of)cr  fommcn  fan.  S)arumb  lüirt  au^  bem  getjft 
bie  met)l  lang  nnb  fpric^t:  äßie  lange  fol  ha^^-'  leftern  meren?  ^etncgt  got 
bei)  bem  aller^ot)iften ,  nemlic^  bet)  fernen  e!^ren: 

jiiii.   5)u  fi^eft  fie  ja^  an:  benn  bu  biftv,  ber  beljbe,  bie  erbet)t  unb 

ha^  tüueten,  filmet,  ha§  e§  in  betjne  l)enbe  geben  tnerbe:  unb 

ber  arm  l)auff  tnirty  laffen  b^r  l)e^m  geftellet  fein,  bu  bift 

ber  lüel)fen  ^elffer. 

2ßie  ein  fet)n  öerfjlin  ift  ha^ !    6r  ftellet  bie  xaä)  got  allein  in  fetjne  ^anb 

unb  fpric^t:  6»  ift  nic^t,  tnie  bie  papiften  fagen,  bu  ^abft  unfjer  t)orgeffen. 

3'a,  bu  fi^eft  unf^  an  unb  l)aft  unfj  no(^  nie  aufj  ben  äugen  laffen,  ob§ 

tüol  anberS  fc^el)net:  benn  e§  ift  !el)ner,  ber  ba  t^nt,  mie  btn  tl)uft.     SJßie 

t^uftu  aber?    3)u  fÜ^eft  bel)be,  bie  erbest  ber  unterbrntf ten ,  tooS  fie  let)ben 

muffen  Don  ben  ttjrannen,  unb  auä)  ba§  tnnten  ber  tljrannen  ubir  hk  armen, 

unb  ric^tift  rec^t:  barumb  foU  billicl)  in  be^ne  ^enb  geben  mcrben,  ba§  bu 

ubir  be^be  ridfiteft  red^t.    Unb  tüe^l  ha^   ber  arme  toeljfj,  entl^elt  er  fid^  ber 

radj  nnnb  nngebult,  left  c§  auff  bljr  blel)bcn,  ftettet  btjrf^  :^ei)m  unb  tnarttet, 

ma§  bel)ne  l)enbe  tl)un  merben,  nnnb  t^nt  ha'5  fieser:  benn  er  \vct)\],  ha»  bn 

nit  ber  tljrannen,  f3onbern  ber  tnetjfjen  :^elffer  bift.   5fiidl)t  hk  morber  unb  t)or= 

prenner,  bie  papiften,  fjonbern  bk  borpranten  unnb  getobtcten  Inirftu  errebten. 


1  et^of)c  C         4  Bchjcgc  D         ö  borftoren  E         10  S!u  0  11  xumet  E        12  t)or= 

ftotetE          14  aÜer  h)ütften  C          15  bem  C           10  rumen  E  \>a^  ift  C          17  f)oi)n  E 

19  aUerfio^iften  E        21  lüuten  E        24  (?§  D        29  rtuten  E  32  xauä)  D        :J4  nid^t  E 
morber  E          :3ö  borpontcn  B  öcrtannten  L>      getobteten  E 


Bulla  ooenae  domini.  bah  ift,  bic  ^uüa  Dorn  'Jtbenbftejien  ic.    1522.  719 

rö.    3ii6^'ic^  ^cn  arm  be§  gottlotjcn 
unb  jud;e  bcn  bof3f)afttigcn, 
©30  tüirftu  fe^n  ungotlic^  iüef^en  nQmer  ftnben. 
2)a§  ift,  e§  foft  bic§  nii^t  öiel  muf)e,  nt)m  l}f)m  bte  geh)alt !    Dac'  t^uftu 
5  abn  alfo:  Suc^e  fel)nc  6oi3t)eit,  ha'^  t[t,  -mac^e  fie  offinbar,  [30  feUct  fic  öon 
tji)X  fel6§,  ha^  man  nidjü  me^r  baöon  finbet.    6»  ift  feljn  fet)ner  !rieg  lüibber 
bie  lugen,  bemt  fie  offinbarcn  unb  fef)en  loffcn:  i]o  ift»  ic^on  auf]  mit  l)fn"- 
2)arum6  mufj  bev  S?apft  unb  fel)n  regimcnt   nit  mit  bem  fc^tnert,  f^onbcrn 
mit  fu(^en  unb  forfc^en  Dorftoret  lüerben,  ba-^  man  finb,  tuer  ba  fei)  ber  liebe 
11  ftuel,  iDie  fic^'3  benn  fc^on   anhebet,  unnb   got  anfe^et,    unf3er  gcpett  t3ur= 
^oven,  Slmen. 

jbi.    Xer  !^err  ift  ein  !onig  limcr  unb  etnigli^. 

5)^r,  ^et)ben,  treibet  umbfomen  Don  fei)nem  lanb. 
£)a§  gleubt  ber  Sapft  nic^t,  er  tüirtc^  ober  gor  fd)ier  erforenn.  (}•:-  ift 
ir.  Utjn  tonig  noc^  !^err  ubir  gottiy  lonb,  bo§  ift,  ubir  bit  firrfien,  benn  allein 
got:  brumb  fol  aud^  !et)ne  lere  ba  regirn  benn  fein  tnort.  JoS  ober  ber 
^opft  fic^  felb  t,3um  fonige  ubir  bif]  lonb  erl)aben  unnb  mit  feijuem  inort 
regirt  ^ot,  ba§  fol  ein  enbe  ^obenn,  fpric^t  bifjer  öerf3.  6§  finb  l)et)ben  unb 
nic^t  6()riften,  bic  tüeil  fie  felbs  regirn  unb  nirfjt  G^riftum  regirn  taffcn. 

20  röii.    3)o§  begtrbe  ber  armen  ^oftu,  f)crr,  erboret:  bu 

^oft  t)!^r  ^ertj  beret)tet,  bet)n  ore  tüirt  ouffmerclen. 
S)ay  ift,  bie  t3e^t,  bo^;  bu  ferne  getretten  bift,   f)at  ein  enbe,  bu  Unrft 
nh)  l)oren  unb  tüibber  nobe  fomen:  benn  bu  l)aft  fold)   l)ei-t3cn  bcretitct  unb 
t3ugerid}t,  bie  bo  bitten  foUcn,  bo§  be^n  ore  oufft3umer(fen  ^oben,  benn  bu 
25  bift,  ber  ha§  gepet  leret  unb  erboret. 

lOiii.   5luff  bo§  bu  ben  tneiifen  unb  ormen  fein  fac^  rid^tift, 

%av  ^t)nfurt  npmmcr  mebr  ein  mcnfc^  fic^  gefurcljtet  moc^ 

ouff  erben. 

£)er  berf3  finget  ja  üom  jungftcn  gerieft,  bie  luet)l  er  fpric^t,  bo§  nod^ 

30  be§  S^apft^i  Oorftorung  unb  crloiung  ber  armen  fel)n  menfd)  mcbr  auff  erben 

ein  tl)ron  unb  gcfurdjtct  fei)u  fol.    ^a§  lüerc  nit  muglid),  tuen  bic  rnelt  lenger 

folt  noc^  bem  Sopft  fteben.    Xenn  bie  tüelt  ton  on  tt)ronnen  nidjt  fet)n:  unb 

olf30  ftiimmet  ber  propbct  mit  bcm  *;Jlpoftcl,  boö  C^briftu»  fol  mit  fepncr  t3u- 

tunfft  ben   t)epligen  'Komifd^en  ftucl  umbfcren.     Öeb  got,   ec^  gefd}cl)e  balbc, 

35  3lmen. 


3  unqhtüf^  E        4  mu^e  E        G  nid^t  D         7  Ingen  E  S  nic^t  E  9  üorftoret  E 

10  tote  cl  fic^  bann  1)     erkoren  ('  ;)urf)6vcn  F.  l'>  fonig  E  17  fonige  E         Is  toerf^  E 

20  etl^oret  E        23  f)oren  E        2.',  ba  I)    er{)oret  E        26  ba  D  29  jungften  E        :30  oot= 

ftorung  E     erlofung  E         31  nid^t  muglid^  E          34  5Romif(^en  E 


720  Bulla  coenae  doniini,  ba^  ift,  bic  Sulla  »om  ?lbenbfrcifm  jc.    1522. 

^dj  I)oif,  fjo  t)berman  fi^et,  tüie  bi|>r  pjalm  i]o  c6cn  ba^^  ^apftum 
abmalet,  unb  ber  Stapft  glctjd)  tf)ut,  tüte  I)ie  gejagt  toirt  unb  !epnem  anbern 
regiment  öon  ber  tuelt  anfang  fjo  eBen  fe^n  mag,  fol  ein  tjglidjer  tüol  merifen, 
hav  n  !et)nf3  anberii  (5nbct)rtft§  muffe  getüarten.  Gö  ift  unmuglirf),  bo§  auff 
erben  folt  an  erger  regiment  fel}n,  hav  mef)r  fceten  um6  bringe  benn  be»  a^apft», 
ic^  tt)it  fd}lüepgen  beö  (epplic^en  gnts  fctiinberep.  Sarumb  ift  nur  t3ufd)ret)en 
unnb  got  t^ubitten  lüibber  ben  fjetnbtfd^alcf  alter  gottiö  fet)nbe,  bifj  ha5  er 
tomme  unb  erlofje  unf,3  öon  l)f)m:  tuir  ()abcn  ben  redjtfd^nlbtgcnn.  6predj 
2lmen,  Iner  ein  6§riften  ift! 


4  iinmiiflticö  E  G  lit)pUei)en  A  8  erlofe  E  9  (?J)riften  nienjd^  C 


333eitiiar.  —  .^of  =  33ud)bviicfcvci. 
5Pa))ier  Don  ©ebrübcr  Saibliu  in  ^PfuUingen  (Söürttemberg). 


4 

i 


5f 


PLEASE  DO  NOT  REMOVE 
CARDS  OR  SLIPS  FROM  THIS  POCKET 

UNIVERSITY  OF  TORONTO  LIBRARY 


BR  Luther,   Martin 

ooQ  Werke 

A2 

1883 

Bd.  8